In deel 1 en deel 2 van deze serie introduceerde ik Kees Dijkstra: een gereedschapsmaker uit Vlaardingen, symbool van iedereen die werkt en de rekening van het overheidsbeleid betaalt zonder er de baten van te zien.

Drie partijen presenteerden zich bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2025 nadrukkelijk als zijn stem: het CDA, de VVD en JA21. Twee van die partijen – CDA en VVD – traden in februari samen met D66 toe tot het minderheidskabinet van Rob Jetten. Zijn voor Kees Dijkstra nu betere tijden aangebroken?

Scherpste diagnose

Met het verkiezingsprogramma Bouwen op vertrouwen heeft het CDA een verhaal dat erg dicht bij de werkelijkheid van Kees staat. Waar GroenLinks-PvdA en D66 hun programma beginnen bij het klimaat en de bestaanszekerheid daarna laten volgen, draait het CDA de volgorde om: eerst de zekerheid van een fatsoenlijk bestaan, dan de rest. De christendemocraten typeren Nederland als een land met twee gezichten, waarin de afstand tussen wie het goed heeft en wie elke maand moet rekenen te groot is geworden — en het CDA maakt daar een politieke hoofdzaak van, geen voetnoot.

Twee dingen vallen op. Het CDA wil ‘minder regels en meer ruimte’. Dat raakt de machine die in deze reeks steeds terugkeert: elke nieuwe regel schept werk voor de mensen die regels schrijven en controleren, en de kosten daarvan worden over iedereen uitgesmeerd. Het CDA wil die machine terugdringen en spreekt nadrukkelijk over waardering voor het vakmanschap van de mensen die het echte werk doen: de boer, de zorgverlener, de monteur. Dat is geen vanzelfsprekend geluid bij een middenpartij.

Wat eveneens opvalt is dat klimaatbeleid volgens het CDA niet alleen ambitieus, maar ook sociaal moet zijn. Dat klinkt als een dooddoener, maar dat is het niet: het betekent dat de partij erkent dat een hoger klimaatdoel een prijs heeft die ergens neerslaat, en dat die prijs niet vanzelf eerlijk verdeeld is. Dat is méér dan de partijen doen die de rekening wegmoffelen achter de frase dat de sterkste schouders de zwaarste lasten moeten dragen.

Wie het eerste deel van deze serie heeft gelezen, herkent hier het patroon van de ‘Bootleggers and Baptists’-theorie. Het CDA levert de morele rechtvaardiging: klimaatbeleid moet, en het moet eerlijk. Maar wie er ondertussen verdient aan de regeldruk, de toezichthouders en de uitvoeringslaag – de Bootlegger achter de Baptist – dat benoemt de partij niet.

Het CDA verzuimt de optelsom te maken: dat de kosten van het klimaat- en regelbeleid het zwaarst uitvallen voor wie het minst heeft, en dat de subsidies voor verduurzaming vooral terechtkomen bij wie de investering al kan voorschieten: de huiseigenaar, niet de huurder. Het CDA heeft bovendien een eigen ongemak: de partij zat de afgelopen jaren aan tafel bij diverse kabinetten die de regeldruk en de energietransitie vormgaven. Volgens de doorrekening van het Centraal Planbureau (CPB) vraagt het CDA-programma bovendien per saldo een lastenverzwaring van enkele miljarden. De partij van Henri Bontenbal analyseert als zogenaamde buitenstaander een probleem dat het zelf heeft helpen veroorzaken — en mag het nu vanuit het Torentje helpen oplossen.

Verkeerde boodschapper

De VVD op haar beurt gebruikt in haar verkiezingsprogramma Sterker uit de storm precies de woorden die Kees Dijkstra graag zou willen horen. De liberalen willen een fundamenteel kleinere overheid en willen af van ‘verstikkende regeldruk’. De inkomstenbelasting en de energiebelasting moeten omlaag, de accijns op brandstof getemperd. Werken moet weer lonen en de ingewikkelde herverdelingsmachine moet worden teruggedrongen. Op papier is dat het meest directe antwoord op de rekening die Kees Dijkstra betaalt.

Het probleem is de boodschapper. De VVD was tussen 2010 en 2024 de grootste regeringspartij en leverde de premier. Het waren jaren met stijgende energielasten en een forse toename van de regeldruk. De partij belooft nu de machine af te breken die zij zelf heeft helpen bouwen. De VVD benoemt de symptomen — hoge lasten, te veel regels — maar zwijgt over haar eigen aandeel in de oorzaak.

De Juiste Aanpak voor Nederland, het verkiezingsprogramma van JA21, heeft een nog scherpere boodschap. Waar andere partijen de hoge energierekening toeschrijven aan oorlogen, de markt en/of het buitenland, noemt JA21 het een politieke keuze: het energiebeleid is volgens de partij van Joost Eerdmans ideologisch gedreven en raakt gezinnen ‘flink in de portemonnee’.

Concreet wil JA21 de btw op energie verlagen, een heffing binnen de energiebelasting schrappen en fors inzetten op kernenergie als bron van betaalbare en stabiele stroom. En: JA21 wil dat het middelbaar beroepsonderwijs en vakkennis weer hoger worden gewaardeerd. Dat zal bij de gereedschapsmaker Kees Dijkstra een gevoelige snaar raken. Bovendien: Nederland heeft een nijpend tekort aan praktisch opgeleiden, dat is algemeen bekend.

Maar helaas: de partij die het hardst voor Kees spreekt, werd buiten de regering gehouden – D66 wilde JA21 er niet bij.

Trieste balans

Kort en goed: het CDA heeft voor Kees Dijkstra het meest samenhangende verhaal, maar trekt de lijn niet door en heeft een discutabel verleden. De VVD heeft de juiste woorden maar kan met nog meer recht worden verweten dat ze voorheen als regeringspartij vooral heeft gefaald. JA21 stelt de scherpste diagnose, maar is klein en werd naar de oppositiebanken verwezen.

Aan het hoofd van het nieuwe kabinet staat D66 – de partij waar klimaatbeleid en de energietransitie voorop staan en die het minst geeft om de rekening die Kees Dijkstra daarvoor moet betalen.

Het is een trieste balans.

* Henk C. Jonkhoff is ondernemer.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht ‘Gewone’ werkende Nederlanders hebben van het kabinet-Jetten niks te verwachten verscheen eerst op Wynia's Week.

Mijn artikel van afgelopen dinsdag eindigde met de constatering dat

op pagina tien van het GL-PvdA-verkiezingsprogramma 2023 een zin staat die blijft hangen: ‘Het wringt dat Teslarijders subsidie krijgen, terwijl anderen het moeten doen met radiatorfolie of een tochtstrip.’

De partij weet het dus. Ze heeft het zelfs opgeschreven. De verduurzamingssubsidies komen terecht bij mensen die al genoeg hebben: een koopwoning, spaargeld, investeringsruimte. De mensen aan de onderkant van de huurmarkt betalen mee via belastingen en energiekosten, maar zijn structureel uitgesloten van de baten.

En toch verandert het programma de subsidiesystematiek die dit veroorzaakt niet fundamenteel. De klimaatambities worden aangescherpt. De regelgeving wordt uitgebreid. De kosten stijgen verder.

D66 gaat nog een stap verder. Waar GL-PvdA de spanning erkent maar verzwijgt, formaliseert D66 haar in beleidsdoctrine. Het resultaat is twee programma’s die hetzelfde probleem op twee manieren zichtbaar maken: één door de interne tegenspraak, de ander door de consequente doordenking van een agenda die structureel ten koste gaat van lagere inkomens.

GL-PvdA: de paradox op papier

Het GL-PvdA-programma Samen voor een Hoopvolle Toekomst bevat drie passages die samen de structurele paradox van modern progressief beleid blootleggen. Op dezelfde pagina als de Tesla-radiatorfolie-zin staat dit over de relatie tussen bestaanszekerheid en klimaattransitie: ‘Als mensen onzeker zijn over werk, een huis, een veilige en gezonde leefomgeving en onderwijs, hebben ze weinig controle op het eigen leven. In zulke omstandigheden is er weinig draagkracht en is elke verandering er één teveel.’

De logica is correct: wie geen bestaanszekerheid heeft, heeft geen draagkracht voor transitie. Maar het programma introduceert vervolgens klimaatdoelen die de energiekosten structureel verhogen: klimaatneutrale elektriciteitsvoorziening in 2035, klimaatneutrale industrie en samenleving in 2040. Hogere klimaatambities betekenen hogere transitiekosten — precies de lasten die de bestaanszekerheid van mensen zonder draagkracht verder onder druk zetten.

Het programma rechtvaardigt dit via een formule die electoraal aantrekkelijk is maar economisch niet klopt: ‘Van de sterkste schouders zal worden gevraagd ook de zwaarste lasten te dragen. Van bedrijven en mensen die het meest bijdragen aan de vervuiling vragen wij de grootste bijdrage aan de oplossing.’

Bedrijven zijn geen eindbestemming van belasting. Hogere lasten worden doorberekend via hogere prijzen voor consumenten en lagere loonruimte voor werknemers — precies de groepen die het programma zegt te beschermen. De empirische literatuur over belastingincidentie is hierover consistent. De retoriek verhult de werkelijke lastenverdeling.

De prioriteitsvolgorde

De inhoudsopgave laat zien waar de echte prioriteiten liggen. De eerste en meest uitgewerkte pijler is klimaat en duurzaamheid. Bestaanszekerheid volgt als afgeleide. De Europese en internationale agenda beslaat een zelfstandig hoofdstuk van gelijke omvang. Betaalbare energie, betaalbaar wonen en loonontwikkeling — de klassieke sociaaldemocratische kerndoelen — zijn randcondities geworden van een breder transformatieprogramma.

D66: de vervuiler betaalt maar niet heus

D66 is nog meer een transitiepartij dan GL-PvdA. Dat blijkt niet alleen uit de klimaatambities — klimaatneutraal in 2040, klimaatpositief in 2050, 60 procent CO2-reductie al in 2030 — maar vooral uit de economische doctrine die het verkiezingsprogramma Nieuwe energie voor Nederland ten grondslag legt aan die ambities.

Het scherpste onderdeel van het D66-programma is wat het ‘true pricing’ noemt. De partij wil dat in de prijs van grondstoffen en vervuilende producten de volledige maatschappelijke kosten worden doorberekend: ‘Wij willen dat in de prijs van grondstoffen en vervuilende producten de maatschappelijke kosten worden meegenomen, eerlijke beprijzing (true pricing). We richten de economie zo in dat schone bedrijven ook de rendabelste bedrijven zijn, omdat de werkelijke maatschappelijke kosten worden doorberekend.’

True pricing klinkt rechtvaardig: de vervuiler betaalt de echte prijs. Maar de economische implicatie is dat energie-intensieve basisproducten — voedsel, verwarming, transport — structureel duurder worden naarmate hun werkelijke milieukosten in de prijs worden verdisconteerd. Lage inkomens besteden een groter deel van hun budget aan precies deze basisproducten. True pricing is daarmee in zijn uitwerking een systematisch regressief beleidsinstrument: de lasten slaan structureel zwaarder neer bij lagere inkomens, ook al is dat niet de intentie.

De klimaatbonus als doekje voor het bloeden

D66 erkent dit probleem en introduceert als compensatie een universeel ‘basisbedrag’ voor iedere volwassene: ‘Iedere volwassene krijgt een basisbedrag dat onder andere dient ter compensatie voor de hogere kosten als gevolg van de transitie. Met een klimaatticket kun je voor een vaste lage prijs met het openbaar vervoer reizen.’

Een universeel basisbedrag is een vlak bedrag: iedereen krijgt hetzelfde. Maar de hogere kosten van de klimaattransitie slaan regressief neer — ze treffen lage inkomens relatief zwaarder. Een vlak compensatiebedrag neutraliseert een regressieve lastenverdeling niet; het dempt hem hooguit gedeeltelijk. Bovendien lost het het Mattheüseffect in het subsidiesysteem niet op: de huurder in een slecht geïsoleerde sociale woning profiteert nog steeds niet van warmtepomp- en isolatiesubsidies, ongeacht de hoogte van zijn klimaatbonus.

Het klimaatticket voor openbaar vervoer versterkt dit patroon. Stadsregionale mobiliteitssubsidies bevoordelen disproportioneel stedelijke professionals die al meer gebruik maken van het OV. Voor de fabrieksarbeider in een dunbevolkt gebied zonder fatsoenlijk openbaar vervoer is een klimaatticket irrelevant.

CO2-dekking: de reguleringseconomie tot in de staatshuishouding

D66 introduceert in haar verkiezingsprogramma een nieuw begrotingsprincipe dat de reguleringslogica naar een nieuw niveau tilt: ‘De regering moet met CO2 omgaan zoals met geld: voor elk voorstel dat leidt tot meer CO2-uitstoot, moet worden gezocht naar een CO2-dekking. Net zoals financiële voorstellen dekking vereisen in de begroting, vereisen voorstellen die impact hebben op het klimaat compensatie in de vorm van CO2-reductie elders.’

Dit is de reguleringseconomie als constitutioneel beginsel: elk beleidsvoorstel moet voortaan langs twee meetlatten — financieel én klimaat. Dat schept onvermijdelijk een permanent uitbreidend apparaat van klimaattoetsing, CO2-administratie, compensatiemechanismen en uitvoeringsorganisaties. De mensen die dat apparaat bevolken zijn, per definitie, hoger opgeleid. De kosten ervan worden breed gedragen.

Een programma van 243 pagina’s

De omvang van het D66-programma is op zichzelf veelzeggend: 243 pagina’s, verdeeld over zes ‘energieke’ domeinen. Het is het meest uitgebreide verkiezingsprogramma van alle Nederlandse partijen in 2023. Elke pagina vertegenwoordigt meer beleidsdetails, meer regelgeving, meer uitvoeringsorganisaties, meer compliance-vereisten — en daarmee meer werkgelegenheid voor precies de kennisklasse die het programma schrijft en uitvoert.

De econoom Bruce Yandle beschreef in 1983 hoe regelgeving altijd wordt gedragen door een coalitie van moreel gemotiveerden en economisch geïnteresseerden. In het D66-programma is die coalitie perfect zichtbaar: de klimaatnoodtoestand levert de morele urgentie; de kenniseconomie levert de uitvoeringsinfrastructuur en incasseert de baten.

Twee programma’s, één patroon

GL-PvdA en D66 benaderen de transitie-agenda vanuit verschillende partijculturen – GL-PvdA meer solidaristisch, D66 meer marktconform en individualistisch – maar de structurele uitkomst van hun programma’s is identiek. Beide partijen verhogen de kosten van basisproducten voor lage inkomens via klimaatbeleid. Beide laten de subsidiesystematiek intact die hogere inkomens bevoordeelt. Beide breiden de regelgeving uit op een manier die werkgelegenheid schept voor de klasse die de programma’s schrijft. Beide hanteren retoriek – ‘sterkste schouders’ bij GL-PvdA, ‘vervuiler betaalt’ bij D66 – die de werkelijke lastenverdeling verhult.

Het verschil is gradueel: D66 is consistenter in haar doctrine en explicieter in de economische gevolgen. GL-PvdA is eerlijker in haar erkenning van de spanning. Maar noch de eerlijkheid van GL-PvdA noch de consistentie van D66 leidt tot beleid dat de regressieve beleidsincidentie structureel oplost.

Wat ontbreekt in beide programma’s

Opvallend is wat beide programma’s niet bevatten. Nergens wordt serieus berekend hoeveel de klimaattransitie per inkomensdeciel kost en hoe die kosten herverdeeld worden. Nergens wordt de subsidiesystematiek herzien zodat ook huurders en lage inkomens er structureel van kunnen profiteren. Nergens wordt de vraag gesteld of de combinatie van ambitieuze klimaatdoelen en uitgebreide regelgeving verenigbaar is met de koopkrachtbescherming van de laagste inkomens.

Dit zijn geen technische omissies. Het zijn politieke keuzes. Ze weerspiegelen de sociologische samenstelling van de partijen die deze programma’s schrijven: hoger opgeleid, stedelijk, werkzaam in kennissectoren, eigenaar van een koopwoning. Voor deze groep is de klimaattransitie primair een kans – op nieuwe banen, op verduurzaming van de eigen woning, op een agenda die aansluit bij hun waarden. Voor de gewone man met zijn dure huurwoning en zijn hoge energierekening is het primair een kostenpost.

De eerlijkste zin staat er al in

GL-PvdA schreef het zelf op: het wringt. D66 erkende het zelf ook, zij het in technischer taal: de koopkrachteffecten van hogere emissieheffingen zijn ‘aanzienlijk’.

Beide partijen weten dus wat er speelt. Beide kiezen er vervolgens voor het beleid dat het probleem veroorzaakt, voort te zetten – GL-PvdA met een socialistisch sausje van solidariteitsretoriek, D66 met een liberaal sausje van true pricing en klimaatbonussen.

De man met de radiatorfolie betaalt de energierekening. De Tesla-eigenaar houdt zijn subsidie. En de partijen die dit handenwringend benoemen, schrijven de programma’s die het in stand houden.

*Henk C. Jonkhoff is ondernemer.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht GL-PvdA en D66 weten dat hun transitie-agenda de lage inkomens hard treft maar zetten die onbekommerd voort verscheen eerst op Wynia's Week.

In het voorjaar van 1964 liep Kees Dijkstra, 38 jaar, een Ford-dealer in Vlaardingen binnen. Kees werkte bijna twintig jaar als gereedschapsmaker en samen met zijn vrouw Anja had hij jarenlang kleine bedragen apart gezet. Die dag kochten ze een donkerblauwe Ford Taunus.

Dat was geen luxe. Het was het bewijs van iets: dat hard werken en spaarzaamheid ergens toe leidden. Dat de welvaart die Nederland na de oorlog opbouwde, ook bij mensen als Kees terechtkwam en hij met zijn gezin op vakantie kon. In die tijd was dat voor miljoenen arbeiders een reële belofte. Niet voor niets zei de toenmalige PvdA-leider Joop den Uyl in de jaren zestig dat ‘alle mensen recht hebben op een eigen auto voor de deur, óók de arbeiders’. De auto gold toen als symbool van gedeelde vooruitgang, niet als klimaatprobleem of statussymbool van ongelijkheid.

De reguleringseconomie en haar verborgen herverdeling

Maar met de groei van het wagenpark groeide het maatschappelijk draagvlak voor regulering: veiligheidsstandaarden, emissienormen, certificeringsvereisten, consumentenbescherming. Afzonderlijk was veel van die regelgeving verdedigbaar. Minder verkeersdoden en schonere lucht zijn reële maatschappelijke verbeteringen. Maar de cumulatieve economische logica ervan werd zelden eerlijk benoemd.

Tegenwoordig bestaat 20 tot 30 procent van de kostprijs van een nieuwe auto uit compliance-gerelateerde kosten: veiligheids- en emissiesystemen, certificering, administratieve verplichtingen, juridische conformiteit. Die kosten worden breed gedragen door consumenten — maar de inkomens die eruit voortkomen concentreren zich smal bij hoger opgeleiden: juristen, consultants, beleidsmakers, toezichthouders, compliance-specialisten.

De econoom Bruce Yandle beschreef dit mechanisme al in 1983 onder de noemer ‘Bootleggers and Baptists’: moreel gemotiveerde regelgeving en economisch eigenbelang van gevestigde partijen versterken elkaar structureel. De Baptisten leveren de legitimatie; de Bootleggers incasseren de opbrengst. Toegepast op de reguleringseconomie: progressieve beleidsmakers leveren de morele framing; kenniswerkers en beleidsprofessionals incasseren de werkgelegenheid en de status.

Dit is geen complot. Het is een systeem met een ingebouwde zwaartekracht. Meer regelgeving schept meer gespecialiseerde functies, meer uitvoeringsorganisaties, meer adviesbehoefte – en daarmee ook meer mensen die economisch afhankelijk worden van verdere uitbreiding van hetzelfde systeem. De kosten van die complexiteit worden breed gedragen. De baten concentreren zich.

Van arbeiderspartij naar Brahmin Left

Tegelijk veranderde de sociologische basis van links – een proces dat de politicoloog Thomas Piketty in zijn studie Capital and Ideology (2020) beschreef als de opkomst van de Brahmin Left: een hoogopgeleide, cultureel-progressieve elite die de traditionele arbeiderspartijen heeft overgenomen en haar eigen belangen en waarden als universeel presenteert.

De verschuiving is empirisch goed gedocumenteerd. Piketty toont aan hoe kiezers met universitaire opleiding in vrijwel alle westerse landen – van de VS tot Nederland, van het VK tot Zweden – in de loop van de jaren tachtig en negentig massaal naar centrum-linkse partijen zijn gegaan, terwijl de laagst opgeleide kiezers zich er juist van afkeerden. Wat ooit arbeiderspartijen waren, zijn nu diplomapartijen.

Postmaterialistische waarden

Sociologisch ligt de verklaring deels bij de waardeverschuiving die Ronald Inglehart beschreef: naarmate materiële bestaanszekerheid voor hogere inkomens vanzelfsprekender werd, verschoven hun politieke prioriteiten naar postmaterialistische waarden – milieu, internationale samenwerking, identiteitspolitiek, culturele vrijheid. Voor werkenden wiens materiële zekerheid minder vanzelfsprekend is, voelt die agenda als een luxe die zij niet kunnen betalen.

De electorale gevolgen zijn in Nederland manifest. GroenLinks-PvdA en D66 zijn relatief sterk vertegenwoordigd onder hoger opgeleide, stedelijke kiezers en werknemers in de publieke en semipublieke sector. Ondertussen verschoof het traditionele arbeiderselectoraat richting de PVV, de BBB en deels de SP.

Energie-en klimaatbeleid

Nergens is de spanning tussen progressieve intentie en ‘omgekeerd neerslaan’ scherper zichtbaar dan in het energie- en klimaatbeleid. ‘Omgekeerd neerslaan’ betekent dat de kosten van beleid relatief zwaarder drukken op lagere inkomens dan op hogere — hoe lager het inkomen, hoe zwaarder de last. Dat is precies wat hier structureel gebeurt.

Hogere energieprijzen raken lagere inkomens disproportioneel omdat zij een groter aandeel van hun budget besteden aan energie, wonen, voedsel en transport. De CBS-cijfers laten zien dat huishoudens in het laagste inkomenskwintiel 12-15 procent van hun netto besteedbaar inkomen kwijt zijn aan energiekosten; voor het hoogste kwintiel is dat 3-5 procent. Een stijging van de energieprijzen met 80 procent — zoals tussen 2020 en 2023 – is voor hoge inkomens een ongemak. Voor lage inkomens is het een koopkrachtcrisis.

Lastenverdeling is structureel scheef

Nederland telt inmiddels honderdduizenden huishoudens in energiearmoede. Dat zijn huishoudens die moeite hebben energierekeningen te betalen, hun woning onvoldoende kunnen verwarmen en structureel financieel onder druk staan. Juist de groepen die progressief beleid zegt te beschermen, worden er het hardst door geraakt.

Maar het omgekeerde neerslaan stopt niet bij de energierekening. Hogere energieprijzen verhogen ook de productiekosten in logistiek, bouw en voedselproductie. Dat vertaalt zich in hogere prijzen voor boodschappen, huur en transport – basiskosten die een groter deel uitmaken van het budget van lage inkomens. Klimaatbeleid werkt zo door in het gehele prijsniveau, en de lastenverdeling is structureel scheef.

De kosten zijn zeker – de baten niet

Naast de verdelingsvraag – wie betaalt de rekening? – verdient ook de efficiëntievraag een eerlijk antwoord: wat levert het op? Nederland stoot ongeveer 0,35 procent van de mondiale CO2-uitstoot uit. Het KNMI berekende eerder dat de Nederlandse klimaatinspanningen in het kader van het klimaatakkoord leiden tot een reductie van de wereldwijde temperatuurstijging van naar schatting 0,00007 graden — een effect dat niet meetbaar is en binnen een dag tenietgedaan wordt door de groeiende uitstoot van landen als China en India, die onder het Parijse Klimaatakkoord nog jarenlang naar een emissiepiek mogen groeien.

Dit betekent niet dat klimaatverandering geen reëel probleem is of dat internationale samenwerking zinloos is. Het betekent wel dat de verhouding tussen de zekerheid en omvang van de kosten enerzijds — die nu en concreet zijn — en de onzekerheid en beperkte omvang van de Nederlandse bijdrage anderzijds een legitieme beleidsvraag is. Die vraag wordt in het progressieve beleidsdiscours vrijwel nooit serieus gesteld.

De kosten van het Nederlandse klimaatbeleid zijn reëel en hoog: het klimaatfonds van 35 miljard euro, het aanvullende klimaatpakket, de subsidies voor verduurzaming, de reguleringskosten en de hogere energieprijzen als gevolg van de transitie. Die kosten drukken nu, zeker en omgekeerd evenredig. De klimaatbaten zijn onzeker, toekomstig en voor een klein land als Nederland marginaal zonder mondiale coördinatie.

Een politiek die de rekening laat betalen door Kees Dijkstra in Vlaardingen voor een effect dat hij nooit zal merken, verdient een eerlijker verantwoording dan zij doorgaans krijgt.

De rechter als klimaatbestuurder: democratie omzeild

Wat Kees Dijkstra via het stemhokje niet kan tegenhouden, wordt hem via de rechter opgelegd. Dat is de kern van een groeiend fenomeen: klimaatlitigatie door NGO’s als instrument om democratisch vastgesteld beleid te verscherpen of te omzeilen.

In 2019 dwong Urgenda via de rechter af dat Nederland zijn CO2-uitstoot sneller moest terugbrengen dan de gekozen politiek had besloten. In januari 2025 won Greenpeace een stikstofzaak die het kabinet bindt aan scherpere doelen. En op 28 januari 2026 deed de rechtbank Den Haag uitspraak in de klimaatzaak Bonaire: de Nederlandse staat handelt onrechtmatig, moet binnen achttien maanden bindende klimaatdoelen vaststellen en heeft discriminatieverboden geschonden.

Telkens is hetzelfde mechanisme werkzaam: een NGO – gefinancierd door donateurs en fondsen, niet gekozen door kiezers – daagt de staat voor de rechter, die vervolgens beleid oplegt dat het parlement niet heeft vastgesteld.

De NGO’s die deze zaken aanspannen worden bevolkt door dezelfde sociologische klasse die de progressieve partijprogramma’s schrijft: hoger opgeleid, stedelijk, postmaterialistisch. De kosten van de maatregelen die zij via de rechter afdwingen, dragen zij relatief minder dan de groepen die zij zeggen te beschermen. Kees Dijkstra heeft niet gestemd voor scherpere klimaatdoelen. Hij kan er ook niet tegen stemmen. De rekening krijgt hij desondanks gepresenteerd – ditmaal niet via democratisch beleid, maar via een vonnis.

Het Mattheüseffect in het subsidiesysteem

Het subsidiestelsel waarmee de overheid verduurzaming stimuleert – subsidies voor warmtepompen, zonnepanelen, isolatie en elektrische voertuigen – is in theorie universeel toegankelijk. In de praktijk niet. Om van deze subsidies gebruik te maken moet men doorgaans beschikken over een koopwoning, voldoende spaargeld voor de eigen bijdrage en financiële ruimte om investeringen voor te financieren. Huurders — die oververtegenwoordigd zijn onder lagere inkomens — zijn structureel uitgesloten van de meeste verduurzamingssubsidies, terwijl zij via belastingen en energiekosten wel meebetalen aan het systeem dat die subsidies financiert.

Dit is een schoolvoorbeeld van wat sociologen het Mattheüseffect noemen, naar het bijbelvers: aan wie heeft, zal gegeven worden. Hogere inkomens profiteren relatief vaker van publieke subsidiëring van verduurzaming, terwijl de lasten breed worden gesocialiseerd. De gereedschapsmaker in een huurwoning in Vlaardingen financiert zo indirect de warmtepomp en zonnepanelen van de hoger opgeleide huiseigenaar in Amsterdam. Die kan zijn Tesla opladen met gratis eigen stroom. Kees rijdt op peperdure benzine en mag binnenkort Amsterdam niet meer in.

Om de groeiende collectieve uitgaven politiek aanvaardbaar te maken, wordt in progressieve programma’s steeds opnieuw gesteld dat ‘bedrijven en vermogenden’ de rekening betalen. Het is een aantrekkelijk verhaal. Het is ook een verhaal dat haaks staat op elementaire economische mechanismen.

Bedrijven zijn geen eindpunt in de fiscale transmissie; zij zijn een doorgeefluik. Hogere lasten voor bedrijven worden doorberekend via hogere prijzen voor consumenten, lagere loonruimte voor werknemers, verminderde investeringen of – in het uiterste geval – verplaatsing van activiteiten naar het buitenland. ‘Uit economisch onderzoek blijkt consistent dat het doorschuifeffect groot is: hogere lasten voor bedrijven komen via hogere prijzen en lagere lonen uiteindelijk terecht bij consumenten en werknemers.’

Dit weten de hoger opgeleide beleidsmakers, economen en politieke adviseurs die progressieve partijen bevolken doorgaans ook. De kloof tussen wat men weet en wat men communiceert is daarmee een bewuste keuze. Electorale retoriek vereist een eenvoudiger verhaal dan de werkelijkheid toelaat.

Publieke middelen en politieke prioriteiten

Een groeiend deel van de collectieve uitgaven gaat naar klimaatfondsen, Europese verplichtingen, uitvoeringsorganisaties, asielopvang en subsidiesystemen voor verduurzaming. Dat zijn politieke keuzes – maar ze hebben directe consequenties voor de allocatie van publieke middelen.

Middelen die naar klimaatbeleid en uitvoeringsapparaat gaan, worden niet besteed aan koopkrachtverbetering, sociale huurwoningen of lagere energielasten voor huishoudens. Wat progressief beleid verdringt, wordt zelden eerlijk benoemd – of nog directer: Elke euro naar het klimaatfonds is een euro die niet naar sociale huurwoningen of lagere energielasten gaat. Die afruil wordt zelden eerlijk benoemd.

Datzelfde geldt voor de effecten van migratie- en asielbeleid op de publieke infrastructuur. De druk op sociale huur, gemeentelijke voorzieningen, onderwijs en zorg wordt het sterkst gevoeld door lagere inkomens, die afhankelijk zijn van juist die infrastructuur. Hogere inkomens met koopwoningen en private alternatieven ondervinden die druk minder direct.

De nieuwe progressieve klasse en haar structurele belang

Hier tekent zich een ongemakkelijke realiteit af die zelden wordt uitgesproken. De moderne progressieve politiek wordt in toenemende mate vormgegeven door een specifieke sociologische klasse: hoger opgeleiden, beleidsprofessionals, kenniswerkers, consultants en werknemers in de publieke en semipublieke sector. Het zijn groepen die relatief vaak profiteren van beleidscomplexiteit — niet als gevolg van kwade opzet, maar als structureel effect van hun positie in de economie. Meer regelgeving, meer uitvoeringsorganisaties en meer subsidiesystemen scheppen werk voor precies die klasse.

Dit is geen klassiek links verhaal van machtige kapitalisten tegenover het proletariaat. Het is een subtieler verhaal over een nieuwe klasse die oprecht gelooft in haar eigen agenda, maar wier materiële belangen — bewust of onbewust — meebewegen met de uitbreiding van het systeem dat ze beheert.

De politicoloog Mathijs Rooduijn en anderen die het populisme onderzoeken wijzen erop dat de electorale vervreemding van lagere inkomens van centrum-linkse partijen niet primair ideologisch van aard is. Het is economisch en ervaringsgericht: mensen met praktische opleidingen en lagere inkomens ervaren stijgende kosten, meer bureaucratie en minder koopkracht, terwijl zij voortdurend horen dat ‘de sterkste schouders de zwaarste lasten dragen’. De kloof tussen politieke taal en materiële werkelijkheid is voor hen dagelijks voelbaar.

In Vlaardingen misschien meer dan waar ook. De grote Unilever-fabriek (Blue Band, Becel) sloot in 2018. De haringvloot is al decennia weg. Klassieke arbeidersstad, nu een van de sterkste PVV-bastions van Zuid-Holland.

GL-PvdA herkent het probleem

Het sterkste bewijs voor deze these komt niet van critici, maar van GL-PvdA zelf. In het verkiezingsprogramma 2023 staat, over de verduurzamingssubsidies: ‘Het wringt dat Teslarijders subsidie krijgen, terwijl anderen het moeten doen met radiatorfolie of een tochtstrip.’ (GL-PvdA Verkiezingsprogramma 2023, p. 10) Dit is het Mattheüseffect in eigen woorden van de partij.

En over de klimaattransitie en bestaanszekerheid: ‘Als mensen onzeker zijn over werk, een huis, een veilige en gezonde leefomgeving en onderwijs, hebben ze weinig controle op het eigen leven. In zulke omstandigheden is er weinig draagkracht en is elke verandering er één teveel.’ (GL-PvdA Verkiezingsprogramma 2023, p. 10)

De partij erkent dus zelf: wie geen bestaanszekerheid heeft, heeft geen draagkracht voor transitie. De beleidsmaatregelen die volgen, verhogen echter structureel de kosten voor precies die groep. De interne contradictie staat op papier.

* Henk C. Jonkhoff is ondernemer.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Hoe goed bedoeld beleid een nieuwe elite schiep en de kosten deponeerde bij de werkende klasse verscheen eerst op Wynia's Week.

Of zijn we al een stap verder gegaan, en is er al geen werkelijk debat meer over? Daar kun je van mening over verschillen, maar zeker is dat sinds de jaren ’80 een nieuwe kaste is ontstaan, vaak aangeduid met ‘kletsende klasse’ die het voor het zeggen lijkt te hebben in het publieke debat. Met als gevolg dat de tegenpartij monddood is gemaakt. Probleem is dat er weinig ‘debaters’ zijn die ook nog eens goed geïnformeerd zijn over de onderwerpen waar ze hun meningen over hebben. Complexe onderwerpen als ‘klimaat’ en ‘migratie’ worden al snel platgepraat in de pers en de talkshows.

Arrogantie

Er is meer aan de hand dan stilstand in het debat. Onlangs besprak ik hier een boek van Fritz Söllner over de vermeende morele superioriteit van de Duitse politiek. Söllner vindt de politiek in Duitsland diep moralistisch. Dat lijkt me ook de kern van Duks commentaar, het is niet alleen onwil of slecht geïnformeerd zijn, het is de stellige en arrogante overtuiging dat men het bij het juiste eind heeft.

Ronald Plasterk verklaart in een recente Telegraaf-column de verschuiving naar rechts onder de kiezers door diezelfde arrogantie van de hoger opgeleiden. Intussen blijft het moralisme van de Duitse politiek niet zonder gevolgen: het bruto binnenlands product in Duitsland loopt in sneltreinvaart terug.

Ook in Nederland zien we die morele superioriteit in de politiek en de kletsende klasse. Grote bedrijven als Boskalis hebben er geen vertrouwen meer in en dreigen op te stappen. Directeur Peter Berdowski zegt dat de doorgeschoten milieu-eisen uitbreiding van zijn bedrijf in de weg staan, en ziet Abu Dhabi als aantrekkelijk alternatief. De Nederlandse arbeidsmarkt is krap en Abu Dhabi biedt ook in dat opzicht betere kansen.

Opmerkelijk is dat het tot weinig maatschappelijk en politiek rumoer leidt. De politiek maakt wat verplichte pirouettes en verder is het stil.

Linkse priesterkaste

Duk en Plasterk krijgen steun van een collega uit Duitsland: Alexander Wendt, eveneens journalist, die een vernietigend boek schreef over die arrogantie. Wendt noemt het ‘Verachtung nach Unten’ (minachting voor alles wat maatschappelijk gezien lager staat). De linkse ideeën zitten diep verankerd, schrijft Wendt, maar meestal loopt hun politieke project spaak. Het huidige links heeft weinig meer te maken met het oudere emancipatoire links, waarvan alleen nog wat sjablonen overeind gehouden worden.

In Nederland gaan PvdA en GroenLinks het proberen met een nieuwe partij, evenwel zonder programma. De huidige priesterkaste ontleent haar macht aan haar culturele kapitaal. De oude politieke garde wilde de productiemiddelen beheersen, de nieuwe kaste de cultuur en de media. Wie niet tot die kaste van hogepriesters behoort mag in feite geen maatschappelijke belangen meer verdedigen, de onder ons gestelde moet zich schuldig voelen en zijn mond houden, aldus Wendt. De nieuwe maatschappij van links is een moreel kapitalisme.

De weg terug naar voor-modern

Wendt heeft geen enkel vertrouwen meer in het onderscheid links-rechts. Hij schrijft over een morele klasse die zich als links voordoet en bezig is de verworvenheden van de Verlichting te verkwanselen. Deze nieuwe opkomende kaste, zoals hij haar soms noemt, verdraait niet alleen de emancipatoire doelen van oud-links, maar ook de moderne politieke begrippen.

Wendt ziet het als een weg terug naar de periode van voor de moderniteit. Zijn kritiek gaat over de poging van deze kaste om onze maatschappij door een nieuwe te vervangen die gebaseerd is stamverbanden, huidskleur, afkomst, geslacht en religie. Een die het westerse individualisme vervangt door collectivisme, die de meritocratie vervangt door de toedeling van banen en functies volgens quota, het debat over argument en tegenargument vervangt door niet te kritiseren orthodoxie en het westers rationalisme door occultisme. Het maakt onze maatschappij hysterischer, paranoïder, instabieler, armer en primitiever.

Als je wilt weten wat er speelt in Europa moet je naar de mensen toegaan. Wendt hield een aantal interviews voor zijn boek. Een ervan is met Wolfram Acker, die werkt als lasser. Hij woont met zijn vrouw en drie kinderen aan de rand van Leipzig in het oosten van Duitsland. Voor veel West-Duitsers is dat gebied het ‘heart of darkness’ van de AfD.

Het gezin Acker verbouwt zijn eigen groenten in een klein moestuintje, naast hun huis. Acker is fors gebouwd en staat stevig in zijn schoenen. Hij doet aan gewichtheffen en heeft een uitstekende conditie. Hij en zijn vrouw hebben beide een auto waarmee ze naar hun werk gaan en de kinderen naar school brengen. Een elektrische auto kunnen ze niet betalen. Het is niet altijd even makkelijk om werk te vinden voor Acker, de zware industrie loopt terug in Duitsland en er is minder vraag naar olie- en gasleidingen. Zijn anker in de maatschappij is zijn gezin. Wolfram Acker zou je een toonbeeld van normaliteit kunnen noemen.  

De culturele elite

Wolfram Acker spreekt een concrete taal, de culturele elite in Berlijn spreekt de taal van de abstractie. Hun woorden en leefwereld zijn onvergelijkbaar. De curatoren van de Berlijnse Biënnale hebben ‘de scheur’ in cultuur en maatschappij als thema genomen voor hun manifest The Crack Begins Within. Daarin verklaren ze dat ze zichzelf zien als veroorzakers van die scheur. Ook de kunstenaars die ze vertegenwoordigen zijn uit op scheuring. Ze schrijven over ‘dissidente lichamen’, over een anti-kerk.

De culturele sector houdt zich bezig met het promoten van talige onzekerheid. De taal hier is disruptief, gericht op omvorming, op het afbreken van bestaande structuren. Nergens gaat het over maatschappelijke verhoudingen of economie. Hier heeft de taal van Acker heeft hier geen kans. De curatoren hebben een veilig en welvarend leven, ze kunnen het zich veroorloven in abstracties te spreken.

Tadzio Müller

Wendt heeft ook een hilarisch interview met Tadzio Müller, een ‘protest-entrepreneur’ die lange tijd werkte voor de Rosa Luxemburg Stichting maar daar onlangs mee is gestopt. Müller maakt nu zijn eigen video’s en is bij iedere demonstratie aanwezig die het klimaat en de maatschappij wil redden. Hij heeft veel volgers op zijn videokanaal en is behoorlijk invloedrijk.

Hij zegt dat hij de Duitse industrie wil platleggen. De politici doen het volgens hem niet, dus moet hij het wel doen. Over geld hoeft hij zich geen zorgen te maken, zijn vader is een goedverdienende advocaat bij Baker McKenzie. Hij lijkt ook een performance artist, tijdens de demonstraties loopt hij als BDSM-hoer aan de ketting van zijn vriend. Hij draagt permanent een slavenketting. Radical chic noemt Wendt het. In feite is het een protest tegen de normaliteit van Wolfram Acker. Müller is het ideaaltype van de scheuringscuratoren.

De macht van de definitie

Wie de definitiemacht heeft, heeft het voor het zeggen. Die bepaalt wat er politiek of maatschappelijk mogelijk is, en hoe de maatschappij eruit moet zien. De Berlijnse dramaturg Bernd Stegemann ondernam in de zomer van 2018 een poging om links weer op het rechte pad te brengen. Met een paar andere intellectuelen stichtte hij Aufstehen, een groep die wil breken met de partijstructuur in de SPD.

Stegemann is een van de meest ervaren politieke intellectuelen van Duitsland. Ook Sarah Wagenknecht hoorde bij de oprichters, evenals de socioloog Wolfgang Streeck wiens boeken tot de beste behoren die de Duitse linkse beweging te bieden heeft. Net als in Amerika Mark Lilla en in Frankrijk Alain Finkelkraut dat doen, wilde Aufstehen de politieke agenda in Duitsland beïnvloeden. Het werd tijd om weer eens over sociale problemen te praten, en niet de hele dag over diversiteit en transgenders.

Aufstehen mislukte al na een paar maanden, ondanks het inhoudelijk sterke programma kwam er niemand op af en ging links gewoon verder zonder er acht op te slaan. Wendt sprak later met iedere betrokkene, je merkt dat het hem ook dwars zat, al schrijft hij dat niet. Aufstehen mislukte omdat ze nu de definitiemacht niet heeft. De oprichters waren te ‘oud’, te ‘wit’, te ‘concreet’, ze willen te veel de wereld van Wolfram Acker vooruit helpen, gelijke kansen voor iedereen.

Maar dat is niet het dominante betoog in politiek en maatschappij. Dat gaat over het einde van de wereld door klimaat, dat gaat over transvrouwen met een penis, dat gaat over Israël als dader en Hamas als slachtoffer, dat gaat over de zegeningen van de islam, dat gaat over oude witte mannen die niet snappen dat de wereld veranderd is, over Trump, over Poetin die Europa aanvalt.

De hysterie houdt nog wel even aan

Wendt schreef een prachtig boek, een scherpe analyse van onze tijd. Wendt pleit voor een soort wapenstilstand als voorlopige oplossing. Dat komt overeen met de oproep van Wierd Duk om ook je tegenstanders in het debat te laten uitpraten. Dat zou een eerste stap zijn om uit de huidige hysterie te komen. Uiteindelijk zal het tij keren, er is immers permanente verandering, maar voorlopig zie ik nog niets in die richting. De hysterie over klimaat, Trump en oorlog houdt nog wel even aan.

Alexander Wendt, Verachtung nach Unten, Wie eine Moralelite die Bürgergesellschaft bedroht – und wie wir sie verteidigen können, Lau Verlag, Reinbeck, 2024 (372 pp.).

Alexander Wendt (1966) schrijft onder meer voor die Welt, Stern, der Tagesspiegel, Wirtschaftswoche en Focus. Hij is oprichter en eigenaar van het online-tijdschrift Publico. En hij leverde een bijdrage aan Wynia’s Week.

Arie Graafland is emeritus hoogleraar aan de TU Delft. Hij schrijft regelmatig voor Wynia’s Week, vooral over non-fictie boeken.    

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht De linkse culturele kaste veracht gewone mensen en sluit ze uit van het debat verscheen eerst op Wynia's Week.

Als politiek redacteur en invloedrijk columnist van de Volkskrant observeerde Sommer hoe zich in politiek Den Haag de afgelopen decennia een langzame, bijna onopgemerkte verandering voltrok. De daadwerkelijke besluitvorming waaierde steeds meer uit over een veld van organisaties. belangengroepen, adviesraden, bedrijven, hoogleraren,  advocaten enzovoorts. Allemaal partijen die geen overdreven  grote binding hebben met de belangen van de ‘gewone’ burger. Politiek werd steeds minder een confrontatie van verschillende visies en belangen, maar kwam in het teken te staan van ‘gewoon praktisch problemen oplossen’.

Sommer illustreert dit aan de hand van de opkomst van D66. Bij gebrek aan ideologie sprong de partij in de jaren zeventig op de milieuwagen, maar de echte missie werd machtsvorming voor de nieuwe middenklasse, waarbij steevast een beroep wordt gedaan op ‘redelijkheid’.

Een andere majeure ontwikkeling van de laatste decennia is de kerkverlating. Sommer schetst hoe de overheid verwoede pogingen doet om de functie van morele herder over te nemen en zich in toenemende mate een oordeel aanmatigt over hoe haar burgers gelukkig kunnen (moeten?) worden.

Sommer ziet zijn eigen beroepsgroep – de journalistiek – ook niet helemaal vrijuit gaan. Ze stellen zich niet erg teweer tegen de feitenvrije wind die er waait en oude beproefde principes als hoor en wederhoor lijken aan belang in te boeten.

‘De nieuwe standenstaat’ van Martin Sommer is verschenen bij uitgeverij Prometheus en is HIER te bestellen.

Het bericht De ‘redelijkheid’ van D66 heeft ondemocratische trekken verscheen eerst op Wynia's Week.