Met de Russische inval in Oekraïne herleven tijden waarvan we dachten, na jaren van ontspanning, dat die nooit meer aan de orde zouden zijn.

Dit is een reconstructie van hoe het er in de Koude Oorlogsjaren aan toe ging aan de hand van belevenissen van een verslaggever die van de ene op de andere dag in contact kwam met een agent van de Russische KGB en zijn Nederlandse vriendin uit legerplaats Ede.

Intrigerende vragen na ruim vier verstreken decennia: waar is die vrouw? En wat was de rol van Ada T.-de G., het liefje van de Russische spion? Of speelde zij, evenals KGB’er Aleksei Myagkov, een geheime rol? Als ze nog leeft, is Edese Ada, het spionnenliefje van weleer,  nu een bejaarde vrouw tussen de zeventig en tachtig jaar.

Telefoon op de redactie van Accent

Het is vrijdag en de werkweek in de warme zomer van 1976 loopt op z’n end. Op de redactie van opinieweekblad Accent aan de Basisweg in Amsterdam, gevestigd in hetzelfde gebouw als krantenconcern De Telegraaf, waarvan het een onderdeel is, rinkelt de telefoon.

Een vrouw meldt zich zonder naam te noemen. De stem klinkt gehaast. Opgewonden. Ze wil zo snel mogelijk contact met een verslaggever. Morgenochtend!

Op de vraag wat er aan de hand is, komt geen reactie. Op de redactie van Accent is het onmiddellijke vermoeden dat het gaat om de ‘Menten-affaire’, met in de hoofdrol een Blaricumse miljonair die in opspraak is gekomen door de veiling van zijn kunstcollectie. Volgens het weekblad zijn de schilderijen afkomstig van roof op Oost-Europese Joden tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Er wordt afgesproken in een horecagelegenheid in winkelcentrum Hoog Catharijne in Utrecht. Daar stelt de vrouw zich die zaterdagmorgen voor als Ada. De man die haar vergezelt, schrijft zijn naam op een papiertje: Aleksei Myagkov. Ze hebben elkaar ontmoet tijdens een vakantie op Sicilië. Liefde op het eerste gezicht. Het meisje van een jaar of vijf is haar dochtertje.

Het stel heeft een doel voor ogen: een nieuw leven. Daar is geld voor nodig. Veel geld. Hij is geheim agent van de KGB, wil met dat werk stoppen en biedt een manuscript over de dienst te koop aan.

De kennismaking in Utrecht mondt uit in een reeks contacten. De laatste daarvan vindt eind augustus 1976 plaats op de redactie van het weekblad. Er wordt onderhandeld over het manuscript. Kunstredacteur Peter Liefhebber, de enige verslaggever die Russisch spreekt, moet de lakmoesproef doen of Accent te maken heeft met een echte KBG-agent, of een op geld beluste fantast.

Geen deal

Tot een transactie is het niet gekomen. Het manuscript blijft steken bij een notaris in München. Onderzoek door het weekblad brengt bovendien geen klaarheid of Aleksei Myagkov, die zich in het vrije westen bedient van de naam Alex Wagner, daadwerkelijk heeft gebroken met de KGB.

Het grootste beletsel is echter de vraagprijs van honderdduizend gulden. Een bedrag dat voor zover bekend niet eerder werd of is betaald door een Nederlands medium om een publicatie mogelijk te maken. Het weekblad publiceert een coververhaal onder de kop ‘KGB-agent vroeg ons geld’. Daarin wordt de doopceel gelicht van Aleksei Myagkov, alias Alex Wagner.

Hij genoot inderdaad een opleiding bij de Russische dienst. Week voor zijn werkzaamheden naar het Westen uit. Zat in de Bondsrepubliek een gevangenisstraf van drie maanden uit voor het gijzelen van een agent van de West-Duitse geheime dienst, in een poging een miljoen mark losgeld te krijgen.

De publicatie over Aleksei Myagkov en zijn Ada leidt tot de dreiging van een kort geding. De geheim agent verlaat het land met de noorderzon, nog voordat het tot een procedure komt. Eind 1976 verschijnt in Groot-Brittannië een boek van Myagkov, gepubliceerd door Foreign Affairs Publishing, een Londense uitgeverij met connecties bij de Britse geheime dienst. Titel: Inside the KGB. Het is de bevestiging van zijn rol als dubbelspion. Opmerkelijk is dat Myagkov in zijn boek geen letter besteedt aan zijn mislukte Hollandse avontuur. Ook niet aan Ada. Haar lot is sindsdien in nevelen gehuld.

Dezelfde verslaggever komt rond de eeuwwisseling als correspondent voor De Telegraaf in Berlijn in contact met Gabriele Gast. De in politieke wetenschappen gepromoveerde onderzoekster spioneerde zeventien jaar voor de DDR in de Bondsrepubliek.

Zij gold als belangrijkste geheim agent in het Westen van de beruchte Oost-Duitse spionnenbaas Markus Wolf. In 1968 leerde Gabriele Gast in het kader van haar wetenschapsstudie in Oost-Duitsland Karl-Heinz Schneider kennen. Als zogeheten ‘Romeo’, een versierder in opdracht van een geheime dienst, wist deze haar over te halen te gaan spioneren voor de DDR.

Zes jaar cel

De Nederlandse verslaggever herinnert zich bij het horen van het verhaal over Karl-Heinz de geschiedenis van de Edese Ada die op Sicilië viel voor de charmes van KGB’er Aleksei Myagkov.

Was de Rus ook een Romeo? Was de liefde voor Ada doorgestoken kaart, net als die van Karl-Heinz voor Gabriele?

Na de Wende in de DDR (1989) wordt Gabriele Gast verraden. Karl-Heinz getuigt tegen haar. Er volgt een veroordeling tot zes jaar en negen maanden cel. Drie jaar zit ze uit. Deels in een isoleercel. Geloven dat Karl-Heinz een ‘Romeo’ was, doet Gabriele Gast desondanks niet.

De enige die kan vertellen of er een dubbele bodem in de liefdesrelatie zat met Aleksei Myagkov is Ada T.–Van G. zélf. Zij lijkt van de aardbodem verdwenen, een aantal zoekpogingen ten spijt.

Een toevallig aanknopingspunt om haar te kunnen vinden, is in 2007 de benoeming van Cees van der Knaap tot burgemeester van legerplaats Ede, waar Ada vandaan kwam. De oud-CNV-bestuurder blijft tot 2017 in Ede in functie.

Van der Knaap was eerder staatssecretaris van Defensie. Uit dien hoofde kan hij iets weten van Ada en haar KGB-liefde. De verslaggever en Van der Knaap hebben bovendien een gedeeld verleden. In eenzelfde periode werken ze in Rotterdam met de haven als speerpunt en onderhouden daarover veel contact. Echter, de oud-vakbondsman houdt zich onbereikbaar voor de verslaggever, tot op de dag van vandaag.

Niet één reactie

Karel de Jong is programmamaker/presentator bij Omroep Gelderland. De zender heeft een hoge luisterdichtheid in Ede en wijde omgeving. De luisteraars worden in een speciaal James Bond-achtig radioprogramma mee teruggenomen naar de spionagegebeurtenissen van de jaren zeventig. Tot de plaatkeuze behoort het toepasselijke lied The Russian Spy and I van The Hunters.

Het programma draagt uit dat het iedereen ongewild kan overkomen: verzeild raken in een spionageavontuur. Of je nu werkt bij de overheid of bij een bedrijf. Ada T.-Van G. uit Ede overkwam dat in een ver verleden.

Het radioprogramma levert niet één reactie op. Het spionneliefje lijkt nog steeds van de aardbodem verdwenen.

Theo Jongedijk is journalist.   

Wynia’s Week  verschijnt altijd, drie keer per week. Het zijn de donateurs die dat mogelijk maken. Nog geen donateur? Kijk HIER. Hartelijk dank!   

Het bericht Een prominente KGB-dubbelspion had een liefje in Ede. Maar waar is ze? verscheen eerst op Wynia's Week.

Iets wat niet erg bekend is, is dat Ayatollah Khomeini zich destijds niet alleen met de sociale en religieuze aspecten van zijn land heeft beziggehouden, maar ook met de economie. De shah was voor hem een lakei van de Anglo-Iranian Oil Company. Dit nooit meer, moet Khomeini hebben gedacht.

Hij besluit zijn land om te toveren tot een haast volledige autarkie. Buitenlandse investeringen werden taboe.  En dat dit is gelukt, toont toch ook wel weer de genialiteit van het Iraanse volk. Het land maakt alles zelf – van drones, straaljagers, vrachtauto’s en uitmuntende kruisraketten tot en met brillenhoesjes en breinaalden.

De enige serieuze uitzondering die ik tegenkwam betreft de Samsung Galaxy die massaal het land wordt binnengesmokkeld via Dubai, Afghanistan en Rusland. Maar de software voor de Samsung Galaxy is dan weer wél van Iraanse origine.

Iran heeft zijn eigen Uber

Zo heeft het land zijn eigen Iraanse Uber, die daar ‘Snapp!’ heet. Qua vormgeving is het ‘Snapp!-platform identiek aan Uber, afgezien van de Farsi belettering.  Dat ‘Snapp!’ is trouwens geen overbodige luxe. Het complexe, kostbare wegennetwerk in en rond Teheran, met overal camera’s om je gereden kilometers van je rijtegoed af te boeken, laat zich eigenlijk alleen vergelijken met de beroemde Los Angeles Spaghetti Bowl.

Het land heeft zich ontwikkeld tot de hofleverancier van Moskou. En dat zeker niet alleen voor drones. In Teheran hoorde ik over een ondernemer die recentelijk achttien containers Iraanse Coca-Cola naar Moskou had gestuurd via Azerbaijan. In Moskou moeten de flessen alleen nog even worden gelabeld zodat ze wat ‘Amerikaanser’ ogen.

Iran kan Moskou via Azerbaijan of over de Kaspische Zee alles leveren wat het maar hebben wil – cosmetica, geneesmiddelen, uniformen, safraan, porselein, imitatie Ikea meubels, kaviaar, you name it.

Een afspraak in Qom

Van Khomein reis ik, tachtig kilometer verderop, naar Qom. Onderweg, her en der, heuvels van marmer. Met enorme industriële zagen worden ze afgegraven. Na twintig, dertig jaar zijn ze dan uit het landschap verdwenen.

Over de weg een continue stroom vrachtwagens met zware opladers om enorme, nog onbewerkte brokken marmer naar Teheran te rijden. Geen wonder dat je in de hoofdstad, zelfs in relatief arme buurten, met marmer bekleedde buitenmuren en badkamers en keukens ziet.

In Qom heb ik heb een afspraak met een kleermakerswinkel in de oude binnenstad. Het is de plek waar geestelijken en seminaristen hun speciale kleding kopen. De winkel is in een kelder.

Het is er een drukte van jewelste. Een kledingpakket gaat voor 3,8 miljoen Iraanse rial (85 euro) over de toonbank. Het omvat vier onderdelen: een witte, Arabische disdasha, een vest, een vliesdunne, meestal kameelbruine mantel en natuurlijk een tulband. Een zwarte tulband voor diegenen die afstamming van de Profeet claimen en een witte tulband voor alle anderen.

Kleermakers met meetlint om de hals zijn druk in de weer om kleine aanpassingen te doen. Overal gezoem van naaimachines. ‘Moeten jullie cliënten met iets van een certificaat aantonen dat ze gerechtigd zijn om dit soort kleding te kopen’, vraag ik.

‘Nee hoor,’  zegt de bedrijfsleider, ‘we stellen geen vragen. Als je wil kun je ook zo’n pakket kopen’

Dertigduizend mensen met een zwarte tulband

‘En dan zonder baard de straat op?’,  vraag ik.

‘Oh, ja gerust’,  zegt hij. ‘Je zult zien dat niemand op je let. De mensen hebben al genoeg andere dingen aan hun hoofd. Je zult ook merken dat de bevolking van Qom je niet met speciale egards zal behandelen, zelfs niet als je voor een zwarte tulband kiest. Er lopen hier in de stad iets van dertigduizend mensen met een zwarte tulband’.

Ik: En hoe zit dat met Ali Khamenei? Komt die ook hier om kleding te kopen of sturen jullie dan een kleermaker naar zijn huis?

Mijn gesprekspartner kijkt me verbluft aan. ‘Ali Khamenei? Die komt hier nooit! Die woont en werkt in Teheran. En het moet gezegd, hij gaat daar voor zijn kleding met voorbeeldige eenvoud zelf naar de winkel. Hij laat niemand optrommelen.’

Iraniërs vertrouwen de apps van hun overheid niet 

Na een maand verlaat ik Iran. Kort voor mijn vertrek werd door Ali Khamenei het internet afgesloten. Een ramp was dat. Want zonder internet doen ook al je apps en je email het niet meer. Met name kleine leveranciers en taxichauffeurs werden getroffen.  

Maar die maatregel is inmiddels teruggeschroefd. Het internet doet het weer, maar veel wordt geblokkeerd – Facebook, Twitter, Telegram, YouTube, Viber, Whatsapp, Google Playstore. Verder is de overheid met eigen apps gekomen: Robika, Eta, Gap, Shad. Maar de bevolking vertrouwt die apps niet. Of ze gebruiken die applicaties voor onbelangrijke routineconversaties.

In de Iraanse cyberspace woedt een eindeloze wapenwedloop. Gelukkig zijn er nog steeds protocollen in de lucht waarmee mensen in Iran onderling en ook met hun contacten in het buitenland veilig en afgeschermd kunnen communiceren.

Een haast compleet persoonsdossier

Uiteindelijk heeft mijn collega van BZ toch gelijk gekregen. Haar waarschuwing – niet gaan, Robbert! –  bleek niet onterecht. De risico’s van mijn reis heb ik onderschat, gefnuikt door mijn eigengereidheid.

Als mijn verblijf in Qom bijna voorbij is, word ik door het lokale hoofd van de Iraanse inlichtingendienst officieel beschuldigd van spionage. Hij had een haast compleet persoonsdossier over mij in zijn hoofd. Of althans, dat is de indruk die hij wist te wekken.

‘Waarom wonen jij en je vrouw Clara gescheiden? Waarom deed je naast je rechtenstudie ook Slavische talen?’ Het kan zijn dat hij gewoon wat dingen over mij via Google had laten opsnorren en daar handig gebruik van maakte. Als je mijn naam intikt, blijf je behoorlijk lang scrollen. Alleen al het drie uur lange marathoninterview dat ik in 2014 had met Bram Vermeulen op de VPRO-radio kan voor hem een goede bron zijn geweest.

De plek waar ik werd verhoord was hotel Esteghlal. Ik had er een kamer schuin tegenover de kamer – kamer 505 – die het hoofd van de inlichtingendienst voor de gelegenheid had gereserveerd. Ik weet niet meer hoe vaak ik uiteindelijk heen en weer gependeld ben tussen de twee kamers. Maar dat nummer 505 zit voor eeuwig in mijn geheugen gekerfd.

De setting was overigens altijd correct, met tussen ons beiden, op een laag glazen tafeltje, Iraanse Fanta, suikergoed en een schaal pistachenoten. De vragen waren in het Farsi en werden vertaald door een tolk in het Engels.

Het verwerd tot een achtbaan van bizarre ontwikkelingen. Ik bleek een prijsdier: niet zomaar een toevallige toerist, maar de telg van een oude bankiersfamilie, schrijver en, als kers op de taart, ex-diplomaat. Mooier kon niet.

Een tv-uitzending wordt geblokkeerd

‘Je staat in contact met jullie MIVD’, zei hij me. Ik: ‘Ik heb met de MIVD niks te maken. Ik ben freelancer, ik ben schrijver.’ Hij toont me op zijn smartphone een clipje van mij in de kelder van die kleermakerswinkel in Qom. ‘Hoor je dat, hoe je aan die bedrijfsleider informatie vraagt over de woonplaats van Ali Khamenei!? Is dat soms geen spionage? Ik weet trouwens dat je ook al in contact stond met jullie MIVD toen je nog in As-Samawa werkte, in 2013.’

En, ik moet zeggen, op dat laatste punt heeft hij het bij het rechte eind. Het is logisch dat de MIVD in Den Haag verhalen uit As-Samawa, waar ik door BZ aan de Nederlandse commandant was toegevoegd, interessant vond. Maar hoe wist deze Iraniër van mijn contacten uit die tijd? Kwam hij met een educated guess op de proppen? Of had de Iraanse inlichtingendienst in die tijd een mol binnen onze MIVD?

Het hoofd van de geheime dienst van Qom beschuldigt me ook nog van godslastering. Dat zit als volgt. Hij zet uiteen dat ik in mijn recente boek over relieken van de profeet (‘De Tand van de Profeet’) ten onrechte stel dat het verlies van vier snijtanden bij de Profeet bij de veldslag van Uhud tot een andere manier van spreken kan hebben geleid.

‘Onze Profeet was perfect! Het kan niet zo zijn dat zijn uitspraak van klanken anders is geworden ná de veldslag van Uhud,’ zegt hij. ‘Nou,’ zeg ik hem, ‘ik heb hierover lang met een van de belangrijkste logopedisten van Nederland gesproken en die claimt dat de Profeet, met name bij de in de Arabische taal talrijke klanken in het ‘S’-spectrum onvermijdelijk  problemen moet hebben gehad’.

De spionnenbaas wil het niet aanvaarden en blijft bij zijn beschuldiging van blasfemie. ‘Maar Mohammeds perfectie heeft er evenmin toe geleid dat hij, toen zijn lichaam versleten was, niet dood ging,’ werp ik tegen. We komen er niet uit. Maar de beschuldiging van godslastering, binnen de islam heel ernstig, blijft tussen ons hangen – als een giftig wolkje.

Zijn macht blijkt kort daarop uit het feit dat hij een tv-uitzending over mij laat blokkeren. Tien dagen had Kanaal Twee van de staatstelevisie me tijdens mijn reis gevolgd. Dat Kanaal Twee is het populairste van het hele land.

Op 9 maart, een donderdag en dus ook nog weer de populairste tv-dag als start van het Iraanse weekend, zou ik op het scherm zijn. Een buitenlandse spion op de televisie? Geen sprake van, liet Qom’s hoofd van de spionagedienst aan Kanaal 2 weten. Om de lacune op te vullen werden de kijkers getrakteerd op een oude documentaire over Finlands Sami die met rendieren in de weer zijn.

Spion in Nederland

Het hoofd van de spionagedienst van Qom wil dat ik voor Iran spion word in Nederland. Ik zeg hem dat ik daartoe bereid ben. Hij komt zelfs op de proppen met een call sign: ‘Daniel’. Maar door paniek weet ik niet meer of ík Daniel ben, dan wel degene die in Nederland contact met me gaat opnemen.

De afspraak is dat de Iraanse geheime zich pas met mij in verbinding stelt nadat mijn reisverhaal is gepubliceerd. Ik voel me overigens aan geen enkele toezegging gebonden. Er was immers sprake van dwang: als ik medewerking zou hebben geweigerd, zou ik linea recta naar de gevangenis zijn gestuurd, voor buitenlanders meestal de afgrijselijke Evin-gevangenis in het noordwesten van Teheran.

Bij terugkeer in Nederland heb ik contact opgenomen met de inlichtingendienst AIVD. Die dienst stuurde twee medewerkers om alles te noteren. Ze hadden allebei – kennelijk een dienstvoorschrift – joekels van pistolen bij zich. Die legden ze demonstratief op mijn koffietafel.

Copyright Wynia’s Week

Robbert van Lanschot (Eindhoven, 1949) was vier decennia verbonden aan het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken, onder (veel) andere als diplomaat in Iran en in Moskou (waar hij uitgeleend was aan de staat Israël). Sinds tien jaar is hij journalist en schrijver.

Wynia’s Week verschijnt iedere woensdag en zaterdag, 104 keer per jaar. Wynia’s Week is volstrekt onafhankelijk en krijgt geen subsidie. Het zijn de betalende lezers, kijkers en luisteraars die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u ook mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht DOSSIER DANIEL: hoe de Iraanse geheime dienst een Nederlandse oud-diplomaat oppakte voor spionage (deel 3 en slot) verscheen eerst op Wynia's Week.

Het veruit belangrijkste, grootste huis in de binnenstad van Khomein is dat van de familie Khomeini. Het staat aan de oever van een rivier die de stad doorsnijdt, direkt aan een kade die nu de Neauphle-le-Chateaukade heet. Neauphle-le-Chateau is het dorp, niet ver van Parijs, waar Khomeini als banneling woonde. Ook Khomeini’s vader was groot-ayatollah.

Soms gaat die functie vele generaties terug. Binnen de islam is er een grote liefde voor dat soort ketens. Maar voor de grootvader van Khomeini ging die vlieger niet op. Die grootvader was een simpele student, een arme sloeber, die uit India voor zijn islamstudie naar Iran was gekomen.

Het huis van de Khomeini’s is nu een museum, maar is in zijn originele staat gelaten. Het ademt sereniteit uit en ook een zekere sensualiteit. Spierwitte muren, een dak van houten balken en een vloer vol Perzische tapijten. Je zou er zo een dutje willen doen.

De staatsgreep van Ali Khamenei

In alle muren nissen om spullen op te bergen en verder ook één diepere nis, die de Khomeini’s tot gebedsnis diende. Buiten een tuintje, met in het midden een fonteintje dat zoals het fonteintje in Jacques Tati’s film ‘Monsieur Hulot’ wordt aangezet als er bezoekers zijn.

Kader Abdollah schrijft in zijn boek over een catastrofe waarover in Iran niet gesproken wordt: op oude leeftijd, maar nog steeds aan de macht, begonnen Khomeini’s hersenen het te begeven; hij zakte weg in seniliteit.

Ali Khamenei en de zijnen besloten een staatsgreep te doen. Er was een constitutionele weg om Khomeini af te zetten. Artikel 107 zegt dat Khomeini’s opvolging zal worden bepaald door ‘experts, gekozen door de bevolking’. Maar Khamenei besloot dus die weg niet te volgen.

Kader Adollah beschrijft dit koningsdrama als volgt: ‘Khomeini verloor geleidelijk zijn geheugen. De dag kwam dat hij zelfs mensen uit zijn nabije omgeving niet meer kon herkennen. Rafsanjani en Khamenei, zijn twee belangrijkste functionarissen, grepen de macht en verdrongen Khomeini onmerkbaar naar de achtergrond’.

En dan, iets verderop in het boek, de abdolliaanse zin: ‘Khomeini was nog niet dood, maar hij behoorde al tot het verleden.’

In het jaar 872 AD, dus bijna 240 jaar na het overlijden van de Profeet Mohammed, werd de Twaalfde Imam – de Mahdi (de Messias) – geboren. Met de Mahdi was de voor Joodse, christelijke en islamitische numerologen miraculeuze keten van ‘twaalf’ voltooid. Rond zijn geboorte zijn vele verhalen ontstaan van mythische porporties.

De Elfde Imam werd verbannen naar Samarra

De bekendste variant gaat als volgt: Al-Mutammid, de khalief van dat moment, was een overtuigd soenni. Hij was, begrijpelijkerwijs, bang voor het betoverende effect dat de geboorte van de Mahdi – de veronderstelde Verlosser – op de bevolking zou kunnen hebben.

Hij had daarom de Elfde Imam, al-Askari verbannen naar Samarra, een garnizoensstadje, rond honderd kilometer ten noorden van Bagdad. Dat Samara was stoffig en saai. Je zou er niet willen wonen. Maar het was wél de perfecte plek om die Elfde Imam van de sjiieten in de gaten te houden.

De khalief had een brigade spionnen naar Samarra gestuurd, waaronder een cohort vroedvrouwen. Binnen de sharia hebben vrouwen gemakkelijke toegang tot vrouwenverblijven. De vroedvrouwen moesten de talrijke schare echtgenotes en slavinnetjes van de Elfde Imam in de gaten houden.

‘Er is geen God dan God en Mohammed is zijn Profeet’

Telkens konden ze de khalief geruststellen. ‘Nee hoor, alle vrouwen en meisjes zijn zo plat als een plank’. Maar in een nacht tijdens de Aban-maand van de Iraanse zonnekalender was het plots zover. Bij het krieken van de dag zwelt de buik van Narcis, een dertienjarig slavinnetje, op en de kleine Mahdi glibbert naar buiten.

Zijn vader, de Elfde Imam, neemt hem op schoot en strijkt met zijn tong over de ogen en mond van de baby. Vervolgens steekt hij zijn tong in het mondje van de baby die zich, zodra zijn vader zijn tong weer terugtrekt, op zijn armpjes richting Mekka wurmt en meteen daarop met de shahada, de geloofsbelijdenis, begint: ‘Er is geen God dan God en Mohammed is zijn Profeet.’ Of misschien zei hij wel de sjiia geloofsbelijdenis die een paar woorden extra heeft: ‘Er is geen God dan God en Mohammed is zijn profeet en Ali is God’s vriend’.

Kort na die gebeurtenis is de vroegwijze Mahdi begonnen zich verborgen te houden in de kelder van het verblijf van zijn vader. Shija-theologen hebben er een plechtig woord voor: Mahdis ‘occultatie’. In die periode onderhield hij slechts contact met een viertal vertrouwelingen. Dat viertal kregen de naam van ‘de ambassadeurs’. In selecte kring gaven zij door wat zij op hun beurt aan wijze uitspraken van de Mahdi hadden gehoord.

In de loop van de eeuwen hebben veel gelovigen beweerd dat zij de Mahdi zijn tegengekomen. Charlatans zijn van alle tijden. Anderen hebben zelfs geclaimd zélf de Mahdi te zijn.

Er is boven de beroemde kelder waarin de Mahdi, zeg maar de échte Mahdi, zich schuilhield een heiligdom gebouwd. Het bouwwerk heeft een koepel die met 188 duizend vellen bladgoud is bedekt. En net buiten Qom is er een plek, Jamkaran geheten, waarvan wordt gezegd dat de Mahdi zich er wel degelijk, bij hoge uitzondering, heeft laten zien.

Het is een gebeurtenis van alweer eeuwen geleden. De gelukkige was een zekere Hasan Jamkarani, die befaamd was om zijn oprechte karakter. Hij vertelde dat hij op een nachtelijk uur tijdens de ramadan, werd bezocht door een groep vrome mannen die hem vol egards verzochten mee te komen.

De jonge gids spreekt, heel uitzonderlijk, ook Engels

Ze begeleidden hem naar een plek – de plek waar nu de Jamkaran Moskee staat – waar hij een jonge man van een jaar of dertig majesteitelijk zag zitten op een sofa bedekt met tapijten en kussens. Meteen besefte hij dat hij tegenover de Mahdi stond. ‘Hier, op deze plek, zul je voor mij een moskee moeten bouwen’,  zei de Mahdi. En hij leerde Jamkarani welke smeekbeden in de moskee gebeden zouden moeten worden.

Ik word naar de Jamkaranmoskee begeleid door een jonge gids uit Qom. Zijn naam is Khaider. Hij spreekt, heel uitzonderlijk, niet alleen Farsi maar ook Engels. We gaan op een donderdagavond – voor veel mensen uit Qom het beste, meest gezegende moment van de week. De afstand vanaf het centrum van Qom is zo’n tien kilometer. Er staan lange files en er wordt druk getoeterd.

Het heiligdom is van verre te zien. Het baadt in een feestelijke Disneylandverlichting. ‘En Khaider, ben je hier al eens eerder geweest?’,  vraag ik. Khaider: ‘Ja, zo’n duizend keer. Al als kind kwam ik hier, aan de hand van mijn ouders. Veel families uit Qom komen hier iedere donderdagavond. Het bezoek aan deze moskee brengt met name op de donderdagavond vele zegeningen’.

Een brigade van twintig man die spiegeltjes wast

Op een koude ochtend in Shiraz, twee weken voor dat bezoek aan Jamkaran, loop ik naar de Shah-e-Cherag, het mausoleum van de broer van Imam Reza, de achtste Imam. Shah-e-Cherag is Farsi voor ‘Koning van het Licht’.

Er ligt een deken van vrieskou over de stad. Ik heb een afspraak met Mahdi, hoogleraar nucleaire fysica aan de Universiteit van Shiraz. Hoog in de lucht: Iraanse straaljagers die met hun uitlaatgassen een Mondriaans patroon van witte strepen over de stad trekken.

Om als buitenlander het gebouwencomplex te betreden en er rond te lopen, moet je vergezeld gaan van iemand van de afdeling voor buitenlandse gasten. In mijn geval een jonge moslima. Over haar schouder een prachtige, groene, oversized, sjerp met daarop de woorden ‘Office for Foreign Guests’. Ze begeleidt me naar professor Mahdi, die iedere dinsdag leidinggeeft aan een brigade van twintig man die spiegeltjes wast. Het gaat om miljoenen spiegeltjes en elk spiegeltje komt éénmaal per jaar aan de beurt.

Om de spiegeltjes te wassen wordt een sectie van het heiligdom met gele plastic linten afgesloten en gaan de spiegeltjeswassers op hoogwerkers aan de slag. Ze hebben doeken bij zich en Iraanse Windex. Voor delen met ver uitstekende richels hebben ze industriële stofzuigers.

Ik vraag hem wat hem ertoe heeft gebracht om dat werk van teamleider op zich te nemen. Zat hij in een depressie waaruit ontsnappen niet mogelijk bleek? Had hij een ziekte die ongeneselijk was verklaard?

‘Daar heb ik nog nooit over gepraat’,  verklaart hij plechtig. ‘Maar voor uw familie is dit toch heel belangrijk om te weten!’ ‘Nee,’  zegt hij, ‘als je een geheim deelt verliest het zijn kracht. Jij bent de eerste die ik erover vertel. Het was in feite maar liefst een tweevoudig wonder dat me overkwam toen ik het zilveren hekwerk rond de graftombe aanraakte’.

Waanzinnig hippe cafés en winkels

Hij haalt er een van de schoonmakers bij, Ali, voormalig accountant, die ook onder de kracht van aanrakingen met het zilveren hekwerk een wonder meemaakte. Ook Ali geeft niet aan wat hem, op zijn beurt, als wonder is overkomen. ‘In een droom hoorde ik dat ik naar het zilveren hekwerk moest komen. Ook ik heb er nooit met anderen over gesproken; jij bent de eerste!’.

Hij trekt uit zijn zwarte kleding een zwarte zakdoek en begint zijn ogen te deppen. Het zijn grote, zware tranen. In het felle licht van het heiligdom trekken ze zilveren vochtstrepen over zijn wangen.

In Shiraz staat er ook nog een andere, minder verheven plek op mijn verlanglijstje: de Shiraz Mall. Die mall is een stuk kleiner dan de Iran Mall in Teheran, maar zeker niet minder exuberant. Het complex ligt aan het einde van de Sattarkhan Boulevard, een lange boulevard met aan weerszijden luxueuze cafés en hippe winkels die, nou ja, zó waanzinnig hip zijn dat je er nauwelijks naar binnen durft.

Jonge vrouwen met ontbloot middenrif

Overal om je heen schallen de nieuwste Iraanse tophits. In de mall zijn op de hoge etages enkele cafés waarover verlekkerd wordt gefluisterd dat jonge vrouwen er soms zelfs met ontbloot middenrif rondlopen – iets dat in de Iran Mall in Teheran niemand zou durven.

Als ik na de mall weer naar buiten loop, raak in een van de openluchtcafés aan de Sattarkhan Boulevard aan de praat met twee jonge vrouwen, beiden ongesluierd. Bij het afscheid maak ik, als ik al weer op de stoep sta, een kleine buiging. ‘Wat,’ zeggen de twee vrouwen, ‘krijgen we geen hug? Misschien zien we je nooit meer!’ Ik: Een hug hier? De stoep is stampvol mensen!’

Er volgen twee hevige, lange hugs. ‘Oef, iedereen heeft ons gezien!’, zeg ik. Zij: ‘Maak je niet druk. Ook als de religieuze politie ons heeft gezien, zullen ze ons niets doen. Ze zullen denken van: oh wat leuk, een grootvader die afscheid neemt van zijn twee kleindochters. Trouwens, ze durven zich sowieso nauwelijks nog op straat te vertonen. De mensen bonken boos tegen hun auto’s. Sommigen zijn zelfs overgegaan naar ons, naar het verzet’.

Naderhand, als ik weer terug ben in Nederland, zie ik in de media dat dat blijkt te kloppen. Sommige leden van de Revolutionaire Garde zijn, zo lees ik, nog een stap verder gegaan en hebben wapentuig uit de overheidsarsenalen aan de oppositie toegestopt.

20 miljoen pelgrims naar Karbala

Jaarlijks is er in een pelgrimstocht van Najaf in Irak naar het mausoleum van Mohammeds kleinzoon Hoessein in Karbala, ongeveer 100 kilometer zuidwestelijk van Bagdad. Er wordt door zo’n twintig miljoen pelgrims aan meegedaan. De jongste Arba’een (letterlijk ‘veertig’,  i e. de veertigste dag na de martelaarsdood van Hoessein) heeft Teheran er alles aan gedaan om het aantal pelgrims uit Iran op te krikken. Het moest het bewijs worden dat het met de secularisatie niet zo’n vaart loopt.

Werkgevers werden aangemoedigd om extra verlofdagen te geven. Er werd geld als reispremie uitgedeeld. En er werd zelfs gesjoemeld met cijfers. Drie, vier miljoen Iraniërs deden mee, hoor je in Iran. ‘Nee hoor’,  claimt Irak, ‘het waren er hooguit twee miljoen’. Teheran heeft zelfs – een novum – Afghaanse landarbeiders aangemoedigd om te mee te doen. ‘Beste geloofsbroeders en -zusters, de bussen staan klaar!’ (Afghaanse mannen in Iran werken op het veld; veel Afghaanse vrouwen werken er in de glastuinbouw).

Velen van hen hebben aan die oproep gehoor gegeven, want Karbala werkt als een magneet. Volgens de shiija geloofsleer vergeeft God je voor iedere stap die je richting het martelaarsheiligdom doet, duizend zonden.

Copyright Wynia’s Week

Lees hier deel 3 (en slot) van ‘Dossier Daniel’. 

Het bericht DOSSIER DANIEL: hoe de Iraanse geheime dienst een Nederlandse oud-diplomaat oppakte voor spionage (deel 2) verscheen eerst op Wynia's Week.

Van Lanschot ontkwam op verrassende wijze aan opsluiting in een Iraanse gevangenis. Eerder dit jaar executeerde Iran nog een Brit en een Zweed. Een Belgische hulpverlener werd door Iran pas vrijgelaten na een uitruil met een in België veroordeelde Iraanse terrorist. In Wynia’s Week doet Van Lanschot exclusief zijn verhaal.

‘Salaaaaaam’,  zeg ik, terwijl ik licht buig en mijn rechterhand op mijn hart leg. ‘Salaaaaaam’,  zegt ambassadeur Alireza Kazemi Abdi van Iran, terwijl hij licht buigt en zijn rechterhand op zijn hart legt en me tegelijkertijd met zijn linkerhand gebaart om plaats te nemen in een van de vergulde, faux-rococo zetels in de ontvangstruimte van de ambassade aan de statige Haagse Duinweg.

Via een goede kennis, een Nederlander uit de omvangrijke, bijna een kwart miljoen leden tellende Nederlandse sjiaa-gemeenschap, heb ik kenbaar gemaakt dat ik door Iran wil reizen om een verhaal te schrijven voor een week- of maandblad over de theologische achtergronden van wat er in Iran speelt, en in het bijzonder over de positie van Ali Khamenei en diens voorganger Ruhollah Khomeini als vertegenwoordigers hier op aarde van de Mahdi – de Messias.

Ik vertel ook dat ik onder meer, completely off the beaten track, naar Khomein wil, de geboorteplaats van Khomeini. Iemands geboorteplaats verraadt vaak onverwachte informatie.

Het visum moet betaald met een Tikkie

Er volgt een minzaam, maar scherp kruisverhoor door de ambassadeur en door zijn nummer twee. Aan het slot stemt hij in met een toeristenvisum voor het schrijven van een ‘long-read’. Maar hij verbiedt me als journalist te werk te gaan.

Wat me in feite vooral interesseert is de situatie in Iran ná de marteldood van de jonge, Koerdische Mahsi Amini in september 2022. Maar haar naam noem ik niet. Ik wil mijn reisproject niet torpederen.

De kosten van het visum zijn 50 euro. Maar de ambassade verzoekt je te betalen met een Tikkie want Iran valt buiten het normale internationale betalingsverkeer. Wél gênant voor een land dat op de Wereldbanklijst van economische grootmachten op nummer twaalf staat.

Teheran als slotbestemming

Voor mijn tocht wil ik maar liefst een maand de tijd nemen. Vaak, als je maar een beetje rondhangt, krijg je de mooiste verhalen. Het traject gaat grosso modo van zuid naar noord.

Het startpunt wordt Shiraz – vanaf Dubai de makkelijkste aanvliegroute. Vanaf Shiraz – inderdaad de geboorteplaats van de beroemde wijndruif – door naar Isfahan, in vervlogen jaren de hoofdstad van het land, en dan naar het al genoemde Khomein.

Vervolgens Qom, de stad met tienduizenden islamitische rechtsgeleerden en seminaristen. Vanuit Qom een zijsprongetje naar Jamkaran. In dat Jamkaran zou de Mahdi, de Messias, die zich bijna altijd verborgen houdt (‘Hij is als de zon achter de wolken’, zeggen Iraniërs) zich eeuwen geleden hebben getoond aan een vrome inwoner. Er staat nu een van de grootste heiligdommen van het land. En dan, aan het slot, Teheran, vanwaar ik terugvlieg naar Nederland.

Ben ik gewaarschuwd om van de reis af te zien? Reken maar! Vooral je camera kan je eigen vijand worden. Dus: geen foto’s van bruggen, enge installaties en vooral niet van de pal aan de N7 tussen Isfahan en Qom gelegen nucleaire faciliteiten van Natanz.

Maar dan: een onverwacht telefoontje van een kennis van ons Ministerie van Buitenlandse Zaken. Op de wereldkaart van landen kleurt Iran knalrood: niet naar toe gaan! Nou ja, je mag er wel naar toe, maar consulaire bijstand wordt, ondanks het feit dat we een ambassade in Teheran hebben, niet van harte gegeven en een reisverzekering kun je wel vergeten.

Tot tien jaar geleden heb ik voor BZ gewerkt en ik heb er zo nu en dan nog steeds contact mee. ‘Hoi Robbert, je loopt groot risico met je reis. Je zou zelfs opgepakt kunnen worden. Ze doen wat ze willen, heel onvoorspelbaar.’ Ik: ‘Uit de media weten we dat er maar één Nederlandse gevangene is en dat is iemand met Iraanse roots.’

‘Nee, er zitten meer Nederlanders gevangen!’

Ik: ‘Jeminee! Kun je daar meer over vertellen?

‘Sorry, nee’.

Ik heb op dat moment al maanden op het sjiisme gestudeerd. Ik besluit te gaan. Ik heb al te veel tijd geïnvesteerd.

Met Engels kom je in Iran nergens

Maar mijn contact van BZ krijgt gelijk. Kort voor het einde van mijn rondreis wordt ik in Qom officieel door het lokale hoofd van de geheime dienst ervan beschuldigd een spion voor Nederland te zijn – waarover straks meer.

Door het isolement van Iran van de afgelopen decennia is de communicatie met de bevolking ingewikkeld. Bijna heel Iran spreekt alleen Farsi. Met Engels kom je nergens. Maar ik ontdek dat ik, waar ik ook ben, met Google Translate verbluffend eenvoudig met iedereen kan communiceren. En bij stukjes en beetjes wordt me iets duidelijk dat ik totaal niet verwachtte: Er blijkt al sinds vijfendertig jaar sprake te zijn van een vergaande de-islamisering. En dat, nota bene, in een wereld waar, zoals ook in ons land, de islam juist steeds strenger wordt.

Natuurlijk, de dood van Mahsi Amini heeft aan die de-islamisering een nieuwe impuls gegeven. Maar de eerste tekenen zijn al decennia oud. Door de buitenwereld is er misschien niet zo op gelet.

Alcohol is in opmars

Het allereerste symptoom was dat de bevolking overal, ook in de dorpen, op feestjes en huwelijken, alcohol begon te drinken, meestal een gemene eau de vie, die als een zaag  door je keel gaat. En vermogende Iraniërs wilden niet langer accepteren om eruit te zien zoals God hen heeft geschapen met zo’n, nou ja, stevige Iraanse neus. Overal verschenen in het rijke Teheran-Noord vrouwen met wipneusjes (1100 euro).

Er deed zich evenwel nog iets veel ergers voor: de vijf geloofszuilen tellen niet meer. Niet langer zijn de geloofsgetuigenis (de ‘shahada’), het gebed (de ‘salah’), het geven van aalmoezen (de ‘zakat’), de ramadan en de hajj nog de leidraad in je leven.

En misschien wel het allerergste: van het klassieke, oude godsbeeld van de bebaarde Allah, de Wreker, de Verdelger, maar ook de Liefhebbende en Barmhartige God, die vanuit Zijn Troonzaal, met de hulp van engelen, al het goeds en kwaads van de gelovigen noteert, is niets meer over.

Het heeft mijn verhaal een heel ander karakter gegeven. Maar als ik het over dat ietsisme heb met mensen van de overheid, worden ze boos. Ze wijzen me erop dat nog steeds miljoenen Iraniërs een onwankelbaar respect voor Ali Khamenei, de vertegenwoordiger van de Messias, hebben. Hij heeft in hun ogen zelfs de bevoegdheid om regels van Mohammeds alomvattende rechtssysteem – de sharia – terzijde te schuiven als die niet meer bij de huidige tijd aansluiten. Niet niks dus.

In Teheran-Noord staat de allergrootste mall ter wereld. De mall telt op het laagste niveau een disco met livemuziek en stelletjes die dansen – zondiger, meer haram, kan niet. De mall is niet van de overheid maar van een groep rijke zakenlieden.

Ali Khamenei, of althans zijn naaste adviseurs kennen natuurlijk deze tempel van verderf (niet alleen die disco maar – quel horreur – overal winkels met afbeeldingen van mensen en dieren, een groot complex bioscoopzalen) en verdient er omzetbelasting mee. Hoe kon het regime dit in ’s hemelsnaam door de vingers zien?

Nog steeds veel ongesluierde vrouwen in Teheran

Op 6 maart kondigt Ali Khamenei aan dat het afgelopen is met het kat-en-muis spel tussen overheid en oppositie en dat de hijab écht verplicht wordt. Dit leidt tot de ogenblikkelijke sluiting van de mall. Maar via mijn contacten in Teheran hoor ik dat heel veel vrouwen en meisjes in die stad nog steeds ongesluierd rondlopen.

Maar het is er nu iedere dag rokjesdag. ‘Je zult je ogen niet geloven, Robbert. Toen je in de winter hier was, liepen de vrouwen in zware, donkere winterkleding, maar nu lopen ze allemaal in luchtige zomerse bloesjes en rokjes!’

In het jaar 1500 had in Iran een merkwaardige revolutie plaats. De nieuwe leider van het land, Ismail de Eerste, zelf afkomstig uit een geheime Sjiaa broederschap, een ‘tariqa’, wilde met harde hand het land via het sjiisme demarqueren tegenover het soennitische Sultanaat van Istanbul in het westen en het soennitische Sultanaat van Khorasan in het noordoosten.

Direct na de dood van Mohammed kwam de splitsing

Soenni moskeeën werden vernietigd. Soenni geestelijken mochten kiezen uit de dood, verbanning of bekering. Er was altijd al wel een kleine sjiaa stroming in het land, maar die was tot dan toe marginaal. In het gebed moesten voortaan de soennitische Abu Bakr (de vader van Mohammeds lievelingetje Aïsha), Umar en Uthman worden vervloekt als machtswellustelingen, als usurpators.

Dit is hoe het kwam dat in de zevende eeuw, direct na de dood van Mohammed, de geloofsgemeenschap zich spleet: de soennieten wilden bij de opvolgingskwestie dat het leiderschap evidente managerskwaliteiten had en wilden bovendien dat dat leiderschap zou gaan rouleren tussen de verschillende clans.

Meteen na de dood van de Profeet dreigden er allerlei schisma’s en burgeroorlogen. Tot overmaat kwamen er zelfs concurrerende profeten ten tonele. Zo was er in het oosten van Arabië een zekere Musaylima die wonderen kon verrichten en die, althans in westerse ogen, een haast moderne islam predikte (wijn oké; neef/nichthuwelijk niet oké, polygamie niet oké; bidden richting Mekka niet oké want God is immers overal).

Die Musaylima had tot in de zeventiende eeuw aanhang, vooral in India. In Mekka werd hij steevast Musaylima de Leugenaar genoemd.

Voor de sjiia gold daarentegen de permanente nabijheid van Mohammeds schoonzoon Ali tot de Profeet – zelfs bij alle openbaringen in de grot van Hira – als de doorslaggevende kwaliteit. Ali had alles van nabij kunnen zien. De Profeet zou Ali bovendien geheime kennis hebben overgedragen, geheime kennis die vervolgens als een sacraal estafettestokje van de ene op de andere elf opvolgers van Ali tot en met de Mahdi (de Twaalfde Imam) werd overgedragen.

In de beginjaren van de revolutie, de jaren tachig, was Khomeini – Khamenei’s voorganger – op het toppunt van zijn macht. Hij was de onbetwiste topgeleerde van de (sjiaa) islam. Honderdduizenden mensen waren naar Teheran’s luchthaven van Mehrabad gestroomd om hem te verwelkomen toen hij met een Concorde van Air France vanuit Frankrijk (waar hij als banneling jaren had doorgebracht) arriveerde.

Hij was van Tefal, totaal onaanraakbaar. Kader Abdollah beschrijft in zijn Het Huis van de Profeet hoe de nog aan de Sjah getrouwe commandant van het vliegveld de verkeerstoren had geïnstrueerd om de landing van de Concorde te weigeren. Maar Khomeini had de piloten gezegd om zich daar niets van aan te trekken en gewoon te landen.

Van de magie van Khomeini is weinig meer over

Toen hij boven aan de trap van het vliegtuig verscheen, hadden de mensen die waren toegestroomd zich op de borst geslagen en hadden door het dolle heen geroepen: ‘Djanam bé fadayet Khomeini!’ (‘Voor u, Khomeini, zijn wij bereid te sterven!’).

Maar van die magie is weinig meer over. Zijn ideologie was duidelijk en van een helse logica: als de Islamitische staat van Iran inderdaad de opvolgerstaat is van Mohammeds Islamitische staat, dan moet de leider hetzelfde harde sharia bewind kunnen uitoefenen als Mohammed dat zelf deed in Medina, inclusief diens gevreesde stenigingen, zweepslagen en afgehakte handen.

Om een beetje gevoel te krijgen voor zijn achtergrond, reis ik – ik had dat plan al bij de Iraanse ambassadeur te berde gebracht – langs zijn geboortedorp, Khomein. Het is een oude stad, aan een rivier. De stad ligt op een hoog plateau, omringd door bergen met eeuwige sneeuw. In de berm langs de kronkelweg naar Khomein staan driehoekige verkeersbordjes om te waarschuwen voor overstekende schapen.

Copyright Wynia’s Week

Lees hier deel 2 van ‘Dossier Daniel’.  

Het bericht DOSSIER DANIEL: hoe de Iraanse geheime dienst een Nederlandse oud-diplomaat oppakte voor spionage (1) verscheen eerst op Wynia's Week.