Het ging om duizenden documenten, ongeordend in uitpuilende mappen. Ze waren nagelaten door de zoon van Rutger Jan: Gerrit Schimmelpenninck. De familie had er niet naar omgekeken. Dat was opmerkelijk, want Gerrit had tussen 1820 en 1851 een glanzende carrière gemaakt. Hij was de spin in een aristocratisch netwerk dat zich uitstrekte tot de uithoeken van Europa.

Eerste minister-president

Gerrit Schimmelpenninck was directeur van de Nederlandsche Handel Maatschappij, speciaal gezant van de koning in Sint-Petersburg en Londen en in 1848 de eerste minister-president van Nederland. In die hoedanigheid speelde hij een hoofdrol in de Haagse schermutselingen rond het opstellen van een nieuwe grondwet. Hij verloor uiteindelijk de strijd met zijn grote vijand: Johan Rudolf Thorbecke.

In de gevestigde geschiedschrijving komt Gerrit Schimmelpenninck er bekaaid af. Hij wordt getypeerd als een aartsconservatieve vertegenwoordiger van het ancien régime en een sta-in-de-weg voor de broodnodige modernisering van het staatsbestel.

Verbeek vermoedde dat zijn schat uit de kelder van het Nijenhuis weleens een nieuw licht op de vergeten staatsman zou kunnen werpen. Maar alleen al voor het inventariseren van de nalatenschap van Gerrit hadden twee archivarissen een jaar nodig. Dit monnikenwerk bleek gelukkig niet voor niets. Verbeek constateerde dat er wel degelijk een biografie zat in het materiaal. Het zou zelfs een proefschrift worden.

Zeker voor een journalist – die werken toch sneller dan vakhistorici – nam Verbeek ruim de tijd. Maar het resultaat mag er zijn. De vergeten minister-president is zeer knap gecomponeerd. Allereerst omdat Verbeek maat weet te houden. De tekst beslaat 250 pagina’s (exclusief noten, bronnen, literatuur en register). Dat is aangenaam handzaam in een tijd dat biografen de neiging hebben steeds langer uit te wijden. Je leest Verbeeks boek in een paar avonden uit – en je bent weer helemaal bijgepraat over een enerverende periode van de Nederlandse geschiedenis.

Directeur van de NHM

Verbeeks levensbeschrijving is daarnaast eerherstel voor Gerrit Schimmelpenninck zelf. Gerrit blijkt een zelfbewuste kosmopoliet met een vooruitziende blik. Hij stond hoog aangeschreven bij Willem I, II en III, maar ook bij de Romanovs en koningin Victoria. Je kon hem om een boodschap sturen, of het nu was als bestuurder of als diplomaat.

De eerste serieuze betrekking van Gerrit Schimmelpenninck was die van directeur van de Nederlandsche Handel Maatschappij. De NHM was door Willem I opgericht om de in het slop geraakte economie van Nederland nieuw leven in te blazen. De Britten en de Amerikanen hadden rond 1800 de dominante positie van Nederland in de wereldhandel overgenomen. Zij dreven zelfs uitgebreid handel met Nederlands-Indië, terwijl Nederland opdraaide voor de bestuurslasten. Kolonialisme was een verliesgevende business. De afscheiding van België in 1830 betekende bovendien dat de Noordelijke Nederlanden het moesten stellen zonder de in Gent geconcentreerde textielnijverheid.

Liever geen minister

Gerrit Schimmelpenninck ontpopte zich als de drijvende kracht van Twente als broedplaats voor een textielindustrie volgens de modernste technieken. Hij introduceerde de snelspoel en zette een netwerk van weefscholen op om de arbeiders de nieuwe werkwijze aan te leren. Het resultaat was een sprong in de productiviteit die katoen tot een exportproduct maakte. Dankzij protectie door de NHM heroverde Nederland de lucratieve handel met de koloniën.

Willem I had grote waardering voor de prestaties van Schimmelpenninck en vroeg hem tot drie keer toe minister te worden. De graaf weigerde beleefd, want de waardering was niet wederzijds. Gerrit vond Willem I een spilzieke profiteur die de staatskas voor eigen gewin plunderde en daarmee het koninkrijk aan de rand van de afgrond bracht. Hij hield het liefst enige afstand tot het Binnenhof en was daarom zeer gelukkig met zijn benoeming tot ‘Buitengewoon gezant en Gevolmachtigd minister des Konings’ in Sint-Petersburg.

Verpletterende indruk

Schimmelpenninck installeerde zich met zijn vrouw Jeannette, vijf zoons, drie dochters en zes bedienden in een comfortabele woning niet ver van het Winterpaleis ‘met ijskelder, wijnkelder en voldoende ruimte voor zeven paarden’. Aan het hof van de tsaar was het alle dagen feest. Petersburg was een bruisende stad waar Schimmelpenninck zich als een vis in het water voelde.

Zijn vrouw Jeannette leverde een niet geringe bijdrage aan de reputatie van Gerrit als man van de wereld. Verbeek schrijft: ‘Overladen met gouden en zilveren sieraden en gekleed in glitterjurken maakte zij een verpletterende indruk op bals. Als de polonaise werd ingezet, wierp de Amerikaanse diplomaat Dallas zich maar al te graag op als haar chaperon.’

Britse model als leidraad

Ook Willem II was onder de indruk van de diplomatieke gaven van Schimmelpenninck. De nieuwe koning stuurde hem als speciale gezant naar Londen. Dat was voor Nederland de belangrijkste post, waar bovendien vele plooien tussen de concurrerende naties moesten worden gladgestreken. Zo verweten de Britten de Nederlanders dat zij slaven in Suriname mishandelden en hun vrijlating, die al was overeengekomen, traineerden. Het gevolg was dat vele slaven vluchtten naar het buurland Brits-Guyana. Schimmelpenninck wist de kwestie op te lossen door mondeling afspraken te maken over een betere behandeling van de vrijgelaten slaven.

Schimmelpenninck bezocht regelmatig het Britse parlement, zeker wanneer daar werd gedebatteerd over buitenlandse politiek. Zo leerde hij het Britse parlementaire stelsel kennen en kwam hij op de gedachte dat dit model leidraad voor een nieuwe grondwet in Nederland zou moeten zijn. Het Britse systeem werd gekenmerkt door een sterke minister-president die een homogeen kabinet samenstelde (afwisselend Whigs en Tories), door koninklijke onschendbaarheid en door politieke ministeriële verantwoordelijkheid. Tussen het rechtstreeks gekozen Lagerhuis en de kroon stond het Hogerhuis met voor het leven benoemde edellieden.

Toen in 1848 in heel Europa de vlam in de pan sloeg, smeekte Willem II Schimmelpenninck te hulp te komen. De vorst was ziek, zwak en verwikkeld in een schandaal over een affaire met een man. Hij benoemde Schimmelpenninck tot tijdelijk minister-president met als opdracht de verhouding tussen koning, parlement en kiezers zodanig constitutioneel vorm te geven, dat alle partijen ermee konden leven.

Intussen had de koning ook een commissie benoemd die een nieuwe grondwet moest opstellen. In die commissie was Thorbecke de drijvende kracht. Schimmelpenninck moest niks hebben van de eigenwijze ‘theorist’ en ‘jacobijn’ en die weerzin was wederzijds.

Met zijn voorstel om niet de koning, maar een minister-president het kabinet te laten samenstellen, was Schimmelpenninck radicaler dan Thorbecke. Dat gold ook voor zijn voorstel de Tweede Kamer uit te breiden. Omgekeerd zag Thorbecke niets in een Nederlandse variant van het House of Lords; de Eerste Kamer zou wat hem betrof eigenlijk afgeschaft moeten worden.

Geen overtuigingskracht

Willem II weigerde ‘zich te verlagen tot de nulliteit van eenen Engelsche of Belgischen koning’ en liet Schimmelpenninck als een baksteen vallen. Thorbecke slaagde erin zijn grondwet door het parlement te loodsen, al was het in de Eerste Kamer een dubbeltje op z’n kant.

Verbeek beschrijft het politieke steekspel tussen maart en mei 1814 letterlijk van dag tot dag. Schimmelpenninck kwam als een deus ex machina vanuit Engeland naar Den Haag. Hij kende bijna niemand en bijna niemand kende hem. Zijn ‘Anglomanische geloofsbelijdenis’ had geen overtuigingskracht. Zo was Schimmelpenninck een ambitieus, maar in zijn tijd miskend man. Veel van zijn aan de Britse praktijk ontleende denkbeelden zijn overigens later in Nederland in praktijk gebracht.

Hans Verbeek, De vergeten minister-president. Gerrit Schimmelpenninck (1794-1863), Prometheus, 373 pagina’s. € 39,99.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Gerrit Schimmelpenninck: Spin in aristocratisch netwerk, radicaler dan Thorbecke, maar in zijn tijd miskend verscheen eerst op Wynia's Week.

Jan Salie was in de allegorie van E.J. Potgieter de personificatie van de indolente Nederlander die tot niks in staat was – in tegenstelling tot kooplieden Jan Contant en Jan Crediet en de vechtjassen Jan Compagnie en Jan Cordaat die Nederland in de Gouden Eeuw groot hadden gemaakt.

Centralistisch bestuursmodel

Maar, betoogt historicus Auke van der Woud in zijn boek over de modernisering van Nederland in de tweede helft van de negentiende eeuw De steden, de mensen, het was geen mentaliteitskwestie. Het was geen karakterdefect dat zich van de natie meester had gemaakt.

Hij spoorde bronnen op uit de vroege negentiende eeuw die lieten zien dat er een politieke oorzaak was voor het uitblijven van ondernemerschap en initiatief. Het centralistische bestuursmodel dat de Fransen onder Napoleon de Bataafse Nederlanden hadden opgelegd, bleef onder koning Willem I vanaf 1813 gehandhaafd.

Van der Woude: ‘De soeverein was het tegendeel van een strateeg, hij bemoeide zich overal mee, maar hij beet zich vast in details, en had geen overzicht. Het jonge Koninkrijk der Nederlanden kreeg onder zijn leiding een rigide Haagse bureaucratie, bestuurders die zijn dienaren waren, en een samenleving die moest wennen aan willekeurige en vaak geheime besluitvorming en toestemming van bovenaf.’

J.R. Thorbecke, hoogleraar aan de Leidse universiteit en lid van de Tweede Kamer, was ervan overtuigd dat Nederland een herstart nodig had om een einde te maken aan de malaise. Hij beschouwde het staatsbestel als een berg juridisch afval. Hij noemde zijn werk aan een beter bestuur dan ook ‘het schoonmaken van de Augiasstal’. Citaat van Thorbecke uit De Gids: ‘Het getal Koninklijke Besluiten en andere Algemeene, Provinciale of Plaatselijke Verordeningen, of met de letter, of met den Geest der Grondwet in strijd, is talloos.’

Na de Grondwet van 1848 beschouwde Van der Woude Thorbeckes Gemeentewet van 1851 als de belangrijkste maatregel om ‘de energie los te maken’. Die wet schiep een bestuurlijk kader voor het dagelijks leven overal in het land en maakte burgers en ondernemers zelf verantwoordelijk. Het staatsbestel van Thorbecke, dat tot diep in de twintigste eeuw overeind bleef, werd door de bevolking als een bevrijding ervaren. Nederland ontwaakte uit zijn winterslaap en begon verwonderd om zich heen te kijken.

Hoogstandje

In het blad De Economist verscheen in 1855 een artikel met de titel ‘Koken met gas’. Redacteur J.L. de Bruyn Kops deed verslag van de bereiding van een complete os op de Great Exhibition in Londen. Dat evenement was de eerste van een reeks wereldtentoonstellingen waarin westerse naties elkaar aftroefden met de nieuwste producten en technieken uit eigen land – en niet te vergeten hun koloniën.

Als topattractie werd in Londen het enorme beest ‘door een menigte zeer kleine vlammen’ in zijn geheel gebraden. Daartoe was over de romp van de os een net van dunne gasbuisjes gevlochten. De duizenden bezoekers waren net zo enthousiast als de Nederlandse verslaggever over dit hoogstandje.

‘Gas geeft dadelijk de volle hitte’

Wat in Engeland kon, het toepassen van steenkoolgas voor het bereiden van maaltijden, zou toch ook in het achterlijke Nederland ingang moeten vinden. Waarom nog langer aanmodderen met turf, hout of kolen?

De Bruyn Kops: ‘Het gereed maken van het vuur voor het koken vereischte enigen tijd en moeite – het gas daarentegen wordt aangestoken, en geeft dadelijk de volle hitte. Evenals er voordeel is, door het spoedig aangaan van het vuur, zoo is er ook voordeel van het spoedig uitgaan. Het eten is klaar, weg met de vlam. De verwarmingskosten die men anders, alleen voor het aanhouden van het vuur moet verstoken, vervallen nu.’

Auke van der Woud gebruikt treffende anekdotes en citaten uit vakbladen over economie, techniek, bouwkunde en bestuur. Gas, water en elektriciteit spelen een hoofdrol in zijn mooi uitgegeven boek.

Waarom duurde het zo lang voordat Nederland weer aansluiting vond bij de Europese kopgroep bij de toepassing van nieuwe technologie? Wat waren de belemmeringen om het leven van ondernemers, stedelingen, boeren en paupers dragelijker te maken?

Het zou namelijk nog een halve eeuw duren voordat de Nederlandse vrouwen op gas gingen koken. Want, legt Van der Woude uit, gas was anno 1855 in ons land lang niet zo goedkoop als in het steenkolenrijke Duitsland. De kolen moesten uit Duitsland en Engeland worden ingevoerd. De prijzen zouden eerst moeten dalen voordat gas voor verwarmen en koken rendabel zou worden.

Schouwburgbranden

Gas werd dan ook voornamelijk gebruikt voor verlichting van straten, gebouwen en huizen. Daardoor was men niet langer afhankelijk van een walmende kaars. Het heldere avondlicht zorgde voor een omwenteling van het dagelijks leven. Althans voor de ondernemers en burgers in de stad die zich gaslicht of een bezoek aan het theater konden veroorloven.

Maar de nadelen dienden zich spoedig aan. Gaslampen produceerden veel warmte – en die warmte werd ook nog eens ongelijk verdeeld. Door het gaslicht te ontsteken kon het boven in een kamer wel twintig graden warmer worden dan op zithoogte. Berucht in heel Europa waren de door gasverlichting veroorzaakte schouwburgbranden.

Hoe ver moet de staatsbemoeienis gaan?

En dan was er, tot overmaat van ramp voor de gasbedrijven, nog de opkomst van wat zij ‘de vijand’ noemden: de elektriciteit. Dankzij de gloeilamp en de technologie van Edison was er aan het eind van de eeuw geen twijfel meer mogelijk: elektrisch licht was absoluut het gezondst en het veiligst.

Gelukkig voor de gasbedrijven was de komst van goede fornuizen en komforen, zodat zij zich konden toeleggen op verwarmen en koken.

Om het exploiteren van de fabrieken voor drinkwater, gas en elektriciteit, plus het aanleggen van een netwerk naar de consumenten hanteerbaar te maken moesten gemeenten en het rijk in actie komen. De komst van nutsbedrijven en zelfs staatsmonopolies was onvermijdelijk. Van der Woude schetst de levendige debatten onder ingenieurs, ondernemers en economen over de vraag hoe ver de staatsbemoeienis zou moeten gaan.

Particulier initiatief was meer dan welkom, maar van laissez faire kon geen sprake zijn. De liberalen van de late negentiende eeuw erkenden de noodzaak van een regisserende, ondernemende overheid. Zo kwam er – naast gas, licht en water – een rijkswegennet, een spoorwegnet en werden er kanalen gegraven.

Amsterdam kreeg met het Noordzeekanaal en het Amsterdam-Rijnkanaal twee levensaders, maar legde het toch af tegen de Rotterdamse wethouders en havenbaronnen. De gemeente Rotterdam investeerde miljoenen om de haven tot de belangrijkste van Europa te maken.

De ‘sociale quaestie’

De regie van het rijk was niet altijd even succesvol. Van der Woude wijst er fijntjes op dat de staat der Nederlanden zijn kaarten op Vlissingen had gezet. Die haven was immers van oudsher de belangrijkste poort naar de Noordzee. De schepen stoomden echter Zeeland voorbij richting Antwerpen, Rotterdam of Hamburg.

Ondanks de metamorfose die Nederland tegen het einde van de negentiende eeuw doormaakte, bleef een groot deel van de sterk groeiende bevolking steken in armoede en gebrek. Ze woonden in krotten en waren verstoken van schoon water en elementaire hygiëne.

Van der Woude wijst op een tekort in de staatkunde van Thorbecke: de ‘sociale quaestie’ ging de slagkracht van de autonome gemeenten te boven.

De Woningwet van 1901 droeg de gemeenten op verordeningen te maken die verhuur van slechte, ongezonde woningen verbood en het bouwen van goede arbeiderswoningen te bevorderen. Het was het begin van wat, met vallen en opstaan, zou uitgroeien tot een verzorgingsstaat.

Auke van der Woud: De steden, de mensen. Nederland 1850-1900.

Prometheus, 456 pagina’s. € 39,99

Hans Wansink is historicus en journalist en publiceert over boeken in Wynia’s Week. Hij was redacteur van NRC Handelsblad, Intermediair en de Volkskrant.

Wynia’s Week verschijnt ook dit jaar 104 keer met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. Plus video’s en podcasts. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Auke van der Woud laat zien dat Thorbecke Nederland bevrijdde uit zijn winterslaap verscheen eerst op Wynia's Week.