De spreiding en populariteit van sporten is een intrigerend fenomeen. Socioloog Maarten van Bottenburg schreef er in 1994 zelfs een proefschrift over. Hij stelde vast dat al vaak is geprobeerd om de uiteenlopende ‘dichtheid’ van sporten te verklaren met behulp van de psychologie: door te kijken naar de aard van de sport en naar het karakter van een volk. Hoe vielen die met elkaar te rijmen? Waarom lijkt een Chinees geboren voor tafeltennis, een Japanner voor vechtsporten, een Amerikaan voor football en een Nederlander voor schaatsen?

‘Ik kan het niet glashard maken,’ zei Van Bottenburg in 1994 in een interview met de Volkskrant, ‘maar ik heb sterk de indruk dat we onze schaatstraditie enigszins overdrijven. Nederland was al vroeg bekend als schaatsland. Dat kwam niet alleen door het schaatsen zelf, maar vooral ook door de internationale bekendheid van de Nederlandse schilders die schaatsers afbeeldden. Ik heb veel Duitse tekeningen van bevroren plassen waarop het zwart ziet van de schaatsers, en ook in Frankrijk en Oostenrijk werd onmiskenbaar geschaatst. De afbeeldingen ervan bleven echter onbekend.’

Achterlijk en kleinburgerlijk

Nog een interessante kwestie die Van Bottenburg aan de orde stelde: waarom heeft zich wel het langebaanschaatsen in Nederland ontwikkeld en niet – bijvoorbeeld – het ijshockey? De sleutel, ontdekte hij, ligt in Engeland. Daar werden traditiegetrouw kortebaanwedstrijden gehouden, net als in Nederland. Tot jonge adelijken een wedstrijdvorm bedachten waarbij het gaat om de gereden tijd. ‘Het publiek kon niet meteen aan de wedstrijd zien wie de winnaar was, het waren geen man-tegen-man-gevechten meer. Je zou zelfs kunnen zeggen dat uit de nieuwe regelgeving voor het schaatsen een zeker dedain sprak ten opzichte van het publiek.’

Doorslaggevend was vervolgens de legendarische sportpionier Pim Mulier (1865-1954). Hij bezocht een handelsschool in Engeland, promootte het langebaanschaatsen in Nederland en bedacht in 1893 een schaatstoernooi met vier afstanden: de WK allround. Over kortebaanwedstrijden werd steeds vaker op neerbuigende toon gesproken: dat was slechts ‘volksvermaak’. Van Bottenburg: ‘Langebaanschaatsen, dat was onderscheidend, dat was sport, een nieuw woord toen. Vergeet niet dat huizenhoog tegen de Engelsen werd opgekeken. De lokale vermaken werden steeds meer geassocieerd met achterlijk en kleinburgerlijk.’

Langebaanschaatsen is in Nederland geen elitaire sport gebleven – ‘sociale stijgers’ haakten na verloop van tijd af, waardoor tevens de internationale verspreiding stagneerde – maar is ook nooit een stedelijke arbeiderssport geworden. De kampioenen, signaleerde Van Bottenburg, komen nog steeds uit kleine plaatsen, uit de polder, terwijl bijvoorbeeld de echt grote voetballers meestal een grootsteedse achtergrond hebben.

Cruciale schaatsweekenden

Laten we in dit verband niet de twee cruciale schaatsweekenden uit de winter van 1966 vergeten, nu zestig jaar geleden. De Sovjet-Unie, Noorwegen, Zweden en Finland deelden destijds de lakens uit in de internationale schaatswereld; in onze contreien stelde de sport niet zo heel veel voor. Op de Olympische Winterspelen had nog nooit een Nederlandse langebaanschaatser een gouden medaille gewonnen.

Bij het Europees kampioenschap in het Deventer IJsselstadion (22 en 23 januari 1966) en het Wereldkampioenschap in Göteborg (19 en 20 februari) werd alles anders. Langebaanschaatsen leek opeens een sport waarbij het alleen nog maar draaide om Nederlanders. Twee, om precies te zijn: Kees Verkerk, zoon van een caféhouder uit Puttershoek, en Ard Schenk, een boerenjongen uit de Anna Paulownapolder.

Schenk werd in Deventer Europees kampioen, mede dankzij zeges op de 1.500 en 5.000 meter; Verkerk, die viel op de 10.000 meter, werd tweede. Op het WK in Göteborg wisselden ze van plek: Verkerk won de 1.500, 5.000 en 10.000 meter en werd wereldkampioen; Schenk werd tweede. Als ‘Ard & Keessie’ stuwden ze het schaatsen naar ongekende hoogte. Met een kijkdichtheid van 75 procent eindigde het EK zelfs in de kijkcijfertoptien van 1966, niet ver achter Wim Sonneveld, Willem Duys en Dorus.

Het Nederlandse schaatssucces van 1966, zo werd later vastgesteld in Andere Tijden, was tevens de voorbode van een nieuw sportfenomeen: het Oranjelegioen. ‘Her en der werden in Deventer al oranje mutsen gedragen, wat in de jaren erna massaal door de Nederlandse schaatssupporters werd overgenomen. In 1974 zou dit verschijnsel zich naar het voetbal verplaatsen tijdens het WK in West-Duitsland. De oranjegekte begon dus niét bij het voetbal, maar bij het schaatsen.’

Vanaf de Winterspelen van 1968 in Grenoble werd ook Olympisch goud voor Nederlandse schaatsers heel gewoon: Verkerk zegevierde op ‘zijn’ 1.500 meter en bij de vrouwen waren er gouden ritten van Carry Geijssen (1.000 meter) en Ans Schut (3.000 meter). In 1972, op de Winterspelen in het Japanse Sapporo, brak Schenk vervolgens alle records: hij won zowel de 1.500, de 5.000 als de 10.000 meter. Als blonde schaatsgod werd hij bijgeschreven in de olympische annalen.

Miljoenenbusiness

In Nederland – en alléén in Nederland – groeide langebaanschaatsen in de decennia daarna uit tot een miljoenenbusiness, gedreven door commerciële teams, intensieve sponsoring, lucratieve uitzendrechten en aanzienlijke investeringen in innovatie en talentontwikkeling. We werden zo tevens het enige land ter wereld met een brede groep rijke profschaatsers.

Ard & Keessie, tachtigers inmiddels, die zelf in hun sportieve gloriejaren weinig meer dan een onkostenvergoeding kregen, zijn er nog altijd getuige van.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Is schaatsen een sport met oer-Nederlandse wortels? Vergeet het maar verscheen eerst op Wynia's Week.

Plug & play

Het bijzondere aan de snelle opkomst van padel is dat je het niet alleen merkt aan het groeiende aantal mensen dat bekent deze relatief nieuwe sport te beoefenen, maar minstens net zo goed aan het groeiende aantal mensen dat de pech heeft in de buurt van een padelbaan te wonen. Die laatste groep komt dikwijls met verhalen over geluidsoverlast, die, in het ergste geval, uitlopen op klachten inzake slaapgebrek. De vaak ‘asociale tijden’ waarop er nog gepadeld wordt – vaak tot ver in de avond, of het begin van de nacht – is een kwelling voor omwonenden.

Het plok-geluid waarmee het synthetische balletje bij elke fore- of backhand contact maakt met het massieve padelracket is vele malen scheller en resoneert vele malen harder dan wanneer een harige tennisbal een tennisracket ‘zoent’. Voeg daarbij de aanwezigheid van glazen wanden die de padelbaan begrenzen, en de manier waarop spelers het balletje er snoeihard tegenaan slaan, en je begrijpt waarom padel zich behalve als een jonge sport ook als een nieuwe vorm van geluidsterreur heeft gemeld. En dat is niet de enige oorzaak: omdat de rally’s bij padel veelal langer duren dan bij tennis en de opgewonden kreten van spelers, via die glazen wanden, tot in de verre omtrek te horen zijn, is een nabijgelegen padelbaan zo’n beetje de nachtmerrie van elke huiseigenaar.   

De reden dat padel momenteel in volle vaart doorgroeit en er vooralsnog geen vertraging in die groei valt waar te nemen, is tweeledig. Om te beginnen past padel – als sportieve activiteit – veel beter dan tennis naadloos in het door drukke dagschema’s gedomineerde leven van jonge werkenden. Zie je bij tennissers nog allerlei tijdrovende rituelen voorafgaand aan een wedstrijd of training (inspelen, spieren losmaken, de schouders warm serveren, de veters van je tennisschoenen nog even netjes strikken), in het geval van padel stappen spelers de baan op en is er nauwelijks sprake van een warming-up. Hoewel sommigen het vergezocht zullen vinden is padel in hoge mate vergelijkbaar met een gadget: je stapt de baan op en het is, hup, plug & play. Kortom, boter bij de vis. No-nonsense.

De andere aanjager van padel is de nauwelijks meer groeiende interesse in tennis en de onzekere frequentie waarmee leden van tennisverenigingen de baan op stappen, waardoor er soms hele dagdelen zijn waarop tennisbanen er ‘werkloos’ bij liggen. Die onderbezetting maakt het voor tennisverenigingen (publiek of privaat) zeer aantrekkelijk om een of meer tennisbanen om te katten tot padelbanen, die vervolgens voor zo’n vijfentwintig tot veertig euro per uur verhuurd kunnen worden, ook aan niet-leden. Simpele algebra leert dus dat het voor menige tennisvereniging een financiële injectie betekent als ze padelbanen aanleggen.  

Uit oogpunt van fysieke gezondheid is padel een positieve revolutie. In combinatie met de smartphone en de mogelijkheid om snel met z’n tweeën of vieren de onderlinge agenda’s af te stemmen en vervolgens een baan te reserveren, zorgt padel ervoor dat je je ‘s avonds na een drukke werkdag of anders vlak voor het avondeten even snel in het zweet kunt sporten. In verhouding tot tennis, waar je soms ballen moet rapen, van kant moet wisselen of de tegenstander de bal tien keer op de grond laat stuiteren alvorens te serveren, heeft padel een veel hoger tempo. Je staat nauwelijks stil. En binnen een relatief korte tijd heb je jezelf in het zweet gewerkt.

Matige kijksport

Terwijl padel dus extreem gezond is voor de deelnemers en je na een uurtje ononderbroken padelen (áls je het al volhoudt) geheid op je tandvlees loopt, mag het als kijksport niet in de schaduw staan van tennis. Nog los van het feit dat het kleine padel-balletje, net als de puck bij ijshockey, veel moeilijker te volgen is dan de aanzienlijk grotere tennisbal, en de glazen wanden rond de baan het zicht ook al niet ten goede komen, zal padel nooit een massaal bekeken tv-sport worden. Padel is sowieso nog te jong om al grote rivaliteiten tussen spelers of koppels te hebben voortgebracht. Bovendien staan er bij een dubbel vier mensen op een relatief kleine padelbaan nogal dicht tegen elkaar geplakt, waardoor al snel de indruk ontstaat dat de vier spelers padel met elkaar aan het spelen zijn in plaats van tegen elkaar.

Dat laatste komt de heroïek, de mythevorming, rond padel niet ten goede. Zeker in de ogen van verstokte tennisliefhebbers zal het niet snel méér worden dan een nuttig opwarmertje of tussendoortje. En het gegeven dat padel voorlopig ook nog niet tot de Olympische Spelen wordt toegelaten, geeft, helaas, aan dat het in de nabije toekomst veeleer een (massale) bron van spelplezier en broodnodige lichaamsbeweging zal blijven dan een populaire vorm van topsport waar mensen in groten getale voor bij de kijkbuis blijven hangen.

Natuurlijk heb je altijd puristen en romanticidie in padel een vulgarisering van het tennis zien. En die meewarig naar padelrackets kijken alsof het kermisattributen zijn in plaats van serieuze slagwapens. Maar puur geredeneerd vanuit de menselijke behoefte tot beweging, en de drang tot speelsheid en een gezellig samenzijn tussen drukke werkzaamheden door, is padel een prachtuitvinding. En dat het in vergelijking met de opera van het tennis slecht een operette is, hoeft de pret niet te drukken.   

Te archaïsch

Zou er (binnenkort) een periode aanbreken waarin het tennis als te archaïsch wegkwijnt? En waarin we niet meer naar oude beelden van Rafael Nadal en Novak Djokovic kunnen kijken omdat we met z’n allen vinden dat het veel te lang duurt voor ze na het krabben aan hun kruis (Nadal) en het eindeloos stuiteren van de bal (Djokovic) met hun service eindelijk de wedstrijd vervolgen?

Padel zal die kans zeker vergroten!

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Padel: volkssport of plaag? verscheen eerst op Wynia's Week.

Toch komen er uitgerekend nu bezuinigingen aan in de sportwereld. Tientallen topsporters deden er ondanks in een open brief in het AD hun beklag over. ‘Als de plannen van het nieuwe kabinet doorgaan, verliest de Nederlandse sport straks minstens 45 miljoen euro per jaar,’ zo heette het. ‘Dat zou rampzalig zijn voor onze sportclubs en verenigingen, de kraamkamer voor de topsport.’

Maar is dat wel zo? Hoeveel geld wordt in Nederland aan (top)sport besteed? En hoe riskant zijn de bezuinigingen?

Meer btw en meer kansspelbelasting

Het kabinet-Schoof is voornemens om op enkele categorieën de btw te verhogen. Naast de media, cultuur- en evenementensector, zal ook de sportsector eraan moeten geloven. Meer concreet: voor sporten bij sportondernemers, die nu met 9 procent btw zijn belast, zal per 1 januari 2026 21 procent btw betaald moet worden. Ongeveer 7 miljoen Nederlanders sporten bij zo’n ‘ondernemende sportaanbieder’ – denk aan schaatsbanen, fitnesscentra, zwembaden en commerciële sportscholen – en zullen dit dus waarschijnlijk in de portemonnee gaan voelen, al is het aan de ondernemingen zelf om de btw-verhoging gedeeltelijk of volledig door te belasten.  

Ook de kansspelbelasting zal vanaf 2025 worden verhoogd: van 30,5 naar 37,8 procent. Dat die verhoging daalt de afdracht van de loterijen aan de sportsector naar verwachting met 12,5 miljoen euro ten opzichte van 2023: van 52 miljoen naar 39,5 miljoen euro.

Het lijkt te gaan om grote bedragen. Maar afgezet tegen de enorme sommen geld die in de Nederlandse (top)sportsector omgaan, valt het reuze mee. 

Vooral geld van gemeenten

Zo besteedde het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) in 2020 ongeveer 371 miljoen euro aan de ‘breedtesport’ in Nederland, lees: alle fysieke activiteiten die regelmatig op niet-professioneel niveau worden beoefend. Tellen we de ministeriële uitgaven aan de topsport mee (in 2020 zo’n 65 miljoen euro), dan komen we uit op een totaalbedrag van 436 miljoen euro. Van dit geld ging ongeveer 235 miljoen naar gemeenten, iets meer dan 80 miljoen naar sportverenigingen, 15 miljoen naar NOC*NSF in de vorm van subsidies en bijna 10 miljoen aan onderzoeksinstituten.

Toch komt het op opstand grootste bedrag dat jaarlijks wordt overgeheveld naar de sportsector niet van de rijksoverheid, maar van de gemeenten. In 2020 ging het om bijna 1,6 miljard euro. Onder dit bedrag vallen uitgaven voor sportstimulatie- en participatie, de kosten voor interne en externe exploitatie van sportaccommodaties en een klein deel overheadkosten (zoals personeelslasten).

Ondersteuning van profvoetbal

Gemeenten genieten daarnaast ook inkomsten dankzij sportbeoefening – denk aan huuropbrengsten van sportaccommodaties en entreegelden. In 2020 werd zo 423 miljoen euro verdiend. De netto-uitgaven van de gemeenten bedroegen dus bijna 1,2 miljard euro. Ook als je daar de personeelskosten en de (specifieke) uitkeringen van het Rijk uithaalt, blijft er nog altijd 1 miljard euro over.

We hebben het dan nog niet over de kosten die gemeenten maken wanneer ze voetbalstadions van profclubs opkopen of (goedkope) leningen verstrekken om stadions te (ver)bouwen. Zo gaf de gemeente Leeuwarden onlangs nog een lening van 6 miljoen euro aan voetbalclub Cambuur voor de bouw van een nieuw onderkomen. Denk ook aan de miljoenenleningen van de gemeente Enschede aan FC Twente, die de komende vijftien jaar nóg bezig is met aflossen.

Bij NOC*NSF kwam in 2020 in totaal 123 miljoen euro binnen. Daarvan kwam 45 miljoen euro van de Nederlandse Loterij en 55,5 miljoen euro van het ministerie van VWS. De rest is afkomstig van sponsoring en van verhuur en horeca. Van dit geld werd 67 miljoen euro geïnvesteerd in een bestedingsplan voor sportorganisaties: 39 miljoen specifiek naar de topsport, het overige deel naar de breedtesport.

Dan de stichtingen en fondsen, zoals het Jeugdfonds Sport en Cultuur, de Johan Cruijff Foundation en de Jantje Beton Fondsen. Zij ontvingen in 2020 samen 40,3 miljoen euro, hoofdzakelijk (23 miljoen) van de Nederlandse overheid, maar ook van loterijen, bedrijven en particulieren. Het geld wordt gebruikt voor onder meer sportevenementen en de aanleg van accommodaties.

Robuuste sector

Hoewel 2020 vanwege corona geen ‘gewoon’ jaar was voor menig sportvereniging, bedroegen hun totale inkomsten rond de 1,1 miljard euro. Daarvan was 668 miljoen afkomstig van contributie en les- en entreegelden, 159 miljoen van kantineverkopen, 125 miljoen van subsidies en bijdragen (vooral van het ministerie van VWS) en 125 miljoen van sponsor- en reclamegelden. De ‘ondernemende sportaanbieders’ op hun beurt genoten in 2020 ongeveer 2,8 miljard euro aan inkomsten, logischerwijs vooral dankzij abonnementen, lessen en entreegelden (2,1 miljard).

Sport is in Nederland een miljardenmarkt, die in 2022 goed was voor 1,2 procent van het bbp. CBS-cijfers bevestigen dit beeld. Zo gaven huishoudens in 2019 zo’n 11,7 miljard euro uit aan sportgoederen en -diensten. Het geld dat indirect naar de topsport gaat – denk aan uitzendrechten en ‘gratis’ politie- en ME-inzet tijdens profvoetbalwedstrijden – laten we dan nog buiten beschouwing. Er is maar één conclusie mogelijk: zo’n robuuste sector kan best een btw-verhoging aan.

Calvin Schukkink is masterstudent staats- en bestuursrecht aan de universiteit Utrecht. Hij komt uit Enschede en verdiept zich in politiek en filosofie. 

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Hoezo ‘rampzalig’? Onze florerende sporteconomie kan best een btw-verhoging aan verscheen eerst op Wynia's Week.

De wens van transgendervrouwen om samen te sporten met biologische vrouwen leidt wereldwijd steeds vaker tot discussie. Het bekendste voorbeeld is misschien wel de Amerikaanse transvrouw Lia Thomas. Deze nu 24-jarige zwemmer behoorde bij de mannen met moeite tot de nationale tophonderd, maar werd na de overstap naar de vrouwen nationaal kampioen op de 500 meter vrije slag voor de NCAA, de organisatie voor universiteitssporten.

Fysieke dominantie kan gevaarlijk zijn

Thomas mag niet deelnemen aan de Olympische Spelen in Parijs in 2024, want de Wereldzwembond FINA heeft onlangs de regels aangescherpt. Alleen transvrouwen die voor hun twaalfde de transitie van jongen naar meisje hebben afgerond, mogen meedoen aan internationale wedstrijden. Thomas zegt hier zelf over: ‘De nieuwe regelgeving is zeer verontrustend. Het is discriminerend en zal alleen maar schade toebrengen aan alle vrouwen.’

De wereldatletiekbond hanteert nog duidelijker regels in de strijd tegen competitievervalsing. De bond besloot in maart dat transgenders helemaal zijn uitgesloten van vrouwenwedstrijden. Veel meisjes en vrouwen zitten ook helemaal niet te wachten op een biologische man in hun nabijheid tijdens het omkleden en douchen, zeggen onder meer groeperingen die zich inzetten voor vrouwenrechten. De fysieke dominantie van transgendervrouwen kan tijdens het sporten bovendien tot gevaarlijke situaties en zelfs blessures leiden, met name in contactsporten.

De Tweede Kamer verklaarde afgelopen donderdag de Transgenderwet controversieel. Het debat en de stemming over de wet worden dus over de verkiezingen heen getild. Dit betekent mogelijk goed nieuws voor de tegenstanders van deelname van transvrouwen in de sport.

Als de wet er in de huidige vorm alsnog komt, is het voor iedereen (ook voor jongeren onder de 16 jaar) mogelijk om zonder deskundigenverklaring van geslacht te veranderen voor de wet. Vervolgens is het de vraag of bonden en verenigingen überhaupt nog de mogelijkheid hebben om transvrouwen te verbieden mee te doen met vrouwensporten.

Sommige transvrouwen hebben een geslachtsveranderende operatie ondergaan en gebruiken hormonen waardoor onder meer hun testosteronniveau lager is. Anderen willen met behoud van hun mannelijke genitaliën meedoen met vrouwen.

Geen fundamenteel verschil

In Nederland zijn er vooralsnog vooral voorbeelden bekend uit de amateursport. Marjolein Schepers is 32 jaar geleden als man geboren en onderging drie jaar geleden een geslachtsoperatie tot vrouw. Vorig jaar is die transitie ook geregistreerd bij de KNVB. Schepers wilde aanvankelijk meedoen met een team met minderjarige meisjes. ‘Mijn natuurlijke ontwikkeling heb ik niet doorgemaakt zoals dat bij cis-vrouwen gebeurt. Ik heb tijd nodig om me verder te ontwikkelen als vrouw’, gaf ze als verklaring. De KNVB stak hier een stokje voor en Schepers voetbalt nu in een senioren dameselftal.

Voorstanders van toegang van transgendervrouwen tot vrouwensporten en -kleedkamers, zijn van mening dat er geen fundamenteel verschil is tussen transgendervrouwen en biologische vrouwen. De logische consequentie van die gedachte is in hun ogen dat er geen barrières moeten zijn voor transvrouwen om deel te nemen aan vrouwensporten, zowel in de breedte- als de topsport.

Handreiking NOC*NSF

Op dit moment heeft niemand goed zicht op de regelgeving. Om te beginnen hanteren sportbonden verschillende regels en definities om te beoordelen of iemand vrouw is of niet. Is een (geslachts)operatie noodzakelijk, voldoet een hormoontherapie, is identificatie als vrouw afdoende of is wat in het paspoort staat leidend? Daarnaast lopen talloze handreikingen, documenten, wettelijke eisen en juridische componenten door elkaar, waarvan het soortelijk gewicht onduidelijk is.

Het document van sportkoepel NOC*NSF getiteld ‘Handreiking gender- en seksediverse personen’ speelt een belangrijke rol in hoe veel sportbonden de regelgeving benaderen. Meerdere grote bonden verwijzen desgevraagd naar deze handreiking. Dit document verscheen in februari 2023, maar is een zogenoemd ‘levend’ document, dus kan naar hartenlust aangepast worden.

De handreiking is ontwikkeld in samenwerking met de sportbonden zelf, Alliantie Gelijkspelen, belangenorganisaties voor gender- en seksediverse personen en ervaringsdeskundigen. Het NOC*NSF heeft bij het opstellen van dit document ook goed gekeken naar het adviesrapport ‘Towards More Gender Equality in Sport’ van de Europese Commissie.

Omkleden en douchen

In ‘Handreiking gender- en seksediverse personen’ komen termen als inclusie, diversiteit, acceptatie en zorgvuldigheid vaak voor. Het document is niet in eerste aanleg geschreven om de veiligheid van biologische vrouwelijke sporters te waarborgen. Of zoals de sportkoepel het zelf zegt: ‘Deze handreiking gaat in op de drempels die gender- en seksediverse personen mogelijk ervaren binnen de sport en hoe sportbonden, -clubs, professionals en vrijwilligers deze kunnen wegnemen.’

Onder paragraaf ‘4.7 Omkleden en douche’ wordt de olifant in de kamer benoemd. Daar kunnen we lezen dat ‘iedere sporter veilig gebruik moet kunnen maken van de kleedkamer en douchefaciliteiten op de club’. Maar ook deze tekst is vooral geschreven vanuit het perspectief van de transvrouw. Er wordt met geen woord gerept over wat vrouwen kunnen doen die bezwaar maken tegen de nabijheid van biologische mannen in de kleedkamer, doucheruimte en op het  sportveld.  

In dezelfde paragraaf lezen we: ‘Discriminatie op basis van geslachtskenmerken, genderidentiteit en genderexpressie is niet toegestaan, zoals beschreven in de Algemene wet gelijke behandeling (artikel 1, lid 2). Omkleden en douchen zijn onderdelen van een teamproces. Niet omkleden en/of douchen in dezelfde ruimte leidt mogelijk tot uitsluiting en kan iemand het gevoel geven ‘anders’ te zijn.’

Wat is een vrouw?

In de handreiking van het NOC*NSF is ook een lijst van definities opgenomen, waaronder die van een vrouw: ‘Een volwassene die leeft en zich identificeert als vrouw, hoewel er misschien wordt gezegd dat ze bij de geboorte een ander geslacht hebben. Deze definitie omvat zowel cis vrouwen als transgender vrouwen.’

De definitie die de sportkoepel hanteert staat haaks op de definitie die biologen en de Dikke van Dale geven. Biologen zeggen dat de sekse bij mensen binair is, omdat het ene geslacht weinig grote gameten maakt, ofwel eicellen, en het andere geslacht veel kleine gameten, ofwel zaadcellen, maakt. Volgens het woordenboek is een vrouw ‘een volwassen mens van het vrouwelijk geslacht’.

Complex landschap

‘Handreiking gender- en seksediverse personen’ geeft ook definities voor onder meer de termen ‘non-binair’ en ‘genderfluïde’. Het document vermeldt niet expliciet hoe sportverenigingen, medesporters, coaches en tegenstanders met deze personen –  die zich soms identificeren als man, soms als vrouw en soms als geen van beiden – dienen om te gaan.

Dat de handreiking weinig concrete aanbevelingen bevat, geeft het NOC*NSF in zoveel woorden toe op de laatste pagina, waar een schema staat getiteld ‘Handreiking Stroomschema’. De sportkoepel schrijft: ‘Bovenstaande visual geef het complexe landschap aan diverse richtlijnen, documenten, handreikingen en beleid weer. Iedere nationale sportbond dient zich te verhouden tot deze organisaties om zelf coherent beleid te kunnen voeren, en positiebepaling en beleidsadviezen te kunnen geven.’

Grote sportbonden

Voetbalbond KNVB zegt de richtlijnen van het NOC*NSF te volgen en voegt daaraan toe: ‘Daarnaast hebben we multidisciplinaire groepen die aanvragen beoordelen en kijken we naar medische en juridische veiligheid. We behouden ons het recht toe het van individu tot individu te bekijken.’

De Atletiekunie houdt zich voor de breedtesport, inclusief competitie, aan de richtlijnen van NOC*NSF. Voor de topsport, inclusief Nederlands Kampioenschappen, volgt de nationale bond de striktere richtlijnen van World Athletics.

Ook hockeybond KNHB verwijst naar de handreiking: ‘Het uitgangpunt is en blijft dat iedereen mag meedoen. Voor de nationale teams gelden over het algemeen de richtlijnen van de eigen internationale sportfederatie of het IOC’, aldus de woordvoerder.

Volleybalbond Nevobo volgt voor alle spelniveaus tot en met de topdivisie, het op één na hoogste niveau, de handreiking van NOC*NSF. Waar het gaat om de hoogste divisies (eredivisie en internationale (club)competities) volgt de bond de lijn van de wereldvolleybalbond FIVB.

Duursporten

De KNZB volgt voor de breedtesport in grote lijnen het document van de sportkoepel. Een woordvoerder van de zwembond noemt het ‘een heel ingewikkeld onderwerp, waar we zorgvuldig mee moeten omgaan’.

De bond wil voor het eind van het jaar beslissen welke regelgeving ingevoerd wordt. De zwembond heeft vijf expertgroepen gevraagd naar het onderwerp te kijken. Onder de experts zijn transgenders, medici, vertegenwoordigers van de overheid en sportpsychologen. ‘Ook voor waterpolo moeten we de regels onder de loep nemen en goed met elkaar bespreken wat veilig kan’, aldus een woordvoerder. ‘Sport is per definitie nooit eerlijk. En het is niet altijd gezegd dat transgendervrouwen even sterk zijn als toen ze nog man waren. Transitie doet ook wat met een lichaam.’

‘Derde categorie’

De Wereldzwembond hanteert striktere regels, maar heeft onlangs wel bekendgemaakt te gaan experimenteren met een zogenoemde ‘derde categorie’. Deze ‘open klasse’ is bedoeld voor mensen die niet willen of mogen meedoen in de categorieën man en vrouw.

Ook in de wielersport is volop discussie over wie wel en wie niet mag deelnemen aan vrouwenwedstrijden. De nationale wielerbond KNWU volgt de UCI, de internationale unie. De UCI heeft recentelijk haar regelgeving gewijzigd en transgendervrouwen uitgesloten van deelname aan wedstrijden bij het vrouwenwielrennen. Dat is gebeurd op basis van onderzoek van British Cycling. ‘De vraag of transvrouwen een oneerlijk voordeel hebben is neergelegd bij een commissie binnen de KNWU. Ik verwacht in oktober een antwoord te ontvangen’, zegt een woordvoerder.

De KNLTB laat weten bij toernooien en competitie op recreatief niveau soepeler om te gaan met deelname van transgendervouwen dan bij topsport. ‘Wanneer een man of vrouw op recreatief niveau in transitie is, dan verlenen we hiervoor geslachtsdispensatie, totdat het geslacht in het paspoort gewijzigd kan worden’, aldus de woordvoerder van de tennisbond. ‘Indien het gaat om een prestatieve speler, die deelneemt aan het NK of de Junioren Tour, dan worden de regels van de wereldbond ITF gevolgd.’

De Nederlands Basketball Bond legt in de breedtesport veel verantwoordelijkheid bij verenigingen zelf, vertelt een woordvoerder. ‘We hebben als bond wel het eindwoord. Als de transitie voltooid is, dan is het een uitgemaakte zaak, ook voor de wet.’

Discussie moet nog losbarsten

Het aantal transgenders – door identificatie en/of operatie of anders – zal de komende tijd toenemen. Daarmee zullen ook steeds meer transvrouwen willen deelnemen aan vrouwensporten. In het buitenland spreken prominente vrouwelijke (ex-)topsporters zich regelmatig uit over dit thema, iets dat in Nederland vooralsnog niet of nauwelijks gebeurt.

Voorlopig is het aan verenigingen, teams, coaches en individuele sporters om er het beste van te maken, ondanks de onduidelijke regelgeving. De vraag is niet of, maar wanneer de discussie over transvrouwen in vrouwensporten ook in ons land echt gaat losbarsten.

Wynia’s Week is er het hele jaar door. Met onafhankelijke, verrassende berichtgeving. Wynia’s Week is wel gratis, maar niet goedkoop. De lezers, kijkers en luisteraars maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Chaos: sportbonden worstelen met regels rond ‘transvrouwen’ verscheen eerst op Wynia's Week.