Nu de Kamerverkiezingen langzaam maar zeker dichterbij komen, presenteren partijen hun programma’s en kandidatenlijsten. VVD en SP lieten al weten wat hun plannen voor de komende jaren (zouden) zijn, en D66 zette een nieuwe naam op de tweede plek van zijn lijstje met potentiële Kamerleden. Maar het meeste nieuws genereerde de kandidatenlijst van de SGP – een lijst die journaliste Ronit Palache deed uitroepen dat de SGP ‘eigenlijk een illegale partij’ is en die het Bureau Clara Wichman inspireerde tot de vermaning aan minister Uitermark van Binnenlandse Zaken om nu eindelijk eens maatregelen tegen de discriminerende partij te nemen.

Niets aan de hand dus

Het nieuws was dat de SGP alles bij het oude had gelaten – een eigenschap waarin de partij toch al pleegt te gloriëren. De staatkundig-gereformeerden zitten al ruim een eeuw in de Tweede Kamer, hebben steevast twee of drie zetels en hebben sinds 1922 zelden of nooit reden gezien om van mening te veranderen. Veranderingen zijn in SGP-optiek veelal verslechteringen, zelfs verbeteringen, naar het bon mot van dichter J. C. Bloem. En zo is de top 5 van de kandidatenlijst voor de komende verkiezingen identiek aan die van de lijst voor de vorige verkiezingen in 2023, en zijn het opnieuw louter mannen die de lijst sieren.

Niets aan de hand dus, zou je denken. Maar er is een smaldeel binnen de partij dat wél naar verandering staat en dat steeds luidruchtiger wordt (maar uiteindelijk hondsloyaal blijft). Dat smaldeel vindt het nu toch eens tijd worden dat een vrouw de SGP in de Tweede Kamer gaat vertegenwoordigen. Ze hadden ook een kandidaat: Lilian Janse uit Vlissingen, lokaal al politiek actief voor de SGP en dus eigenlijk iets van een anomalie in de wereld van de mannenbroeders.

De kiesvereniging Vlissingen diende in mei op het jaarlijkse partijcongres van de SGP een motie in om de SGP-beginselen aan te passen. Die beginselen bepalen dat vrouwen het passief kiesrecht niet toekomt. Ze mogen natuurlijk wel gaan stemmen, graag zelfs, maar niet gekozen worden. Dat is in strijd met haar roeping, vindt de SGP al sinds haar oprichting in 1918. Vlissingen stelde voor om dit ‘vrouwenstandpunt’ tot een vrije kwestie te maken. Maar een overgrote meerderheid stemde dit voorstel tijdens het partijcongres weg. Vlissingen droeg mevrouw Janse alsnog voor als kandidaat-Kamerlid, maar het partijbestuur toetste Janse net als alle andere kandidaten op een aantal criteria en wees haar af. Logisch: verandering op dit punt zal de partij zeker splitsen.

Met als resultaat dus een kandidatenlijst met louter mannen. Janse en Vlissingen doen verder niet moeilijk: zij blijven lid en zullen in oktober gewoon weer SGP stemmen. Maar het besluit leidde buiten de partij tot enig rumoer: bij Ronit Palache en bij de Wichman-activisten.

Drie V’s

Het is een donkere wolk die telkens weer boven het hoofd van de SGP opduikt. Oud-voorlichter Menno de Bruyne heb ik menigmaal diep horen zuchten: dan had de partij z’n best gedaan om zich op het een of andere punt te profileren, brak er weer een discussie over dat vermaledijde vrouwenstandpunt uit en was alle aandacht voor dat zorgvuldig uitgedokterde punt weg. Het hoort tot de identiteit van de partij.

Toen ds. Henri Kersten (een soort kleine Abraham Kuyper) na de grondwetswijziging van 1917 zijn kans schoon zag om een eigen partij op te richten, onderscheidde hij zich met de zogeheten drie v’s: de partij was tegen vaccinaties, tegen verplichte verzekeringen en tegen het kiesrecht voor vrouwen.

Gezonde conservatieve opvattingen

Het zijn standpunten die voor de rest van Nederland onbegrijpelijk zijn en óf meewarige neerbuigendheid óf blinde agressie oproepen. Het is eigenlijk jammer dat het beeld van de partij door dit soort standpunten bepaald blijft, en de gemiddelde Nederlander doet vermoeden dat SGP’ers hopeloos ouderwets zijn en eigenlijk niet gemakkelijk in een democratie passen. Voor de meeste Nederlanders zijn dat immers negatieve eigenschappen.

Ondertussen is de SGP een partij met zeer gezonde conservatieve opvattingen. Wie zichzelf daarvan wil overtuigen, moet natuurlijk het beginselprogramma lezen, waarin tal van behartigenswaardige zaken staan. Maar je kunt ook even terugdenken aan enkele recente zaken. De politie wil in een nieuwe CAO van drie christelijke feestdagen (tweede paasdag, tweede pinksterdag en Hemelvaartsdag) ‘inwisselbare feestdagen’ maken. Medewerkers van de politie moeten de ruimte krijgen om hun eigen culturele achtergrond en geloofsovertuiging te uiten en bijvoorbeeld, natuurlijk, met Suikerfeest vrij te nemen. Door iets inwisselbaar te verklaren, maak je het verwaarloosbaar (schreef Nausicaa Marbe volkomen terecht).

Christenen van de wat linksere en minder rechtzinnige soort hebben de neiging zich bij dit soort discussies bij de diversiteitspropagandisten aan te sluiten. Die feestdagen heten dan ‘maar menselijke uitvindingen’ en andersgelovigen moeten toch ook hun vrije dagen hebben? Maar de SGP stelde direct scherpe vragen aan de ministers van Binnenlandse Zaken en Justitie – vanuit de voorbeeldige overtuiging dat het niet goed gaat met een land wanneer het achteloos en serviel met oude tradities marchandeert.

De symbolische betekenis van ‘collectieve, christelijke feestdagen’ is groot voor onze ‘nationale identiteit’, zeiden de Kamerleden André Flach en Diederik van Dijk. Flach vermoedt dat er bij de nieuwe politie-cao ook ideologische overwegingen een rol spelen. De nieuwe afspraken passen in een ‘bredere beweging waarin bijvoorbeeld gesproken wordt over feestdagen in plaats van Kerstdagen. Terwijl er tegelijkertijd buitensporig veel aandacht is voor de ramadan en bijbehorende iftars’.

Een prettige nuchterheid

En ook in de houding tegenover het Israëlisch-Palestijns conflict is de SGP voorbeeldig. De partij blijft als een blok achter Israël staan, en laat zich niet verleiden tot allerlei spelletjes die Hamas meer tot slachtoffer dan tot wrede dader dreigen te maken. ‘Israël heeft mijn sympathie, zij hebben deze oorlog niet gezocht’, zei woordvoerder Diederik van Dijk in een verantwoordingsinterview. ‘Sinds de aanval van Hamas op 7 oktober zitten zij in een overlevingsstrijd tegen Hamas en Iran (…) Bij andere media zie ik de tendens dat voornamelijk Israël alles fout doet. Ik wil graag een correctie op dat beeld aanbrengen en mensen laten zien dat er een andere kant is. We zien nu elke dag Gazaanse kinderen in de media, het zijn gruwelijke beelden. Ik zie veel minder foto’s over de Israëlische gijzelaars.’

Ook inzake onderwerpen als het stikstofdossier en het klimaat, defensie en financiën en veiligheid, koestert de SGP opvattingen die van een prettige nuchterheid en zakelijkheid getuigen. Dat realisme dreigt door een herhaaldelijk terugkerende discussie over ‘de positie van de vrouw’ aan het oog te worden onttrokken – maar het is goed daar even aan voorbij te zien en te kijken naar de onderwerpen die er altijd en overal, onveranderlijk, werkelijk toe doen.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!  

Het bericht De SGP verandert niet. Leve de SGP! verscheen eerst op Wynia's Week.

Onlangs was de SGP in het nieuws. Op hun landelijke partijdag besloten de staatkundig gereformeerden in grote meerderheid om geen wijziging aan te brengen in het klassieke partijstandpunt dat ‘het zitting nemen in politieke organen’ in strijd is met ‘de roeping van de vrouw’.

De buitenwacht nam er met verbazing en vaak ook met afkeuring kennis van. Toch was het niet meer dan de zoveelste aflevering in het wonderlijke verhaal over de rol van vrouwen in de Nederlandse politiek.

Dat verhaal begon op 5 juli 1922, toen voor de eerste keer Tweede Kamerverkiezingen werden gehouden met algemeen kiesrecht voor zowel mannen als vrouwen. Omdat ze van meet af aan vóór algemeen vrouwenkiesrecht hadden gepleit, rekenden de linkse partijen op flinke zetelwinst.

Maar dat viel tegen. De vrijzinnig-democratische VDB (5 zetels) en de communistische CPN (2) bleven stabiel, terwijl de sociaaldemocratische SDAP 2 zetels verloor (van 22 naar 20). Grote winnaars van de eerste verkiezingen met algemeen vrouwenkiesrecht waren de christelijke partijen. De katholieke RKSP, de hervormde CHU en de gereformeerde ARP zagen hun gezamenlijke zeteltal stijgen van 50 naar 59. Een absolute meerderheid dus, want de Tweede Kamer telde destijds honderd leden.

Links liep niet voorop

Nog een verrassing: hoewel de Vereniging voor Vrouwenkiesrecht – aanjager van de actie ‘Vrouw kiest vrouw’ – nadrukkelijk daartoe had opgeroepen, deed het aantal op vrouwelijke kandidaten uitgebrachte voorkeurstemmen vermoeden dat vrouwelijke kiezers niet massaal op hun seksegenoten hadden gestemd.

In de decennia die volgden, kwam de ‘gelijkberechtiging der vrouw’ bij de linkse partijen steeds hoger op de politieke agenda te staan. Maar bij het laten debuteren van vrouwen op hoge politieke posten liep links niet bepaald voorop. Zo was Anna de Waal, in 1953 de eerste vrouwelijke staatssecretaris, lid van de Katholieke Volkspartij (KVP). Hetzelfde gold voor Marga Klompé, in 1956 de eerste vrouwelijke minister. Dertien jaar later, in 1969, kreeg de VVD Neerlands eerste vrouwelijke partijvoorzitter: Haya van Someren.

Ondertussen wekten de kiezers nogal eens de indruk dat ze politici van vrouwelijke kunne maar matig waardeerden, zelfs als het vrouwelijke lijsttrekkers betrof.

Op landelijk niveau was Ria Beckers in 1977 de eerste, namens de PPR. Onder leiding van Bas de Gaay Fortman had die partij in 1972 zeven Kamerzetels veroverd en was ze gaan meeregeren in het kabinet-Den Uyl. Maar met Beckers aan het roer werd de PPR een machteloze splinterpartij met drie (1977-1982) en tenslotte twee (1982-1989) Kamerzetels. 

In de persoon van Ina Brouwer kreeg in 1982 ook de CPN een vrouwelijke lijsttrekker. Onder haar aanvoering verdwenen de communisten vier jaar later uit de Tweede Kamer.

Andrée van Es volgde in 1986 Fred van der Spek op als lijsttrekker van de pacifistische PSP. Het werd een debacle: twee van de drie Kamerzetels gingen verloren.

Rita Verdonk scoorde alleen als nummer twee

In 1998 kreeg D66 voor het eerst een vrouw als lijsttrekker: Els Borst. Het zeteltal van de Democraten kelderde van 24 naar 14.

In 2002 wist Fred Teeven twee Kamerzetels te veroveren voor Leefbaar Nederland. Met Haitske van de Linde als lijstaanvoerder gingen beide zetels in 2003 in rook op.

Onder leiding van Paul Rosenmöller groeide GroenLinks aan het begin van deze eeuw uit tot een partij van elf Kamerzetels. Femke Halsema nam het stokje van hem over, maar kwam nooit verder dan acht (2003), zeven (2006) en tien (2010) zetels. Onder Jolande Sap werden dat er vier (2012). Pas onder Jesse Klaver begon GroenLinks in 2017 (veertien zetels) weer te floreren.

Als nummer twee van de VVD sleepte Rita Verdonk in 2006 het recordaantal van 622.555 voorkeurstemmen in de wacht, meer dan lijsttrekker Mark Rutte. Maar toen Verdonk het in 2010 zelf als lijsttrekker probeerde, van haar eigen partij Trots op Nederland (TON), zagen de kiezers haar massaal over het hoofd. Ze kreeg slechts 52.937 stemmen, te weinig voor een Kamerzetel.

Toen Lilian Marijnissen in 2021 de eerste vrouwelijke lijsttrekker werd van de SP, had haar partij veertien zetels. Na de Tweede Kamerverkiezingen van 2023 waren er daar nog slechts vijf van over, voor Marijnissen het sein om haar biezen te pakken.

In 2021 kreeg ook de PvdA eindelijk een vrouwelijke aanvoerder: Lilianne Ploumen. Ze bleef net als haar voorganger Lodewijk Asscher steken op het all time low van negen zetels, voor de partijtop het definitieve bewijs dat de PvdA diende aan te sturen op een fusie met GroenLinks.

Dilan Yeşilgöz was in 2023 de eerste vrouwelijke lijsttrekker van de VVD. Resultaat: 24 zetels, oftewel tien zetels verlies. Het was tevens de slechtste liberale score sinds 2006.

Bij dezelfde Tweede Kamerverkiezingen debuteerde ook bij de ChristenUnie een vrouw als lijstaanvoerder: Mirjam Bikker. Ze tekende voor drie zetels, het beroerdste resultaat voor haar partij sinds 2003.

Niet alleen beginselvastheid

Bij het toch al sombere beeld hoort ook de vaststelling dat de schaarse successen die vrouwelijke lijstaanvoerders wisten te boeken, meestal niet lang stand hielden – zie Jet Nijpels (AOV, 1994), Sigrid Kaag (D66, 2021), Sylvana Simons (BIJ1, 2021), Esther Ouwehand (Partij voor de Dieren, 2021) en naar het zich laat aanzien ook Caroline van der Plas (BBB, 2023). Alleen Ouwehands voorganger Marianne Thieme, die tussen 2003 en 2017 vijf keer lijsttrekker was van de Partij voor de Dieren, kan prat gaan op een echte electorale successtory: ze begon met nul zetels en eindigde met vijf.

Het besluit van de landelijke partijdag van de SGP komt zo misschien wel in een ander daglicht te staan. Was het handhaven van het standpunt over de ‘roeping van de vrouw’ louter een blijk van beginselvastheid, een eigenschap die we kennen als ‘typisch SGP’? Of zouden bij de oudste en meeste stabiele partij van Nederland stiekem ook electorale overwegingen een rol hebben gespeeld?

Laten we het maar niet bij voorbaat uitsluiten.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De Nederlandse kiezer moet weinig hebben van vrouwelijke politici. Dus zo gek zijn ze niet bij de SGP verscheen eerst op Wynia's Week.