Neem het gesprek over wel of niet reanimeren. Soms hoor ik dat daarbij de kaart gespeeld wordt van ‘U wilt toch geen kasplantje worden?’ Een verschrikkelijke versimpeling van een complexe medische realiteit. En ik ben nog nooit een patiënt tegengekomen die een kasplantje wil worden. Alleen al daarom is het een inadequaat frame. Het suggereert een uitkomst als vanzelfsprekend gevolg en duwt de patiënt in een bepaalde richting. Dit is een goed voorbeeld van hoe taal niet zozeer gebruikt wordt als communicatiemiddel, maar als instrument om de patiënt of de familie in een bepaalde richting te sturen.

Taal is macht

Taal is een van de belangrijkste kenmerken van wat ons tot mens maakt. Dankzij taal zijn wij in staat om abstract te denken, gezamenlijk plannen te maken en samenlevingen te organiseren. En overigens ook om te roddelen, een geliefd doel van taal.

Maar precies daarom is taal ook macht. Woorden bepalen hoe wij de werkelijkheid zien. Ze sturen onze gedachten, onze oordelen en – soms ongemerkt – onze keuzes.

Buiten het ziekenhuis werkt dat mechanisme niet anders. Ook in de politiek worden woorden zorgvuldig gekozen om bijvoorbeeld gekozen beleid aanvaardbaar te maken. Omdat volgens de nieuwe regeringsplannen heel erg veel meer geld uitgetrokken moet worden voor wapens en een potentiële oorlog, voor maatregelen om het gebruik van fossiele brandstoffen drastisch te verminderen in Nederland, alsmede om de toenemende kosten van immigratie te betalen, moeten u en ik meer belasting gaan betalen. Ook worden sociale uitkeringen en de zorg versoberd. D66 had al ruim voor de verkiezingen laten weten dat de kwaliteit van de zorg omlaag moet.

‘Vrijheidsbijdrage’

Wanneer belastingen worden verhoogd, gebeurt dat zelden onder die naam. Zo hebben de reclameadviseurs van het CDA bedacht om niet te spreken van een ordinaire belastingverhoging maar van een ‘Vrijheidsbijdrage’. Het klinkt nobel, bijna verheffend. Precies in het straatje van de nette partijleider. Maar in werkelijkheid gaat het om een ordinaire belastingverhoging. Met evenveel recht zou men het een ‘immigratiebijdrage’, ‘COA-bijdrage’ of een ‘windmolenparkbijdrage’ kunnen noemen, maar zulke termen zouden minder draagvlak creëren.

Hetzelfde zien we bij de motorrijtuigenbelasting, in de volksmond ‘wegenbelasting’. Die belasting vloeit simpelweg naar de algemene middelen en is helemaal niet geoormerkt voor wegen. Toch wekt het woord de suggestie van een direct verband en zo wordt acceptatie bevorderd.

Van ‘patiënt’ naar ‘cliënt’

Daarnaast is er het subtielere mechanisme van het vervangen of ontmoedigen van bepaalde woorden. Nieuwe termen worden ingevoerd en andere verdwijnen uit het publieke discours. Soms gebeurt dat om gevoeligheden te vermijden, soms uit ideologische overtuiging. Maar steeds is het effect dat niet alleen het woord verandert, maar ook het denkraam waarin het onderwerp wordt geplaatst.

In de gezondheidszorg zien we dat bijvoorbeeld bij de verschuiving van ‘patiënt’ naar ‘cliënt’ – wat een afhankelijkheidsrelatie transformeert tot een marktrelatie. Of ‘productie’ voor het behandelen van patiënten, alsof het om auto’s gaat. En ‘zorgprofessional’ als containerbegrip voor iedereen van medisch specialist tot schoonmaker, waarmee specifiek vakmanschap wordt weggedefinieerd. Het zijn geen onschuldige taalkeuzes. Ze weerspiegelen en versterken een bepaalde visie op zorg: als markt, als industrieel proces.

Waakzaamheid is geboden

Het systematisch framen van beleid en het herdefiniëren van begrippen zijn geen onschuldige taalspelletjes. Wie de woorden bepaalt, bepaalt in belangrijke mate het debat. Het is daarom opvallend dat de meeste media er nauwelijks aandacht aan besteden. Meer alertheid op eufemismen, op verhullende formuleringen en op stille verschuivingen is daarvoor nodig en journalisten zijn bij uitstek toegerust om dat te herkennen. Je zou daarom toch denken dat het juist de taak is van de journalist om het – ook weer niet al te ingewikkelde – trucje te exposeren.

Taal is ons krachtigste instrument. Dat maakt zorgvuldig gebruik ervan noodzakelijk – in de spreekkamer én in de samenleving. Zodra woorden verhullen in plaats van verhelderen, is waakzaamheid geboden.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee?Hartelijk dank!

Het bericht Taal manipuleert: Wees alert op verzachtende en verhullende formuleringen en op stille verschuivingen in het woordgebruik verscheen eerst op Wynia's Week.

Integendeel.

Door de bank genomen zijn we enorm ijverig trends en ontwikkelingen uit de Angelsaksische cultuur, niet in de laatste plaats de daar gebezigde Engelse taal, kritiekloos op te zuigen. Voorbeeld: omliggende landen als Frankrijk, België en Duitsland in ogenschouw nemend is het tempo en de welwillendheid waarmee wij trendy woorden als bijvoorbeeld awesome en awkward overnemen onvergelijkbaar met de veel meer afwachtende houding om ons heen.

YouTube-invloed

Publiekshistoricus Coks Donders, die zelf een poosje in Amerika heeft gewoond, hintte er onlangs in het actualiteitenprogramma Nieuws van de Dag (SBS6) op dat we enige afremming van die Angelsaksische invloed hier ten lande naar het rijk der fabelen moeten verwijzen. Zeker als we uitgaan van het aloude adagium dat ‘de jeugd de toekomst’ heeft. ‘Mijn ouders deden nog hun best me naar verantwoorde programma’s als VPRO’s Achterwerk in de kast te laten kijken. Maar de jeugd van nu navigeert op internet vrijelijk naar allerhande sociale media, waaronder YouTube. Gevolg? De kids hebben vloeiend Engels bijna eerder onder de knie dan vloeiend Nederlands.’

Een andere reden dat de verengelsing van de Nederlandse taal eerder zal versnellen dan vertragen (naast de enorme pijplijn van Engelstalige content over de digitale kabels), is dat D66 de winnaar is van de zonet gehouden parlementsverkiezingen. En er geen partij in de Tweede Kamer is die zo enthousiast gewerkt heeft aan de opmars van het Engels op onze universiteiten. Geen partij ook die zoveel angst heeft gevoed dat als Nederland zich niet snel genoeg aanpast aan de internationale dominantie van het Engels, er negatieve consequenties voor onze economie aan vastzitten. Kortom, vanuit Den Haag zal de komende jaren weinig anders te verwachten zijn dan een nóg servielere houding jegens het vaakst als wereldtaal genomineerde Engels.

Of het nu de commercie is of de angst in het onderwijs voor patriottisch te worden versleten, zodra er een kans verschijnt zich via de Engelse taal het spook van provincialisme achter ons te laten en onszelf groter en relevanter voor te doen dan we daadwerkelijk zijn, tja, dan zwichten wij, Nederlanders, maar al te graag. Want wat zijn we bijvoorbeeld ongelofelijk blij dat onze afgestudeerden sinds enige tijd bachelors en masters heten! Zodat de hele wereld in een keer weet met welk opleidingsniveau ze te maken heeft en wat de bijbehorende verwachtingen mogen zijn. En wat praat de top van het bedrijfsleven graag over het halen van targets in plaats van doelen; hoeveel zwaarder lijkt het halen van die targets immers niet, en hoeveel meer glamour is eraan verbonden wanneer je ze bereikt, dan wanneer je op z’n suffe Jan Boerenfluitjes zegt ‘we hebben dit jaar aan de doelstellingen voldaan’?   

De tussenconclusie is dat de Nederlandse taal aan een kansloos lijkende tweefrontenoorlog lijkt blootgesteld; dat de verengelsing zowel van onderop (de jeugd) als van bovenaf (de managers en ceo’s) wordt geïnjecteerd. En van dat laatste komen af en toe voorbeelden aan het licht, die het schaamrood op de kaken doet verschijnen, al ligt dat schaamrood soms dicht bij de onbedaarlijke schaterlach. Zoals in 2022, toen de nieuwe baas van Schiphol, Ruud Sondag, ter geruststelling van de vliegreiziger een introductievideo over zichzelf maakte en, staand tussen de transportbanden, rechtsreeks uit een drukbezochte hei-dag vol coke snuivende en managementjargon debiterende collega’s leek te zijn gerold.  

Binnen de tijdsspanne van een of twee minuten beloofde Sondag, kijkend in de cameralens, dat hij voor een ‘flawless passagiersbelevingsproces’ zou gaan zorgen, dat hij beter zou gaan letten op ‘what makes people tick’, dat Schiphol onder zijn leiding voortaan bereid zou zijn  die ‘extra mile’ aan servicegerichtheid te leveren en dat, mocht dit allemaal uitkomen, ‘half of the battle’ al gewonnen was. De video werd onmiddellijk druk gedeeld. En toen Vandaag Inside er nog eens een slinger aan gaf en René van der Gijp haast bleef steken in zijn eigen lachkick, was Ruud Sondag binnen luttele uren het ultieme symbool van het blaaskakerige gilde der managers. Zeker toen hij benadrukte dat het goed functioneren van een internationaal vliegveld uiteindelijk draaide om het op orde krijgen van ‘the basic’.

Het niet te stoppen Halloween

Het zou nog te overzien zijn wanneer de Angelsaksische invloeden beperkt blijven tot lipbewegingen die Engelse in plaats van Nederlandse woorden vormen, maar zo onschuldig is het allang niet meer. Neem de opmars van het Halloween-feest, dat afgelopen weekend in tal van Nederlandse steden grootschalig werd gevierd. En dat door verkleedpartijen van de allerkleintjes en hun al even op verkleden verliefde ouders een aanblik bood alsof we niet in Nederland waren maar in een middelgrote plaats in Amerika. Een van de organisatoren van de Halloween-viering in Zoetermeer noemde het astronomische getal van 35.000 aan opkomende bezoekers (‘waarschijnlijk meer’). En vertelde in een adem dat er verspreid over Zoetermeer acht scare-zones waren ingericht, waar acteurs de rondlopende kinderen met hun optreden nog wat extra deden griezelen.   

De actiegroep Kick Out Zwarte Piet (KOZP) moet ja-knikkend hebben toegezien hoe de kinderen in Zoetermeer op camera, gevraagd naar hun favoriete kinderfeest, de goedheiligman uit Spanje massaal oversloegen en Halloween op nummer een plaatsten. Met Halloween was het ‘schrikken én veel snoep krijgen’, verklaarde een verklede dreumes (duidend op het ontbreken van dat eerste bij Sinterklaas). Een ander met verf beschilderd kind oordeelde al even hard ten nadele van de 5 december-vreugde, verlekkerd erop wijzend dat ‘Halloween enger is’ en dus leuker. Waarop een derde kind niet milder aansloot met de schampere constatering dat je bij Sinterklaas ‘alleen cadeautjes’ krijgt, suggererend dat het ten opzichte van Halloween ernstig tekortschiet in entertainment-waarde.   

Zwarte Pieten-meetkunde

Het lijkt erop dat gewortelde najaarsfeesten als Sint Maarten en Sinterklaas in rap tempo aan de verliezende hand zijn; dat hun betekenis en het enthousiasme waarmee ernaar uitgekeken wordt drastisch afneemt. Het jaarlijkse gedoe rond de intocht van Sinterklaas en of er hier of daar geen geheel zwart geschminkte Zwarte Piet doorheen glipt, met een racisme-rel als standaard nevenverschijnsel, heeft de lol er voor jonge ouders danig van afgeschraapt.

De oplettende toeschouwer ziet de drommen mensen aan de kades elk jaar verder slinken, niet ondenkbeeldig vanwege het hen aangeprate bewustzijn ongemak te moeten voelen als de Pieten-brigades linksom of rechtsom etnisch geen exacte afspiegeling zijn van de huidige populatie. Het organiseren van een niet tot ophef leidende Sinterklaasintocht lijkt dan ook te zijn uitgegroeid tot een specialistische vorm van meetkunde.

Laatst nog, bij de spannende race tussen D66 en de PVV om de grootste partij van Nederland te worden, werd NOS-presentator Albert Bos vermoedelijk bevangen door koortsdromen dat hij de Amerikaanse in plaats van de Nederlandse verkiezingsuitslagen aan het verslaan was en riep hij met een orgiastische ondertoon ‘too close to call!’. Ja, in dit licht bezien is onze obsessie met president Trump en de potsierlijke stroom kritiek die we dagelijks vanuit ons miniland naar Amerika verschepen niets anders dan een verkapte sollicitatie de eenenvijftigste staat van de USA te mogen worden.

En hebben we zelf niet door dat we allang niet meer zonder de entertainment value van ‘The Donald’ kunnen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook straks in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank!  

Donateurs kunnen nu ook reageren op recente artikelen, video’s en podcasts en ter publicatie in Wynia’s Week aanbieden. Stuur uw reacties aan reacties@wyniasweek.nl. Vergeet niet uw naam en woonplaats te vermelden (en, alleen voor de redactie: telefoonnummer en adres). Niet korter dan 50 woorden, niet langer dan 150 woorden. Welkom! 

Het bericht Verengelsing is onvermijdelijk, maar het is verbijsterend hoeveel haast we daarmee hebben verscheen eerst op Wynia's Week.

Op het eerste gezicht kan het nog een vrij onschuldig stijl- of smaakverschil over de taak van de journalistiek lijken. Maar je hoeft slechts een paar minuten naar NPO Radio 1 te luisteren om erachter te komen hoe wezenlijk en diepgravend dit verschil is. En hoe absurd groot de jas die hedendaagse journalisten aantrekken. Daags nadat Vandaag Inside met overmacht de Gouden Televizier-Ring 2025 had gewonnen nam ene Carmen Fernald plaats in het ‘mediaforum’ van het KRO-NCRV-programma Spraakmakers (luistertip).  

Groteske bemoeizucht

Fernald, in het dagelijks leven ‘Hoofdredacteur Levensbeschouwing’ bij de NTR, liet in alles doorschemeren dat ze het een schande, zo niet verachtelijk vond dat Vandaag Inside die publieksprijs had gewonnen (indien ze de tijd zou hebben gekregen leek ze me in staat live elke stemmer op VI persoonlijk te bellen om hun abjecte keuze aan de kaak te stellen). Maar nog het meest grotesk was haar bemoeizucht met de gesprekken in voetbalkantines (waarover het forum eensgezind vaststelde dat VI er een weerspiegeling van is). In die gesprekken vond Fernald dat er ‘iets miste’. 

In deze twee woorden balde de zelfoverschatting van de hedendaagse journalistiek zich op loepzuivere wijze samen: een journalist die zittend op een kennelijk zelf gecreëerde wolk op alle voetbalkantines neerkijkt en met een kennelijk zelf gecreëerd netwerk van afluisterapparatuur niet alleen voorwendt te weten wat daar uitgewisseld wordt, maar daar ook nog over meent te moeten zeggen dat ze er iets aan vindt ontbreken. Ja, hier profileerde zich een voetbalkantine-deskundige in de dop. Uit alles bleek dat ze niet graag in voetbalkantines komt, maar ze pretendeerde wel te weten wat daar ‘mist’ (allicht, de invloed van de NTR).

Gelet op alles wat Fernald verder nog in datzelfde ‘mediaforum’ te berde bracht, is Veelo misschien nog te mild geweest in zijn boek. In Nederland lopen er hoofdredacteuren rond die geen enkele concurrentiestrijd meer ervaren tussen Feiten en Beeldvorming, maar, zoals Fernald, bijna alleen met dat laatste begaan zijn. En die Beeldvorming ongegeneerd als eindproduct van de journalistiek beschouwen en niet (de poging tot) getrouwe weergave van de realiteit (om die vervolgens bij de nieuwsconsument neer te leggen). Ja, ook de andere forumleden meenden schaamte te moeten voelen voor het gedrag van Nederlandse tv-kijkers die overweldigend op VI hadden gestemd. Dit in verband met de, u raadt het al… beeldvorming over Nederland.

Dit is een uitgebreide, maar zeer relevante opmaat naar het eigenlijke onderwerp van dit artikel: taalzuivering. Met Fernald nog op het netvlies (en de door collega-forumlid Bero Beyer geuite wens het gesprek in de voetbalkantines vanuit de mediawereld ‘te veranderen’ – over rare machtsfantasieën gesproken) heb je de mindset van het groeiende activisme in de journalistiek, en het wantrouwen tegen nieuwsconsumenten, haarscherp in beeld. Huns inziens staan voetbalkantines – met VI als hyper-populaire cultuurdrager daarvan – ongeveer gelijk aan verzetshaarden die uitgeschakeld moeten worden en taalkundig heropgevoed. Vanuit dat oogpunt is het een hele kleine stap de taal van je eigen medium via een code of checklist te gaan modelleren naar het einddoel dat je wilt bereiken: het moreel corrigeren van de voetbalkantine.

Steeds meer omstreden woorden

Recent hebben we allemaal kunnen meemaken hoe de factor etniciteit angstvallig uit de berichtgeving over jongerenrellen in en rond Beverwijk werd gefilterd, en we een gebruikelijke douche van mistige termen als ‘jeugdbendes’, ‘rivaliserende jongeren’ en ‘jongeren met multi-problematiek’ over ons uit kregen gestort. Kijk voor de grap eens terug naar de uitzending van Pauw en De Wit waar de Beverwijkse burgemeester (Martijn Smit) en de regionale politiechef (Hamit Karakus) te gast zijn. En waar ze een parodie ten beste geven op wat je als burger hoopt dat bevoegd gezag is, hoofdzakelijk omdat beiden, als niet volleerde Houdini’s en uit angst te stigmatiseren, allerlei taalklippen proberen te omzeilen. Wat er uit hun mond komt is bijna niet anders te kwalificeren dan als een verbaal doolhof.    

De lijst van in ongenade gevallen woorden groeit en groeit. Dat Nederland afstevent op een (steeds meer) etnisch gemêleerde bevolkingssamenstelling mag geen ‘omvolking’ worden genoemd. Ook het woord ‘asielstroom’ ligt hevig onder vuur, omdat dit het individuele karakter van elke asielzoeker afzonderlijk zou miskennen of onvoldoende celebreren. Bekend is ook de weerstand tegen de term ‘illegalen’, die juridisch-technisch natuurlijk helemaal klopt, maar vanuit het bredere perspectief van de planeet op verfoeilijke wijze zou suggereren dat er mensen zijn die niet thuishoren op dit hemellichaam. En dan is er nog de verhoogde spanning rond de term ‘remigratie’. En dat terwijl we sinds 1985 gewoon een wet met die naam hebben: Remigratiewet. Speciaal bedoeld voor vrijwillig terugkerende migranten. Wat is het probleem, zou je zeggen. Maar het woord wordt nu constant in een kwaad daglicht gesteld, alsof er weer treinen naar Duitsland gaan rijden.   

De grap is dat de activistische stroming in de journalistiek (die zijn tentakels in steeds meer gremia uitspreidt) ijzersterk meent te staan en bij al deze voorbeelden zelfverzekerd ‘dehumanisering!’ roept. Alsof het reduceren van een jongere die een pistool in iemands mond duwt tot de bloedeloze bestuursterm ‘multi-problematiek’ niet net zo’n harde poging is te verdoezelen dat het om een individu van vlees en bloed handelt. En daarmee dus net zo goed (of ten opzichte van etnische vermelding nog meer zelfs) als dehumanisering te kenschetsen valt.   

Laten we nodeloze somberheid buiten de deur houden, maar ook niet voorbijgaan aan de waarschuwing van een alerte lezer van dit medium. Hij voorspelt dat ‘demografie’ het volgende woord wordt dat in het verdomhoekje zal worden geplaatst, voor zover het daar al niet in zit. Immers, de activistische journalistiek klaagt steeds vaker over een heersende ‘obsessie’ met demografie bij media en publiek, wat ongeveer synoniem is met ‘dat vinden wij ongezond en laten we het er alsjeblieft niet meer over hebben’. Met onmiskenbaar gevoel voor humor sluit diezelfde lezer af met de voorspelling dat straks alleen de zin ‘welkom in mijn land’ door de journalistieke beugel zal kunnen.

Gestroomlijnde gedachten

Het beroerde is: niet alleen mevrouw Fernald zit op die wolk neer te kijken op de onbeschaafd geachte voetbalkantines, maar bijna de voltallige mainstream-journalistiek. Men is daar taalrechtbank en bestuurder in een lichaam geworden.

Wie woorden verbiedt of buiten de orde plaatst begeeft zich op het hellend vlak ieders gedachten te willen stroomlijnen.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Let op uw woorden: activistische journalisten kruipen steeds vaker in de rol van taalrechter  verscheen eerst op Wynia's Week.

Volgens De Vos betekent omvolking ‘dat het Nederlandse volk verdwijnt. Doordat er zulke grote aantallen mensen hiernaartoe komen.’ De interviewer hield haar de definitie van de AIVD voor, die omvolking een ‘rechts-extremistische complottheorie’ noemt. De Vos bleef bij haar uitleg: ‘Volgens mij is omvolking een term die in het woordenboek staat. Het ene volk wordt vervangen door een ander volk. Of dat moedwillig gebeurt, is ondergeschikt.’

Linguïstische verwarring

De Vos kreeg bijval van Telegraaf-journalist Wierd Duk. Hij verklaarde op X dat omvolking niet primair verwijst naar een complottheorie, maar naar een feitelijke constatering van demografische veranderingen en riep op om er ‘iets aan te doen’ in plaats van ‘voor taalpolitie te spelen’.

Daarop volgde een reactie van historicus Leo Lucassen, die Duk ervan beschuldigde ‘zijn eigen racisme te ventileren’ en bewust onwetendheid te veinzen over de ‘racistische complottheorie’ die omvolking zou zijn.

Ook emeritus hoogleraar Paul Cliteur mengde zich in de discussie. Op mijn stelling dat betekenis voor een groot deel een kwestie van gebruik is, tweette hij dat ‘iedere gebruiker van de taal het onvervreemdbare recht heeft een woord te gebruiken in de betekenis die hij of zij daaraan wil toekennen’. Ook claimde Cliteur dat het woord omvolking is geijkt door de Franse schrijver Renaud Camus in zijn boek Le Grand Remplacement uit 2011. ‘Het feit dat “de nazi’s” het woord ook in een bepaalde betekenis hebben gebruikt (niet de betekenis van Camus) doet daaraan niets af.’

Hierop meldde Renaud Camus zich zelf op X om Cliteur te corrigeren: ‘De term is inderdaad door de nazi’s gebruikt en ik gebruik hem in precies dezelfde betekenis. Zij gebruikten hem om hun misdaad aan te duiden; ik gebruik hem om de misdaad van het wereldwijde Davos-cratische vervangingsproces aan te duiden, hun opvolger, die in het Westen bereikt wat zij in het Oosten niet hebben kunnen volbrengen.’

Weer anderen probeerden de definitie van De Vos in een bredere context te plaatsen van kwestieuze uitingen die werden gedaan door haar partijgenoten. Van het aanmaken van een X-lijst ‘dysgenetische dierentuin’ door haar partner en nummer 9 op de FvD-lijst, tot de welbekende ‘blank Europa’ uitspraak van Thierry Baudet, alles werd meegenomen in de weging. Medestanders vonden dat doorgaans een vorm van valsspelen, tegenstanders vonden in die context juist bewijs voor een retorisch dubbelspel van Forum.

De filosofische verklaring voor deze linguïstische verwarring over het woord omvolking is dat er tussen de gebruikers geen gedeelde grammatica bestaat over hoe het woord functioneert.

Taalvoetbal

De beroemde Oostenrijkse taalfilosoof Ludwig Wittgenstein (1889–1951) stelde dat betekenis ontstaat in gebruik binnen een zogenoemd taalspel: een sociale praktijk van gedeelde regels. Grammatica is het stelsel van regels dat het gebruik en daarmee de betekenis van woorden binnen een taalspel bepaalt, geworteld in een levensvorm, te begrijpen als de sociale en historische context waarin taal functioneert.

De discussie rondom de betekenis van omvolking die door De Vos is ingezet, volgt het schema van een zogenaamd ja-nee spel. De inzet van het spel is een uitspraak afdwingen over De Vos’ uitspraak: is omvolking neutraal (waar) of extremistisch (onwaar)? Omdat de spelers verschillende grammatica’s hanteren voor omvolking, verschuift de inzet van het spel van een uitspraak over ‘is omvolking neutraal of extremistisch?’ naar een strijd over de grammatica zelf.

Het gevolg is dat de taalhandelingen van spelers buiten hun eigen taalspel ongeldig worden verklaard (onzinnig) door verschillen in grammatica. Er kán dus geen uitspraak volgen of omvolking neutraal of extremistisch is, omdat er tussen de spelers geen consensus is over de spelregels en dus wat telt als een goal. En zonder consensus over de regels is het lastig spelen, en spreken.

Laten we ter illustratie de genoemde spelers opstellen à la Monty Python’s Philosopher’s Football, op het veld van de levensvorm: de Nederlandse migratiediscussie. De inzet is consensus over of omvolking neutraal of extremistisch is. In dit taalspel is grammatica het regelboek voor hoe het woord mag worden gespeeld, een taalhandeling de trap naar het doel. Fluit!

Lidewij de Vos opent met een stevige aftrap: omvolking is neutraal. Ze speelt via het woordenboek, passt naar Wierd Duk, en probeert te scoren binnen een grammatica waarin omvolking louter demografisch is. Haar aanval lijkt even succesvol, maar FvD’s overtredingen – ‘dysgenetische dierentuin’ en ‘blank Europa’ – zorgen voor twijfel. De vlag gaat omhoog; haar trap wordt betekenisloos verklaard door de partijcontext.

Migratiekritiek als racisme

Leo Lucassen bouwt zijn aanval op. In zijn grammatica is omvolking een extremistisch complot. Hij onderschept De Vos’ bal en verklaart haar neutraliteit betekenisloos, mede door haar Timmermans-verwijzing – ‘Europe will be diverse’ – die als complotdenken leest. Lucassen scoort door omvolking als racistisch complot te framen, waarbij zijn racismebeschuldiging voortkomt uit zijn grammatica die neutraliteit als racisme verwerpt, en richt deze op Duk.

Duk countert en verwijt Lucassen een valse tackle: het telkens framen van migratiekritiek als racisme. In zijn grammatica, waarin omvolking een feitelijke observatie is en ‘taalpolitie’ buitenspel staat, lijkt zijn trap raak. Maar in Lucassens taalspel is de zet van Duk betekenisloos; zijn neutraliteit wordt als racistische dekmantel gelezen door FvD’s context.

Paul Cliteur pleit voor vrije definities, zijn grammatica laat iedereen het woord vrij spelen. Zijn inzet rolt elegant, maar Camus kapt hem af: vrije definities ontkennen de historische lading. Geen grammatica wordt gedeeld, spelers verklaren elkaars zetten ongeldig, en het spel ontspoort. Fluit!

De wedstrijd eindigt in linguïstische verwarring.

Omwoording

In het gepolariseerde veld van de migratiediscussie bepalen de grammatica’s van taalspelen de grenzen van het debat. Toen ik tijdens een diner enthousiast verhaalde over de taalfilosofische uitdagingen rondom de betekenis van omvolking verzuchtte mijn tafelpartner: ‘Het maakt me niet uit hoe het heet, ik wil gewoon dat het stopt.’ Deze groep, wiens feitelijke taalspel nu botst op het gepolariseerde veld waarbinnen migratiekritiek vaak als extremistisch wordt geframed, heeft twee opties:

1. Het consistent gebruiken van ‘omvolking’ in de lexicale betekenis van ‘vervanging van het ene volk door een ander volk’ in de hoop de taalgemeenschap mee te krijgen in dat spel. Gegeven de ophef die hier is geschetst, lijkt die strategie weinig kans van slagen te hebben.
2. Het ijken van een nieuwe term die minder eenvoudig te kapen is door zowel de extremisme-roepers als daadwerkelijke extremisten. Een woord als ‘vervangingsmigratie’ of ‘demografische verschuiving’ kan een nieuw ja-nee spel starten dat minder snel ontspoort, mits het gepolariseerde veld van de migratiediscussie dat nieuwe spel toelaat.

Zonder gedeelde grammatica kan er geen uitspraak volgen over wat neutraal of extremistisch is en blijft de discussie rondom ideologisch geladen thema’s als omvolking ontsporen. Het politieke en maatschappelijk speelveld anno nu is sterk gekleurd door de Tweede Wereldoorlog. Het is dan ook niet waarschijnlijk dat een term die direct verwijst naar een nazipraktijk door de taalgemeenschap zal worden geaccepteerd als neutraal. Voor de rechtse meerderheid, die zoals Wierd Duk de empirische claim van demografische verandering als inzet van het debat wil zien en niet de regels voor het benoemen van het probleem, geldt dat het probleem eerst breed bespreekbaar moet worden gemaakt. Zonder consensus over de spelregels van het debat blijft zinvol spreken onmogelijk.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Discussies over ‘omvolking’ lopen steevast uit de hand. Maar misschien is er een uitweg verscheen eerst op Wynia's Week.

Ik verloste de ober zo snel mogelijk uit zijn lijden en liet op ‘Spa Rood’ alras ‘sparkling water’ volgen, waarna de ober opgelucht knikte en ik me afvroeg hoe lang hij in dit café rondliep. Niet lang, raadde ik, want hoe was het anders mogelijk dat de betreffende jongeman zijn  allereerste Spa Rood-bestelling leek te hebben opgenomen? Ja, het zou zomaar kunnen dat hij ettelijke ogenblikken eerder, nat achter de oren, op het terras van ‘De Jaren’ was losgelaten. Gezien de personele omloopsnelheid in de hoofdstad wellicht zelfs de normaalste zaak van de wereld.  

Netwerk-economische A-locatie    

Het verdwijnen van Nederlands als voertaal in de Randstedelijke horeca lijkt in de eerste plaats een netwerk-economische kwestie. Voor miljoenen jongeren uit Oost- en Zuid-Europa en elders in de wereld is Amsterdam een dusdanig interessante plek om te zijn dat ze, bij wijze van spreken, bereid zijn geld toe te geven om in de hoofdstad te mogen werken. In de meeste gevallen niet om tot een uitmuntende kok, ober, afwasser of serveerster uit te groeien, maar lang  genoeg in het veelbelovende netwerk van (meestal goed opgeleide) Amsterdammers – zeg maar, de ‘havermelkelite’ – te blijven hangen om de stap naar een volgend, iets beter baantje te kunnen nemen. Kortom, vanuit het perspectief van de arbeidsmigrant is de grachtengordel een netwerk-economische A-locatie.   

Tegelijkertijd is het lang niet altijd zo dat bestellen in het Engels het rechtstreekse gevolg is van personeel dat van verre komt en daardoor geen Nederlands spreekt. Uit diverse artikelen in vaktijdschriften blijkt dat grootstedelijke horecaondernemers vaak de voorkeur geven aan Engels als voertaal; niet omdat ze de Engelse taal nou zo toegenegen zijn of de clientèle uit steeds meer buitenlanders bestaat, maar omdat het simpelweg als sexyer wordt gezien (‘het is beter voor de uitstraling van mijn zaak als er in het Engels wordt bediend’). 

Sexy of niet sexy: dat de universiteitssteden de afgelopen jaren overspoeld zijn door buitenlandse studenten en de Nederlandse universiteiten, deels uit financiële motieven, ook zelf hebben besloten de ene na de andere studie Engelstalig te maken, heeft de situatie van het Nederlands in de urbane gebieden eveneens danig uitgehold. Als je, zoals ondergetekende, tamelijk gedachteloos ‘Spa Rood’ bestelt, kun je niet alleen een vraagteken op het gezicht van de ober verwachten, maar niet zelden, een graadje minder vriendelijk, een meewarige gezichtsuitdrukking die suggereert dat je een boertje-van-buiten bent als je niet doorhebt dat Engels de lingua franca in de betreffende gelegenheid is.  

Zonder al te sentimenteel te willen zijn lijkt het erop alsof er twee soorten Nederland aan het ontstaan zijn, waarvan de taalkwestie een symptoom is. De grote boekhandels in Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht geven al enige tijd aan dat hun Engelstalige afdeling de snelst groeiende is. Uitgevoerd in zuurstokkleurige boekkaften is de zogenaamde ‘young adult’-literatuur in opmars, niet alleen bij buitenlandse toeristen die wat leesvoer zoeken maar juist ook bij Nederlandse pubers die willen lezen over typische jongerenthema’s als verslaving, gender, seks, relaties, vakanties en carrière maken. In de meest prominente boekwinkel van een middelgrote stad als Alkmaar is het tegenwoordig tussen de spelletjes, de snuisterijen, de puzzels en de dagboeken of bekentenissen van BN’ers zoeken naar een ouderwets literair boek.  

Culturele omslag 

En als je naar de sociaaleconomische kaarten van de planbureaus kijkt, is er maar een conclusie over Nederland te trekken: de uitbreiding van het Engels, in de horeca en elders, zal achteraf niet zomaar een bevlieging blijken te zijn, of een lichtzinnige trend, maar de voorbode van een culturele omslag. In de vier grote steden wordt immers het meeste geld verdiend, zijn veruit de meeste banen te vergeven en concentreert zich het zogenaamd hoogwaardig-technologische werk. Zonder dat het bedienend personeel het zelf doorheeft zeggen ze tegen jou als bezoeker uit de periferie: ‘jij loopt in het verleden rond, ik vertegenwoordig de toekomst’. En te vrezen valt dat ze gelijk hebben.   

Natuurlijk zijn de geschetste ontwikkelingen deels onafwendbaar. En horen ze bij een open samenleving die ook nog eens vaak omschreven wordt als ‘het logistieke knooppunt van Europa’. In dit licht zit er misschien niks anders voor ons op dan de armen ten hemel te heffen en te zeggen ‘laat het Nederlands maar varen’, al zijn er diepgaande twisten in wetenschappelijke kring over hoe snel of langzaam het Nederlands daadwerkelijk verdrongen zal worden, variërend van enkele tientallen jaren tot ‘let maar op, over een eeuw is Nederlands hier nog steeds de dominante taal’.  

Zeurpieten en vooruitgangshaters 

Wat, tot slot, wel opvalt is dat het culturele besef bij hedendaagse horecaondernemers zo goed als onbestaand is. Als je anno 2025 een arbeidsmigrant aanneemt in jouw bar, café of restaurant zou het – zeker met de apps die vandaag de dag beschikbaar zijn – een fluitje van een cent moeten zijn om hem of haar wat elementair Nederlands bij te brengen. En in inzake eenvoudige verzoeken of rituelen een beetje wegwijs te maken in het Nederlands, maar zelfs een ‘alsjeblieft’ of ‘dank je wel’ is maar al te vaak een brug te ver. 

Nederlanders die voor de Nederlandse taal pleiten, of blijk geven het een verlies te vinden dat het in de grote steden op zijn retour is, worden al snel als zeurpieten of vooruitgangshaters neergezet. 

Zeker door horecaondernemers die speuren naar schaars personeel.  

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!  

Het bericht Nederlands trekt zich terug uit Nederland: hoe autochtonen vreemden werden in de grootstedelijke horeca  verscheen eerst op Wynia's Week.

Dit is een van de standaard-beginzinnen van een chatbot genaamd ‘Billie’, die namens Bol.com wordt afgestuurd op klanten die om wat voor reden ook de behoefte voelen om met Bol in contact te komen. Behalve dat het zinnetje servicegericht en hulpvaardig klinkt, en ‘Billie’ zich dus onmiddellijk een aura van toffe peer lijkt aan te meten, is het volgens diverse bronnen ook in bedrijfseconomische termen een doorslaand succes: deze chatbot weet ruim zeven van de tijdelijk gedesoriënteerde tien Bol-klanten van een bevredigend antwoord of advies te voorzien zonder de tussenkomst van een mens. 

Overgeheveld naar AI 

De klachtenafhandeling bij Bol zal noch het eerste noch het laatste bedrijfsproces zijn waarbij maximale inspanning wordt geleverd om de mens buiten de deur te houden. Met de spectaculaire opkomst van AI grotendeels nog voor de boeg, ligt het in de lijn der verwachting dat er de komende jaren complete sectoren, alsook complete processen binnen die sectoren, vanwege kostenoverwegingen uit mensenhanden getrokken gaan worden en overgeheveld naar AI.  

Niet voor niets bestaan de meest tot de verbeelding sprekende succesverhalen uit de recente bedrijfshistorie niet meer uit de gestage opbouw van imperia die op diverse continenten in grote kantoorreuzen gehuisvest zijn, maar uit slimme stukjes software die in kleine kring zijn ontwikkeld. En van de ene op de andere dag in de vorm van een icoontje op ons telefoonscherm verschijnen, waarvandaan ze ons, eveneens zonder tussenkomst van een mens, sneller en goedkoper dan de concurrentie een dienst leveren: of die nu met logistiek, informatie, distributie of direct economisch gewin te maken heeft. Zo werken er volgens de laatste schattingen amper tweehonderd mensen bij een van de meest spraakmakende AI-bedrijven van de laatste tijd, DeepSeek (in Hangzhou, China). 

Terug naar de beginzin van chatbot ‘Billie’, naar ‘Kom je er niet uit?’. Je zou je kunnen afvragen, en misschien moet je daar een bepaalde leeftijd voor hebben, waarom je door Bol – die ongetwijfeld je geboortedatum weet – niet wordt aangesproken met ‘Komt u er niet uit?’ Is de ‘u’-vorm niet een tikkeltje beleefder? En correcter? En daarmee ook logischer, gezien het feit dat er geen amicaal kopje thee of koffie tussen de gesprekspartners in staat, maar er slechts sprake is van een chatvenster waarin van beide kanten woorden worden ingetikt? Of ben je een hopeloze zeurkous wanneer je je dood ergert aan een chatbot die vanaf het startschot ‘je’ tegen je zegt alsof jullie vannacht nog lepeltje-lepeltje in een bed hebben gelegen? En vervolgens een zwaar woord als ‘ontmenselijking’ inzet om dit om zich heen grijpende verschijnsel te typeren?   

‘Ja, dan ben je een zeurpiet,’ impliceert de website van hostingsbedrijf WNed. Onder het kopje ‘persoonlijker contact’ staat iets te lezen dat denkelijk niet alleen door dit bedrijf als contactstrategie wordt gehanteerd. 

Een gevoel van nabijheid 

‘Tutoyeren,’ staat er, ‘zorgt voor een gevoel van nabijheid. Het geeft klanten het idee dat ze met een vertrouwd persoon praten, in plaats van met een afstandelijk bedrijf. Dit versterkt het vertrouwen en maakt interacties minder formeel en meer menselijk.’ Volgens deze denktrant is het dus niet alleen helemaal oké om een niet door feiten gestaafd gevoel bij klanten op te roepen en hen daarbovenop te beschouwen als te foppen individuen, maar heeft de ‘je’-vorm – althans volgens deze redeneertrant – ook nog eens het voordeel dat het vertrouwen tussen beide uiteinden van het contact, het staat er letterlijk, ‘versterkt’ wordt.      

De verantwoording voor het tutoyerend klantcontact wordt nog een slag absurdistischer. Op dezelfde site valt te lezen: ‘In een tijd waarin gelijkheid steeds belangrijker wordt, weerspiegelt tutoyeren een mentaliteit van partnerschap. Bedrijven willen niet boven hun klanten staan, maar hen juist gelijk behandelen. Dit sluit aan bij de waarden van moderne klanten, die authenticiteit en toegankelijkheid waarderen.’ Dus tijdens een contact waarbij de klant volledig afhankelijk is van de chatbot, en er voor hem of haar niets anders op zit dan steeds te wachten op instructies van diezelfde chatbot, zou er sprake zijn van ‘toegankelijkheid’, ‘gelijk behandelen’ en een ‘mentaliteit van partnerschap’.   

Wetende dat chatbots minutieus geprogrammeerd worden om wat je intikt zo snel mogelijk te categoriseren ten einde je vervolgens via vaststaande routes naar de juiste oplossing te navigeren, pretendeert bovenstaande tekst desondanks dat er sprake is van, lach niet, ‘authenticiteit’. Te vrezen valt dat normale mensen de ironie en de dubbelhartigheid van die pretentie (en die woordkeuze) onmiddellijk begrijpen, maar dat managers die hun brood verdienen in de klantenafhandeling, en regelmatig het woord ‘customer journey’ in de mond nemen, deze vorm van misleiding uiterst serieus nemen. En ongetwijfeld statistisch bewijs hebben klaarliggen dat hun klanten supertevreden zijn met gesuggereerde ‘nabijheid’, verzonnen ‘partnerschap’ en plastic ‘authenticiteit’, waar geen mens meer bij hoeft ingeschakeld te worden.     

Voor geloven dat afstandelijkheid in feite ‘nabijheid’ is, dat eenzijdige instructie voor ‘partnerschap’ kan doorgaan en het produceren van standaardzinnetjes ‘authentiek’ mag heten, bestaat een naam: tech-optimisme. Een van de meest fascinerende, vooruitziende speelfilms over dit thema is Her van Spike Jonze, uit 2013. De in een scheiding liggende hoofdpersoon Theodore, een man van middelbare leeftijd, staat symbool voor de machteloze consument annex burger, die er uiteindelijk willens en wetens voor kiest om zijn eigen eenzaamheid op te heffen door een relatie aan te gaan met zijn ietwat metalig klinkende AI-assistent (stem Scarlett Johansson); een relatie die zo angstaanjagend dicht bij een liefdesrelatie komt (of er daadwerkelijk een is) dat Theorode zijn diepste gedachten prijsgeeft aan de AI-assistent.  

Als je ooit wilt zien en ervaren hoe dun de lijn is tussen gevoelens van warmte en romantiek enerzijds en het machinaal aangestuurd worden door software anderzijds, is dit een aanrader. Wat je krijgt voorgeschoteld zou je een sublieme en mensgeoriënteerde manier van ‘ontmenselijking’ kunnen noemen.  

‘U’ is een bitch! 

Omdat het aannemelijk is dat bedrijven onze gedragspatronen, puur uit kosten- en efficiëntie-overwegingen, serieuzer nemen dan wij, mensen, ooit geneigd zullen zijn te doen, en digitaal klantcontact ten opzichte van telefoneren en real life-ontmoetingen exponentieel zal groeien, is de kans groot dat ‘Billie’ van Bol (en nog slimmere versies in de toekomst) de toon gaan zetten. En dat we allemaal, op elke leeftijd en in elke hoedanigheid, met ‘je’ gaan worden aangesproken. En gestuurd. Nu al is het een geaccepteerde marketing-wet dat in zogenaamde ‘webcare’, digitale hulp op afstand, ‘je’ de standaardaanspreekvorm is.  

Uiteindelijk past ‘je’, hoe lomp het voor oudere generaties ook klinkt, veel beter dan ‘u’ in de manier waarop overheids- en bedrijfscommunicatie zich ontwikkelt. Een ontwikkeling waarbij het vooraf vastgestelde communicatiedoel de heilige graal is en het individu, jij en ik (of: u en ik), het onvoorspelbare element zijn dat zo snel mogelijk ontwapend, gestroomlijnd en afgehandeld moet worden, liefst (dat wel) op een zo beleefd mogelijke wijze.  

Aan de leiband 

‘U’ helpt daar niet bij, of minder. Je klant ‘u’ noemen draagt de suggestie in zich dat je als organisatie bereid zou zijn de lastpak in hem of haar te willen faciliteren, allerlei eigenaardigheden te accepteren, hetgeen qua tijd en kosten negatief uitwerkt op de effectiviteitsstatistieken. ‘U’ is, kortom, een bitch! En die bitch zal in de toekomst door nog vriendelijker stemmen dan die van Scarlett Johansson, in de handen van nog meer aan ‘respectvolle communicatie’ lippendienst bewijzende managers, met ‘je’ worden aangesproken en nog geraffineerder aan de leiband worden gehouden.  

Kort veldonderzoek leert dat de Belastingdienst je in haar per brief verstuurde aanslagen nog met ‘u’ aanspreekt, en dat ook de website van DigiD je op de homepage via ‘u’ benadert (‘Vul uw activeringscode, herstelcode, e-mailcode of machtigingscode in.’) 

Geniet er nog maar even van!  

Hans van Willigenburg (1963) is journalist, schrijver, dichter en podcastmaker. Zijn laatste boek is de interviewbundel ‘Vrijheidsvuur’.    

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht We gaan allemaal ‘je’ heten in plaats van ‘u’ verscheen eerst op Wynia's Week.

De sector die zich het vaakst bezondigt aan de nieuwe mode van het ‘herinneringen maken’ is zonder twijfel die van de touroperators. Deze branche kan allang niet meer terugvallen op het zorgeloze imago van het faciliteren van bruin worden, onder de parasol liggen en betaalbaar dineren bij zonsondergang. Sinds de opkomst van het klimaat-issue kijkt de politiek namelijk structureel zuinigjes naar de C02-uitstoot van al dat vliegverkeer richting zon. En ligt het verwijt van overbodigheid constant op de loer. Waardoor er allerlei maatregelen dreigen die de zonvakantie fiks duurder maken, zoals de veelbesproken en omstreden vliegtaks.

O zo ‘inspirerende’ vakanties

Door te suggereren dat reizen een spirituele behoefte bevredigt en de betekenis van vakantie veel verder reikt dan luieren, uitbuiken, drinken, eten en wegdoezelen, en hun klanten in en rond hun hotel of appartement druk zijn met ‘herinneringen maken’, tracht de reisbranche dat minder florissante gezicht naar de achtergrond te duwen. En doen touroperators niets liever dan zich positioneren als leveranciers van welzijn; bijvoorbeeld via korte interviews waarin klanten getuigen van het plezier waarmee ze terugkijken op hun o zo ‘inspirerende’ dan wel ‘onvergetelijke’ vakantie.  

Achter deze switch van zakelijke reisorganisator naar invoelende heelmeester van de ziel gaat behalve een gewenste imagoverandering ook een cultuurswitch schuil. De toerist – als verzinnebeelding van westers consumentisme, en als wansmakelijk uitgedoste petjes- en gymschoenendrager – is niet langer de ambassadeur van de reissector, maar het weg te moffelen bijverschijnsel. Hoewel er heus nog volop gezopen, gegeten, gefeest en gevreeën zal worden aan en rondom de Zuid-Europese stranden en elders, zoomt de hedendaagse touroperator liever in op het particuliere genot dat aan rustieke dorpjes, uniek natuurschoon en bijzondere musea te beleven valt. De moderne zeden schrijven namelijk voor dat de ‘gemaakte herinneringen’ niet vulgair zijn, maar verheffend.

Ofwel, veel belangrijker dan dat je helemaal uitgerust en uitgeraasd thuis weer in de bank ploft is het dat je innerlijk een rijker mens bent geworden, met, dankzij jouw vakantie, zoveel meer ‘gemaakte herinneringen’ in voorraad om geestelijk uit te putten.           

Of de uitdrukking ‘herinneringen maken’ vanuit de reissector is overgewaaid naar het dagelijks leven of geheel zelfstandig aan een veroveringstocht is begonnen is niet geheel duidelijk. Maar feit is: je hoort het te pas en te onpas gebruikt worden, niet in de laatste plaats in je eigen omgeving. Laatst stelde een vriend voor een rond het thema ‘witbier’ samengestelde kroegentocht af te leggen in een zelden door ons bezochte studentenstad; met het ogenschijnlijke doel de onderlinge band na jaren weer aan te halen. Wellicht omdat hij zag dat er niet onmiddellijk werd toegehapt sprak hij, jawel, van de noodzaak samen ‘herinneringen te maken’, alsof er anders niets zou zijn om op terug te vallen en herinneringen steeds ververst dienen te worden om ze voor irrelevantie te behoeden.

Gecamoufleerde leegte

Hoewel de kroegentocht uiteindelijk in een gemoedelijke sfeer verliep, bleef de geest van ondergetekende afdwalen naar die ogenschijnlijk toenemende ambitie ‘herinneringen te maken’. Met het onaangename gevoel dat de uitdrukking staat voor het camoufleren van een immense, innerlijke leegte; voor de angst een ijskastdeur in het eigen hoofd te moeten openen en beschaamd te ontdekken dat daarachter geen herinneringen liggen opgeslagen, of alleen belegen herinneringen waarvan de houdbaarheidsdatum verstreken is.

Opeens doemde de gelijkenis met het hijgerige begrip bucketlist op: een wensenlijst van spectaculaire activiteiten zonder welke je leven niet compleet zou zijn. En die je er – net als bij dat ‘herinneringen maken’ – toe verplichtte regelmatig uit je dagelijkse gelummel wakker te schieten om dringend iets onvergetelijks te ondernemen of te ondergaan.

Na de genoemde kroegentocht, half wegdommelend op de bank, resteerde er gelukkig nog een voldoende heldere geest. Een geest die zich afvroeg of de maakbaarheidsgedachte geen regelrechte belediging is van het fenomeen ‘herinnering’. Is het magische en waardevolle van herinneringen nou juist niet dat ze er simpelweg zijn, dat je niet weet uit welke hoek van je brein ze tevoorschijn kruipen, dat ze om onduidelijke redenen een intensiteit bezitten die andere herinneringen wegdrukken en hoe dan ook nooit door iemand vooraf in scène zijn gezet onder het motto ‘herinneringen maken’? Kortom, getuigt dat ‘herinneringen maken’ niet van onvoldoende respect voor de schoonheid van herinneringen? En is het niet ook een teken van een ongezonde drift het eigen brein te willen disciplineren? Het dankzij een reeks geregisseerde momenten te voeden in plaats van vrij spel te geven, met de touroperators, evenementenbedrijven en entertainmentreuzen als economische winnaars?

De behoefte om ‘herinneringen te maken’ heeft iets dwangmatigs. En valt tot slot niet los te zien van de groeiende invloed van sociale media. Wanneer je muis en knipperende cursor te lang werkloos blijven, je niks te posten hebt en er daardoor geen hartjes en duimpjes meer jouw kant uit stromen, kilte zijn intrede dreigt te doen, verhoogt dat voor velen de druk om grappig, scherp, ontroerend of op een anderszins aantrekkelijke manier je aardse bestaan te bevestigen.

Digitale zegening

Iedereen kent het type foto waarop een gezelschap breed lachend staat afgebeeld of een groepje collega’s gelijktijdig een duim omhoog steekt dan wel een voltallig gezin in de sneeuw of de zon naar een en hetzelfde punt zwaait: het zijn deze zogenaamd euforische momenten annex foto-ops annex korte videofragmenten die erom smeken gedeeld te worden, tijdlijnen een opkikker te geven en zoveel mogelijk anderen te overtuigen dat niet alleen ‘alles oké’ is in jouw leven, maar dat dat ook nog eens gezien en bevestigd wordt door een x-aantal mensen (liefst zoveel mogelijk). Waarmee ‘herinneringen maken’ het equivalent lijkt van een hedendaagse zegening, niet door een pastoor, een bisschop of andere religieuze gezagsdrager, maar door het collectief van digitale ‘vrienden’ of ‘contacten’. Daarmee is het misleidende aan ‘herinneringen maken’ dat het eenmaligheid, intimiteit en exclusiviteit suggereert, terwijl precies het omgekeerde het geval is.

Uiteindelijk staat ‘herinneringen maken’ gelijk aan niets meer of minder dan een dwangbuis van conformisme.    

Hans van Willigenburg (1963) is journalist, schrijver, dichter en podcastmaker. Zijn laatste boek is de interviewbundel ‘Vrijheidsvuur’.   

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!  

Het bericht ‘Herinneringen maken’ is misschien wel net zo erg als een bucketlist verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Islamofobie wordt in Nederland steeds meer genormaliseerd en dat zie je terug in het veiligheidsdomein’, schreef Evelyn Austin, directeur van Bits of Freedom, in Het Parool van 8 februari. In de eerste zeven woorden van dat ene zinnetje zitten maar liefst drie stevig suggestieve, ja zelfs misleidende termen. Of misschien moeten we het hondenfluitjes noemen: termen die bij een incrowd appelleren aan bepaalde ideologische denkbeelden, en zo de geest meteen rijp maken voor een bepaalde interpretatie. Of framing, zoals het tegenwoordig ook wel heet: zaken en mensen onverdiend ophemelen of juist verdacht maken door ze in een misleidend, vaak onverkwikkelijk daglicht te zetten.

Verreweg de oudste van het trio is ‘steeds meer’ of ‘steeds vaker’. Het is een geliefd middel om te suggereren dat er sprake is van een zorgwekkend groeiend probleem of een onweerstaanbaar in kracht toenemende trend, zonder daarvoor ook maar een snipper bewijs aan te dragen. In ‘steeds meer’ schuilt dreiging. Denk aan ‘kinderen steeds vaker verslaafd aan online gokken’ en ‘steeds meer mensen door achteraf betalen in problemen’. Wie zo’n argument tegenkomt, doet er goed aan extra op te letten, want niet zelden gaat het om goedkope bangmakerij of moet er iets verkocht worden: een boek, een therapie of een onderzoeksbelang. Soms ook betreft het heel letterlijk platte commercie, zoals in ‘steeds meer mensen ontdekken het gemak van Habrakens opklapbedden.’

Innerlijke alarmbellen

‘Steeds meer’ is ook favoriet in de wappiewereld: ‘steeds meer gevaccineerden vallen plotseling dood neer op straat!’ Gek genoeg merken wij, gewone mensen, daar niets van. Ik beweeg mij dagelijks door de drukke straten van Amsterdam, zie daar dan letterlijk honderden mensen in alle soorten en maten. Maar die lopen, fietsen en chaufferen allemaal gewoon door of er niets aan de hand is. In vijf coronajaren heb ik maar één iemand gesproken die een serieuze bijwerking van een COVID-inenting had ondervonden: één! En dat terwijl ik toch een hoop mensen met een verhoogd risico ken. Dat mag anekdotisch bewijs heten, maar het is tenminste bewijs, en dat kun je van het loze ‘steeds meer’ niet zeggen. 

In diezelfde sfeer zitten trouwens ‘natuurlijk’ en ‘vanzelfsprekend’. Ook die termen moeten de innerlijke alarmbellen doen afgaan, want hoewel ze af en toe met recht en reden gebruikt worden, verlenen ze maar al te vaak de glans van geloofwaardigheid aan ideeën en veronderstellingen die bij nadere beschouwing allerminst natuurlijk blijken of vanzelf spreken.

Het manipulatieve gebruik van de tweede term, ‘normaliseren’, is van veel recenter datum. Wie het woordenboek opslaat, ziet dat normaliseren inhoudt dat je iets (beter) aan een norm laat voldoen. Het is een positief begrip, van normaliseren worden dingen bruikbaarder en voorspelbaarder. Een genormaliseerde rivier is beter bevaarbaar, en dat is, even los van sommige moderne watermanagementinzichten, altijd een plus geweest.

Maar dat bedoelde Austin allerminst. Zij gebruikte ‘normaliseren’ als ‘iets normaal, dus aanvaardbaar doen lijken dat niet normaal behoort te zijn’. Daarmee wordt dus juist een norm (of zelfs ‘de norm’) aangepast en aangetast, precies het omgekeerde van wat normaliseren betekent. Je verwringt het begrip zo tot een iets moreels, een negatief waardeoordeel.

Met de lijdende vorm ‘genormaliseerd worden’, suggereert ze ook nog eens dat er ongenoemde, ‘dus’ stiekeme en kwaadwillige krachten aan het werk zijn. Krachten die gore gedachten en onsmakelijke opvattingen wit willen wassen. Dat gebeurt beslist wel, maar de meeste samenzweringen bestaan niet en zo gemakkelijk kantelen breed gedragen normen nu ook weer niet. En, leuk of niet, in een vrije en open samenleving mag het. ‘Democratie is niet voor bange mensen’ zei minister Carel Polak daarover in 1968, want juist dat is vrijheid van meningsuiting: dat mensen dingen mogen beweren en verdedigen die je ten diepste verwerpelijk acht. Zoals Voltaire naar men zegt al verklaarde: ik verafschuw uw denkbeelden, maar ik zal tot het bittere einde uw recht verdedigen om ze te uiten. Dat is andere koek dan onwelkome mensen en ideeën gemakzuchtig zwart maken met dat ‘genormaliseerd worden’. Leg dan je bezwaren uit, spreek klare taal.

Voortschrijdend inzicht

Ook gaan mensen bij nader inzien soms anders over dingen denken. Een recent voorbeeld is Angela Merkels destijds breed gedragen ‘Wir schaffen das’, dat nu sneuvelt onder voortschrijdend inzicht gebaseerd op ontnuchterende ervaringen. Dan verandert dus de norm zelf. Het is misschien niet aangenaam, maar als de werkelijkheid echt anders blijkt dan je optimistische moraal je rotsvast deed geloven, moet je daar toch echt naar luisteren en handelen. Anders maak je nog veel meer kapot.     

De derde manipulatieve groep termen zijn nieuwvormingen op het kernwoord ‘fobie’. ‘Begeerte is uit zijn aard niet voor rede vatbaar’, schrijft Sally Rooney in haar roman Intermezzo over kussen, en zo is het met fobieën ook. Een fobie is een even onberedeneerde als onbeheersbare angst voor het een of ander. In beginsel zijn fobieën nuttige onderdelen van ons fysieke bestaan. Enige vrees voor water (watervrees, hydrofobie), hoogten en diepten (hoogtevrees, acrofobie), opgesloten raken (claustrofobie), allerlei gedierte of zelfs vreemde figuren (xenofobie) kan levensreddend zijn en daarmee evolutionair voordelig. Helaas vliegt dat biologische alarmsysteem nogal eens uit de bocht. Zo is een op zich nuttige afkeer van grote open vlakten (agorafobie), waar je als kwetsbare oermens geen dekking kon vinden, in vreedzame moderne stedelijke omgevingen alleen nog maar een last.

Fobieën kunnen ook ontstaan of verergeren door medicijngebruik. Zo ken ik iemand die, toen bleek dat hij aan hartfalen leed, plotseling een ontembare hoogtevrees ontwikkelde – hij durfde letterlijk geen bruggetje meer over en in geen flatgebouw meer op bezoek. Die fobie verdween weer even snel toen zijn medicatie gedeeltelijk werd afgebouwd. Dat laat zien dat fobieën echt in onze lichamelijkheid wortelen en niets van doen hebben met moraal of karakter. Je kunt iemand een fobie dus ook niet verwijten.

Bij verzonnen nieuwvormingen wordt dat allemaal verraderlijk omgekeerd. Begrippen als Russofobie en islamofobie zijn ideologische verzinsels met een zware en eenzijdige morele lading, geplakt op het element van redeloze angst van de fobie. Juist dat maakt ze zo destructief: iemand die islamofobie of Russofobie wordt aangewreven, heeft niet alleen ongelijk, maar is moreel fout. Bovendien is zo iemand  vanzelfsprekend onredelijk, dus is het onnodig om naar hem of haar te luisteren.

Bovendien zijn de ideologische fobieën islamofobie en Russofobie zelf onredelijke verwijten aan mensen die juist heel begrijpelijke en redelijke bezwaren hebben tegen de gewelddadige agressie waarvan zowel Rusland als al dan niet zelfbenoemde vertegenwoordigers van de islamitische gemeenschap systematisch blijk geven. Bezwaren tegen hun weigering om zich op voet van gelijkwaardigheid te verhouden tot hun sociale omgeving – buurvolken in het ene geval, buren in het andere.  En tegen hun consequente weigering om verantwoordelijkheid te nemen voor hun daden of de wandaden van lieden die in naam van hun gemeenschap zeggen te handelen, dan wel daarvan openlijk afstand te nemen.

Woorden doen ertoe

Bij twee andere populaire verwijtende nieuwvormingen, ‘homofobie’ en ‘transfobie’, ligt het iets anders. Daar speelt behalve letter-ideologie ook een stukje echte xenofobie mee, met anders-seksuelen als een beetje rare, en daarom verdachte lui. Onder eendimensionale homo’s en hetero’s heerst bijvoorbeeld een wederzijds gevoel van: ‘als ik maar niet mee hoef te doen’. Een beetje wederzijds afgrijzen dus, zoals dat ook bestaat ten aanzien van het ostentatieve zwaaien met je onderbroek dat Pride heet, waaraan nogal wat homo’s zelf ook een hekel hebben. Maar dat maakt ook van homofobie geen echte fobie. Want een echte fobie boezemt de lijder eraan angst in, terwijl zelfs het allerstoerste groepje leernichten eerder potsierlijk en aandoenlijk lijkt dan dat het angst teweegbrengt. Ook het verwijt van homofobie, en mutatis mutandis transfobie is dus misleidend en vals.

Is dat nou allemaal van zo veel belang? Jazeker. Woorden doen ertoe, omdat ze de krachtige beelden vormen waar we naar leven. Elkaar verketteren op basis van misleidende begrippen en valse argumenten bemoeilijkt een open, constructieve discussie en schaadt daardoor wederzijds begrip en onderlinge waardering. En die zijn dezer dagen hard nodig.

Rik Smits is taalkundige en wetenschapsjournalist.  

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in 2025? Hartelijk dank!

Het bericht Russofobie, homofobie, transfobie, islamofobie: worden we steeds angstiger of laten we ons belazeren? verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar Van Dale maakte het nog bonter. De woordenboekenmaker organiseerde alweer voor de achttiende keer een verkiezing van het woord van het jaar, waarbij de kiezer zijn steun kan uitspreken voor één van tien door de redactie genomineerde recente nieuwvormingen.

In voorgaande jaren leverde dat bekroningen op voor bloempjes als ‘tentsletje’, ‘bokitoproof’ en ‘swaffelen’. Als de verkiezing zich in één woord laat vatten, dan is het ‘kneuterigheid’. Dit jaar zou het, met de kandidaten ‘AI-washing’, ‘beknibbelflatie’, ‘burn-outbureaucratie’, ‘comfortwater’, ‘gen Z-stagiair’, ‘koeltekloof’, ‘pieperaanval’, ‘profnar’, ‘sjoemelscooter’ en ’transitiespijt’, vast niet anders zijn.

Rare verklaring

Dat was evenwel buiten de waard gerekend. Al kort nadat het stemproces op stoom kwam, blies hoofdredacteur Ton den Boon het hele festijn af, met de volgende verklaring: ‘De verkiezing is in de afgelopen dagen gekaapt door verschillende actiegroepen die oproepen al dan niet te stemmen op bepaalde woorden. De berichten rondom deze woorden zijn ontaard in een zeer onprettige maatschappelijke discussie en daarmee schiet de verkiezing haar doel voorbij.’

Het is maar een rare verklaring, want kenmerken goede verkiezingen zich nou niet net doordat er echt iets te kiezen valt, en doordat voor- en tegenstanders van verschillende kandidaten hun uiterste best doen om zo veel mogelijk medestemmers te ronselen? In de Urheber van de moderne westerse vertegenwoordigende democratie, Groot-Brittannië en de VS, komen de canvassers je het liefst aan je stropdas uit huis trekken naar het stembureau. Die actiegroepen van Den Boon, dat zijn gewoon wat we bij politieke verkiezingen partijen noemen. En bij een verkiezing die zich geheel op het internet afspeelt, zijn de sociale media uiteraard het strijdtoneel bij uitstek. Daar vinden de opgewonden demonstraties plaats, daar gieren de verhitte debatten, daar scheurt men elkaars aanplakbiljetten van de borden en viltstift men Hitlersnorretjes op elkaars konterfeitsel.

Het is bovendien niet de eerste keer dat de verkiezing in Van Dales termen ‘gekaapt’ wordt. In 2021 won na oproepen van verdwaasde antivaxers het woord ‘prikspijt’ met een Noord-Koreaanse 82,2 procent van de uitgebrachte stemmen. Van Dale zag toen geen been in het verder helpen verspreiden van kwakzalverij en desinformatie. Prikspijt, lachen joh!

Maar dit keer ging het dus anders, want het woord des aanstoots bleek ‘transitiespijt’ te zijn. Dat woord raakt, anders dan dat malle ‘prikspijt’ of ‘swaffelen’, wel degelijk aan een kwestie die diepe sporen in de maatschappij trekt. Die kwestie is de door een minieme, maar uiterst luidruchtige minderheid bepleite gedachte dat gender, als onderscheiden van geslacht, een persoonlijke keuze is uit eindeloos veel varianten, waaraan het lichaam naar believen kan of moet worden aangepast, en dat de maatschappij zich compromisloos moet richten naar de door de persoon in kwestie gewenste geslachtsidentiteit. 

Tegen dat gedachtegoed en het via school bespreekbaar maken ervan bestaat brede weerstand, in het bijzonder waar het onomkeerbare lichamelijke ingrepen bij  minderjarigen betreft. Dat is heel begrijpelijk. Opgroeiende kinderen zijn kwetsbaar, beïnvloedbaar en niet zelden wispelturig. Elke puber is op zoek naar wie en wat hij of zij is, elke adolescent is ten prooi aan onzekerheden en twijfels, soms ook over de eigen seksuele identiteit. Dat allemaal uitvissen, daar is tijd voor nodig. Tijd, die we het kind moeten gunnen, liefst zonder druk.

Tegelijkertijd wil elk kind ergens bijhoren en is school bij uitstek het instituut waar kennis, normen en waarden worden bijgebracht, en waar dus ook allerlei ideologische modes welig tieren en meestal goedbedoelde propaganda bedreven wordt – denk maar aan de al tientallen jaren lopende anti-rookcampagne en recenter de gezond eten-indoctrinatie waaraan basisschoolkinderen worden onderworpen.

Weinig nieuws onder de zon

Geen wonder dat ouders, net als tegen verkeerde vrienden, met een scheef oog aankijken tegen een leerklimaat waar men het vanwege de diversiteit positief acht om je te bekennen tot een van de hokjes waarin lettermensen elkaar indelen. Dat is, als verantwoordelijken voor de ontwikkeling van hun kind tot evenwichtige volwassene, hun goed recht. ‘Transitiespijt’ symboliseert hun diepste angst, die voor voortijdig verlies van grip op hun kind. Het onverdraagzame gescheld met ‘TERF’, ‘transfoob’ en wat niet al, maakt dat alleen maar erger.

Tegelijkertijd is er ondanks alle ketelmuziek weinig nieuws onder de zon. Het gendergekrakeel is in wezen slechts een herleving van het al zo’n honderd jaar oude nature-nurture-debat, dat draait om de vraag of en zo ja in hoeverre onze mentale eigenschappen, inclusief persoonskenmerken, aangeboren zijn (nature) of juist cultureel bepaald en aangeleerd (nurture). Aan de ene kant stond het maakbaarheidsdenken van de zogenaamde behavioristen, waarvan de extreemsten meenden dat de mens als tabula rasa, eenonbeschreven blad, ter wereld kwam. Aartsvader John B. Watson beweerde zelfs dat hij door straf en beloning elke willekeurige pasgeboren baby tot elk gewenst soort volwassene kon kneden, met ideeën, opvattingen, verlangens en voorkeuren naar keuze.

Daar tegenover stonden nativisten, volgens wie veel van onze mentale eigenschappen wel degelijk zijn aangeboren, maar soms nog wel onder invloed van de omgeving moeten uitrijpen – denk bijvoorbeeld aan ons vermogen tot zien, ons evenwicht, lopen, de fijnere motoriek, taal produceren en verstaan, je bewust worden van je ‘ik’, en je in anderen verplaatsen.

Het behaviorisme was vanwege die maakbaarheid voor heel velen aantrekkelijk. Heropvoeding bood immers altijd een tweede kans, iedereen kon gered worden. Het was dan ook, zeker in Amerika, tientallen jaren oppermachtig. Maar in 1958 maakte de jonge taalkundige Noam Chomsky met een vernietigende recensie van het boek Verbal Behavior van de destijds aanbeden behaviorist B.F. Skinner in één klap overtuigend gehakt van het behavioristische gedachtegoed. Exit tabula rasa, zou je zeggen.

Desondanks ettert de discussie nog tot op de dag van vandaag voort. Ze werd en wordt nog steeds ongemeen fel en ruw gevoerd en menig mes is al in andermans rug verdwenen, maar zolang er geen algemeen toegankelijke platforms als sociale media waren, merkte men daar buiten de universiteiten weinig van.  

Een geruchtmakende uitzondering was in 1978 de onfrisse ‘kwestie Buikhuisen’ over de vermeende erfelijke basis van criminaliteit. (Columnist Piet Grijs, alias Hugo Brandt Corstius, misdroeg zich, maar hoogleraar criminologie Wouter Buikhuisen had wel degelijk ongelijk).

Een tuin vol woedende homo’s

Een andere uitzondering was, ruim tien jaar later, de zaak Swaab. Volgens het dominante behavioristische maakbaarheidsdenken gold uiteraard ook homoseksualiteit als een aangeleerde afwijking, een kwaal die door herconditionering kon worden verholpen. Veel homo’s hamerden daarom juist op een genetische oorzaak van hun oriëntatie: zij konden er ook niks aan doen, ze waren nu eenmaal ‘zo’ en wilden noch konden ‘gedeprogrammeerd’ worden. En eindelijk! In 1989 meldde de Amsterdamse neurobioloog Dick Swaab, directeur van het Herseninstituut, een fysiek verschil tussen heteroseksuele mannen en homo’s gevonden te hebben in de hypothalamus, een klein maar belangrijk hersenkwabje. Het leverde hem bedreigingen en een voortuin vol woedende homo’s op, want een biologische verklaring was weliswaar welkom, maar een hersenafwijking? Waren ze nou helemaal besodemieterd! Zoals zo vaak telden de feiten alleen zolang het uitkwam.

Tegenwoordig concentreert het debat zich op genderidentiteit. Nativisten als bioloog Richard Dawkins en schrijfster J.K. Rowling wijzen op de simpele biologische feiten: mannen en vrouwen zijn de twee menstypen die zich zonder hulp van buitenaf met elkaar kunnen voortplanten, en dat is een kwestie van X- en Y-chromosomen. Soms gaat er bij het ontstaan van een embryo in het dna iets mis en ontstaat een afwijkende mengvorm. Dat heeft nare gevolgen voor de betrokkene, maar er is behalve uiterlijk weinig aan te doen. Soms ook spoort het fysieke geslacht niet met iemands mentale constitutie, dat heet genderdysforie. Zulke mensen kunnen gebaat zijn bij hulp en zorg, en we kunnen tegenwoordig de verschijning in overeenstemming met iemands gevoelens brengen, maar dat is het ook. Er bestaat niet zoiets als vrije geslachtskeuze.  

Ideeën, stemmingen en emoties

Daar tegenover staan de nazaten van de aanhangers van het al ruim 65 jaar geleden naar het rijk der fabelen verwezen extreme maakbaarheidsdenken, die van geen ophouden willen weten. Het enige nieuwe element is dat het behaviorisme beweerde dat de mens bepaald en gemaakt wordt door zijn omgeving, terwijl de genderdenkers van vandaag pretenderen dat een mens volledig door zichzelf wordt bepaald. Hoe dat kan, blijft uiteraard duister.

Op 14 december schreef Bas Heijne in NRC: ‘Onze wereld wordt ook gevormd door ideeën, niet per se rationele overtuigingen, stemmingen en emoties.’ Als Van Dale zich dat alles ook gerealiseerd had, was men daar allicht een stuk minder geschrokken en was de verkiezing van het woord van het jaar gewoon doorgegaan.

Rik Smits is taalkundige en wetenschapsjournalist.  

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Hartelijk dank!

Het bericht Hoe Van Dale zich verslikte in de genderideologie verscheen eerst op Wynia's Week.

Neem de explosieve groei van de internationale studentengemeenschap in Nederland. In 2022 telde ons land meer dan 126.000 internationale studenten, zo blijkt uit cijfers van het Rathenau Instituut. Dat is ongeveer 14 procent van het totaal aantal studenten in het hoger onderwijs. Het grootste deel (77 procent) is afkomstig uit de EU, gevolgd door studenten uit Azië (17 procent). In 2013 telde Nederland nog ‘slechts’ 63.700 internationale studenten. Een verdubbeling dus in minder dan tien jaar tijd. Wat het aandeel internationale studenten betreft, scoort Nederland (14 procent) ver boven het gemiddelde van de OESO-landen (6 procent) en het Europese gemiddelde (8 procent). 

‘English only-plekken’ 

Om hun studie- en verblijfskosten te betalen, gaan deze internationale studenten uiteraard aan het werk. En omdat ze waarschijnlijk slechts enkele jaren in Nederland blijven, leren ze onze taal niet. Via op internationale studenten gerichte uitzendbureaus zoals Undutchtables.nl kunnen ze solliciteren op ‘English only-plekken’. Inmiddels zetten winkelketens als H&M, Zeeman en Hema maar ook supermarkten als Jumbo, Plus, Albert Heijn en Lidl Engelstaligen in. Vanwege de schaarste op de arbeidsmarkt, maar ook omdat er wordt gestreefd naar ‘diversiteit’ en een ‘afspiegeling van de klantenkring’.  

Hoeveel internationale studenten precies een (bij)baan hebben, is onduidelijk. Wel is het volgens het CBS zo dat steeds meer internationale studenten na hun afstuderen hier blijven. Van de afgestudeerde internationale studenten uit het studiejaar 2018/2019 vond zo’n 32 procent daarna een vaste baan in Nederland.  

Nog altijd staat ons land bekend als een walhalla voor arbeidsmigranten. Op dit moment zijn het er zo’n 800.000. Volgens cijfers van onderzoeksinstituut SEO zou hun aantal tussen 2006 en 2021 zijn verviervoudigd. Waarbij bedacht moet worden dat arbeidsmigranten binnen de EU makkelijk van land kunnen wisselen en ze zich lang niet altijd bij een gemeente laten inschrijven.  

Het grootste deel van de arbeidsmigranten is afkomstig uit Oost-Europa en is hier werkzaam via een uitzendbureau. Ze worden voornamelijk ingezet in de land- en tuinbouw, productie, de bouw en distributie en logistiek. Ook deze arbeidsmigranten blijven, net als internationale studenten, vaak niet langer dan drie tot vier jaar, en zien dus vaak niet de noodzaak om onze taal te leren.  

Logisch dus dat veel gesprekken in de bouw en logistiek niet (meer) in het Nederlands worden gevoerd. Ook bezoeken arbeidsmigranten natuurlijk dezelfde kledingwinkels en supermarkten als de Nederlanders, en zijn zij mede de reden dat veel bedrijven uit diversiteitsoverwegingen beslissen om meer nadruk te leggen op de Engelse taal.  

Naast de oude, vertrouwde tomatenplukkers, aspergestekers, bouwvakkers of logistiek medewerkers (voor werkgevers aantrekkelijk, want lekker goedkoop), is de hoogopgeleide kennismigrant in opkomst. Deze groep maakt inmiddels zo’n 10 procent uit van het totaal aantal arbeidsmigranten. De meeste kennismigranten komen uit Azië en zijn werkzaam in de dienstensector, bijvoorbeeld bij technische of financiële adviesbureaus (24 procent), de software-business (23 procent) en in de sector handel, vervoer en horeca (21 procent). Het zijn overwegend mannen die vaak langere tijd in Nederland verblijven en die hun partners en kinderen meenemen.  

Eigen schuld  

Hoewel bij deze kennismigranten iets meer de wens bestaat om de Nederlandse taal te leren, blijft dat in de praktijk vaak een illusie. Volgens cijfers van het Kenniscentrum Arbeidsmigranten komt zeker een derde van alle arbeidsmigranten ‘niet of zelden’ in contact met het Nederlands, zegt slechts één op de vijf ‘vooral Nederlands’ te gebruiken en is het Engels de dominante taal op het werk. Vaak is het de enige taal die iedereen kan spreken wanneer je bijvoorbeeld zowel Nederlandse, Turkse, Indiase als Chinese collega’s hebt.  

In veel opzichten zijn Nederlanders zelf debet aan de geleidelijke teloorgang van hun taal. Bij de buitenlandse passant staan wij nog altijd te boek als een tolerant, leer- en nieuwsgierig volk. Ook onze handelsgeest – al in de achttiende eeuw ergerde Montesquieu zich tijdens zijn korte bezoek in Nederland aan onze hebzucht en ons winstbejag – en onze hang naar egalitaire gezagsverhoudingen zijn bevorderlijk voor de opmars van de Engelse taal.  

Duits biertje  

Nederlanders over de grens zullen altijd eerst pogen de taal van het land van bestemming te spreken. Maar een Duitser die Twente bezoekt – ik spreek nu even uit ervaring – bestelt daar in zijn eigen taal een biertje, wetende dat Tukkers wel Duits spreken.  

Het lijkt in onze volksaard te zitten om vreemde talen te willen verwelkomen en beheersen. Je zou bijna gaan denken dat de Nederlandse taal ons eerst helemaal vreemd moet worden voor we er weer van gaan houden.  

Calvin Schukkink is masterstudent staats- en bestuursrecht aan de universiteit Utrecht. Hij komt uit Enschede en verdiept zich in politiek en filosofie.  

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Er wordt steeds vaker Engels tegen ons gepraat. Hoe normaal is dat eigenlijk?  verscheen eerst op Wynia's Week.