Steeds minder Nederlanders hangen een geloof aan. Maar het aantal rooms-katholieken in Nederland daalt in een wel heel hoog tempo. Het aantal wekelijkse kerkbezoekers zakte in een kwart eeuw tot een zesde. Nu blijkt dat er nog een belangrijke verandering plaatsvindt: de kerk speelt ook een steeds geringere rol bij grote levensgebeurtenissen als huwelijk en dood. Is het definitief voorbij met het Rijke Roomse Leven?

Tussen 1997 en 2022 nam het aandeel gelovigen in de Nederlandse bevolking af van 61 procent naar 42 procent. In deze 25 jaar daalde ook het aantal katholieken in Nederland. Waar in 1997 nog één op de drie Nederlanders katholiek was, waren dat er in 2022 nog maar een op de vijf. In de afgelopen vijf jaar vonden er jaarlijks gemiddeld 7,7 duizend doopsels plaats, terwijl 9,2 duizend katholieken zich uitschreven en er 53 duizend katholieken overleden. Steeds minder Nederlanders noemen zichzelf dus katholiek.

Minder betrokkenheid

Waar sommige katholieken zich actief uitschrijven bij de kerk, kiezen anderen ervoor om minder betrokken te zijn bij de kerk. Dit is goed terug te zien in cijfers over de wekelijkse kerkgang. Waar in 1997 in een regulier weekend nog 525 duizend kerkleden in de kerkbanken zaten, waren dat er 25 jaar later nog maar 92 duizend. Inmiddels gaat maar liefst 76 procent van de katholieken nooit meer naar de kerk. Tijdens de Nederlandse bisschoppenconferentie van 2022 rapporteerden Nederlandse bisschoppen dat kerkleden met nog enige kerkelijke binding vaak alleen nog betrokken zijn bij belangrijke rituelen, zoals een doopsel, vormsel, huwelijk of uitvaart.

Echter: ook bij deze katholieke rituelen zijn duidelijke veranderingen zichtbaar. Tussen 1997 en 2022 daalde het aandeel katholieken dat ook in de kerk trouwde bijvoorbeeld van 25 procent naar zeven procent. Jongvolwassenen, die veruit het meest trouwen, zijn dus niet alleen minder vaak katholiek. Katholieke jongvolwassen zijn ook minder betrokken. Dit is ook terug te zien in andere cijfers: van alle 25- tot 35-jarige katholieken in 2012 noemde een op de drie zich tien jaar later niet langer katholiek. Een groot gedeelte van deze jongvolwassenen schreef zich ook echt uit.

Andere vormen

Oudere rooms-katholieken, die zijn opgegroeid in een tijd waarin het katholicisme nog een grote rol speelde in de opvoeding en het dagelijks leven, blijven zich veel duidelijker identificeren met het geloof. Zo noemt 93 procent van de 55- tot 65-jarigen katholieken in 2013 zich in 2023 nog altijd katholiek.

Dat betekent echter niet dat oudere katholieken nog steeds even veel binding hebben met hun kerk als in 1997. Ook het aandeel rooms-katholieken dat een uitvaart kreeg binnen de kerk daalde sterk, van 86 procent in 1997 naar 28 procent in 2022. Zo blijkt de verdere ontkerkelijking van rooms-katholiek Nederland voor jong en oud andere vormen aan te nemen.

*Willem Vermeulen is verbonden aan het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (NIDI).

Dit artikel verscheen op 29 maart in DEMOS, het door het NIDI uitgegeven Bulletin over Bevolking en Samenleving.

Wynia’s Week heeft antennes in de samenleving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee?

Het bericht Sterft de Rooms-Katholieke kerk uit? Hoe geloof en kerk in hoog tempo uit het leven van Nederlandse katholieken verdwijnen. verscheen eerst op Wynia's Week.

Hieraan moest ik denken bij het lezen van het boek over het rooms-katholicisme van een andere Vlaamse filosoof, Herman de Dijn. De ondertitel van zijn boek luidt ‘een ongelooflijke godsdienst’. Daarmee drukt De Dijn niet alleen zijn bewondering uit over de onvoorstelbare rijkdom van het katholicisme, maar het ‘ongelooflijke’ drukt ook uit dat het niet gaat over geloven.

Dood is niet zomaar dood

In navolging van onder meer David Hume en Leszek Kolakowski stelt De Dijn dat mensen onvermijdelijk leven in een of ander mythisch kader en dat kader is intrinsiek verbonden met riten en symbolen. Het mythisch kader staat tegenover het wetenschappelijk kader waarin dingen en gebeurtenissen op een strikt objectieve manier begrepen worden, als het resultaat van wetmatige ketens van neutrale oorzaken en gevolgen.

Ook in onze geseculariseerde wereld leven we in het mythische kader. Dat geeft betekenis en waarde aan ons leven. Dat maakt bijvoorbeeld dat ‘dood niet zomaar dood is’, maar dat we de doden met bepaalde rituelen begraven en blijven herdenken. Als we zuiver wetenschappelijk zouden denken en leven, dan zouden we al die aandacht voor de doden beschouwen als zinloze verspilling.

Het betekent ook dat we in het recht uitgaan van de vrije wil en mensen verantwoordelijk stellen voor hun daden. Een moord is een van de ergste dingen die de ene mens de andere kan aandoen, en dient bestraft te worden. Zuiver wetenschappelijk gezien is een moord echter niets meer dan de inwerking van het ene chemische proces op het andere. Wetenschap brengt geen cultuur en geen moraal voort. In wetenschap kun je niet leven. Wetenschap kun je wel gebruiken als instrument in wat De Dijn de leefwereld noemt.

Die leefwereld wordt beheerst door mythen en riten. Mensen zijn onuitroeibaar ritueel, ook als ze niet religieus zijn, schrijft De Dijn. Maar in een religie zijn mensen doelbewust gericht op het heilige of goddelijke, niet cerebraal, maar via allerlei praktijken en symbolen. In het rooms-katholicisme wordt de mythe gevormd door de verhalen in het Oude en het Nieuwe Testament, en die mythe is verbonden met collectieve riten, waarvan het sacrament van de eucharistie de meest centrale is.

‘We stammen af van de apen’

Door de opkomst van het wetenschappelijke mens- en wereldbeeld is men godsdienst gaan zien als een geheel van opvattingen die al dan niet strijdig zijn met de ontdekkingen van de wetenschap. Ik weet nog dat mijn kinderen triomfantelijk van school thuiskwamen met de mededeling dat God niet bestaat, omdat ‘we afstammen van de apen’.

De juf dacht dat het scheppingsverhaal in de Bijbel was weerlegd door de evolutietheorie van Darwin en dat daaruit volgde dat het hele Godsgeloof waardeloos was geworden. Maar het scheppingsverhaal heeft helemaal geen wetenschappelijke pretentie. De wereld van de wetenschap en de godsdienstige wereld staan volkomen los van elkaar en zijn incommensurabel, onvergelijkbaar.

Gerard Reve

Doordat dat niet werkelijk wordt beseft, en het modernisme het primaat van de wetenschap stelt, heeft zich een proces van ontwijding van het heilige en transcendente voltrokken. Dat wordt vaak beschreven als ontmythologisering, maar De Dijn wijst er terecht op dat het gepaard gaat met het verstrikt raken in nieuwe mythes, bijvoorbeeld die van het communisme en het fascisme. Hier citeert hij Gerard Reve: ‘Secularisatie en demythologisering zijn niet mogelijk, aangezien de mens van nature en in diepste wezen religieus is, of hij wil of niet, en het tragisch drama van het menselijk bestaan alleen ten volle kan doorleven als hij het, behalve in zijn causale feitelijkheid, tevens mythisch weet te ervaren: niemand kan zonder mythe leven.’

De Dijn ziet de culturele revolutie van de jaren zestig als een reactie op het modernisme dat de wetenschap beschouwt als de enige maat der dingen. Het inzicht brak door dat de ratio niet echt zin en vervulling aan het leven kan geven. Hiervoor in de plaats komt het ik dat volkomen autonoom zelf creatief vorm moet geven aan het eigen bestaan en de eigen identiteit. De ratio wordt, in de woorden van David Hume, ‘de slaaf van de emoties en van de verbeelding’.

Dit postmodernisme is minstens zo nadelig voor het rooms-katholicisme als het modernisme is geweest. Zichzelf scheppende individuen zijn helemaal niet geïnteresseerd in religieuze tradities. Ze gebruiken hoogstens de brokstukken ervan die ze naar believen incorporeren in hun eigen leven en identiteit. De Dijn spreekt hier van een bricolage-mentaliteit, knutselwerk.

De instrumentalistische omgang met het ritueel wordt gekenmerkt door sentimentalisme en therapeutisering. Oude en nieuwe rituelen worden ingezet om met gevoelens van verlies in het reine te komen. Er zijn zelfs al speciale rouwrituelen ontwikkeld om met het verlies van een baan of van zelfvertrouwen om te gaan. De traditionele rouwrituelen zijn echter niet gericht op de gevoelens van de nabestaanden, maar op de overledene en op de nieuwe plaats die deze gaat innemen in de gemeenschap. Het soelaas dat ze bieden aan degenen die achterblijven, was een bijproduct.

De kerk als verkleedkist

De Dijn ziet niets in een katholicisme dat zijn geloofswaarheden laat toetsen aan de wetenschap. Daarmee zou het zich ondergeschikt maken aan die wetenschap en daar is geen enkele reden voor. De neiging om dat toch te doen heeft, vanaf het midden van de jaren zestig met het Tweede Vaticaans concilie, geleid tot een ontstellende verarming van het voorheen zo rijke roomse leven en bovendien de leegloop van de kerk niet kunnen tegenhouden, eerder bespoedigd.

Evenmin ziet hij iets in het meegaan met het postmodernisme, dat weliswaar niet atheïstisch is zoals het modernisme, maar de katholieke kerk gebruikt als een soort verkleedkist waaruit willekeurig rituelen, sacramenten en gezangen gehaald kunnen worden om kleur te verschaffen aan een hoogst individuele identiteit.

Maar wat dan? Nou gewoon, het traditionele rooms-katholicisme. Daarin gaat het niet zo zeer om wat je gelooft, maar om wat je beleeft. geloofswaarheden zijn geen feitelijke, maar existentiële waarheden, waarheden omtrent hoe ten volle of ten diepste te leven. De Dijn haalt Wittgenstein aan die het geloof in het Laatste Oordeel niet beschouwt als een feitelijke overtuiging, maar als leven vanuit de overtuiging dat ik voor mijn daden ter verantwoording geroepen zal worden.

Het Credo als gebed

Geloven betekent dat je iets aanneemt op gezag van God, in gehoorzaamheid en vertrouwen, zoals kinderen hun ouders geloven. De Dijn: ‘Gelovigen nemen de waarheden van het Credo aan en zijn bereid ervan te getuigen, niet omdat ze deze volkomen begrijpen, maar omdat God dat vraagt.’ Daarom is het Credo eerder een gebed dan een feitelijke geloofsbelijdenis.

Uiteindelijk gaat het voor de katholiek om de beleving. De Dijn schrijft dat door de menswording van God de menselijke wereld en de hele natuur worden geheiligd. Dit wordt herbeleefd in elke eucharistie. In laatste instantie kan de traditionele rooms-katholiek maar een ding zeggen tegen de ongelovige modernist en de alles gelovende postmodernist: ‘Kom toch mee naar de mis.’

Herman de Dijn, Het rooms-katholicisme. Een ongelooflijke godsdienst (Halewijn, Antwerpen) 248 pagina’s, € 24,99.

Chris Rutenfrans is eindredacteur van Wynia’s Week.

Wynia’s Week verschijnt ook dit jaar 104 keer met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. Plus video’s en podcasts. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Een ongelooflijke godsdienst: pleidooi voor het rooms-katholicisme verscheen eerst op Wynia's Week.