Het is gelukkig niet heel moeilijk om de betrokkenen van repliek te dienen. Meestal volstaat het om te informeren naar het verschil tussen neoliberalisme en ‘gewoon’ liberalisme. Er volgt dan zelden een zinnig antwoord. Neoliberalisme is namelijk eerst en vooral een etiket: dat je door anderen – lees: politieke opponenten – kan krijgen opgeplakt.

De propagandistische betekenis van het voorvoegsel ‘neo’ mag daarbij niet over het hoofd worden gezien. In de politiek heeft het een gevaarlijke klank gekregen, niet in de laatste plaats omdat het na de Tweede Wereldoorlog vaak is gebruikt in samenstellingen als ‘neonazi’s’ en ‘neofascisme’. Zeg ‘neo’ en er klinken als vanzelf sirenes en alarmbellen – precies wat opponenten van het liberalisme graag willen.

Overal socialisten

Met een andere politieke stroming – te weten het socialisme – zijn in Nederland eveneens opvallende dingen aan de hand.

Een paar decennia geleden kwam je nog overal socialisten tegen. Zo was in de Tweede Kamer tot 1989 de Pacifistisch Socialistische Partij (PSP) vertegenwoordigd, de laatste jaren onder leiding van Andrée van Es. De PSP wilde behalve het leger en het Nederlandse NAVO-lidmaatschap ook de mobiele eenheid, de Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD) en de strafbaarstelling van pedofilie afschaffen. In 1990 ging de PSP op in GroenLinks, een partij waar al heel snel niks meer over pacifisme en socialisme werd vernomen.

Taaie ideologische kost

Met name in kerkelijke kring genoten de Christenen voor het Socialisme in de jaren zeventig en tachtig grote bekendheid. De beweging ontstond in Zuid-Amerika, onder aanhangers van de zogenoemde ‘bevrijdingstheologie’. De in 1974 opgerichte Nederlandse afdeling onderscheidde zich door veel sympathie voor de regimes achter het IJzeren Gordijn en had nauwe banden met vooral de DDR. Niet lang na de ineenstorting van het Oostblok hielden tevens de Christenen voor het Socialisme het in 1994 voor gezien.

Ook in boekenland kon je nog niet zo lang geleden socialisten tegenkomen. Bijvoorbeeld bij de de Socialistische Uitgeverij Amsterdam (SUA) en de Socialistische Uitgeverij Nijmegen (SUN), beide gespecialiseerd in taaie ideologische kost. De SUA hield in 1997 op te bestaan, de SUN hield het – laatstelijk als imprint – vol tot 2012.

En dan was er natuurlijk de onlangs opgedoekte Partij van de Arbeid. Het socialisme was er decennialang gemeengoed. Niet voor niks was de PvdA aangesloten bij de Socialistische Internationale, heette de eigen jeugdclub ‘Jonge Socialisten’ en droeg het orgaan van het wetenschappelijk bureau de titel Socialisme & Democratie.

‘Het socialisme heeft altijd een beweging willen zijn die mensen tot bewustzijn en activiteit brengt. Het beoogt immers anti-kapitalistische machtsvorming binnen de samenleving in al haar geledingen en dit lukt alleen als de mensen ook worden geïnspireerd om zich daadwerkelijk in maatschappelijke organisaties aaneen te sluiten en op te komen voor gelijkheid, vrijheid en solidariteit,’ zo vermeldde het in 1977 vastgestelde beginselprogramma van de PvdA.

En: ‘De afwijzing van de kapitalistische samenleving, de overtuiging, dat door actief optreden een socialistische samenleving tot stand kan worden gebracht, het inzicht dat hiervoor politieke machtsvorming noodzakelijk is en de bereidheid om zich voor de hervorming van de samenleving in te zetten, dat alles brengt inwoners van Nederland ongeacht hun levensbeschouwing of hun sociale positie samen in de PvdA, een democratische en socialistische partij.’

In de lift

Daar was geen woord Spaans bij. Maar de PvdA bestaat niet meer en het socialistische vaandel wordt in de Tweede Kamer nog slechts hooggehouden door de SP. Daarbij past echter de kanttekening dat die partij zich pas socialistisch ging noemen nadat in 1972 was gebleken dat van de oorspronkelijke naam KPNml (Kommunistische Partij Nederland marxistisch-leninistisch) weinig werfkracht uitging. Zodoende fungeerde het predicaat socialistisch bij de SP aanvankelijk vooral als vermomming. Pas in 1991 werden de marxistisch-leninistische geloofsartikelen daadwerkelijk overboord gezet.

Ondertussen zit de partij van Jimmy Dijk al jaren in de lift – naar beneden. Dankzij een onwaarschijnlijke reeks verkiezingsnederlagen kelderde het zeteltal van de SP tussen 2006 en 2025 van vijfentwintig naar drie.

Burgerlijk aftreksel

Het socialisme lijkt, resumerend, bijna volledig uit Nederland te zijn verdwenen: sluipenderwijs, not with a bang but a whimper. Natuurlijk, er zijn nog steeds partijen die zich ‘progressief’ noemen, zoals PRO en D66. Maar voor echte socialisten was progressiviteit vroeger niet meer dan een burgerlijk en dus slap aftreksel van het ware rode geloof. Iets voor kritische AVRO-leden en klanten van de Wereldwinkel.

Een fascinerend schouwspel is het wel: bijna nergens nog socialisten, terwijl het liberalisme, voorzien van een gevaarlijk klinkend voorvoegsel, vooral als schrikbeeld lijkt voort te leven. Je zou willen dat er ergens een politicoloog was die de kwestie eens grondig ging uitzoeken.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Waarom horen we in Den Haag niemand meer over het S-woord? verscheen eerst op Wynia's Week.

Wilt u minder welvaartsgroei? Toets dan een twee.

De economie heeft geen callcenter, maar Nederland heeft wel burgers en een regering en als het aan hen ligt is de keuze eenvoudig: meer welvaart. Burgers willen graag meer te besteden hebben, bedrijven willen meer afzet en de overheid roomt het af want de meeste politici willen liever méér geld uitgeven dan minder. Het kabinet-Jetten streeft bijvoorbeeld naar een jaarlijkse structurele economische groei van 1,5 procent.

Maar de basis van onze welvaartsgroei is smal en wordt mede als gevolg van overheidsbeleid eerder smaller dan breder.

Overheid rukt op

Vorige week kwam statistiekbureau CBS met nieuwe gegevens over de economische gang van zaken in 2025. Tot op twee cijfers achter de komma nauwkeurig becijferde het CBS de bronnen van de economische groei. De uitkomsten zijn een perfecte illustratie van drie belangrijke economische trends die, helaas, niet in ons voordeel werken.

Het goede nieuws was al bekend: 1,7 procent economische groei in 2025. Het CBS ontleedt hoe de groei tot stand is gekomen. Wat blijkt? De groei wordt in belangrijke mate tot stand gebracht door overheidsbestedingen.

De overheid was verantwoordelijk voor meer dan een kwart van de economische groei (0,46 procentpunt om precies te zijn). De ondernemingen die producten van Nederlandse makelij uitvoerden hadden een nog net iets grotere bijdrage: 0,48 procentpunt.

Het scheelt niet veel. Nederland is al bijna het land waarin de overheid de drijvende kracht is van economische groei. Dat is een ongewenste trend. Daarover verderop in m’n column nog wat meer.

Uit de CBS-analyse komen nog twee andere trends naar voren. De eerste is het essentiële belang van het exporterende bedrijfsleven. Zowel de uitvoer van goederen als van diensten (denk aan ICT). De exportsector leverde vorig jaar meer dan de helft van de welvaartsgroei.

Landbouw zorgenkind

Welke export levert het meeste op? Om te beginnen: alles wat Nederland zelf produceert. Het CBS noemt landbouw en machines. Bij machines denk ik onmiddellijk: chipmachinefabrikant ASML. Profijtelijk, maar niet geruststellend. De groei van ASML loopt vrijwel permanent gevaar door Amerikaanse restricties op leveringen aan China. Terwijl de Verenigde Staten zijn ‘eigen’ bedrijven, zoals Nvidia, dat geheugenchips produceert die iedereen wil hebben (AI), geen strobreed in de weg legt.

Landbouw? Ook een zorgenkind. Houden de stikstofplannen van het kabinet eigenlijk wel rekening met de bijdrage van de sector aan export en economische groei?

Te duur

De minste bijdrage aan de economische groei komt van de producten die Nederland doorvoert. Ze komen binnen in de havens van Rotterdam en Amsterdam en op Schiphol en worden verscheept naar omringende landen. De volumes zijn groot, maar de waarde die Nederland toevoegt is minimaal.

Wat wél waarde toevoegt is de export van bijvoorbeeld de energie-intensieve chemische industrie in Rotterdam. Of de productie van staalbedrijf Tata Steel in IJmuiden.

Daarvoor geldt: Nederland prijst zichzelf uit de markt met hogere energiekosten dan België en Duitsland. Het kabinet-Jetten wil wel helpen, maar niet nu, niet volgend jaar, pas in 2028. De industriële basis loopt gevaar verder af te kalven. Bedenk: wat weg is, komt niet snel meer terug.

De ‘industrie in de knel’ is onderdeel van de tweede trend die uit de CBS-cijfers oprijst. De trend van het afhaken. De investeringen van bedrijven en de uitgaven van consumenten droegen weinig bij aan de groei. Wat is er aan de hand met Nederland?

De besteedbare inkomens stegen vorig jaar wel, de werkloosheid is relatief laag, maar de inflatie is mede als gevolg van de gestegen energiekosten wel hardnekkig.

Het lijkt wel alsof Nederland murw geslagen is door doemscenario’s waarin angst voor de toekomst centraal staat, angst die bestreden moet worden door doelen te stellen. Klimaatdoelen. Stikstofdoelen. NAVO- en defensiebegrotingsdoelen.

Plansocialisme

Van daaruit is het een kleine stap terug naar de eerste trend: de steeds dominantere rol van de overheid. Want voor de verwezenlijking van deze doelen stapt de overheid de publieke arena in. Er komt een overlegtafel. Aan tafel maken belangengroepen een plan. Zo laten ze zien: kijk maar, de plannen hebben draagvlak. De uitvoering, de regie én de controle komen als vanzelfsprekend in handen van de overheid en gelieerde onderzoeksinstituten en scheidsrechters.

Het plan, eenmaal in beweging, kan niet worden gestopt.

Met zoveel doelen en zoveel plannen is Nederland op weg een plan-socialistisch land te worden plus de economie die daarbij hoort.

Vadertje staat

De coronapandemie waarbij de overheid schijnbaar achteloos tientallen miljarden euro beschikbaar stelde aan bedrijven heeft het proces van plansocialisme versterkt. ‘Vadertje staat’ als heilsoldaat. Het prijsplafond voor gas en stroom in 2023 na de prijspiek na Poetins inval in Oekraïne was een variant daarop.

De staat als heilsoldaat is niet de oplossing die Nederland als sociale markteconomie moet kiezen. Kiezers stemmen juist níet massaal op partijen die de collectieve sector een dominerende rol in de economie willen geven. Nederland stemt op middenpartijen, op liberaal(rechtse) partijen en op rechtse partijen. Maar wat krijgt de burger? Een planeconomie. Plús de oplopende collectieve lastendruk van belastingen en premies om de plannen te betalen.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Overheid grijpt dominerende rol in de economie. Maar ‘Vadertje staat’ als heilsoldaat is foute boel verscheen eerst op Wynia's Week.

Zie daar het principe van het nieuwe socialisme: ‘Van iedereen, voor iedereen’.

Hoe serieus moeten we dit nemen? Ik heb het uitgebreid gecheckt, bij allerlei bronnen, maar het is echt zo: de voorstanders van het basisinkomen vinden dat niet alleen de armen gratis geld moeten krijgen, maar ook de rijken. Ook Matthijs van Nieuwkerk en Jantje Smit en Marcel Boekhoorn en niet te vergeten Mister Basisinkomen, Rutger Bregman himself, zouden een uitkering moeten krijgen.

Een bizar idee, dat niettemin brede ingang heeft gevonden in verlichte kringen. Toegegeven, de kans dat het basisinkomen ooit in Nederland zal worden ingevoerd is niet erg groot. De grote politieke partijen staan er niet om te springen, alleen D66 heeft weleens aangegeven ‘ruim baan’ te willen geven aan ‘experimenten’ met ‘een basisinkomen’.

Onuitroeibaar populair

Toch is het basisinkomen populair, onder jongeren, op feestjes en partijen, en er wordt op hoog niveau over gesproken, bijvoorbeeld ‘bij het World Economic Forum in Davos, in Silicon Valley, binnen de Democratische Partij in de VS, de Engelse Labour Party’, zoals Bregman meldt. En omdat socialistische ideeën de neiging hebben om steeds weer in allerlei vormen de kop op te steken, ook al blijken ze altijd desastreus uit te pakken, is het toch de moeite waard om deze jongste spruit van Karl Marx aan een korte analyse te onderwerpen.

Eerst de praktische kant van de zaak. Je kunt het basisinkomen op verschillende manieren vorm geven. Thomas Piketty (u weet wel, die neo-Marxist uit dat o zo kapitalistische land, Frankrijk, waar de staat zich volledig heeft teruggetrokken uit de economie, waardoor het daar zo slecht gaat), stelde onlangs voor iedere 25-jarige €120.000 te geven. Jammer als je net 26 bent geworden. In Trouw kwam ene Bert Mulder nog niet zo lang geleden met het voorstel om volwassenen vanaf 21 jaar €1200 per maand te geven, scholieren en studenten €600 en kinderen €300. Dat lijkt me redelijker, want echt universeel.

Kosten: honderd miljard

Als we het zouden doen zoals Mulder het voorstelt, dan leert een kleine rekensom op basis van CBS bevolkingscijfers dat dit €207 miljard per jaar zou kosten. De totale staatsuitgaven bedragen op dit moment zo’n €370 miljard, maar daarvan gaat €84 miljard naar sociale zaken en werkgelegenheid, een post die dan overbodig zou moeten worden. Met nog wat andere bezuinigingen erbij, bijvoorbeeld op de gemeentelijke uitgaven, kom je uit op rond €100 miljard aan extra uitgaven om het basisinkomen mogelijk te maken.

Waar moet dat geld vandaan komen? Daar geeft Mulder geen expliciet antwoord op. Hij is niet de enige. Als je naar presentaties luistert van basisinkomen-enthousiastelingen (zoals deze van Joeri Oltheten) dan komen ze nooit verder dan: ‘de overheid’. Waar haalt de overheid geld vandaan? Er zijn eigenlijk maar twee opties. Ten eerste: belastingheffing. Stel je haalt het uit de inkomstenbelasting. Dan krijgen de 4,4 miljoen scholieren, studenten en kinderen in Nederland gratis geld, en de 12,9 miljoen volwassenen in Nederland moeten gemiddeld €1330 per maand gaan betalen. Dit om een uitkering te krijgen van €1200 per maand! Zoiets heet ook wel een sigaar uit eigen doos.

Laat de bedrijven betalen!

Je kunt ook het bedrijfsleven gaan belasten. Onze bedrijven krijgen dan een belastingverhoging van €100 miljard voor hun kiezen (per jaar, elk jaar weer, €1000 miljard in tien jaar). Dat zal vele bedrijven de das omdoen of de grens over jagen en zelfs de bedrijven die zouden overleven, zouden hun prijzen moeten verhogen om hun winstgevendheid op peil te houden. Dit zou leiden tot inflatie en een dramatisch verlies aan werkgelegenheid en welvaart. Daarmee wordt de zekerheid die het basisinkomen zou moeten bieden weer ondermijnd, want de hele economie wordt erdoor ondermijnd.

De tweede mogelijkheid – en ik vermoed dat de voorstanders van een basisinkomen hier stiekem op rekenen, voor zover ze überhaupt rekenen – is dat je het geld gewoon laat drukken door de centrale bank en het digitaal stort op onze rekeningen. Een heerlijke oplossing, waarbij niemand hoeft pijn te lijden. We besluiten gewoon dat we met zijn allen voortaan genoeg inkomen hebben om in al onze levensbehoeften te voorzien!

Geld uit het niets toveren

Te mooi om waar te zijn? Inderdaad. Het feit dat we allemaal meer geld hebben, wil nog niet zeggen dat we rijker zijn geworden. Ja, wel rijker in termen van geld, maar niet welvarender: we hebben niet ineens meer goederen en diensten tot onze beschikking om in onze behoeften te voldoen. Er komen niet meer broden of bakovens of windmolens of ziekenhuizen of vakantiereizen of auto’s of pianolessen of onderwijzers of klaslokalen bij, alleen maar omdat we een heleboel geld uit het niets toveren en dat aan onszelf overmaken.

Als dat wel zo was, hoefde je je ook niet tot 1200 euro per maand te beperken. Maak gewoon iedereen meteen miljonair! Dat doen we niet, omdat we weten dat er dan hyperinflatie ontstaat. Maar voor die 100 miljard per jaar die je erbij drukt geldt in principe hetzelfde. Als mensen dat geld gaan besteden zal dat de prijzen navenant opjagen. En juist voor de mensen met het minste geld pakt dit het slechtste uit. Zij krijgen weliswaar 1200 euro per maand, maar dat geldt ook voor alle andere mensen die welgestelder zijn. Die zullen die 1200 euro eerder als extraatje beschouwen en het gaan uitgeven. Dat zal de prijzen opdrijven, waardoor degenen die het met die 1200 euro moeten doen weer in de problemen zullen komen. Het enige dat je hebt bereikt is dat je mensen op papier een inkomen hebt gegeven waar ze in de praktijk niks aan hebben.

Hoe redelijk is dit?

Genoeg gerekend – hoe zit het met het morele verhaal? De basisinkomen-socialisten blazen moreel hoog van de toren. Voor hun is het basisinkomen een kwestie van Rechtvaardigheid. ‘Alle land en natuurlijke hulpbronnen’, zegt Bregman, zijn ‘van ons allemaal … en degenen die daar een claim op doen [moeten] de rest van de bevolking een vergoeding betalen … Het is geen gunst, geen uitkering. Het is gewoon dividend. Iedereen heeft recht op een aandeel in het land.’

In de denkwereld van Bregman leveren ‘land en natuurlijke hulpbronnen’ blijkbaar automatisch inkomsten op. Als jij als boer een ‘claim’ legt op het land, zeg 80 uur per week werkt om voedsel te produceren, moet je Rutger Bregman en zijn vrienden een vergoeding betalen, niet als een gunst, maar omdat zij recht hebben op ‘een aandeel in het land’. Heel ingenieus.

Joeri Oltheter, een andere pleitbezorger van het basisinkomen, heeft een variant op deze rechtvaardiging. ‘We’ zijn ‘ongelooflijk rijk’, zegt hij. Dat hebben we volgens hem te danken aan ‘onze voorouders’. Aangezien we niet weten welke voorouder precies wat en hoeveel heeft geproduceerd, zegt Oltheter, moeten we onze welvaart eerlijk onder iedereen verdelen. Ook hij leeft blijkbaar in de veronderstelling dat we niets meer hoeven te doen om onze ‘ongelooflijke rijkdom’ in stand te houden.

Het moge duidelijk zijn dat het basisinkomen een door-en-door collectivistisch idee is. Er zijn ‘middelen’ die op de een of andere manier ‘door ons’ zijn voortgebracht en die moeten worden ‘herverdeeld’. Dat er een verband bestaat tussen het individuele geploeter van individuele mensen die door hard werken zichzelf en hun naasten onderhouden, is iets wat in de denkwereld van de basisinkomen-socialisten niet voorkomt.

De belangrijkste boodschap van het basisinkomen is heel simpel: je hoeft niet meer te werken om in je levensonderhoud te voorzien. Je kunt de bakker binnengaan en brood kopen, een televisie aanschaffen, een reisje boeken, pilsje drinken, zonder dat je er enige tegenprestatie tegenover hoeft te stellen. Tegenover het basisinkomen staat dus een basisstraf, die wordt opgelegd aan al die mensen die de middelen moeten voortbrengen en tijd moeten besteden aan het vervullen van de behoeften van degenen die geen zin hebben om zelf iets uit te voeren. Een leuke puberale fantasie misschien. Maar hoe moreel is dat?

Nee, zo zijn de mensen niet…

Oh, maar volgens de voorstanders van het basisinkomen zullen mensen heus niet van het systeem gaan profiteren. Zo zit de mens niet in elkaar. Nee, iedereen kan juist zinvoller werk gaan doen. (‘Een bedrijfje starten.’) Ongetwijfeld ja: mensen zullen meer gaan doen waar ze zin in hebben. Het vervelende alleen is dat er ook heel veel taken moeten worden verricht waar de meeste mensen helemaal niet zoveel zin in hebben. De leerkracht die zich nu een slag in de rondte werkt om goed onderwijs te geven, zal ongetwijfeld nog wel les blijven geven, maar liever wat minder uren. De bakker zal ongetwijfeld brood blijven bakken, maar dan wel wat later op de dag en liefst ook niet op maandagmorgen.

Ironisch genoeg zullen juist de mensen met de laagste inkomens het meest lijden onder dit systeem. Zij zullen veel minder dan nu profiteren van de arbeidsproductiviteit van mensen met hogere inkomens – omdat die laatste groep minder zal gaan werken. Dat het basisinkomen sowieso slecht zal uitpakken voor de laagste inkomens is evident. Als je iedereen die het niet nodig heeft, een uitkering geeft, gaat dat onherroepelijk ten koste van de mensen die het wel nodig hebben.

Invoering van het basisinkomen zit er in Nederland misschien niet in, maar alleen al de acceptatie van het idee erachter, zal desastreus zijn voor de mentaliteit van mensen. Het zal niet leiden tot een samenleving met deugende mensen die allemaal hun beste beentje zullen voorzetten voor elkaar, maar tot een maatschappij vol met in de watten gelegde handophouders die vinden dat ze ‘recht’ hebben om te worden onderhouden door ’de maatschappij’.

Het tragische is dat vele goedwillende mensen zich door het idee van het basisinkomen laten misleiden. Ze denken dat het een sociaal plan is, terwijl het in werkelijkheid asociaal is. Dat is waarom het socialisme ook maar niet wil doodgaan, omdat mensen blijven geloven dat het iets sociaals is.

Volgens mij houdt een echt morele houding in dat je inderdaad dankbaar bent voor wat onze voorouders hebben opgebouwd, waardoor jij in staat bent om met veel minder inspanning dan in vroeger tijden in je levensonderhoud te voorzien, en dat je juist daarom met opgeheven hoofd zelf ook de schouders eronder zet, en als zelfredzaam, onafhankelijk en trots persoon de doelen bereikt die je je hebt gesteld. Waarbij je uiteraard de mensen die het echt zelf niet kunnen bolwerken, de helpende hand toesteekt.

Het bericht Basisinkomen: slecht idee, nare maatschappij verscheen eerst op Wynia's Week.