En er was één machine waarmee dat het beste kon. De piano. Ten tijde van Napoleon veroverde die de wereld. Allereerst gestimuleerd door de superrijken. Zo gaf Ludwig von Beethoven vanaf 1804 pianoles aan aartshertog (later aartsbisschop) Rudolf. Deze jongste zoon van de Oostenrijkse keizer Leopold II haalde in 1809 zijn Boheemse medemuziekliefhebber Franz Joseph prins von Lobkowicz over om gezamenlijk Beethoven een jaargeld van 4000 florijnen te verstrekken. Ook mocht hij voor repetities en besloten voorstellingen gebruik maken van hun orkesten.

Wonderkinderen bespelen de muziekmachines

Prins Lobkowicz was dol op muziek en hield zowel op zijn landgoederen in Rauditz en Eisenberg als in zijn Weense paleis eigen orkesten in stand, waarin hij zelf ook soms meespeelde. Zijn ruimhartig optreden als mecenas bracht prins Lobkowicz in zijn laatste levensjaren naar verluidt wel in financiële problemen. Maar in de tijd dat hij Beethoven subsidieerde werden in het Duitse taalgebied tal van wonderkinderen geboren die de nieuwe muziekmachine, de piano, goed zouden weten te gebruiken en een veel breder publiek zouden vermaken.

Felix Mendelssohn kwam in 1809 in Hamburg op aarde; Robert Schumann in 1810, in de Saksische mijnstad Zwickau. Toen hij 7 jaar oud was kocht zijn vader een piano voor hem. Ook van 1810 is Frédéric Chopin, geboren in een dorpje bij Warschau. Op zijn achtste jaar gaf hij zijn eerste concert en de rest van zijn door tuberculose verkorte leven zou hij vooral wijden aan composities voor de piano alleen.

Een jaar na hem kwam Ference (Frans) Liszt ter wereld in het toen Hongaarse dorpje Railing. Deze begenadigde pianospeler brak op 3 april 1823 door met een fabelachtig concert in Wenen en verkreeg een sterrenstatus die pas door Elvis Presley en de Beatles geëvenaard zou worden. Vijf jaar later debuteerde in Leipzig de 16-jarige pianiste Clara Wieck met een orkest onder leiding van Mendelssohn op zo’n indrukwekkende wijze dat Schumann verliefd op haar werd (en met haar zou trouwen).

Bij de eerste industriële revolutie denken we aan rook en lawaai van ijzeren machines met stoom gevoed door kolen, maar de andere zijde van de munt is dat deze ommekeer in de Westerse beschaving werd begeleid door zoetgevooisde muziek. In het jaar dat Liszt voor het eerst Wenen in vervoering bracht, voer in Rotterdam de eerste stoomboot, die een verbinding met Antwerpen zou onderhouden.

Industrie en muziek

Niet iedereen hield er zoals prins Lobkowicz drie orkesten op na. Maar de industrie deed de welvaart van burgers stijgen en daarmee ook de vraag naar piano’s. In 1835 speelde Heindrich Steinweg daarop in door in zijn geboortedorp bij Gozlar in Saksen een pianofabriek te beginnen. (Later zou hij naar Amerika emigreren en zijn naam in Steinway veranderen).

Industrie en muziek gingen hand in hand. In 1836 stichtte Thomas Ainsworth in Twente het stadje ‘Nijverdal’ met de bouw van een textielfabriek, terwijl in de bordelen van Hamburg de 13-jarige Johannes Brahms piano speelde om de kost te verdienen en op het landgoed van een Poolse landvorst een jochie van 6 – dat misschien wel de beste pianist aller tijden zou worden – net bij de toetsen van het instrument aldaar kon komen. Deze Theodor Leschetizky brak als 11-jarige door bij een pianoconcert in Lemberg, de hoofdstad van Galicië. Hij werd begeleid door het lokale orkest onder leiding van W.A. Mozart (de zoon van). Beethoven zelf kuste hem na afloop op het hoofd, zo wil het verhaal.

De pianola: het toppunt van technisch vernuft

Maar ja, niet iedereen kon pianospelen. Daar vonden de meesterambachtslieden die piano’s vervaardigden iets op. Ze bedachten en bouwden tegen het eind van de negentiende eeuw een machine die op basis van software zelf de piano kon bespelen. De software van deze robot, de ‘pianola’, bestond uit papieren rollen, die wel lijken op de vorm waarin in klassieke tijden boeken werden vervaardigd. Die rollen zijn voorzien van gaatjes, die het een vernuftig pneumatisch systeem mogelijk maken de hamertjes van de piano heel nauwkeurig zo hard en zacht en snel en langzaam te laten bewegen als men wil. Die rollen werden ‘ingespeeld’ door  beroemde pianisten wier aanslag precies werd geregistreerd en wier spel dus net zoals het ooit klonk valt terug te beluisteren.

Voor wie zich verdiept in het mechaniek van de pianola is het onvoorstelbaar dat dit alles met slechts hout, metaal en leren membranen vervaardigd kon worden. Maar net zoals een rivier stopt de vooruitgang nooit, doch kiest zij soms wel een hele nieuwe bedding. De pianola, tijdelijk hoogtepunt van menselijk kunnen, werd zijdelings ingehaald door een heel andere technologie, die niets van doen had met hout, ijzer en leer.

Al in 1856 ontwikkelde de Italiaanse uitvinder Antonio Meucci een apparaat waarmee geluid een elektrische draad deed bewegen in een magnetisch veld. In 1861 bouwde de Duitse uitvinder Johann Reiss zijn Reiss Telefoon die dat al veel beter deed en nog betere resultaten bereikten in 1876 Alexander Graham Bell en Elisha Gray. De eerste goed werkende microfoon werd ontwikkeld door de Brit David Hughes, de Amerikaan Emile Berliner en door Thomas Edison, maar het was – als zo vaak – Edison die in 1878 het patent verwierf.

Techniek, magie en historie

Meer vindingen volgden en al een eeuw lang horen we daarom muziek uit luidsprekers komen. Eerst uit die van de grammofoon, toen vanuit de (auto)radio, de tv, de pc en de telefoon. Maar nog één keer kan het anders. Zoals vroeger. Van 11 tot en met 13 september viert de Nederlandse Pianola Vereniging zijn 50-jarig jubileum met een festival in de Stadsgehoorzaal van Leiden. Daar zijn de vijf mooiste pianola’s ter wereld tezamen gebracht en kan het publiek nog één keer op de magische wijze via papieren rollen Sergei Rachmaninoff en andere componisten beluisteren, precies zoals zij zelf destijds speelden. Met op de slotavond een concert waar de pianola op eigen houtje samenspeelt met een heel orkest.

Het wordt een eerbetoon aan een indrukwekkende combinatie van techniek en individueel vakmanschap, die in de industriële revolutie plaats heeft moeten maken voor de alom tegenwoordige massamedia die drijven op elektriciteit. In Leiden kan men volgende maand het vernuft bewonderen van een mooi stukje Europese cultuur, een verloren gegane wereld, terwijl onveranderd geldt wat Voltaire al zei: de weg naar het hart loopt via het oor.

Hier ziet en hoort u één van de mooiste pianola’s ter wereld. Het is de Blüthner/Welte model T00 gebouwd in 1924. Voor zover bekend bestaan er nog maar vier van deze instrumenten.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!  

Het bericht De mooiste muziekmachines ter wereld komen naar Leiden verscheen eerst op Wynia's Week.

Ik was een 11-jarige jongen die opgroeide op Long Island toen president John F. Kennedy verklaarde dat de Verenigde Staten een man op de maan wilden laten landen, ‘omdat dat doel het beste uit onze energie en ons talent zal halen’. Al snel waren ik en andere jongens die ik kende plastic modellen van ruimtecapsules aan het lijmen, biografieën van astronauten aan het lezen en alle informatie over raketten en ruimtereizen aan het verslinden die onze puberhersenen konden absorberen. Meisjes zwijmelden voor ingenieurs.  

Toen het Massachusetts Institute of Technology een oudere neef van mij als werknemer in dienst nam (hij werd later succesvol als tech-ondernemer), glom onze hele familie van trots. 

De laatste glans van Kennedy’s culturele impact was de film October Sky uit 1999, over raketenthousiastelingen in een mijnstadje in West-Virginia. De huidige millennials en zoomers mag dit alles prehistorisch in de oren klinken, maar dat geldt niet voor Robert F. Kennedy, Jr., de man die als outsider president Biden gaat uitdagen bij de voorverkiezingen van de Democraten.  

Herstel erfenis JFK in ere 

In een interview vorige maand noemde deze jongere Kennedy de overwinning die zijn oom en vader behaalden met hun buitenlands beleid – de vreedzame oplossing van de Cubaanse rakettencrisis – als voorbeeld voor het beëindigen van de oorlog in Oekraïne. Amerika, zei RFK, Jr., heeft de kans ‘om een ​​radicaal andere weg in te slaan, een weg naar vrede’, zoals JFK die had op een moment dat de beschaving zelf op het spel stond. 

Wat er ook gebeurt met dit voorstel van RFK, Jr. – en de man heeft een buitensporig aantal excentrieke opvattingen – het is zeer urgent om de erfenis van zijn oom JFK en de blauwdruk die deze achterliet voor de bloei van Amerika in ere te herstellen. 

Zijn tragisch bekorte presidentschap was misschien wel het meest succesvolle sinds de Tweede Wereldoorlog. Onder zijn bewind beleefden de Verenigde Staten de grootste economische groei van de afgelopen 70 jaar, namen in de ruimte een voorsprong op de Sovjet-Unie en vermeden een nucleaire confrontatie die in gang was gezet door de blunderende Koude Oorlogsvoerders van de regering-Eisenhower.  

Maar JFK deed veel meer dan dat: hij inspireerde mijn generatie om te innoveren, te streven, te durven op een manier die geen enkele andere Amerikaanse leider – zelfs Ronald Reagan niet – tijdens mijn leven heeft gedaan. 

Hogere staat van zijn  

Jong zijn in Kennedy’s tijd was hemels in letterlijke zin, want onze ogen keken omhoog naar de lucht. Kennedy’s toespraak in september 1962 aan de Rice University blijft ongeëvenaard in zijn gedurfde conceptie en zijn opwindende boodschap. Hij zei: ‘We kiezen ervoor om naar de maan te gaan. We kiezen ervoor om in dit decennium naar de maan te gaan en ook andere dingen te doen, niet omdat ze gemakkelijk zijn, maar omdat ze moeilijk zijn.’ 

Je kon niet jong zijn en niet het gevoel hebben dat de president van de Verenigde Staten je persoonlijk had opgeroepen om in dienst van het land te treden. Gedurende een te korte tijd ervoeren we een hogere staat van zijn. Elk lid van mijn generatie kan je precies vertellen waar hij was toen hij het verschrikkelijke nieuws hoorde dat hij vermoord was. Ons gevoel van verraad was even groot als ons eerdere gevoel van bezieling, en de moord op JFK luidde de tegencultuur van midden en eind jaren zestig in. 

Belastingverlagingen 

In 1962 en 1963 bedroeg de reële groei van het bbp gemiddeld 7 procent, iets meer dan het economisch herstel onder Reagan en het beste resultaat van de naoorlogse periode. In 1963 stelde Kennedy voor de federale inkomstenbelasting met 30 procent te verlagen. De hoogste schijf was toen 91 procent, een overblijfsel van de confisquerende belastingniveaus van de Tweede Wereldoorlog. Begin 1964, na zijn dood, bracht het Congres het hoogste tarief terug tot 70 procent (JFK had 65 procent voorgesteld). 

JFK liep vooruit op de belastingverlagingen van Reagan in 1981, die voor een nog langere periode van economische groei zorgden. Economische historici vergissen zich als ze het programma van Kennedy reduceren tot keynesiaanse stimuleringsmaatregelen. Het keynesiaanse denkkader staat onverschillig tegenover de bronnen van de economische vraag: regeringen kunnen de vraag stimuleren door het monetaire beleid te versoepelen, de belastingen te verlagen of geld uit te geven, en het resultaat is hetzelfde.  

Maar de belastingverlagingen van Kennedy gingen gepaard met een krappe geldpolitiek. Met een inflatie van bijna nul hield de Federal Reserve de dagrente tussen de 4 en 5 procent en handhaafde een hoge reële rente. 

Het combineren van een krappe geldpolitiek om de inflatie laag te houden met belastingverlagingen om de groei te stimuleren, was de onorthodoxe aanbeveling van de jonge Robert Mundell, de grootvader van de aanbodeconomie, en destijds een 30-jarige econoom bij het Internationaal Monetair Fonds. Het was ‘een IMF-paper van Robert Mundell die het denken van JFK beïnvloedde’, zei de econoom Carl Schramm. In dat paper betoogde Mundell overtuigend dat alleen een belastingverlaging de economie kon stimuleren.  

Gewapend met het denken van Mundell veranderde president Kennedy van koers, ondanks de felle bezwaren van vooraanstaande economen. Het is vermeldenswaard dat verschillende verslagen van het Kennedy-besluit de invloed van Mundell niet noemen. Misschien omdat er onder academici een weerstand bestaat om Mundell de eerste aanbod-econoom  te noemen. 

Maar Kennedy’s langetermijnbijdrage aan de welvaart van Amerika was nog veel groter, aangezien het ruimtevaartprogramma nieuwe technologieën en nieuwe industrieën creëerde. Dat ruimtevaartprogramma kostte 250 miljard dollar en op zijn hoogtepunt waren er 400.000 mensen bij in dienst en werd er gebruik gemaakt van 20.000 industriële bedrijven en universiteiten.  

De impact op de Amerikaanse productiviteit en toekomstige groei was enorm. Michael Evans van Chase Economics schatte dat 1 miljard dollar aan ruimte-uitgaven in de loop van de tijd 4,25 miljard dollar aan het bbp zou toevoegen. (In 1983 maakte ik gebruik van de methodologie van Evans om een ​​vergelijkbare prognose te maken voor de impact van de uitgaven voor het Strategic Defence Initiative, in opdracht van Norman A. Bailey van de National Security Council.) 

JFK’s grootste daad – met de kritische hulp van zijn broer Robert – was de vreedzame oplossing van de Cubaanse rakettencrisis. In 1959 plaatsten de Verenigde Staten Jupiter-kernraketten aan de Turkse grens met Rusland. Daarmee bedreigden ze de Sovjets met een aanvalswapen dat een veel kortere vliegtijd had dan de intercontinentale ballistische raketten in eigen land. Moskou reageerde op deze dreiging door raketten te plaatsen op Cuba, dichtbij de VS.  

Alleen een staatsman als Kennedy kan ons uit het moeras halen 

Terwijl de meeste van zijn militaire adviseurs acties eisten die tot een atoomoorlog hadden kunnen leiden, bereikte Kennedy in plaats daarvan een geheime overeenkomst met de opperste Sovjetleider Nikita Chroesjtsjov om de Amerikaanse wapens uit Turkije terug te trekken in ruil voor een parallelle Russische terugtrekking uit Cuba. Pas in 1989 onthulde de toenmalige Russische ambassadeur in Washington, Anatoly Dobrynin, de details van zijn ontmoeting met JFK in 1962. 

De aasgieren onder de presidentiële historici hebben al 60 jaar lang de reputatie van John F. Kennedy aan stukken gescheurd, en we herinneren ons meer van zijn extravagante levensstijl dan van zijn visionaire leiderschap. Toch kan niets minder dan een staatsman van de statuur van Kennedy ons uit het huidige moeras halen; en niets minder dan het hedendaagse equivalent van de maanlanding kan de technologische voorsprong van Amerika herstellen; en niets minder dan hun ogen naar de sterren te richten, kan jonge Amerikanen, die aan hun toekomstperspectief zijn gaan wanhopen, opnieuw bezielen. 

© Compact Magazine. 

Vertaling Chris Rutenfrans 

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Amerika heeft een nieuwe John F. Kennedy nodig verscheen eerst op Wynia's Week.