Dat bestaat allemaal niet meer. Wie nu als grootste partij uit de bus wil komen, heeft bij sommige gelegenheden al genoeg aan 13,5 procent van de stemmen – zie bijvoorbeeld de score van ‘winnaar’ VVD bij de laatste gemeenteraadsverkiezingen. Ook naar partijen met uitpuilende kaartenbakken is het tevergeefs zoeken. Ruim 45.000 leden, zoals bij Forum voor Democratie, dat is tegenwoordig al heel wat.

Bondgenootschap

Hoe kregen politieke partijen dat destijds voor elkaar, om zo groot te worden? Het antwoord ligt eigenlijk heel erg voor de hand: door meerdere, soms totaal verschillende kiezersgroepen aan zich te binden.

Vooral de PvdA was daar erg goed in. De aanhang van de partij was in essentie een bondgenootschap van enerzijds progressieve intellectuelen en anderzijds kiezers die behoorden tot de ‘onkerkelijke arbeidersklasse’, zoals politicologen dat vroeger noemden.

Zeg ‘ns AAA

Aan de in de jaren tachtig razend populaire televisieserie Zeg ‘ns AAA – niet toevallig uitgezonden door de van oudsher sociaaldemocratische VARA – kon je goed zien hoe dat bondgenootschap er in de praktijk uitzag.

In Zeg ‘ns AAA draaide het om twee huishoudens: die van huisarts Lydie van der Ploeg en chirurg Hans Lansberg (gespeeld door Sjoukje Hooymaayer en Manfred de Graaf) en die van Koos en Mien Dobbelsteen (John Leddy en Carry Tefsen). Ze leken in niets op elkaar.

Twee stellen van progressieve signatuur

Dokter Van der Ploeg en dokter Lansberg hadden een universitaire studie afgerond en hoorden met hun topinkomens tot de hoogste welstandsklasse. Koos Dobbelsteen daarentegen was een afgekeurde bouwvakker die zichzelf verhuurde als klusjesman. Om de huishoudpot te spekken, fungeerde zijn vrouw Mien als ‘de assistente van dokter Van der Ploeg’, zoals ze zelf altijd zei. Werkster was een betere benaming.

Hoewel er nooit expliciet melding van werd gemaakt, ging het – ondanks alle verschillen – overduidelijk om twee stellen van progressieve signatuur.

PvdA stemmen om heel verschillende redenen

Het hoogopgeleide en beter gesitueerde doktersechtpaar, zo mocht je als vaste kijker vermoeden, hechtte groot belang aan thema’s als emancipatie, zelfontplooiing, onderwijs, ontwikkelingshulp, milieu en internationale samenwerking. Om die reden stemden ze – zeer waarschijnlijk – op de PvdA.

Vermoedelijk deden ook Koos en Mien Dobbelsteen dat. Maar om heel andere redenen. Voor hen was de PvdA primair een partij die opkwam voor de sociaal-economische belangen van mensen met een smalle beurs. Lees: betaalbare huren, een goede ziektekostenverzekering, ontslagbescherming en een fatsoenlijke uitkering bij werkloosheid, arbeidsongeschiktheid of ouderdom.

Arbeiders zorgden ervoor dat de intellectuelen niet afhaakten

De PvdA kende dus een achterban met zowel typisch materialistische als typisch postmaterialistische kiezers. De eerste groep – de arbeiders – was het meest talrijk en zorgde voor het gros van de zetels, maar had ook nog een andere functie: ze zorgde ervoor dat de tweede groep – de progressieve intellectuelen – niet afhaakte.

Want voor dokter Van der Ploeg en dokter Lansberg ontstonden steeds meer keuzemogelijkheden. Eerst D66, en later ook partijen als de PPR en GroenLinks. Ook daar konden hoopopgeleide kiezers terecht met hun postmaterialistische wensen.

Goud of zilver voor de PvdA

Toch bleven de meeste progressieve intellectuelen de PvdA trouw. De massale steun van Koos en Mien Dobbelsteen en hun lotgenoten zorgde er namelijk voor dat de PvdA als enige linkse partij in de race was om bij Tweede Kamerverkiezingen de grootste te worden. Een stem op de PvdA bood postmaterialistische kiezers dus veel meer strategisch voordeel dan een stem op bijvoorbeeld D66, de PPR of GroenLinks.

Het was een prachtige succesformule die er decennialang voor zorgde dat de PvdA bij verkiezingen goud of zilver veroverde.

Nieuwe PvdA-boegbeelden deden niet eens meer alsóf

Rond de eeuwwisseling ging het mis. De partijleiding – nog vrijwel uitsluitend samengesteld uit eurofiele doctorandussen met een zwak voor gedoogbeleid en multiculturalisme – was al langer bezig het contact met de wereld van Koos en Mien Dobbelsteen te verliezen, maar ging nu over op iets wat nog het meest leek op een afschrikkingsstrategie.

Anders dan hun voorgangers Joop den Uyl en Wim Kok hadden nieuwe PvdA-boegbeelden als Ad Melkert, Wouter Bos, Job Cohen, Diederik Samsom en Lodewijk Asscher nul affiniteit met de zorgen en de opvattingen van wat we inmiddels ‘praktisch geschoolden’ zijn gaan noemen – ze deden niet eens alsóf. 

Een lege huls bleef over

Het gevolg liet zich raden: de PvdA liep leeg. Eerst vertrokken de afgekeurde bouwvakkers en de werksters – ze vonden een nieuw politiek onderdak bij de PVV en de SP. De ingezakte PvdA die overbleef, deed bij verkiezingen niet meer mee voor een podiumplaats. Gevolg: ook de strategische stemmen van progressieve doktersechtparen gingen nu verloren – D66 was er blij mee. Van de PvdA bleef slechts een lege huls over.

Toch lijkt het woord ‘bondgenootschap’ – dé centrale term uit de succesjaren van de Nederlandse sociaaldemocratie – nog niet helemaal vergeten.

Een nieuw bondgenootschap

Vorige week bijvoorbeeld, in een vergadering van de commissie Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van de Tweede Kamer, liet PvdA-fractievoorzitter Lilianne Ploumen weten dat ze het woord voerde mede namens de niet aanwezige Sylvana Simons van BIJ1.

Kennelijk verwachten de overgebleven sociaaldemocraten wel enig electoraal voordeel van samenwerking met een partij die actief asielzoekers naar Nederland wil uitnodigen, zowel uitzettingen als zwarte piet wil verbieden, kraken en harddrugs wil legaliseren, de politie wil ontwapenen, de krijgsmacht wil opheffen en bovendien voorstander is van ‘open gevangenissen’.

Laatste bedrijf

Ook werd onlangs bekend dat omroep BNNVara – de Vara was de mediapoot van de PvdA-zuil – een organisatorisch samenwerkingsverband is aangegaan met Omroep Zwart. Dat is de in pigmentselectie gespecialiseerde aspirant-zendgemachtigde die werd opgericht door onder anderen Akwasi, de rapper die op Twitter opriep om Sinterklaas en Zwarte Piet een kogel door het hoofd te jagen. Niet meteen een tafereel waarbij je VARA-lid Willem Drees instemmend ziet knikken.

Het laatste bedrijf uit de geschiedenis van de Nederlandse sociaal-democratie is begonnen. Anders dan bij Zeg ‘ns AAA – en dat is wel een beetje jammer – komen alleen liefhebbers van morbide humor nog aan hun trekken.

Roelof Bouwman maakt deel uit van de vaste kring van auteurs van Wynia’s Week. Wilt u als donateur bijdragen aan Wynia’s Week? Van harte welkom. Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Veel dank!

Het bericht De PvdA van Lilianne Ploumen: van Mien Dobbelsteen tot Sylvana Simons verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Golden boy’

Zelf maakte ik rond 2005 kennis met Lodewijk Asscher. Ik werkte toen als directeur van het Centrum voor Lokaal Bestuur van de PvdA en Asscher was een jong Amsterdams raadslid dat toch al voor een landelijke partijcommissie werd gevraagd, omdat hij als een groot talent werd beschouwd. Die hoge verwachtingen maakte Lodewijk Asscher ook waar. Wilfred Scholten schetst diens opmars in de Amsterdamse lokale politiek, die hij eerst als fractievoorzitter en tenslotte als wethouder geheel naar zijn hand wist te zetten, ook al waren de hoogtijdagen van de hoofdstedelijke PvdA toen al voorbij.

Samen met burgemeester Eberhard van der Laan deelde Lodewijk Asscher de lakens uit in de Stopera. Dat betekende overigens niet dat alles wat Asscher aanraakte in goud veranderde. Scholten wijst op een vast kenmerk van de politieke werkwijze van Asscher, waarbij hij allerlei proefballonnen oplaat en uiteenlopende projecten daadkrachtig begint, maar zijn handen ervan aftrekt wanneer succes een tijd uitblijft. Vervolgens doet Asscher er dan maar het zwijgen toe.

Nadat de ‘golden boy’ in 2012 naar het Haagse Binnenhof was vertrokken, bleken de gemeentefinanciën van de Amsterdam bepaald niet op orde. Dat zou Pieter Hilhorst – zijn opvolger als wethouder financiën – uiteindelijk de kop kosten.

Meer Biesheuvel dan Den Uyl

Eerder promoveerde Wilfred Scholten op een diepgravende en vlot geschreven biografie van Barend Biesheuvel, premier en laatste leider van de Antirevolutionaire Partij. Biesheuvel werd als minister-president opgevolgd door Joop den Uyl, het grote voorbeeld van Lodewijk Asscher.

Zelf heeft Asscher eigenlijk meer van Biesheuvel. Den Uyl was behalve partijleider vooral ook een bevlogen ideoloog, terwijl Biesheuvel en Asscher qua stijl tot de categorie van pragmatische, wat technocratische bestuurders mogen worden gerekend.

Als PvdA-leider had Asscher meer overeenkomsten met Ad Melkert en Wouter Bos – eveneens razendknappe, onderkoelde en enigszins mensenschuwe voormannen, die een hekel hadden aan ‘flyeren’. Op PvdA-congressen mengden ze zich niet graag onder partijgenoten voor zomaar een kletspraatje. Liever schaafden ze in een achterafzaaltje aan hun slottoespraak. Wat dat betreft was juist Diederik Samsom meer een opvolger van Joop den Uyl. Ook Samsom ging graag met rode rozen langs de deuren, kon het nooit laten om mensen te bekeren, en had dat drammerige.

‘Witte arbeider’ is verjaagd

De mislukte lijsttrekkersverkiezing tussen Samson en Asscher eind 2016 zal zeker hebben bijgedragen aan de dramatische ineenstorting van de PvdA bij de Kamerverkiezingen van maart 2017. Maar de ongekende omvang van het verlies (29 zetels!) doet vermoeden dat het probleem van deze partij veel fundamenteler is dan slechts een leiderschapskwestie.

Op zichzelf is de neergang van de PvdA oud nieuws: de eerste analyses daarvan dateren al uit de jaren negentig. Het aansprekende leiderschap van Wim Kok, Wouter Bos en Diederik Samsom heeft de voortgaande afkalving slechts tijdelijk een halt kunnen toeroepen. Inmiddels is progressief Nederland toch vooral immaterieel links, terwijl de veelbesproken ‘witte arbeider’ is verjaagd naar het populisme.

Ome Joop hoefde zich niet bezig te houden met het slavernijverleden en LHTBQ-gevoeligheden, maar kon zich nog beperken tot de strijd voor goed en betaalbaar wonen, meer banen en een fatsoenlijk loon. Daar had hij zijn handen vol aan. Maar nu er van zijn PvdA nog slechts negen zeteltjes resteren, lijkt het voortbestaan van de sociaaldemocratie toch echt in het geding.

Voorzichtig opgaande lijn

Het was Lodewijk Asscher die het grootste verkiezingsverlies uit de parlementaire geschiedenis moest incasseren. Maar hij trad niet af. Gedetailleerd reconstrueert Wilfred Scholten de zoektocht naar een nieuw politiek perspectief, die de PvdA-leider in de jaren daarna heeft ondernomen. Met behulp van een bevriende reclameman en enkele andere getrouwen koos Asscher het begrip ‘zekerheid’ als nieuw sociaaldemocratisch richtsnoer.

Een spectaculaire vondst was dat nou ook weer niet, maar de techniek van het oppositievoeren krijg Asscher gaandeweg wel beter in de vingers. Asscher weerde zich dankzij een gedegen voorbereiding, een zakelijke benadering en retorisch talent prima tijdens debatten, en slaagde er geregeld in om premier Rutte uit zijn evenwicht te brengen. Zijn constructieve oppositievoering en verzoenende toon werden in brede kring gewaardeerd. De recente reeks verkiezingen (voor de gemeenteraden in 2018, voor Provinciale Staten en voor het Europees parlement in 2019) liet een voorzichtig opgaande lijn zien. Bij de PvdA mocht weer gelachen worden. Maar ‘de voormalige regeringspartij PvdA bleef de oppositiepartij PvdA in de weg zitten’, aldus Scholten. En ook Lodewijk Asscher zelf zou tenslotte worden ingehaald door zijn verleden als minister in het tweede kabinet-Rutte.

Kom eindelijk eens met die linkse fusiepartij

Joop den Uyl bleek alsmaar niet tot heengaan te bewegen en versleet een reeks ongeduldige ‘kroonprinsen’. De koppige Barend Biesheuvel verliet het Binnenhof juist te vroeg: met iets meer geduld zou immers hij, en niet Dries van Agt, Den Uyl in 1977 uit het Torentje hebben verdreven. Wilfred Scholten laat mooi uitkomen dat ook in de aftocht van Asscher iets voortijdigs en daarmee verdrietigs schuilt. Er had voor deze onmiskenbaar talentvolle bestuurder zoveel meer ingezeten.

Barend Biesheuvel heeft zijn bijna honderdjarige ARP tenslotte laten opgaan in het nieuwe CDA, een fusiepartij die zou uitgroeien tot een machtsfactor van formaat. Als de voortekenen ons niet bedriegen, zal het linkse trio PvdA, SP en GroenLinks volgende maand maar weinig zetels mogen toevoegen aan het toch al schamele totaal. Wellicht de perfecte aanleiding om eindelijk eens die linkse fusiepartij te gaan realiseren.    

Jan-Jaap van den Berg is historicus en politicoloog, en werkte tussen 2003 en 2010 voor de PvdA als directeur van het Centrum voor Lokaal Bestuur.

Wilfred Scholten, Lodewijk. De val van een politiek talent, uitgeverij Ambo/Anthos Amsterdam 2021, 400 blz., ISBN 9789062 343032, 24,99 euro.

Het bericht De aftocht van Asscher en de PvdA verscheen eerst op Wynia's Week.