De aard en accuraatheid van dergelijk alarmsignalen zijn voor het grote publiek niet te verifiëren. NAVO-secretaris-generaal Mark Rutte gebruikte bezwerende woorden toen hij vorige week stelde dat Poetin ‘niet aan de winnende hand’ zou zijn. Dat klopt wellicht, maar verliezen doet Rusland ook niet en Poetin geeft zeker niet op.

Nog lang niet klaar voor oorlog

De oorlog kent eigenlijk alleen maar verliezers: Oekraïne (dat meer en meer verwoest wordt), Rusland (dat absurd grote verliezen heeft geleden aan manschappen en materieel en haar cruciale energie-industrie langzaam vernietigd ziet worden), Europa (dat de torenhoge rekeningen van Kyiv betaalt en haar wapenvoorraad grotendeels heeft afgestaan aan Oekraïne) en – last but not least – de wereldeconomie. Hogere brandstofprijzen en de door oorlogshandelingen verstoorde wereldmarkt voor granen – Zuid-Rusland en Oekraïne zijn in betere tijden gezamenlijk de graanschuur van Europa – zorgen immers voor kopzorgen in tal van landen.

Welk doel de waarschuwingen voor escalatie door Rusland op zo’n korte termijn moeten dienen moet nog blijken. De onderliggende boodschap is wel duidelijk: Europa is nog steeds ongelooflijk kwetsbaar, alle militaire voorbereidingen en herbewapening van ons continent ten spijt. De waarschuwingen dwingen Europa om ook aandacht te schenken aan andere grenzen en dat betekent minder aandacht voor de oostgrens en minder hulp aan Oekraïne. Schaarse wapens moeten zo verspreid worden over ons continent, dat nog lang niet klaar is voor oorlog met Rusland.

Inmiddels doet de Amerikaanse president Trump opnieuw pogingen om de oorlog op te laten houden. Maar is Poetin echt bereid te stoppen? In een recent artikel in het gezaghebbende tijdschrift Foreign Affairs wordt gesteld dat het bezoek aan Moskou van CIA directeur John Ratcliffe uitgelegd kan worden als poging om Poetin te overtuigen dat het zinloos is om de oorlog voort te zetten. Maar dat is wishful thinking volgens de auteurs van het stuk, die stellen dat in plaats van langzaam maar zeker naar een slotakkoord te bewegen, de oorlog aan het escaleren is. In tegenstelling tot wat vaak gezegd wordt, duwt de oorlog Poetin niet een politieke of militaire doodlopende weg op. Het zou daarom dwaas zijn om op de middellange termijn Russische concessies of vredesonderhandelingen te verwachten.

Onleefbare steden in Oekraïne

Wat gebeurt er intussen op de grond? Oekraïne boekt nog altijd tactische overwinningen zoals met Operatie Vivaldi, waarbij een groot stuk land is heroverd en veel Russische eenheden in de pan gehakt zijn. Genoeg aandacht is er voor de spectaculaire Oekraïense dronebombardementen in het achterland, met name op distributiecentra en de energie-infrastructuur in de regio Moskou.

Maar intussen wordt het eigen achterland minstens zo hard geraakt, heeft de eigen luchtafweer een tekort aan afweerraketten en worden de steden langs de frontlinie door hevige Russische bombardementen langzamerhand onleefbaar gemaakt. Dat geldt niet alleen voor de steden in de zogenaamde vestinggordel, zoals Kramatorsk, maar ook voor de havensteden Kherson en, in zekere mate, Odessa, en niet te vergeten Kyiv zelf.

Nieuwe mobilisatie in Rusland

Langzaam maar zeker krijgt Poetin zijn zin, wordt Oekraïne uitgeput en bloeden de door Moskou begeerde delen van het land dood. Zeker, Oekraïne kan het nog volhouden en de moed, de technologische vooruitgang en militaire vaardigheden zijn ongeëvenaard (getuige dit interview van de VRT met de commandant van de Oekraïense dronestrijdkrachten). Maar de kosten aan mensenlevens, middelen en financiën lopen maar op en elke vierkante meter grondgebied die het verliest is het land vrijwel zeker onherroepelijk kwijt.

De oorlog is allang geen uitputtingsslag meer tussen Rusland en Oekraïne, maar ook tussen Rusland en Europa, dat haar wapenvoorraden heeft uitgeput en niet meer kan rekenen op snelle leveranties door de VS (waar de voorraad luchtafweerraketten inmiddels is uitgeput door de oorlog tegen Iran). Maar we zagen het eerder in de geschiedenis: Rusland is bereid extreme offers te vragen van haar bevolking. Een nieuwe, grote mobilisatie staat dan ook voor de deur.

De oorlog gaat ook niet meer alleen om het veroveren van land. Het Britse instituut Chatham House schreef onlangs dat Moskou Oekraïne moet uitschakelen als de militaire macht die het door de oorlog geworden is, dit om te voorkomen dat het ooit verloren gebied gaat heroveren of Rusland kan bedreigen. Bij elke diplomatieke onderhandeling zal Moskou eisen dat Oekraïne grotendeels ontwapent, eisen die Kyiv niet graag zal willen inwilligen.

En welk belang heeft Europa? Europese NAVO-landen en EU-lidstaten hebben vooral tijd nodig om hun eigen militaire opbouw af te ronden, nu de VS zich meer en meer uit ons continent en zijn verdediging lijkt terug te trekken. Europa zal er militair gezien pas beter voorstaan vanaf 2030, met een grote eigen defensie-industrie en veel beter bewapende strijdmachten. Het voortduren van de oorlog is daarom ook een Europees belang, al zullen weinigen dat publiekelijk beamen. Stopt de oorlog dan kan Rusland immers de focus verleggen naar de Baltische Staten of elders Europese belangen aantasten.

Positief scenario

Wat betekent dat alles op de middellange termijn? Laten we met een positief scenario beginnen. De kans daarop is klein, maar Europa en de VS komen tot een vergelijk over gemeenschappelijke steun aan Oekraïne in ruil voor (beperkte) NAVO-steun aan de Amerikaanse strijd tegen Iran. Trump wordt overtuigd met bewijs dat Moskou Teheran heeft geholpen bij de Iraanse aanvallen op Amerikaanse bases in het Midden-Oosten. De strijd in de Donbas gaat dan weliswaar onverminderd door, maar met betere wapens en inlichtingen keren de krijgskansen voor Oekraïne.

Langzaam maar zeker worden de Russen teruggedrongen en sluit het luchtruim zich voor grote Russische drone- en raketaanvallen. In dit scenario zal Poetin niet graag willen escaleren en uiteindelijk bakzeil moeten halen. Wellicht sleept hij nog een stuk Donbas (de gebieden die Rusland in 2015 heeft verworven) uit een vredesdeal of wapenstilstand – als hij op tijd aangeeft te willen stoppen.

Bevroren front

Als dat niet gebeurt kan een ander scenario op langere termijn leiden tot een wapenstilstand zoals die tussen Noord- en Zuid-Korea: zonder vrede en oplossing, maar met een ‘bevroren’ front dat de facto de grens tussen Oekraïne en Rusland gaat worden. Beide partijen raken te zijner tijd uitgeput en zien meer heil in een gevechtspauze om zichzelf te hergroeperen en beter te bewapenen, maar de strijd kan in de toekomst opnieuw losbarsten. Rusland moet haar strijdmacht in Oekraïne in stand houden om te voorkomen dat Oekraïne aanvalt en krijgt daarom niet de kans om elders Europa te bedreigen. De strijd is dan ook nog niet voorbij – al zwijgen de wapens.

Langdurige proxy-oorlog

In weer een derde scenario moddert de strijd eindeloos door. Oekraïne wordt op de been gehouden door Europa, omdat Rusland niet mag winnen en moet worden uitgeput zodat het niet later Europa kan aanvallen. Ook is het voortduren van de strijd van belang voor de opbouw van een grotere Europese defensie-industrie. De VS houden zich afzijdig, wat tot hoge kosten voor Europa gaat leiden.

Rusland mobiliseert deze winter honderdduizenden nieuwe troepen en blijft proberen om Europa te ondermijnen met hybride acties. In dit scenario is er geen doorbraak voor één van de beide vechtende partijen te verwachten. Deze situatie is kostbaar voor Europa en kan leiden tot verarming en politiek-economische verzwakking van ons continent, verwikkeld als we dan zijn in een langdurige proxy-oorlog met Rusland.

In een vierde scenario escaleert Rusland in een poging om een eind te maken aan de oorlog en een overwinning te forceren. Eerst door de opbouw van troepen langs de noordelijke NAVO-grens, terwijl Europa moet toezien hoe het geteisterd wordt door steeds pijnlijker ‘incidenten’ en ‘ongelukken’. De hybride oorlogvoering zwelt aan, maar er is geen sprake van een stevig gezamenlijk antwoord van de NAVO.

Bij gebrek aan resultaat zal Rusland verder escaleren door ‘per ongeluk’ met afgezwaaide drones of raketten Baltische havens te raken of Europese delegaties in Oekraïne te bombarderen. De Russische dreiging met de inzet van tactische kernwapens op Oekraïense militaire doelen neemt serieuze vormen aan. Trump dwingt Zelensky tot vredesonderhandelingen, die mogelijk zullen leiden tot een veel kleiner, verzwakt en van Europese financiering afhankelijk Oekraïne. Rusland heeft gewonnen, Europa betaalt de rekening.

Met Oekraïne vechtend voor haar voortbestaan, met zowel Europa als Rusland gevangen in eigen geopolitieke logica en met een VS die elders zijn belangen najaagt, is er vooralsnog geen kans op vrede. Poetin wil koste wat kost een politiek-strategische overwinning en niet alleen een militaire. Oekraïne moet in zijn ogen als anti-Rusland, als succesvolle militaire rivaal en als democratisch experiment van de kaart verdwijnen.

De oorlog gaat dus door, met alle gevolgen vandien. Reikt Europa geen hand uit naar Trump inzake Iran, dan maakt het zich afhankelijk van een uitputtingsslag waar het zelf net zo goed onder zal lijden – als het intussen niet door Russische escalatie en Amerikaanse druk wordt gedwongen de steun aan Oekraïne te staken.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht De Oekraïne-oorlog escaleert en kent uitsluitend verliezers verscheen eerst op Wynia's Week.

In de 19de eeuw besloten de Russen hun spoorrails iets verder uit elkaar te leggen, naar men zegt om het Europese legers moeilijker te maken om met de trein Rusland binnen te vallen. Hierdoor moeten de wielstellen van elke doorgaande trein aan de grens worden aangepast. Deze aanpassing gaat met veel lawaai, klappen en stoten gepaard. Het zijn korte nachten met weinig slaap in de trein van Kyiv naar Warschau. Voor de rest zijn de treinen in Oekraïne schoon, redelijk comfortabel en rijden ze – tot voor kort – stipt op tijd. Daar kan de NS nog wat van leren.

Rusland valt nu de treinen zelf aan

Het verschil in spoorbreedte tussen Rusland en Europa is tegenwoordig niet een barrière voor Europese legers om Rusland binnen te vallen maar een van de weinige beschermingen die Europa heeft tegen een Russische aanval. Hoewel, een Russische aanval op Europa zal waarschijnlijk niet via het spoor komen, maar door de lucht met drones en raketten.

Omdat de burgerluchtvaart sinds de grootschalige Russische invasie in Oekraïne volledig stil ligt, is de trein een essentieel vervoermiddel voor burgers maar ook voor westerse politici, militairen en diplomaten die Oekraïne bezoeken. Het is de levenslijn tussen Oekraïne en de rest van de wereld. De Russische aanvallen waren tot voor kort vooral gericht op het vernielen van het spoor en niet op de treinen zelf. Tegenwoordig vliegen de Russische drones zo snel dat ze ook rijdende treinen kunnen raken. De schade aan de spoorrails werd vaak binnen enkele uren hersteld en leidde vrijwel niet tot oponthoud. Nu Rusland de treinen zelf aanvalt, worden mensen bang om met de trein te reizen. Ook westerse bezoekers zullen zich hierdoor wel tweemaal bedenken voordat ze in het Poolse Chelm op de trein naar Kyiv stappen.

De Russische aanvallen zijn onderdeel van de grootschalige terreurcampagne tegen de Oekraïense bevolking. De hoofdstad Kyiv is daarbij steeds vaker het doelwit. Tot anderhalf jaar geleden waren er slechts sporadisch aanvallen op Kyiv. Zeker het centrum van Kyiv was redelijk veilig en goed beschermd door afweergeschut. De aanvallen met drones en ballistische raketten zijn echter steeds heviger geworden en de Patriot verdedigingsraketten zijn bijna op. De laatste keer dat ik in Kyiv was, in juni, was kort voor mijn aankomst het Tsjernobil-museum door een raket verwoest. Dit museum ligt op nog geen honderd meter van het Radison-hotel waar ik meestal verblijf.

Voortdurende stress

Tot een jaar geleden vonden de Russische aanvallen vooral ’s nachts plaats. In het begin bleef ik bij luchtalarm ook gewoon in bed liggen omdat de Oekraïense luchtverdediging alle drones en raketten tegenhield. Nu zijn er vaak de hele dag door Russische aanvallen. Veel mensen in Kyiv blijven binnen omdat ze daar relatief het veiligst zijn. Op straat vliegen geregeld drones over op zoek naar hun doelwit. Deze drones worden door het mobiele luchtafweergeschut van het Oekraïense leger op bruggen en viaducten onder vuur genomen. Kyiv was een leuke en levendige stad, dat is de laatste maanden sterk veranderd.

De aanvallen zorgen voor voortdurende stress weet ik uit eigen ervaring. Slapen is ook moeilijk als het luchtalarm afgaat en er harde knallen en lichtflitsen van inslagen zijn. De schuilkelders bieden bescherming maar zijn geen plaatsen om rustig te slapen. De bevolking van Kyiv raakt door slaapgebrek en de voortdurende spanning uitgeput. En de winter staat voor de deur. In normale tijden is dit al een donkere periode met vaak extreme kou, sneeuw en ijs dat een licht depressief gevoel opwekt. Nu komen daar de voortdurende aanvallen bij.

Rusland verliest 1400 soldaten per dag

De verwachting is ook dat Rusland net als afgelopen jaar de electriciteitscentrales zal aanvallen waardoor veel mensen in Kyiv zonder licht, warm water en verwarming komen te zitten. De afgelopen winter was al extreem zwaar, de komende winter dreigt nog erger te worden. Veel mensen in Kyiv denken er dan ook over om de stad tijdens de winter te verlaten en een huis in het westen van Oekraïne te huren waar het nog relatief veilig is of te vertrekken naar een EU-land.

Poetin beschouwt zichzelf in oorlog met het Westen. In Oekraïense steden voert Rusland grootscheepse terreuraanslagen uit met drones en ballistische raketten. Deze terreuraanslagen hebben tot doel de moraal van de bevolking en de economie te breken. De economische schade van de aanslagen op havens, bedrijven, benzinestations en treinen is groot. Het nationaal inkomen is nog altijd 20% lager dan voor de grootschalige Russische invasie. Aan het front boekt Rusland nauwelijks vooruitgang. Het land verliest dagelijks zo’n 1400 soldaten. Dat zijn er meer dan het kan rekruteren. De Russische rekruten worden na een training van niet meer dan drie weken naar het front gestuurd waar hun levensverwachting slechts enkele dagen is.

Oekraïne blijft aan het front overeind en weet zelfs terreinwinst te boeken. Economisch blijft het land alleen door Europese steun op de been. Wat als Poetin tot het inzicht komt dat hij de oorlog aan het front niet kan winnen en besluit de Europese wil om Oekraïne te helpen op de proef te stellen en een drone-aanval uitvoert op een wapenfabriek of een olieraffinaderij in Duitsland? De Navo heeft niet de drone-capaciteit om op vergelijkbare wijze in Rusland terug te slaan. Europa zal escalatie ook zo veel mogelijk willen voorkomen. Dan toch maar weer de Russische ambassadeur op het matje roepen en Mark Rutte een verklaring laten geven dat Poetin echt onverantwoord bezig is?

Europa mist slagkracht

En wat als Poetin dreigt met meer drone-aanvallen op Europa als de steun aan Oekraïne niet stopt? Slaat Europa dan terug of gooit het dan de handdoek in de ring en levert het Oekraïne uit aan Poetin? Rusland produceert maandelijks honderden aanvalsdrones en ballistische raketten, Europa niet. De ontwikkeling van relatief goedkope drones gaat ook razendsnel. Veel van deze nieuwe en relatief goedkope wapentechnologieën worden door Oekraïne ontwikkeld. Oekraïne heeft evenwel niet de middelen om de productie van deze nieuwe wapentechnologieën op te schalen.

Rusland kopieert veel van deze innovaties en heeft wel de mogelijkheid om deze snel op grote schaal te produceren. Westerse militaire experts leren hiervan – een verdieping van de Nederlandse ambassade in Kyiv is inmiddels gevuld met miltaire experts – maar Europa mist de slagkracht om haar militaire productie aan te passen en snel uit te breiden. Rusland heeft inmiddels een overwicht opgebouwd in drones en raketten op Europa.

Zonder Europese steun stort de Oekraïense economie in elkaar en zal het Oekraïense leger de strijd snel moeten staken. Europa bedreigen om de steun aan Oekraïne te staken kan voor Poetin een aantrekkelijke optie zijn als hij de oorlog aan het front niet kan winnen.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Aantrekkelijk voor Poetin: Europa met drone-aanvallen dwingen de steun aan Oekraïne te staken verscheen eerst op Wynia's Week.

Onbemande systemen worden cruciaal voor de Koninklijke Marine. Nederland krijgt een ‘hybride vloot’. De bestaande oorlogsbodems worden de komende jaren vervangen. Daaraan worden grote aantallen drone-schepen toegevoegd, sommige met een lengte van zeventig, tachtig of zelfs honderd meter. Rond deze vloot cirkelen meer dan vijftienhonderd kleine of middelgrote, varende en vliegende drones. ‘Het moet een system of systems worden,’ zegt Commandant Zeestrijdkrachten, viceadmiraal Harold Liebregs.

Vanuit zijn werkkamer op de hoogste etage van het Admiraliteitsgebouw kijken we uit over de zee en de marinehaven van Den Helder. Er liggen Nederlandse en Belgische fregatten, een amfibisch transportschip, een Ocean-going Patrol Vessel, de gloednieuwe Zr.Ms. Den Helder. Nederland kan nog altijd heel wat ‘op de mat’ brengen. Toch moet Liebregs in sneltempo ‘capaciteit en massa toevoegen’. Hij wendt zijn blik naar zee: ‘Over twee jaar kunnen we in oorlog zijn.’

De plannen voor de zeestrijdkrachten van de toekomst staan in een dit voorjaar verschenen document: Toekomstvisie Maritime Uncrewed. Iedereen had gezien hoe op de Zwarte Zee de oppermachtig lijkende Russische vloot ten onder ging, vooral doordat de Oekraïners met explosieven beladen speedbootjes en waterscooters inzetten en per afstandsbediening tegen Russische doelen lieten klappen. Nabij de Golf van Aden vuurden Houthi-rebellen raketten en drones af op geallieerde fregatten. In de oorlog tegen Iran haalden de Amerikanen Shahed-drones van 2000 euro uit de lucht met Patriotraketten van twee miljoen. Ook de oorlog op zee is asymmetrisch geworden.

Effectief en efficiënt

‘Eigenlijk is het niet nieuw,’ zegt Liebregs. ‘De dronesvaartuigen van nu zijn eigenlijk drijvende zeemijnen.’ Hij memoreert dat Michiel de Ruyter in 1667 de monding van de Theems opvoer en de Engelsen versloeg door in zijrivier Medway een ketting te verbreken waarachter zij zich veilig waanden. Dat gebeurde met een ‘brander’. De Ruyter liet een afgeschreven schip vol kruit laden. Het schip zette koers naar Chatham, er werd brand gesticht, alle mannen sprongen overboord en de explosie deed zijn werk. ‘Komt overeen met een drone,’ weet Liebregs.

Behalve goedkope drones, zijn ook geavanceerde high-tech wapens wijdverspreid. De Amerikanen hadden dit voorjaar geen afdoende antwoord op de Iraanse ballistische raketten. Je verdediging moet dus zowel low-tech als high-tech zijn. Massaal en dus goedkoop, maar ook geavanceerd en robuust.

Liebregs: ‘Het is ook een kwestie van geld. Als je kostbare raketten moet verspillen om goedkope drones af te weren, ben je je voorraden aan het uitputten en verlies je het ook strategisch. Je moet een effectief, tevens efficiënt antwoord hebben.’

De ‘hybride vloot’ moet daarin voorzien. De Toekomstvisie legt voor zeven oorlogsscenario’s uit hoe een mix van ‘crewed’ en ‘uncrewed’ schepen kan werken. De bemande schepen worden omringd door een groot aantal drones, sommige van groter formaat dan de huidige Walrusklasse onderzeeboten. Die varende drones worden bestuurd vanuit het moederschip.

Wat nu als de Russen het moederschip uitschakelen met hun hypersonische raket? Leggen ze dan de hele vloot lam?

‘Ja,’ bevestigt Liebregs. Maar het systeem wordt robuuster. ‘De drones zijn geen wegwerpschepen, maar ik heb liever dat zo’n schip geraakt wordt dan een bemand, groot en complex oorlogsschip.’ Dankzij de drones kan hij de moederschepen beter beveiligen, want op die drones worden radar, sensoren, torpedo’s en Israëlische Barak-luchtdoelraketten geplaatst. ‘Je voegt veel capaciteit toe, die je bovendien verspreidt over een groter gebied. Operationeel gezien is het een mooie toevoeging.’

Op een andere manier redeneren

Moeten de drones ook zichzelf kunnen beschermen?

‘Die vraag krijg ik van bijna iedereen in de marine. Het antwoord is nee. Want voor je het weet, ben je alweer een complex fregat aan het bouwen. Dan krijg je een drone met allerlei zelf beschermende wapensystemen en dat wordt een high value target (favoriet doelwit van de vijand, red.). Dat moet je niet willen. Ik accepteer het als ik een onbemand schip verlies.’

Hij vervolgt: ‘Er is altijd de neiging om naar een schip te kijken en dan verbeteringen aan te brengen. Dat maakt het duurder, complexer en geavanceerder. Tegelijk wordt het lastiger om het nieuwe schip te bouwen, te bemensen, te modificeren. We moeten op een andere manier redeneren. We moeten niet van schip naar schip denken, maar naar een system of systems, een vloot waarvan ik de onbemenste delen desnoods verlies.’

Eigenlijk moet u een nieuw vlootconcept uitvinden, de oude oorlogsbodems nog even verslijten en daarna geheel opnieuw beginnen?

‘Ik heb niet de luxe om uiteindelijk met een geheel nieuwe vloot te beginnen, want het kan binnen twee jaar oorlog zijn. Ik moet altijd denken vanuit de dreiging. Maar alles wat ik nu doe, moet berekend zijn op de oorlog van morgen.’

Proxy-war

In de Koude Oorlog had de Koninklijke Marine als taak de Noord-Atlantische aanvoerroutes te verdedigen tegen Sovjet-Russische onderzeeboten. Wat is de taak in een toekomstige oorlog?

‘De Grondwet zegt dat wij het Koninkrijk en de belangen van het Koninkrijk moeten verdedigen. Die belangen liggen in de hele wereld. Als er oorlog komt met de Russen, zullen zij proberen verwarring te stichten. Ze lokken scenario’s uit die ons voor multi-dilemma plaatsen, waardoor wij onze krachten moeten verdelen. Een deel van het conflict wordt als proxy-war uitgevochten door Russische handlangers als Iran en de Houthi’s in Yemen. Wij zullen dus ook de Straat van Hormuz en de Rode Zee moeten beveiligen, plus de kritieke infrastructuur op de bodem van de Noordzee, de haven van Rotterdam. Ook de scheepsroutes over de Atlantische Oceaan zullen beschermd moeten worden. Er zal hoe dan ook een grote aanvoer zijn van Amerikaans materieel en goederen naar Europa. Die routes komen onder druk. Kijk maar naar de samenstelling van de Russische vloot.

‘Het heeft nu al een weerslag op ons werk. Geen schip gaat hier de haven uit zonder een opdracht tot inzet. Zelfs als we op oefening gaan, voorziet het vaarschema in operationele inzet. We monitoren de door de Russen gebruikte schaduwvloot, de zogenaamde onderzoeksschepen en de Russische marineschepen. We kijken elke dag: wat is er nu weer gebeurd? We moeten nu al klaar zijn voor een conflict. Dat kunnen we. We moeten het ook langdurig kunnen volhouden. Daar hebben we nog werk aan de winkel. We moeten weg bij het oude denken dat we eenheden maandenlang opwerken voor een missie. Die luxe hebben we niet meer. Elk marineschip moet er gewoon klaar voor zijn en de mariniers moeten er klaar voor zijn.

‘In de Golf van Oman ligt nu een tanker uit Poetins schaduwvloot olie te lekken. We moeten die schaduwvloot volgen, hinderen, boardings uitvoeren. Daarmee dwingen we dit soort schepen omwegen te maken. Via die schepen exporteert Poetin olie en financiert hij de oorlog in Oekraïne. Dat is zijn businessmodel en wij moeten het kraken.

‘Zorgwekkend is ook wat de Russische schepen op de Noordzee doen. In het Engels Kanaal, vlakbij onze kust, ligt vrijwel permanent een Russisch oorlogsschip. We zien ook schepen vlak boven onze datakabels op de zeebodem. Wat die schepen daar uitspoken? Ze bereiden zich voor op oorlogshandelingen. Dus we willen graag weten wat ze doen, maar je ziet niet altijd wat ze overboord gooien.’

Asymmetrische oorlogvoering

Eerder in zijn marine-loopbaan was Liebregs commandant van een onderzeeboot en commandant van luchtverdedigingsfregatten. Met Zr.Ms. De Ruyter voerde hij een anti-piraterijmissie uit voor de kust van Somalië.

U heeft ervaring met asymmetrische oorlogvoering. Is dat een voordeel in een eventuele oorlog tegen Rusland?

‘Ja, je leert de schaalbaarheid van middelen. Je vuurt geen harpoonraket af op een piratenbootje. Je moet proportioneel reageren. De Russen zullen alle grenzen opzoeken om ons te tarten. Ze zullen situaties uitlokken waarin wij stuiten op onze ethische waarden en normen. Wat ze nu doen met hun schepen is daar de voorbode van. Ze zaaien onrust door telkens een situatie van zie-je-wel-jullie-zijn-kwetsbaar te scheppen. Bij Denemarken voerden ze vanaf schepen dronesoperaties uit. Met GPS-verstoringen brengen ze de scheepvaart en het luchtverkeer in gevaar. Telkens proberen ze een stapje verder te gaan. Het is strategisch gedrag: ze willen hun bewegingsvrijheid vergroten en die van ons te verkleinen.’

De verleiding is groot alles wat de afgelopen jaren op de Zwarte Zee gebeurde te vertalen naar een nieuwe doctrine voor het optreden op de Noordzee en de Atlantische Oceaan. Maar daar zijn de omstandigheden compleet anders dan op een veel kleinere binnenzee als de Zwarte Zee. Het gebied is ook oneindig veel groter. ‘Je moet je nooit voorbereiden op de vorige oorlog,’ vat Liebregs samen.

Hoger geweldsniveau

Het marinewapen is in zijn aard preventief. Je kunt de vijand afschrikken door je schepen slim te positioneren. Het is als een schaakspel, waarin je de tegenstander terugdringt en intoomt. Essentieel daarbij is dat je voortdurend duidelijk maakt dat je de vijand kunt overtroeven en bereid bent te escaleren naar een hoger geweldsniveau. Maar misschien werkt het met drones niet op deze manier en gaan de Russen met jouw drones spelen.

In maart 2023 veroorzaakte een Russisch jachtvliegtuig boven de Zwarte Zee een crash van een Amerikaanse vliegende drone door er brandstof op te dumpen en de propeller te beschadigen. Zou iets dergelijks met een bemand vliegtuig zijn gebeurd, dan had een Amerikaans-Russische oorlog op uitbreken gedaan. Nu bleef het bij een diplomatiek incidentje.

Lokken drones de Russen uit om straffeloos aanvallen te ondernemen? In plaats van zich gedeisd te houden uit angst voor escalatie, treden de Russen stapje voor stapje provocatiever op tegen westerse drones. In elke drone zien ze een buitenkans om NAVO-landen te testen en de eigen bewegingsvrijheid te vergroten. Intussen zetten de Russen de eigen drones steeds agressiever in tegen West-Europa, steeds kijkend tot hoever ze kunnen gaan.

Liebregs zegt dat een hybride vloot in principe over dezelfde escalatie-dominantie beschikt als de huidige vloot. ‘Drones kunnen ook afschrikken, al hebben ze natuurlijk een andere rol dan bemande schepen. Met drones kun je een groter gebied bestrijken, je kunt je mensen buiten de gevarenzone houden en je kunt efficiënter werken. Dat is echt een goede ontwikkeling. Drones versterken je geloofwaardigheid en je slagkracht. Dat zijn de kenmerken van afschrikking.

‘Moet je een eiland verdedigen, dan kun je daar veel drones neerzetten, waardoor je de vijand duidelijk maakt dat hij met zijn aanval geen enkele kans maakt. Dat heet bij ons deterrence by denial. Daarnaast kun je – maar dat lukt niet met de huidige drones – de vijand jouw wil opleggen en jouw belangen veiligstellen door duidelijk te maken dat je zijn eventuele offensief met een grote klap zult beantwoorden. Dat is deterrence by punishment. Hiervoor heb je een combinatie van systemen nodig: grote bemenste schepen en daaromheen drones die je bij voorbeeld als sensoren gebruikt.

‘De afschrikking met drones is dus nog beperkt. Je kunt ze niet inzetten voor de zogenoemde naval diplomacy. Je kunt geen artikel 5 NAVO-verdrag operatie beginnen, omdat de Russen een drone van duizend euro neerhalen. Vallen ze boven internationale wateren een varende drone van 70 meter lengte aan, dan ligt het alweer anders.’

Raketten op koopvaardijschepen

Omdat grote dronesvaartuigen nog in ontwikkeling zijn, voorziet Liebregs dat ze aanvankelijk ‘licht bemenst’ zullen zijn. ‘Een mannetje of acht. Vooral voor onderhoud en reparatie.’

Geeft de onmacht van de huidige Russische Zwarte Zee-vloot te denken? In de Tweede Wereldoorlog voer de Russische marine ook niet of nauwelijks uit, want de angst voor de Duitse U-boten was te groot.

Viceadmiraal Liebregs waarschuwt voor die redenering: ‘Onderschat hun vloot niet. De dreiging van hun onderzeeboten in de Atlantische Oceaan blijft. De Russen zijn heel goed in rakettechnologie. Hun strategische raketten zijn voor een deel geplaatst op onderzeeboten. Mogelijk stationeren ze ook raketten op koopvaardijschepen, zodat een spiderweb van raketdreiging ontstaat.’

De Russen zullen bovendien hun fouten op de Zwarte Zee niet herhalen. Liebregs: ‘Op het slagveld leren ze sneller dan wij.’

Op zichzelf aangewezen

De oorlogssituatie waarover Liebregs spreekt, kan zich voordoen na een wapenstilstand in Oekraïne. De Russen hebben dan de handen vrij, zullen even op krachten moeten komen en scheppen dan een conflict in de Baltische staten. Tegelijkertijd proberen de Chinezen hun ‘afvallige provincie’ Taiwan in te lijven. De Amerikanen hebben zoveel raketten verspild tegen Iran, dat ze niet in staat zijn om tegen Russen en Chinezen op te treden. Europa is dan op zichzelf aangewezen.

Liebregs heeft daarom grote haast met de opbouw van zijn hybride vloot. In het Toekomstvisie-document staat een tijdpad: 2025 tot 2035. Dat lijkt onhaalbaar. Grote, varende drones moeten nog worden ontworpen. Ook de nieuwe luchtverdedigingsfregatten zijn nog niet eens getekend. De bouw van nieuwe ASW-fregatten (anti-submarine warfare) is zo traag, dat België zich wil terugtrekken. Intussen pakken zich politieke wolken samen boven het Brits-Nederlandse project voor acht amfibische transportschepen: de Britten willen het Nederlandse ontwerp wijzigen.

‘Kijk eens naar buiten,’ zegt Liebregs. ‘Daar lig het combat support ship Zr.Ms. Den Helder. Dat is echt een heel goed schip, waar andere landen jaloers naar kijken. Nederlands ontwerp. Nederlandse scheepswerf. Damen maakt hele goede schepen. Elk nieuw schip kampt met storingen, maar dit schip is perfect. Toen we het in gebruik namen, haperde slechts één ding: de vaatwasser in de kombuis.’

Hij begrijpt dat de Britten – met wie Nederland acht amfibische transportschepen wil bouwen; voor elk land vier – een ‘aanpassing van het Nederlandse ontwerp willen, want hun helikopters zijn iets groter dan onze NH-90’. Maar het blijft een Nederlands ontwerp, stelt Liebregs.

Met de Belgen is er onenigheid over de gezamenlijke bouw van de Anti-submarine warfare-fregatten (ASWF’s). De Belgische minister van Defensie Theo Francken spreekt van ‘een ontwerpcrisis’ en lijkt in zee te willen gaan met Turkse scheepsbouwers. Onderwijl kijkt de Haagse politiek als een konijn in de koplampen. Maar daarover wil Liebregs niet oordelen. ‘Wij denken dat we hele goede schepen krijgen. Hoe sneller, hoe beter. De rest is politiek.’

De Belgen hadden drie ASW-fregatten van Damen in gedachten. De Nederlanders willen er vier. De ‘ontwerpcrisis’ wordt in de media beschreven als het falen van scheepsbouwer Damen, maar de diepere oorzaak ligt bij de onzekere aard van toekomstige zeeslagen. Telkens moet het ontwerp worden gemodificeerd, waardoor het nieuwe wapenplatform oneindig veel ingewikkelder wordt, kosten stijgen en vertragingen zich opstapelen. Haken de Belgen af, dan krijgt de Koninklijke Marine het lastig.

Zover is het nog niet, maant Liebregs tot rust. ‘Het is vervelend als er vertragingen ontstaan, maar we werken voorbeeldig samen met de Belgische marine en we zitten nog steeds samen in het traject naar de ASW-fregatten. De vlootvernieuwing is niet in gevaar.’

Snellere aanschafprocedures

Volgens zijn Toekomstvisie heeft de Koninklijke Marine in 2035 een volwaardige hybride vloot met tientallen schepen en vele honderden drones. Maar dat gaat met de oude aanbestedingsprocedures niet lukken.

Liebregs: ‘Eerst wordt er een plan gemaakt, dan volgt een behoeftestelling, een pakket technische eisen van duizenden pagina’s, dan mag de industrie het gaan bouwen, maar dan ontstaan problemen waardoor alles nog drie keer op en neer gaat. Met heel veel geluk had je dan na vijf jaar wat je besteld had. Zo kan het niet meer. De aanschafprocedures moet veel sneller verlopen, want zoveel tijd hebben we niet meer.’

Briljante toekomst

Hij roemt nog maar eens de kwaliteit van scheepsbouwer Damen, plus de samenwerking met de Belgische, Amerikaanse, Britse en vooral Franse marine. Bij het uitbreken van de Amerikaans-Iraanse oorlog stuurde Frankrijk het vliegdekschip Charles de Gaulle naar het Oosten van de Middellandse Zee.

Liebregs: ‘Ik belde mijn Franse collega en zei dat wij met luchtverdedigingsfregat De Evertsen zouden meevaren. De politiek moest het nog wel goedkeuren, maar dat begreep hij meteen. Wij verzorgden de raketverdediging van de hele carrier strike groep (vlooteskader rondom het Franse vliegdekschip, red). Ik voorzie een briljante toekomst voor de Frans-Nederlandse samenwerking. Het project voor de bouw van onze vier nieuwe onderzeeboten loopt ook uitstekend. De Orca-klasse krijgt Franse torpedo’s, zo is besloten. Deze F21 torpedo’s zijn de beste die in de wereld verkrijgbaar zijn.’

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Marinebaas Harold Liebregs wil snel een ‘hybride vloot’: ‘Over twee jaar kunnen we in oorlog zijn’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Het betreft beslist geen marginale bladen, radio-en tv-zenders of nieuwssites. In tegendeel, de tv-omroep CNews is de best bekeken en beluisterde in het land. Ook de radiozender Europe1, de zondagskrant Le Journal du Dimanche en het magazine JDNews schilderen de Oekraïense president Volodymyr Zelensky af als een corrupte oorlogshitser met nazisympathieën. Net als de media in Moskou.

Voornoemde Franse bladen en omroepen behoren tot het omvangrijke media-imperium van Vincent Bolloré, een oerconservatieve Bretonse miljardair die ‘zijn’ journalisten in stelling heeft gebracht. En wel voor de conservatieve contrarevolutie die, hoopt hij, na de presidentsverkiezingen van volgend jaar begint onder de nieuwe president Marine Le Pen.

Martelares van het vrije woord

Bolloré’s sterreporter en persoonlijk protégée, volgens Franse kranten, is de Russische journaliste Xenia Fedorova. Ze maakte het met haar pro-Kremlin commentaren echter zo bont, dat Parijs haar eind juli opdracht gaf het land te verlaten. ‘Haar desinformatie in Franse media kwam neer op manipulatie van de publieke opinie. Haar gedrag is strijdig met de fundamentele belangen van de staat,’ zo rechtvaardigde het ministerie van Binnenlandse Zaken het besluit. Haar verblijfsvergunning werd ingetrokken. Fedorova, 45 jaar geleden geboren in Kazan, bevond zich in het buitenland en liet haar advocaat beroep aantekenen.

Haar Franse werkgevers, sympathisanten én het Kremlin betichten, uiteraard, de Franse staat van het schending van het recht op vrije meningsuiting. Ze schilderen de verbannen Russin zelfs af als een martelares van het vrije woord. De links-liberale krant Le Monde, en gematigd-linkse Franse politici, vinden echter dat Fedorova’s verbanning te laat kwam.

Fedorova was gedurende enkele jaren hoofdredacteur van de Russische propagandazender RT France, tot het verbod na de Russische inval in Oekraïne in februari 2022. Ze bleef echter in Parijs, waar ze uitgroeide tot een graag geziene gast in het ultrarechtse mediawereldje waar ze nieuw emplooi vond. Haar verblijfsvergunning werd enkele malen verlengd, maar een Franse perskaart kreeg ze nooit.

Ruim een jaar geleden werd ze niet alleen veelgevraagd als commentator en columniste bij omroepen als CNews, maar trad ze ook toe tot de ‘denktank’ van Bolloré over de herinrichting van de Franse maatschappij mocht Marine Le Pen het Elysée betreden. Het ziet er dan in Frankrijk niet best uit voor sommige categorieën ‘buitenlanders’, maar voor Moskou zou de zege van de vrouw die de annexatie van de Krim goedkeurde mooi nieuws zijn. Voorbij is dan Frankrijks hoofdrol in het verzet tegen Poetins poging tot liquidatie van een onafhankelijk Oekraïne.

Op een gegeven moment, aldus Franse media, vonden de inlichtingendiensten dat de ‘contrarevolutionairen’ te ver waren gegaan. Want Fedorova, mogelijk een ‘agent d’influence’ ten dienste van Poetin, bemoeide zich immers met Franse binnenlandse aangelegenheden, zoals de campagne voor de aanstaande presidentsverkiezingen.

Poetin als ‘man van de dialoog’

De druppel, volgens Le Monde, was haar uitval naar de aanwezigheid van Zelensky bij het militaire defilé op de Champs-Elysées op 14 juli. ‘Hiermee dreigt Frankrijk rechtstreeks militair betrokken te worden bij de strijd in Oekraïne,’ stelde ze in een column, wetend dat veel Fransen als de dood zijn dat hun militairen ooit aan het front belanden. Bij de Eiffeltoren werden eerder vijf lijkkisten aangetroffen, gewikkeld in de Franse driekleur, met daarop gekalkt: ‘Soldats français de l’Ukraine’. Frankrijk vermoedt sterk een Russische desinformatiecampagne.

De vrouw die volgens Le Monde eigenlijk Ksenia Borchik heet, spreekt nooit over de ‘oorlog’, maar over de ‘speciale operatie’, net als Poetin. Alles wat de ‘mainstream media’ schrijven over Oekraïne, zijn leugens. Zo heeft Rusland nooit kinderen uit Oekraïne weggevoerd, maar voor hun eigen veiligheid geëvacueerd. Ze acht Oekraïne geen echte staat en Zelensky een oorlogshitser en marionet van de NAVO. Poetin, daarentegen, is een man van de dialoog.

In de kolommen van de Bolloré-bladen of aan de stamtafels van CNews krijgt de Russin niet of nauwelijks tegenspraak (twee gelijkgezind geachte journalisten die dat wél durfden, werden dezer dagen meteen ontslagen, volgens de nieuwszender Franceinfo). In tegendeel, ze krijgt er bijval van politici en intellectuelen die niet per se tot het ultrarechtse kamp behoren.

Vier van hen braken onlangs in JDNews een lans voor overleg met Poetin, die best voor rede vatbaar zou zijn. Een van hen, Philippe de Villiers, noemde Zelensky een ‘kleine nazi’ die nooit de Champs-Elysées had mogen betreden. Een ander, Luc Ferry, oud-minister van Onderwijs, vindt Poetin weliswaar een dictator, maar ook iemand die ‘erg populair is in brede lagen van de bevolking’.

Veel Franse politici, van rechts tot links, zijn altijd in meer of mindere mate russofiel geweest. De Gaulle was de bekendste. Later deden presidenten als Jacques Chirac, Nicolas Sarkozy en Emmanuel Macron er alles aan om Poetin te paaien. Kort na zijn aantreden in 2017 ontving Macron hem met pracht en praal in Versailles en zag zich lang als Poetin-fluisteraar.

Vandaar dat de beschuldigingen van ‘poutinophilie’ aan het adres van Marine Le Pen nooit echt aansloegen, ze was immers een van de velen. Ze zei, bij hun ontmoeting, in 2017 in Moskou, hem te ‘bewonderen’, waar haar concurrent op rechts Eric Zemmour vond dat Frankrijk ‘een Poetin’ nodig had.

Geen blijk van solidariteit

De uiterst linkse presidentskandidaat Jean-Luc Mélenchon beschuldigt sinds jaar en dag de NAVO van agressie tegen Rusland. Een kenner van de Frans-Russische relaties, de journaliste Elsa Vidal, schreef in haar boek La Fascination Russe dat de socialistische president François Hollande zich als een van de weinigen nooit illusies heeft gemaakt over Poetins ware aard en intenties.

De inval in Oekraïne heeft de Franse russofilie ernstig beschadigd, maar zij leeft dus nog voort in de ultra- conservatieve media die doorgaans vooral de pijlen richten op het multiculturalisme en de niet-westerse immigratie.

Daar vonden ze Marine Le Pen aan hun zijde, die echter nooit de lijn van Fedorova en haar Franse collaborateurs volgde. Verzoeken aan haar adres om een blijk van solidariteit met de uitgewezen Russin bleven dan ook onbeantwoord. Ze kijkt wel uit. Zo’n gebaar zou haar immers terugduwen in de rechts-extremistische hoek waaruit ze zich tracht te ontworstelen. Met succes; ze gaat met grote voorsprong aan kop in de peilingen voor de presidentsverkiezingen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Buitenkans voor Moskou: in Frankrijk is radicaal-rechts fan van Poetin en is radicaal-links tegen de NAVO verscheen eerst op Wynia's Week.

De wereld wordt beschreven als een arena waarin macht, militaire capaciteit, economische afhankelijkheden en geopolitieke concurrentie opnieuw centraal staan. Rusland probeert invloedssferen te herstellen, China bouwt economische en militaire macht op, en de Verenigde Staten handelen steeds nadrukkelijker vanuit hun eigen nationale belangen. Dat zijn klassieke uitgangspunten van de realistische school in de internationale betrekkingen. De diagnose is dus realistisch, maar is de voorgestelde remedie dat ook?

De boodschap die we lezen horen we de afgelopen jaren tot in den treure: Europa moet geopolitiek volwassen worden, minder afhankelijk van de VS en meer eigen militaire, economische en technologische capaciteit ontwikkelen. Nederland alleen is te klein, zegt het document, en ons land moet haar veiligheidsstrategie maar op laten gaan in een Europese strategie. Het kabinet-Jetten is zelfs bereid daarvoor de traditionele unanieme besluitvorming – en dus de stem van Nederland – op te offeren, waardoor veto’s gaan verdwijnen. Gaan we dan op grond van deze nieuwe veiligheidsstrategie onze veiligheid uitbesteden aan Brussel en krijgen we daar nog minder inspraak voor terug?

Tja, ‘beleidsmakers’ spreken altijd over ‘Europa’, terwijl feitelijke macht nog steeds bij staten ligt. Brusselse instituties kennen geen geopolitieke slagkracht. De EU is geen grootmacht, want het beschikt niet over een leger, eigen inlichtingendiensten, nucleaire afschrikking, diplomatieke tradities, strategische cultuur, nee, zelfs niet een echt buitenlands- of defensiebeleid.

Wanneer er een crisis uitbreekt, kijken Europese landen niet naar de Europese Commissie, maar naar elkaar en met name naar de leiders van Frankrijk, Duitsland, Polen, Italië en – buiten de EU – het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten. De EU is vooral een coördinatiemechanisme, geen machtscentrum.

Al lijken ze in Den Haag soms blindelings in die Europese macht te geloven, Europese veiligheid wordt bepaald door een paar grote staten en niet door de institutionele architectuur van Brussel. Dat betekent niet dat de EU nutteloos is, maar wel dat zij afhankelijk blijft van de politieke wil van de grotere lidstaten. Is de keuze voor meer Europese integratie dan een voor Nederland logische redenering?

Hinkend op twee gedachten

Terwijl het stuk aanvankelijk expliciet stelt dat Nederland geen realpolitik moet bedrijven, zijn juist de sterkste passages die waarin het kabinet erkent dat de wereld multipolair is geworden en dat macht weer telt. De zwakste aanname is dat institutionele EU-verdieping automatisch geopolitieke slagkracht oplevert. Zoals gezegd, meer Europese integratie leidt niet automatisch tot meer macht, omdat macht uiteindelijk nog altijd georganiseerd wordt door staten. Zonder Frankrijk, Duitsland, Polen en het VK heeft de EU geen geloofwaardige militaire macht – en die landen zijn niet bereid om – à la Jetten – hun eigen zelfstandigheid op te geven.

Beter zou het zijn geweest om in het stuk een realistische tussenpositie in te nemen: Europa heeft de EU nodig voor markt-, technologie- en industriebeleid, maar Europese veiligheid zal de komende decennia vooral worden gedragen door een kern van grote staten, aangevuld met kleinere gespecialiseerde partners zoals Nederland. Dat ligt dichter bij de huidige en historische werkelijkheid.

Kort samengevat is de veiligheidsstrategie gebaseerd op een realistische, realpolitieke analyse van de wereld, maar is de voorgestelde remedie grotendeels Europees-institutioneel. Macht wordt toegedacht aan een bestuurslaag die zelf onvoldoende strategisch vermogen bezit.

Veiligheid als compromis

Let wel, wat nu op tafel ligt is een coalitiedocument en is het een optelsom van het internationaal gedachtegoed van D66, VVD en CDA. De veiligheidsstrategie leest dan ook op verschillende plaatsen alsof zij drie tradities in het Nederlandse buitenlandse beleid heeft proberen met elkaar te verzoenen. In de eerste plaats de wat meer realistische, pro-NAVO traditie van de VVD, dan de CDA-traditie – van oudsher Atlantisch én Europees of anders gezegd: tussen realisme en institutionalisme – met tot slot de D66-traditie: de meest uitgesproken idealistische traditie die draait om de internationale rechtsorde, Europese integratie, multilateralisme, mensenrechten en mondiale samenwerking.

Dat verklaart ook waarom het document soms coherent oogt op het niveau van de diagnose (‘de wereld is gevaarlijker geworden’), maar minder eenduidig wordt zodra de vraag opkomt wie uiteindelijk de macht moet uitoefenen: de NAVO, de EU, de grote Europese staten of de Verenigde Staten.

Daarom wellicht ontbreken in het stuk ook zowel de rol van de Benelux als die van de militaire samenwerking met Duitsland. Die omissie is onvergeeflijk en illustreert één van de grootste blinde vlekken in het Nederlands denken over internationale veiligheid, mede te verklaren vanuit het Nederlandse middle power syndrome.

De buurlanden zijn het belangrijkst

De Benelux en de Duits-Nederlandse defensie-integratie zijn namelijk veel concreter dan de vaak abstract beschreven ‘Europese strategische autonomie’. De Duits-Nederlandse integratie heeft sinds de jaren negentig een unieke militaire relatie opgeleverd met onze oosterburen. Delen van de Nederlandse landmacht zijn feitelijk geïntegreerd in Duitse divisies. Militair gezien is dat een veel verdergaande vorm van samenwerking dan de meeste Europese landen ooit hebben bereikt.

De logica achter die samenwerking is helder. Duitsland is de grootste economische macht van Europa, Nederland deelt een strategische ruimte met Duitsland, de logistieke en industriële verbindingen zijn enorm, beide landen hebben vergelijkbare veiligheidsbelangen en het land is van onschatbare waarde voor onze handel en economie. Je zou zelfs kunnen stellen dat voor Nederland de Duits-Nederlandse as belangrijker is dan veel Brusselse veiligheidsinitiatieven.

Hetzelfde geldt voor de Benelux. De Benelux wordt vaak gezien als een economisch-historisch project, maar op veiligheidsgebied gebeurt er veel: geïntegreerde luchtbewaking, maritieme samenwerking (BeNeSam), gezamenlijke opleidingen en logistieke afstemming. De Benelux heeft bovendien een voordeel dat de EU vaak mist: geografische samenhang. Europa functioneert in de praktijk vaak via Frans-Duitse samenwerking, Pools-Baltische samenwerking, Noordse samenwerking, de E3 (de nieuwe Europese Driebond), de Benelux en een veelvoud van bilaterale defensie relaties.

Deze nieuwe strategie is een gemiste kans, omdat het stuk een expliciete analyse van Nederland als onderdeel van een Noordwest-Europees veiligheidsnetwerk ontbeert. Dat cluster heeft de grootste Europese havens, een enorme en cruciale energie-infrastructuur, Noordzeekabels, belangrijke defensie-industrie en strategische logistieke corridors. Bovendien zijn de buurlanden, zoals het VK, Duitsland en België, economisch veel belangrijker voor ons land dan landen elders in Europa. Inzet op de directe omgeving is misschien wel veel relevanter voor Nederland dan abstracte Europese strategische exercities.

Het Nederlands strategisch denken begeeft zich op drie niveaus: Nederland, de EU en de NAVO. Maar er is een blinde vlek: de Benelux, de Duits-Nederlandse militaire integratie en het Noordzeegebied. Juist daar bevindt zich een groot deel van de feitelijke militaire en economische macht waar Nederland dagelijks op steunt. Den Haag heeft traditioneel te veel aandacht voor de institutionele kant van de EU en te weinig voor de regionale machtsclusters die daadwerkelijk het fundament vormen van de Europese veiligheid.

Maar toch is er hoop. Het stuk meldt – interessant genoeg – de Noordzee expliciet als te verdedigen belang. Dat is misschien één van de opvallendste onderdelen van de hele strategie en mogelijk met goede gevolgen. Want zodra de Noordzee expliciet als veiligheidsbelang wordt benoemd, verschuift het perspectief van abstracte geopolitiek naar concrete geografie.

Van wereldland naar buurland

Nederland heeft zichzelf decennialang vooral gezien als wereldwijd handelsland, koploper of missionaris op allerlei gebied, diplomatiek knooppunt en voorvechter van de internationale rechtsorde. In de nieuwe veiligheidsstrategie verschijnt Nederland vrij onopvallend – maar veelbetekenend – als Noordzeestaat, stoelend op maritieme macht, als energieknooppunt en als logistieke toegangspoort tot Europa. Dat is een wezenlijk andere manier van denken.

De Noordzee is allang geen zee meer, maar een strategische ruimte, met offshore energievoorziening, windparken, internetkabels en dataverbindingen, gaspijpleidingen, elektriciteitsverbindingen en militaire aanvoerroutes. Na de sabotage van de Nord Stream en het verdachte gedrag van Russische vaartuigen op de Noordzee is het besef gegroeid dat onderzeese infrastructuur een strategisch doelwit kan zijn. De Noordzee is daardoor veranderd van economisch gebied naar veiligheidsgebied. En daarmee wordt ook de Benelux- en Duitslanddimensie weer relevant. Want als je de Noordzee centraal stelt, ontstaat automatisch een ander kaartbeeld.

Dan kijk je niet eerst naar Brussel. Dan kijk je naar de landen rondom die zee: België, Duitsland, het VK, Denemarken en Noorwegen: een Noordzee-coalitie van zowel EU-lidstaten als niet-leden, inclusief twee van de belangrijkste Europese militaire machten (het niet-EU-lid) Verenigd Koninkrijk en onze militaire partner Duitsland, naast onze nauwe bondgenoot België. Geopolitieke logica en EU-logica gaan niet altijd samen.

Als je de Noordzee werkelijk als strategische kernruimte beschouwt, dan wordt het antwoord op de vraag of Nederland het veiligheidsbeleid wel primair moet organiseren via de EU een stuk minder vanzelfsprekend. Met andere woorden: de geografie wijst richting Noordwest-Europa, terwijl de institutionele logica van het document richting Brussel wijst.

Juist daarom zou je kunnen zeggen dat de passages over de Noordzee misschien de meest interessante passages van het hele document zijn. Want daar wordt veiligheid niet afgeleid uit waarden of instituties, maar uit ligging, infrastructuur, economische afhankelijkheden en militaire kwetsbaarheden. Onontbeerlijk voor strategische autonomie en klassieke realpolitik.

En als je die gedachte consequent doorvoert, kom je bijna vanzelf uit bij de conclusie dat voor Nederland juist de Benelux, Duitsland, het VK en de Noordzee Ruimte van primair strategisch belang zijn, belangrijker in ieder geval dan de vraag of ons land nog meer bevoegdheden aan Brussel moet overdragen.

Wynia’s Week kijkt steevast over de dijken. En dan vooral naar de landen om ons heen. Bent u al supporter van deze onafhankelijke journalistieke kijk op politiek, economie en cultuur? Hartelijk dank!

Het bericht Veiligheidsbeleid van kabinet-Jetten is realistischer dan het was, maar het idealisme wil maar niet weg verscheen eerst op Wynia's Week.

Natuurlijk zou dat – als het waar is – goed nieuws zijn: de verschrikkelijke Russische oorlog tegen Oekraïne kan niet snel genoeg ophouden en idealiter volgt er regime change en krijgen we democratie in Moskou. Maar hoe realistisch zijn deze analyses? Doen we massaal aan wensdenken of is het politieke spin?

Nog even volhouden

‘Wat Poetins overwinningsparade zegt over Rusland in oorlog’, ‘Russen geloven niet langer in Poetins propaganda’, ‘Poetins paranoia was duidelijk zichtbaar tijdens de parade in Moskou’ en ‘Poetins geheime plan voor na de oorlog’ zijn zomaar wat koppen uit de internationale pers. De Britse Telegraph meldde dat Xi en Kim-Jong-Un verstek lieten gaan op het feestje van Poetin en dat hij er maar bekaaid af zou zijn gekomen met figuren als Lukashenko van Belarus, de koning van Maleisië en de president van Laos.

En diverse Nederlandse en Vlaamse media meldden vorige week dat Poetin zijn bunker bijna niet meer uit zou durven uit angst voor een staatsgreep, althans volgens een niet nader gespecificeerd ‘Europees’ inlichtingenrapport. Tegelijkertijd waren er berichten dat de Zweedse militaire inlichtingendienst de Russische economie ziet instorten.

Nog even volhouden dus, we zijn er bijna. Als er inderdaad een politieke boodschap aan ons – Europese burgers – in deze berichtgeving schuilt is, dan is het die wel.

Tja, het nieuws is voorspelbaar en we horen dit soort analyses al jaren. En daarom is het altijd goed om te factchecken. Is het bijvoorbeeld echt een signaal dat de Chinese en Noord-Koreaanse leiders verstek lieten gaan op 9 mei? Nee, zeker niet: Xi kwam alleen in 2015 en 2025 naar respectievelijk de 70- en 80-jarige herdenkingen, dus zijn afwezigheid dit jaar valt prima te verklaren.

Is er dan niets aan de hand in Rusland? Toch wel. Vladimir Poetin verliest zijn greep op Rusland, scheef ook The Economist in één van de betere, meer genuanceerde analyses vorige week. Ruim vier jaar na de Russische aanval op Oekraïne kun je natuurlijk haast niet anders verwachten. Maar het Britse blad ziet hooguit subtiele veranderingen, zoals een verschuiving in het taalgebruik van de Russische politieke en zakelijke elite. Daar wordt niet meer gesproken over ‘onze oorlog’ of ‘onze problemen’, maar als ‘zijn oorlog’ en ‘zijn problemen’.

Valse verwachtingen

Dat is natuurlijk geen rebellie. Poetins regime kan lang overleven en heeft nog altijd het monopolie op geweld, zo waarschuwt het weekblad. Poetin heeft zijn greep dus nog niet verloren, maar die begint wel te slijten. The Economist trekt een vergelijking met het schaakspel. Poetin zou last hebben van Zugzwang, een situatie waarbij elke zet die je nog kunt doen je eigen positie alleen maar verslechtert. Maar dat maakt Poetin juist gevaarlijk, omdat hij enorme schade kan aanrichten door bijvoorbeeld de repressie in eigen land op te voeren, door het starten van nóg een oorlog of door harder uit te halen naar Oekraïne.

Ook Ruslandkenner Mark Galeotti waarschuwt tegen valse verwachtingen. In The Spectator omschreef hij de vermeende dreiging van een staatsgreep tegen Poetin als onbetrouwbare of zelfs gemanipuleerde informatie (dodgy intelligence – in Groot-Brittannië hebben ze daar slechte ervaringen mee). Hij wijst in dat verband ook naar het Zweedse rapport dat in zijn ogen de druk op de Russische economie zwaar overschat.

Wanhopig verlangen naar einde oorlog

Waar hebben we dit soort rapporten aan te danken? Volgens Galeotti leeft er onder Europese politici een wanhopig verlangen naar een wonderbaarlijk einde (een deus ex machina) van de Oekraïne-oorlog. Het is volgens hem zeker niet de eerste keer dat een Europese inlichtingendienst opschrijft wat politici graag willen horen. Maar we moeten echt gaan oppassen, zegt hij, nu de NAVO volgens hem gesprekken zou hebben gevoerd met film- en televisieproducenten in de hoop de publieke opinie verder te kunnen beïnvloeden.

Die honger onder Europese leiders naar een snelle afloop van de Oekraïne-oorlog is logisch. De steun aan het land – hoe noodzakelijk ook – kost ons miljarden aan belastinggeld en heeft ons een uitzichtloos en kostbaar hybride conflict met Moskou opgeleverd. Het is niet voor niets dat er meer en meer stemmen in Europa opgaan om het contact met Poetin te herstellen. Denk bijvoorbeeld aan de opmerkingen van de Belgische premier Bart De Wever en onlangs van de voorzitter van de Europese Raad, António Costa, die – nadat hij zijn woorden had moeten nuanceren – nog altijd bevestigde dat er uiteindelijk met de Russische leider gesproken zal moeten worden.

Intussen evolueert het slagveld verder. Het jaarlijkse Russische lente-offensief is volkomen mislukt, al slagen de Russen er hier en daar in een klein beetje op te rukken. Maar de Oekraïners heroveren weer andere stukjes en beide partijen houden elkaar nog steeds in evenwicht – wat voor het kleinere Oekraïne natuurlijk absolute winst is. Intussen is de Oekraïense capaciteit voor zogenaamde deep strikes in het Russische achterland – tot wel 1500-2000 kilometer ver – nog meer gegroeid. Dat betekent dat niets meer veilig is in Europees Rusland, tot in de Oeral aan toe. Diverse belangrijke doelen, zoals wapenfabrieken, luchtmachtbases en olie-installaties, zijn al door de Oekraïners beschadigd – maar niet vernietigd.

De Russen gaan intussen onverdroten door met massale drone- en raketaanvallen op Oekraïense doelen. In dit opzicht – ook al zijn de Oekraïense aanvallen nog niet zo massaal als de Russische – slaagt Oekraïne er langzaam in om het gat te dichten. Wel weet het land de Russische aanvoerlijnen inmiddels tot op 100-120 kilometer diep achter de frontlijn te verstoren met nieuwe, lastig te onderscheppen Hornet-drones.

Rusland is niet verslagen

Een andere ontwikkeling is de opkomst van rijdende drones – zogenaamde UGV’s (unmanned ground vehicles) – waarvan Oekraïne er volgens eigen zeggen maar liefst 25.000 zou hebben besteld. Die wil het land uiteindelijk massaal inzetten als een soort cavalerie om haar eigen soldaten – waarvan het er eigenlijk te weinig heeft – te sparen en stukjes land te heroveren op de Russen. Ongetwijfeld zullen ook de laatstgenoemden met een dergelijk wapen of tegenmaatregelen voor de dag komen. Een technologische voorsprong is in deze oorlog doorgaans van korte duur.

Het moge duidelijk zijn, Rusland is geenszins verslagen en zal op korte termijn ook niet instorten. Het land is bovendien nog steeds in staat om het Iraanse regime van drones en onderdelen te voorzien. Zelf laat Rusland zijn dronefabrieken – bijvoorbeeld die in de Speciale Economische Zone van Alabuga in Tatarstan – flink uitbreiden, want hoe hoog de productie van drones ook moge zijn, de Oekraïners weten ze bijna allemaal neer te halen.

Rusland boert goed dankzij hoge olieprijs

Bovendien genereren Russische olie en gas meer geld op de wereldmarkt dan de afgelopen jaren. Het land boert immers goed als de olieprijs bijvoorbeeld boven de 60-70 dollar per vat ligt. Die prijs schommelt al enkele maanden rond de 100 dollar per vat en vanwege de problemen in de Perzische Golf is de verwachting dat de prijs nog lang hoog zal blijven.

Oekraïne doet intussen verwoede pogingen om die voor Poetin welkome hogere prijzen deels teniet te doen met aanvallen op de Russische olie- en gasinstallaties. Ook wordt de Russische schaduwvloot wereldwijd meer en meer gehinderd door inspecties, inbeslagnames en zelfs af en toe door een Oekraïense aanval, zoals enkele maanden geleden in de Middellandse Zee gebeurde. Maar het is niet genoeg. De olie-exporten van het land daalden volgens persbureau Reuters in april slechts 7%, terwijl de opbrengsten verdubbeld zouden zijn – dankzij de hoge olieprijs.

Beide partijen hebben hun oorlogskas stevig weten te spekken, want inmiddels mag Oekraïne eindelijk de geplande enorme financiële steun van de EU gaan ontvangen. Het land heeft ook nieuwe vrienden gemaakt onder de kapitaalkrachtige Golfstaten. Die zitten te springen om ervaring en producten op het gebied van drones en luchtverdediging.

Het einde van de oorlog is dus niet in zicht en zolang er geen harde, concrete aanwijzingen zijn van de val van Poetin of andere grote veranderingen in Rusland, is het zaak voor Europa om zich voor te bereiden op gesprekken. De oorlog duurt immers te lang en kost ons allemaal veel te veel – om over het menselijk leed maar te zwijgen.

Wees realistisch

Laat de uitkomst van de oorlog – een langdurige wapenstilstand in Oekraïne – daarom vooral realistisch zijn en laten we niet uitgaan van onhaalbare doelen zoals het volledig verslaan van Poetin, het opdelen van Rusland of zelfs het heroveren van al het verloren Oekraïens terrein.

NAVO- en/of EU-lidmaatschap zit er op dit moment niet in voor het heldhaftige Oekraïne, maar we moeten het land wel ‘dichtbij ons’ houden en blijven ondersteunen – ook in vredestijd. Daarom is een zwaarbewapend en neutraal Oekraïne, dat alleen op lange termijn het EU-lidmaatschap (of iets dat daar sterk op lijkt) kan verwerven, nog altijd het best haalbare resultaat.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Rusland staat niet op instorten. Europa moet realistisch zijn, Oekraïne blijven steunen en zich voorbereiden op onderhandelingen verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar wat er nu volgt is nog uiterst ongewis. Kijken we naar een replay van het Venezuela-model, waarbij met elementen van het regime een deal wordt gesloten? Misschien, maar daarmee komen democratie en vrijheid niet snel dichterbij, want het wrede Iraanse regime zelf wordt er – evenmin als in het Zuid-Amerikaanse land – niet mee verwijderd. Of kijken we naar een meesterzet in het wereldwijde schaakspel van Washington tegen Peking?

Iran was goed voorbereid

Mogelijke gesprekspartners voor de VS zijn er zeker te vinden. Denk bijvoorbeeld aan de Iraanse minister van Buitenlandse Zaken, by default een internationaal aanspreekpunt. Bijkomend voordeel: hij is tot nu toe – net als de Iraanse president trouwens – in leven gelaten. Maar nee, Iran is anders dan Venezuela en we moeten ook rekening houden met een lange periode van geweld, zoals destijds in Syrië. En zonder de uitschakeling van de Revolutionaire Garde en de religieuze fanatici zal een gematigde factie niet snel de kop boven het maaiveld durven uitsteken.

Wat opvalt is dat de Iraniërs zich goed hadden voorbereid op de Israëlisch-Amerikaanse aanval. Hoewel de top van het regime is uitgeschakeld gaat de strijd dankzij een goed voorbereide en verregaande decentralisering van de commandovoering onverminderd voort. Lokale commandanten van de Revolutionaire Garde en andere exponenten van het regime kunnen hierdoor nog lang overleven.

Het wordt voor de Golfstaten, de VS en Israël nog een hele kluif om de komende weken venijnige raket- en droneaanvallen te weerstaan. De kans is daarom groot op enorme schade aan de economieën van de betrokken landen, het vertrek van de vele westerlingen uit de regio en niet te vergeten een zwaar verstoorde export van brandstoffen uit de Golf – het laatste door (dreiging van) schade aan exportterminals en oorlogshandelingen in de Straat van Hormuz.

Geen dreiging meer voor Tel Aviv

Mogelijk weten enkele wijken, steden of regio’s in Iran zich op korte termijn te bevrijden, maar de krachten van het regime zijn sterk genoeg om zelf nog lang deels of elders in het land te overleven. Een helaas voor de hand liggend scenario is een jarenlange gewelddadige fragmentatie van het land – zoals dat in Syrië het geval was tijdens de burgeroorlog. Het is nog vroeg en de fog of war is nog niet opgetrokken, maar de eerste tekenen zijn er. De Israëlische luchtmacht lijkt in het westen van Iran steun te verlenen aan door de CIA bewapende Koerdische rebellen en ook elders staan minderheden op tegen de restanten van het regime, zoals in Beloetsjistan, een zwaar onderdrukte regio aan de grens met Pakistan.

Zo’n lange periode van instabiliteit zou Israël – net als destijds in Syrië – niet slecht uitkomen omdat er dan geen directe dreiging meer vanuit de restanten van het regime richting Tel Aviv uit blijft gaan. Voor zowel de VS als Israël is een sterke vermindering van de militaire capaciteit van Iran, inclusief de mogelijkheid om kernwapens te bemachtigen, al een belangrijke winst. Een complete regime change in de richting van een prowesterse democratie is wellicht op korte termijn moeilijker te bereiken, al is dat natuurlijk voor velen een zeer gewenste (en gegunde) uitkomst.

Harde klap voor Poetin

Maar er is ook goed nieuws: de informele Euraziatische As van China, Rusland en Iran ligt in duigen. Eerst viel Venezuela al, die voorpost van China, Iran en Rusland in de achtertuin van de VS. Het lot van Cuba hangt – als collateral damage van de val van Maduro – inmiddels aan een zijden draad. Voor Poetin is de val van het Iraanse regime een harde klap en hij moet machteloos toezien hoe wederom een belangrijke bondgenoot verloren gaat, zonder dat hij iets kan doen. De laatste dagen toonden Russische onderdelen in neergehaalde Iraanse drones aan hoe de wapenindustrie van beide landen met elkaar was verweven.

Met de eindstrijd van het regime in Iran is Rusland ook een belangrijke aanvoerroute voor haar eigen defensie-industrie kwijt. Beide landen waren partners in crime. Allebei zagen ze meer en meer hun olieopbrengsten onder druk raken van sancties en beide landen hebben allang elke poging tot enig fatsoen (laat staan het volgen van internationaal recht) in hun interne en externe politiek laten varen.

China steunt Iran niet

China daarentegen denkt en gedraagt zich duidelijk anders. Het land heeft zijn belangen altijd goed gespreid en – hoewel het zich grote zorgen maakt om de olieaanvoer uit de Golf – het komt de ayatollahs beslist niet te hulp.

Hoe belangrijk is Iran voor China? We zagen veel retoriek tussen beide landen: vriendschap, steun, handel, investeringen. Maar erg concreet werd het maar niet en – zoals gezegd – China steunt Iran absoluut niet in de strijd. Integendeel, Iran kreeg enkele dagen geleden juist een signaal van Peking om Chinese tankers of tankers met Chinese olie aan boord in de Golf met rust te laten. Want uit de regio komt meer dan de helft van alle door China over zee geïmporteerde olie.

Iran had China tot nu toe harder nodig dan omgekeerd. Het land verkocht in 2025 dan wel 80 procent van alle geproduceerde olie aan China, voor China zelf is dat ongeveer 14 procent van zijn totale olie-invoer. De Iraanse olie valt door deze oorlog in één klap weg en zal ook voorlopig niet opnieuw naar China stromen. Na het verlies van de Venezolaanse olie (goed voor ruim 4 procent van de Chinese invoer) ontstaat er wel een probleem voor Peking. Het land heeft olievoorraden voor slechts zo’n 100-120 dagen.

De Arabische Golfstaten zijn echter qua olie velen malen belangrijker voor China dan Iran. Maar liefst 40 procent van de Chinese import komt uit, opgeteld, Oman, Saoedi-Arabië, de Verenigde Arabische Emiraten, Irak en Koeweit. Dat de Straat van Hormuz, waar dus vorig jaar zo’n 54 procent van de Chinese olie-import doorheen voer, nu een strijdtoneel is, maakt China enorm kwetsbaar. Overigens geldt dit ook voor andere Aziatische landen, zoals India en Japan. De olie uit de Golf is trouwens nauwelijks van belang voor de Westerse wereld, al ligt dat anders voor de export van gas uit Qatar, waar nota bene ons land zich deels afhankelijk van heeft gemaakt.

Met Straat van Hormuz kan VS China zwaar onder druk zetten

Dat de Straat van Hormuz een chokepoint is waar je op kan drukken om de economie van een deel van de wereld hard te raken, was al bekend. Dat de Amerikaanse marine er nu weer de dienst gaat uitmaken – zonder dat het land verdere belangen heeft in de regio – is een belangrijke zet op het wereldwijde schaakbord in het spel van de VS tegen China. China heeft dan wel de meeste grondstoffen en zeldzame metalen van de wereld in handen, het zal straks toch echt moeten praten met Washington als het een stabiele aanvoer van olieproducten wil behouden.

Ook het patroon in de Israëlisch-Amerikaanse bommencampagne duidt in die richting. Iraanse olie-installaties zelf lijken niet getroffen, maar wel bijvoorbeeld de energiecentrale op het olie-eiland Kharg. Dat betekent een tijdelijke uitschakeling van de export, maar de productie- en exportfaciliteiten daar blijven intact. Een voorteken wellicht dat de Amerikanen straks de Iraanse olie-export gaan ‘runnen’? Eén ding is duidelijk: Iraanse olie, Golf-olie en de Straat van Hormuz vormen samen een chokepoint van jewelste in de handen van de VS om druk te zetten op China.

China gaat knopen tellen

Maar negatieve gevolgen kunnen er ook zijn. Zo voorspellen andere waarnemers dat het wegvallen van de Iraanse olie China verder in de armen kan drijven van Rusland. Dat effect is echter van beperkte omvang en zal hooguit tijdelijk zijn. Alleen kleine private Chinese raffinaderijen zouden immers die Russische olie dan willen kopen – niet de grotere staatsbedrijven die het liefst van gesanctioneerde olie afblijven.

En bovendien: Peking kent de risico’s van steun aan Poetin, die meer en meer oogt als een keizer zonder kleren. De oorlog in de Golf zal China er toe aanzetten de knopen te tellen, de belangen verder te blijven spreiden en de VS niet te veel dwars te zitten, zeker nu het land machteloos moet toezien hoe Washington voor de tweede keer in korte tijd rücksichtslos geweld gebruikt om de wereld weer naar haar hand te zetten.

Israèl heeft aartsvijand definitief verslagen

Maar laten we het grote nieuws niet vergeten dat Israël er in ieder geval in is geslaagd zijn aartsvijand – zeer waarschijnlijk – definitief te verslaan, terwijl de VS de druk op China verder kunnen opvoeren: een vooralsnog succesvolle samenwerking. We zullen daarnaast snel zien in hoeverre de Amerikaans-Israëlische aanval de toekomst van Iran gaat bepalen. Maar één ding is zeker: de wereld is in ieder geval verlost van verdere bloedige bemoeienissen door de ayatollahs.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Met de val van Khamenei verliest Poetin zijn beste bondgenoot en komt China verder onder druk van de VS te staan verscheen eerst op Wynia's Week.

De ‘lening’ wordt ‘herstellening’ genoemd waarmee de indruk wordt gewekt dat het geld gebruikt gaat worden voor de wederopbouw. In de praktijk zal het geld dienen om Oekraïne financieel op de been te houden, in principe voor twee jaar. Of het bedrag toereikend is, zullen we zien. Het betekent dat Oekraïne met het geld in staat wordt gesteld de gevechtshandelingen voort te zetten. De cynicus in mij wilde bijna opschrijven dat het dus een lening is die het voortduren van de oorlog financiert, maar laat ik dat maar niet doen.

Wie staat garant voor het totale bedrag?

90 miljard euro is een groot bedrag. Het is niet makkelijk om de omvang van de economie van een land in oorlog te meten, maar ga er maar vanuit dat het om zo’n 50 procent van het bbp van Oekraïne gaat. Dat geeft al aan hoe groot de economische druk op het land is. Voor de EU gaat het om ongeveer 0,5 procent van het bbp. Dat is te overzien.

Vooralsnog wordt de rente die de EU moet betalen op de middelen die het aantrekt en die dus niet bij Oekraïne in rekening worden gebracht opgehoest uit de EU-begroting. Dat raakt ons dus niet direct. Als je de rentelasten verdeeld naar rato van de gebruikelijke bijdragen aan het EU-budget dan gaat het voor ons om ruim 150 miljoen euro per jaar. Wie uiteindelijk garant staat voor het totale bedrag is niet helemaal duidelijk. Het kan voor ons een last van ruim 5 miljard euro betekenen.

Met een aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid zal het geld nooit worden terugbetaald. De lening kan desnoods wel oneindig lang in de boeken blijven staan of totdat inflatie de feitelijke waarde van de lening volledig heeft uitgehold. Accountants zullen dat wel toestaan. Op een rentevrije lening zonder aflossingsdatum zal Oekraïne niet snel in gebreke blijven.

Lang is in Brussel gevochten over een alternatieve financieringswijze. Rusland houdt aanzienlijke bezittingen aan, onderdeel van hun deviezenreserve, bij Euroclear in Brussel: zo’n 210 miljard euro. De EU heeft die bezittingen kort na het uitbreken van de oorlog bevroren. Juridisch gaat het hier niet om ‘frozen’ maar om ‘immobilised assets’, omdat het bezittingen van de centrale bank zijn die een speciale status hebben. Nu lag er een voorstel om die bezittingen in te zetten voor hulp aan Oekraïne. Feitelijk kwam het neer op confiscatie.

De Leeuw van Vlaanderen

Bart De Wever heeft dat, min of meer eigenhandig, weten te voorkomen. Daarmee verdient hij in mijn optiek de kwalificatie van ‘de moderne Leeuw van Vlaanderen’, of beter: Leeuw van België. De premier was bang dat zijn land zwaar zou worden geraakt door eventuele tegenmaatregelen van Rusland omdat Euroclear in Brussel is gevestigd. De Wever had zijn standpunt al in oktober helder en overtuigend toegelicht. Andere regeringsleiders wilden hem onvoldoende tegemoetkomen met garanties dat de risico’s voor België door alle EU-landen samen zouden worden gedragen.

Petje af, Bart De Wever! Want die confiscatie van de Russische tegoeden was weer typisch een voorbeeld van een EU-maatregel die emotioneel wellicht goed te begrijpen is, maar over de mogelijke gevolgen lijkt volstrekt onvoldoende te zijn nagedacht. Het trieste van de zaak is dat veel andere EU-leiders kennelijk niet inzien dat het de facto confisqueren van deze Russische bezittingen grote risico’s met zich meebrengt en daarom een uitzonderlijk slecht idee is. Niet alleen voor België, ook voor de EU.

Dan is Euroclear niet meer te vertrouwen

Wat is het signaal dat uitgaat van confiscatie van Russische bezittingen? Bedenk dat Euroclear een cruciaal element is in de financiële infrastructuur van de EU, maar ook daarbuiten. Een groot deel van de internationale vermogenstransacties verloopt via Euroclear en klanten houden er voor meer dan 42.000 miljard euro aan bezittingen aan. Sommigen zullen zeggen dat de EU de bezittingen van een soevereine staat, aangehouden bij Euroclear, kennelijk kan afpakken als dat land iets doet wat de EU niet bevalt. Euroclear is dus niet meer te vertrouwen. Voorstanders van het confisqueren van de Russische bezittingen benadrukken dat landen die geen onterechte oorlogen beginnen niets te vrezen hebben.

Het ligt voor de hand dat derde landen door de hele gang van zaken gemotiveerd zullen zijn hun risico’s te spreiden en op zoek zullen gaan naar alternatieven voor Euroclear. De EU wil de internationale rol van de euro graag zien groeien, maar op deze manier wordt waarschijnlijk het tegendeel bereikt. Dat is op zich niet zo erg, want dat streven om de euro een belangrijkere rol in de wereld te laten spelen als reservevaluta komt mijns inziens meer voort uit een soort grootheidswaan dan uit een realistische afweging van de voor- en de nadelen.

Russische vergelding

Dan de reactie van Rusland. Het land heeft al aangegeven westerse bezittingen in Rusland te zullen confisqueren als vergelding. Na het begin van de oorlog hebben Europese bedrijven hun activiteiten in Rusland meestal gestopt en hun bezittingen afgestoten, maar er zijn nog altijd bezittingen met een geschatte waarde van zo’n 100 miljard euro in Rusland.

Er speelt nog een belangrijkere Russische reactie. Hoewel Bart De Wever de EU heeft weten te weerhouden van confiscatie is het spel waarschijnlijk toch al op de wagen. De Russische centrale bank heeft Euroclear voor de rechter gesleept, kort voordat de EU uiteindelijk toch maar afzag van confiscatie van de Russische tegoeden. Let wel, dat is bij een Russische rechtbank. De Bank of Russia eist niet alleen de 210 miljard euro aan bevroren bezittingen terug, maar ook een vergoeding voor de geleden schade, die bestaat uit de gemiste inkomsten die de EU zich sinds de bevriezing al toe-eigent.

Ik ben geen jurist, maar vermoed dat Euroclear die rechtszaak in Moskou wel eens zou kunnen verliezen. Dat moet het de Russische tegoeden plus geleden schade vrijgeven. Zo’n vonnis kan uiteraard niet worden uitgevoerd. De Russische rechter heeft immers geen jurisdictie over wat in de EU gebeurt. Maar met een voor de Bank of Russia positief vonnis in de hand kunnen de Russen wel naar rechters stappen in derde landen. Er zijn nogal wat landen in de wereld die Rusland positief gezind zijn. Het is de vraag hoe veilig de bezittingen van EU-burgers en -bedrijven daar dan zullen zijn.

Nieuwe dimensie

De oorlog in Oekraïne heeft er een nieuwe dimensie bij gekregen. Door de sancties tegen Rusland en het grotendeels verbreken van de economische relaties met dat land was er al sprake van economische oorlogsvoering. Die is door de recente ontwikkelingen in de overdrive geraakt. Oorlogsvoering, ook economische, is als een schaakspel. De beste spelers denken zo veel mogelijk zetten vooruit en bezien wat de tegenstander allemaal zou kunnen doen. Mij bekruipt het ongemakkelijke gevoel dat de Russen betere schakers zijn dan de Europese leiders.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook straks in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Donateurs kunnen ook reageren op recente artikelen, video’s en podcasts en ter publicatie in Wynia’s Week aanbieden. Stuur uw reacties aan reacties@wyniasweek.nl Vergeet niet uw naam en woonplaats te vermelden (en, alleen voor de redactie: telefoonnummer en adres). Niet korter dan 50 woorden, niet langer dan 150 woorden. Welkom! 

Het bericht In de economische oorlogsvoering zijn Russen betere schakers dan de Europese leiders verscheen eerst op Wynia's Week.

Dat de oorlog voor de Russen allesbehalve goed verloopt, valt ook af te lezen aan de toenemende terreur op Oekraïense steden. Het lukt Rusland niet Oekraïne op het slagveld te verslaan. Daarom probeert Poetin de Oekraïense bevolking angst aan te jagen en uit te putten door nachtelijke drone- en raketaanvallen. Waar de Russen aan het begin van de oorlog er nog voor kozen om de centra van steden als Kiev en regeringsgebouwen te ontzien, proberen ze die nu steeds meer te raken.

Russische stuiptrekkingen

Deze nachtelijke terreur is een wanhoopsoffensief. Het zijn de stuiptrekkingen van een imperialistische grootmacht. Als je wil zien hoe de macht en de invloed van Rusland is verschrompeld, moet je naar de voormalige Sovjetlanden in de Kaukasus en Centraal-Azie. De afgelopen week was ik in Oezbekistan en Azerbeidzjan, twee voormalige Sovjetrepublieken die begin jaren negentig onafhankelijk werden. Tot aan de grootschalige invasie in Oekraïne had Rusland een grote invloed in deze regio. Azerbeidzjan grenst direct aan Rusland (en aan Iran). Tot augustus 2023 had Rusland bijna 2000 militairen in de Azerbeidzjaanse regio Karabach om toe te zien op het bestand tussen Armenië en Azerbeidzjan dat met Russische bemiddeling in 2020 werd gesloten. Oezbekistan grenst niet direct aan Rusland, maar van oudsher werken veel Oezbeken als gastarbeider in Rusland. Vanwege de Russische discriminatie en geweld tegen Oezbeken werken veel van deze arbeidsmigranten tegenwoordig liever in de EU dan in Rusland.

In beide landen is de zichtbaarheid van Rusland vrijwel verdwenen. De rol van Rusland is daar overgenomen door China en Turkije. Dat zie je in het straatbeeld. De grauwe betonnen Sovjet-flatgebouwen uit de jaren tachtig zijn vervangen door glanzende en spiegelende nieuwbouw.

Ondanks de vele vier- en zesbaanswegen dwars door Tashkent en Bakoe (de hoofdsteden van respectievelijk Oezbekistan en Azerbaijan) worden beide steden geteisterd door een verkeerschaos door de vele auto’s. Niet verwonderlijk als een liter benzine minder dan een euro kost. Russische automerken als Lada en Wolga zijn volledig verdwenen. Het straatbeeld wordt gedomineerd door Chevrolets van het Koreaanse bedrijf Daewoo, en door de vele Chinese automerken als BYD, Xpeng en Lynk & Co. In Oezbekistan zie je vrijwel geen Europese of Amerikaanse auto’s, in Azerbeidzjan zijn ze een minderheid. Dit weerspiegelt de economische en politieke invloed van de verschillende machtsblokken in de Kaukasus en Centraal-Azië.

In Centraal-Azië wordt het Russische imperialisme vervangen door het Chinese imperialisme. Oezbekistan ligt aan de nieuwe zijderoute, de Chinese strategie om door economische en culturele samenwerking met landen in Eurazië politieke invloed en hegemonie te verkrijgen. De Amerikaanse invloed is in Oezbekistan maar in beperkte mate aanwezig, hoewel Donald Trump het land binnenkort zal bezoeken. De EU is volledig onzichtbaar.

Penetrante petroleumgeur

Sinds Rusland eind december 2024 een Azerbeidzjaans passagiersvliegtuig neerschoot en weigerde hiervoor excuses te maken, zijn de verhoudingen tussen beide landen in snel tempo verslechterd. De relatie bereikte een dieptepunt toen een paar maanden later Russische speciale troepen om onduidelijke reden twee Azerbeidzjaanse broers in een politiecel in Jekaterinenburg om het leven brachten.

Sinds de Russische vredestroepen in 2023 uit de regio Karabach zijn vertrokken en Armenië en Azerbeidzjan in het Witte Huis in Washington na dertig jaar oorlog een vredesverdrag hebben gesloten, is de rol van Rusland in de Kaukasus vrijwel uitgespeeld. Azerbeidzjan richt zich meer op Turkije en het Westen. Het ontbrak ook op het Intervision songfestival dat Poetin afgelopen weekend in Moskou organiseerde.

Voor het Westen is Azerbeidzjan interessant omdat het een belangrijke olie- en gasproducent is. In Bakoe hangt vrijwel continu een licht penetrante petroleumgeur. Het vredesverdrag tussen Azerbeidzjan en Armenië kan ook de weg vrijmaken voor EU-landen, waaronder Nederland, om de banden met Azerbeidzjan aan te halen. Op dit moment is de relatie vrij koel omdat Europa in het conflict de kant van Armenië heeft gekozen.

Fait accompli

In landen als Oezbekistan en Azerbeidzjan zijn de sporen van het Russische imperialisme vrijwel volledig uitgewist. Dit verlies aan invloed zal ook Poetin niet ontgaan. Op dit moment heeft hij niet de militaire capaciteit daar iets aan te doen. Oekraïne vecht tegen Rusland niet alleen onze oorlog uit, maar ook die van de voormalige Sovjetrepublieken in de Kaukasus en Centraal-Azië.

Ook voor deze landen is het van levensbelang dat Oekraïne de oorlog tegen Rusland wint. Als Rusland is verslagen, kan de EU niet achterover leunen. De kans is groot dat China en Turkije nadat de oorlog is beëindigd hun invloed in Oekraïne willen vergroten. Om dat te voorkomen en ervoor te zorgen dat Oekraïne een open en democratische samenleving blijft en geen speelbal wordt van de autocratische regimes van Xi Jinping en Recep Erdogan, moet de EU Oekraïne dichter bij Europa halen. De EU moet een fait accompli scheppen voor Rusland maar ook voor China en Turkije door Oekraïne versneld lid van de EU te maken.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Zodra Rusland is verslagen, moet Oekraïne oppassen voor Turkije en China verscheen eerst op Wynia's Week.

Andere berichten luidden gelukkig dat die Russische dreiging stevig door de NAVO wordt ‘gecounterd’, door het neerschieten van enkele van die drones, het verhogen van de paraatheid, het stationeren van tienduizenden troepen langs de grens, de verplaatsing van extra gevechtsvliegtuigen van diverse NAVO-leden naar Polen en het sluiten van de grens van dat land met Belarus.

Drones dwingen NAVO tot betere luchtafweer

De spanning aan de oostflank van de NAVO stijgt dus nog altijd en dat kunnen we enigszins zien als een teken van Russische frustratie. Het land slaagt er maar niet in de Oekraïners op de knieën te krijgen en keer op keer worden de grondaanvallen met grote verliezen afgeslagen. Anderzijds hoort de Russische penetratie van het Poolse luchtruim door de lichte verkenningsdrones mogelijk bij de stijl van Poetins onderhandelingen, zoals Ruslandkenner Mark Galeotti onlangs stelde. De Russische leider zou er mogelijk mee willen uitdrukken dat Europa met escalatie te maken krijgt als het niet akkoord gaat met zijn voorwaarden. Daarnaast diende de drone intrusie vooral om te testen hoe eensgezind de NAVO op dit moment is.

Maar de drones hebben inmiddels, althans voor Poetin, een tegengesteld effect bereikt. De Europese NAVO-landen reageerden behoorlijk doortastend en versterkten hun aanwezigheid in Polen juist stevig en dat in relatief korte tijd! De drones lieten echter wel zien hoe kwetsbaar de NAVO is voor deze wapens. En dat is goed nieuws. Want terwijl de NAVO, met haar hoge graad van paraatheid en geoefendheid en met haar zwaar versterkte troepenmacht in Polen en omstreken, daar tegenover de Russen over een enorme overmacht qua landstrijdkrachten beschikt, laat de luchtafweer tegen kleine goedkope drones nog sterk te wensen over. Maar dankzij die Russische drones is men op dat gebied nu eindelijk ook wakker. Meer tanks, pantservoertuigen en artillerie, riep u? Zet eerst maar eens in op licht en mobiel luchtafweergeschut dat die bordpapieren drones van dichtbij en laag boven de grond kan onderscheppen. De Oekraïners doen het al jaren, dus daar kunnen we van leren.

De Russische drones boven Pools grondgebied en andere dreigingen komen Oekraïne en Europa ook op een andere manier goed uit. Ze kunnen worden gebruikt om Trump te overtuigen van Poetins kwade genius, want het getouwtrek tussen Europa en Oekraïne enerzijds en Rusland anderzijds om de gunst van de Amerikaanse president gaat onverminderd door. Al lijkt het wel zo dat Poetin de Amerikaanse president meer nodig lijkt te hebben dan andersom, Maar dat zal hij niet snel laten blijken.

Neem de dreiging vanuit Belarus. De grote oefening Zapad (West) 2025 vindt inderdaad regelmatig plaats en die van 2022 bracht maar liefst 200.000 Russen op de been in dat land. Die troepen namen en masse ook deel aan de invasie van Oekraïne. Maar Zapad 2025 is nog minder dan een schaduw van de editie van 2022. Aanvankelijk werden deze zomer 13.000 deelnemende Russen aangekondigd, maar diverse bronnen melden dat het mogelijk uiteindelijk slechts zou gaan om niet meer dan de helft van dat aantal manschappen. Hoewel Poetin zelf beweert dat er in totaal 100.000 man bij betrokken zijn, meldt de Duitse journalist Julian Röpcke (Bild) een vrij nauwkeurig getal: 18.200 soldaten, waaronder 5.500 Russen.

Russisch leger zwaar gehavend

Bovendien lijkt het erop dat het gros van die troepen op veilige afstand van de grens met Oekraïne is gebleven, rond het trainingsgebied Borisov ten noordoosten van Minsk, dit uit angst voor eventuele Oekraïense drones en raketten. Berichten in de pers dat de Russen gevaarlijke manoeuvres vlak over de grens aan het houden waren, zijn dus ietwat overdreven. Temeer daar uit berichten in de Indiase pers (dat land doet net als andere derde landen mee met enkele tientallen manschappen) valt op te maken dat de oefeningen focussen op de strijd in compagniesverband en niet op het niveau van grote eenheden als divisies en legerkorpsen. Niet echt iets om je druk over te maken dus.

Want laten we wel stellen: het Russische leger anno herfst 2025 is dusdanig gesloopt en gehavend dat het niet meer in staat kan worden geacht een bedreiging te vormen voor enig NAVO-land aan de Oostflank van het bondgenootschap. Althans met landstrijdkrachten, want waar het land wel ongestraft mee kan dreigen én handelen is haar grote en blijkbaar onuitputtelijke arsenaal aan drones en raketten. Het blijft dus oppassen geblazen.

Intussen zijn er bovendien sterke aanwijzingen dat de Russische olie en gas-sector zwaar heeft te leiden onder Oekraïense drone- en raketaanvallen en dat raffinaderijen, opslagplaatsen en dergelijke in heel Rusland ten westen van de Oeral niet meer veilig zijn. Zelfs belangrijke exporthavens nabij St Petersburg als Primorsk en Oest-Loega zijn – inclusief aangemeerde olietankers – de afgelopen weken aangevallen door Oekraïense drones en raketten. De  geplaagde faciliteiten zijn naar schatting goed voor een kwart tot een derde van de Russische energieproductie, maar er is nog niet met zekerheid vast  te stellen hoe zwaar beschadigd de installaties zijn.

Persbureau Reuters meldde afgelopen dinsdag, zich baserend op drie verschillende bronnen, dat het Russische bedrijf Transneft – dat het monopolie heeft over pijpleidingen in het land en 80 procent van de Russische olie transporteert – zijn gebruikers heeft gewaarschuwd dat het veel minder olie kan transporteren en opslaan dan voorheen. En dat gaat bijten. Niet alleen zullen de inkomsten van energie-exporten snel dalen, ook de eigen troepen en de eigen bevolking krijgen meer en meer last van een beperktere aanvoer van allerlei brandstoffen. Dat ziet er dus slecht uit voor Rusland, speciaal nu de olieprijs wereldwijd omlaag gaat dankzij een opvoering van de Saoedische productie.

Russen kunnen alleen nog bombarderen

Ook aan het front gaat het, zoals gezegd, de Russen niet voorspoedig. Alles wordt in de strijd geworpen in de oblast Donetsk. Maar de Oekraïners slaan daar ongenadig hard terug en zijn zelfs begonnen met het stap voor stap heroveren van diverse dorpjes. Intussen neemt door de verplaatsingen naar Donetsk de slagkracht van de Russen zienderogen af in andere delen van de frontlinie, terwijl de Oekraïense luchtmacht goed lijkt te kunnen profiteren van een eerdere campagne om de Russische luchtafweer op en om de Krim langzaam maar zeker uit te schakelen.

Rusland kan deze strijd niet meer winnen, hooguit nog wat langer volhouden en grote schade aanrichten in Oekraïne door raket- en droneaanvallen. Inderdaad, steeds massalere bombardementen: dat is het enige wapen dat de Russen nog met succes kunnen hanteren. En dat geldt dus, zoals gezegd, ook voor het uitdagen van de NAVO.

Hoewel het onduidelijk is hoe Rusland en haar economie er aan toe zijn, met de winter voor de deur, met tekorten aan brandstof en met het leger vrijwel uitgeput en zonder reserves, wordt de kans steeds groter dat we mogelijk in een cruciale fase van de oorlog beland raken. Poetins grote hoop is gericht op Trump.

De Amerikaanse president zelf zit intussen overigens allerminst stil. Hij heeft recent nadrukkelijk de toenadering gezocht tot de president van Belarus, Lukashenko. Laatstgenoemde is overigens een meester van de dubbelzinnigheid als het gaat om loyaliteit en partnerschap. Hoewel zijn land nadrukkelijk zeer afhankelijk is geraakt van Poetin, geeft Lukashenko regelmatig gemengde signalen af. Hij heeft inmiddels een groot aantal politieke gevangenen vrijgelaten, onder andere in ruil voor verlichting van Amerikaanse sancties. Trump lijkt hiermee ver voor Europa uit te lopen, zeker nu de EU vorige week juist de grenzen met Belarus potdicht heeft gedaan.

Trump eist sancties van Europa tegen China

Maar dat is niet het enige waarmee Trump voorloopt op de Europeanen. Zo is hij best bereid om Rusland het vuur aan de schenen te leggen met zware sancties die het onmogelijk maken olie en gas te exporteren. Maar dan moet Europa zelf ook stoppen met het kopen van Russische olie en gas en bovendien sancties opleggen aan China. Trump heeft hiermee natuurlijk een punt, want het is onvoorstelbaar dat Europese landen nog steeds Russische energieproducten aanschaffen. De Amerikaanse president lijkt er echter van overtuigd dat alleen een keiharde boycot van Russische olie en gas Poetin zal vermurwen om water bij de wijn te doen.

Zoals gebruikelijk bij Trump, komt zijn hulp met een prijskaartje. Zijn eisen, met name de sancties richting China zijn echter vrij pittig, zo niet onhaalbaar. Dus hoe gaat Europa zich hier uit redden? We kunnen wellicht wachten op een uiterst creatieve en onnavolgbare Ruttiaanse oplossing.

Maar één ding is zeker. Hoewel Poetin zoveel mogelijk zal proberen te redden en tijd te rekken, uiteindelijk zal hij toch moeten accepteren dat Oekraïne een zelfstandige staat blijft. Bevriezen van het conflict in plaats van een keihard slopende en langdurige oorlog is een window of opportunity die, mede dankzij Trump, voor Poetin nog altijd open staat.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Met hulp van Trump kan Poetin kiezen voor bevriezen van het conflict in plaats van een slopende oorlog verscheen eerst op Wynia's Week.