De aan Karl Popper toegeschreven gedachte dat we intolerant moeten zijn tegenover intoleranten is de jongste jaren een vrijbrief voor ongebreidelde intolerantie geworden. De geliefde slagzin van schuimbekkende verontwaardigden.

Terwijl Karl Popper het verbod als een allerlaatste redmiddel beschouwde, enkel aanvaardbaar als een discussie aan de hand van rationele argumenten door de ‘intoleranten’ wordt afgewezen, geldt vandaag de tegenovergestelde volgorde. De ‘intoleranten’ mogen vooral niet aan een rationele discussie deelnemen. Ze worden vooraf uitgesloten, want dat hun argumenten geen hout snijden, is een onwankelbaar axioma.

Een gevaarlijke evolutie, samen te vatten in één zin: terwijl Popper intoleranten uitsloot als ze een rationele discussie weigerden, worden ze vandaag uitgesloten voordat die discussie kan beginnen. ‘Want met dat soort mensen kan men toch niet discussiëren.’

Een beangstigende vorm van intolerantie

Deze omdraaiing van Poppers ideeën geschiedt sluw en listig, maar met behoud van de oude vlag – die van ‘intolerantie tegenover intoleranten’. In werkelijkheid geschiedt dus het tegendeel van wat Popper bedoelde.

Dat verklaart meteen de crisis waarin de vrijheid van meningsuiting zich vandaag bevindt. Allerlei meningen worden verboden omdat ze bijvoorbeeld seksistisch zijn of haat zouden zaaien, zonder dat een inhoudelijke discussie erover mogelijk is. De geringere bandbreedte van het politiek en maatschappelijk debat is daarvan een onvermijdelijk gevolg.

Sommigen willen ‘extreemrechtse’ partijen ontbinden. Akkoord, zeggen anderen, als tegelijk ‘extreemlinkse’ groeperingen worden verboden. Op termijn leidt dat tot een verbod van alle partijen waarmee men zelf nooit in een coalitie zou willen zitten. Dat is een gevaarlijke verenging van het debat. Het moet perfect mogelijk zijn met een bepaalde partij elke samenwerking te weigeren zonder haar bestaansrecht te betwisten. Dat onderscheid niet maken, is een beangstigende vorm van intolerantie.

Een ander voorbeeld van ‘intolerantie voor intoleranten’ is de houding van veel Europeanen tegenover Donald Trump. Ondanks het feit dat hij democratisch verkozen werd, zou hij een gevaar zijn voor de democratie, waarbij steevast naar Hitler wordt verwezen, het enige historische personage dat in ons onderwijs tot de eindtermen lijkt te behoren.

Toch zijn niet de ideeën van Trump het probleem, hoe gek ze misschien soms ook zijn. Trouwens, soms ook niet. Dat hij anders is dan Barack Obama en Joe Biden, brutaler en minder hypocriet: so what? En dat hij Europeanen onvriendelijk bejegent, is vanuit democratisch oogpunt geenszins verboden. Onaardig zijn tegenover anderen is ook bij ons volstrekt legaal, vandaar het grote aantal echtscheidingen.

Ook Trump probeert onwelgevallige opinies te smoren

Kortom, niet de eigen ideeën van Trump zijn een probleem. Dat ontstaat pas wanneer hij ideeën van anderen wil verbieden. Rechtstreeks zal hem dat, gezien het grondwettelijk stevig verankerde First Amendment met zijn ongebreidelde vrijheid van meningsuiting, niet lukken. Maar juridische procedures om zogenaamd ‘andere’ redenen tegen mensen die met hem van mening verschillen, zijn even verwerpelijk.

Denk maar aan de rechtszaken tegen gewezen FBI-directeur James Comey of procureur-generaal Letitia James uit New York. Het democratisch blazoen van Trump wordt niet zozeer besmeurd door de meningen die hij zelf uit, maar door zijn pogingen om meningen van anderen onrechtstreeks te beknotten of te verbieden. Ook de Amerikaanse president draait de regel van Popper geregeld om: hij probeert onwelgevallige opinies in de kiem te smoren, zodat een rationele discussie onmogelijk wordt.

Ruimte voor Trump en voor zijn felste tegenstanders

Het maakt niets uit of linkse of rechtse meningen worden verboden. De intolerantie bestaat er in beide gevallen uit dat het verbod niet volgt op de onmogelijkheid van het rationele gesprek, maar dat juist verhindert. Daar bevindt zich de kern van de crisis waarin de vrijheid van meningsuiting zich vandaag bevindt.

Wie de democratie en de rechtsstaat wil ‘redden’ – want aan messiassen geen gebrek – is per definitie een vurig pleitbezorger van verwerpelijke meningen. Die mag men uiteraard verwerpelijk blijven vinden, maar niet verbieden, tenzij de ‘intoleranten’ zelf de discussie afsluiten en oproepen tot geweld.

Zo moet er in Amerika ruimte zijn voor de opinie van zowel Donald Trump als die van zijn felste tegenstanders.

*Kerkjurist Rik Torfs is emeritus-hoogleraar en oud-rector van de Katholieke Universiteit Leuven. Dit artikel verscheen eerder op Doorbraak.be.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en column s, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Sluit geen onwelgevallige opinies uit van een inhoudelijke discussie verscheen eerst op Wynia's Week.

Uit de kast komen is ook nu nog geen lichtvaardige actie, maar tot diep in de jaren zestig was afwijzing de standaardreactie op homo’s en lesbo’s die van hun seksualiteit geen geheim maakten. Seksueel verkeer van een meerderjarige met een minderjarige van hetzelfde geslacht was volgens artikel 248bis van het Wetboek van Strafrecht verboden.

Het betekende dat de belangenvereniging voor homo’s, het COC, geen rechtspersoonlijkheid kon verwerven en dus zeer behoedzaam moest opereren. De besloten vereniging functioneerde als een soort schuilkelder voor homoseksuelen. Het politieke karakter van het COC moest worden verhuld. Alles wat kon worden opgevat als ‘propaganda voor de homoseksuele levenswijze’ moest worden vermeden.

‘Godslasterlijk en immoreel’

Maar halverwege de jaren zestig besloot het COC, met Reve als één van de boegbeelden, het debat over erkenning van homoseksuelen aan te zwengelen. In 1965 lanceerde het COC het tijdschrift Dialoog. Daarin werd Reves ‘Brief aan mijn Bank’ gepubliceerd. Die bevatte de volgende passage:

‘Als God zich opnieuw in de Levende Stof gevangen geeft, zal Hij als Ezel terugkeren, hoogstens in staat een paar lettergrepen te formuleren, miskend en verguisd en geranseld, maar ik zal Hem begrijpen en meteen met Hem naar bed gaan, maar ik doe zwachtels om Zijn hoefjes, dat ik niet te veel schrammen krijg als Hij spartelt bij het klaarkomen.’

Het nummer werd wijd verspreid; ook de leden van de Tweede Kamer kregen een exemplaar toegestuurd. De bijdrage van Reve was voor SGP-parlementariër C.N van Dis aanleiding om op 22 februari 1966 Kamervragen te stellen aan minister van Justitie Ivo Samkalden en minister van Cultuur Maarten Vrolijk (beiden PvdA). ‘Moeten de ministers niet erkennen, dat het artikel godslasterlijk, immoreel, bestiaal en zelfs satanisch van inhoud is en derhalve uitermate krenkend voor de godsdienstige gevoelens van zeer velen in ons volk?’

Op 28 maart antwoordden de ministers dat door het Openbaar Ministerie een vervolging wegens smadelijke godslastering tegen Reve zou worden ingesteld.

‘Ik ben ervan overtuigd’, blikte Gerard Reve in 1995 terug, ‘dat het jaar negentienhonderd zes en zestig in belangrijke mate een rampjaar was. Niet voor de wereld en evenmin voor mijn Geliefde Land en Volk, maar voor mij, schrijver dezes, zelve.’

Reve verklaarde zich nader: ‘Waarom was 1966 een rampjaar? Omdat in dat jaar mijn roman Nader Tot U verscheen, die in één klap aan alle twijfel een einde maakte: Gerard Reve was wel degelijk van de herenliefde, en meende dat gegeven als motief in zijn werk een plaats te moeten geven. Genoemde tegennatuurlijke geaardheid was toen nog allerminst chic, doch een lelijk stigma. In datzelfde jaar werd ik rooms-katholiek, wat in Nederland net zo erg was en nog steeds is. Men kan dus spreken van een dubbele vernedering, die ik door mijn eigenaardige karakter zelf gezocht heb.’

Reve had het boek opgedragen aan zijn vriend Willem Bruno van Albada. Tot ontsteltenis van vader en moeder Van Albada: ‘Begrijpen jullie nu helemaal niet, dat het in de publiciteit brengen van onze naam (…) voor ons een klap is die hard aan komt?’ Er viel dus voor Reve en zijn partner ook persoonlijk nog een wereld te winnen.

‘Mooie stukken’

Nader tot U hield in het hele jaar 1966 de gemoederen bezig. Binnen enkele maanden was het al aan een vierde druk toe. Voor- en tegenstanders kwamen in de pers uitgebreid aan het woord. Algemeen was het oordeel dat er niemand in Nederland ooit zo had geschreven over homoseksualiteit én over God als Gerard Reve. Maar strafbaarstelling werd door de meeste commentatoren afgedaan als ‘niet meer van deze tijd’. Dat gold ook voor veel gelovigen zelf. Typerend was de reactie van de bekende KVP-politica Marga Klompé:

‘Ik vond hele mooie stukken in dat boek, maar als u mij vraagt of dat mijn meest favoriete lectuur is, da zeg ik nee! Maar als ik dan zo’n boek lees, dan probeer ik mij af te vragen wie de man is, die dat boek heeft geschreven. Als je dat doet, word je niet zo gauw gechoqueerd.’

De officier van justitie betrok in zijn dagvaarding een passage uit Nader tot U die aansloot bij het door Van Dis gewraakte citaat uit Dialoog:

‘En God Zelf zou bij mij langs komen in de gedaante van een eenjarige, muisgrijze ezel en voor de deur staan en aanbellen en zeggen: “Gerard, dat boek van je – weet je dat ik bij sommige stukken gehuild heb?” “Mijn Heer en mijn God! Geloofd weze Uw Naam tot in alle Eeuwigheid! Ik houd zo verschrikkelijk veel van U”, zou ik proberen te zeggen, maar halverwege zou ik al in janken uitbarsten, en Hem beginnen te kussen en naar binnen trekken, en na een geweldige klauterpartij om de trap naar het slaapkamertje op te komen, zou ik Hem drie keer achter elkaar langdurig in Zijn Geheime Opening bezitten, en daarna een present-eksemplaar geven, niet gebrocheerd, maar gebonden – niet dat gierige en benauwde – met de opdracht: Voor De Oneindige. Zonder Woorden.’

Gerard Reve stond op 20 oktober 1966 terecht voor de Amsterdamse rechtbank. De officier van Justitie eiste een boete van honderd gulden. De rechtbank ontsloeg Reve op 3 november van rechtsvervolging, maar het was een dubbelzinnig vonnis. Het college beschouwde de gewraakte passages namelijk wel als godslastering, maar vond dat zij geen smadelijk karakter hadden. Dit was voor zowel Gerard Reve als de officier van justitie aanleiding om in beroep te gaan.

Geen statisch Godsbeeld

Dit hoger beroep diende op 17 oktober 1967 voor het Amsterdamse gerechtshof. De advocaat-generaal eiste eveneens honderd gulden boete. Gerard Reve besloot zijn verdediging zelf te voeren. Essentieel in zijn pleitrede was de formulering van zijn Godsbegrip:

‘Ik bezit geen statisch Godsbeeld, maar als ik van God een definitie zou moeten geven, dan zou die thans luiden: “God is het diepst verborgene, meest weerloze, allerwezenlijkste en onvergankelijkste in onszelf” (…) En ik vermag niet in te zien, waarom dit Godsbeeld minder recht op expressie zou hebben dat dat van bijvoorbeeld de God der wrake, die mensen tot het bedrijven van zonden predestineert, om ze vervolgens voor deze zonde voor eeuwig te verdoemen.’

Reve voegde er nog aan toe dat ‘het liefste, meest schuldeloze schepsel dat ik ken is, naast de olifant, de Ezel (…) Het is geen toeval, dat volgens de overlevering de Ezel één van de slechts twee uitverkoren Dieren is, die aanwezig mogen zijn bij de Geboorte van God.’

Een stap vooruit

Het Hof sprak Reve op 31 oktober volledig vrij, omdat uit niets was gebleken dat hij bedoeld had God te beschimpen of te honen. De advocaat-generaal ging in cassatie bij de Hoge Raad, maar zijn beroep werd op 2 april 1968 niet ontvankelijk verklaard. Reve noemde het arrest van de Hoge Raad een stap vooruit, ‘omdat van nu af aan de bedoelingen van de auteur en niet de opvattingen van de lezers beslissend zijn.’

Wel pleitte hij voor afschaffing van het verbod op smalende godslastering. Het zou nog tot 1 maart 2014 duren voordat het betreffende artikel 147 van het Wetboek van Strafrecht zou worden geschrapt.

Hans Wansink is historicus en journalist. Onlangs verscheen bij Uitgeverij Blauwburgwal zijn boek ‘Ontketend Nederland. Van Provo tot PVV’. Het boek kost €29,95 en is HIER te bestellen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

.

Het bericht Hoe een ‘godslasterlijke’ katholiek 60 jaar geleden de emancipatie van homo’s in een stroomversnelling bracht verscheen eerst op Wynia's Week.

De media pikten uit het rapport op dat maar liefst 41 procent van de Nederlandse scholieren niet de volgende stelling onderschrijft: ‘Alle mensen zijn gelijkwaardig, ook mannen die op mannen, vrouwen die op vrouwen, en mannen die op vrouwen verliefd worden.’

Vrijwillige deelname

Verbazing wekte wel, dat volgens de UvA-onderzoekers deze opvattingen niet samenhangen met de migratieachtergrond van de scholieren, en dat scholieren de afgelopen jaren ook niet conservatiever geworden zijn. Dat lijkt niet alleen in tegenspraak met bovenvermeld anekdotisch bewijs, maar ook met eerder onderzoek op dit gebied.

Daar kwam ook al gauw kritiek op: ‘migratie-achtergrond’ is in dit onderzoek vrij smal gedefinieerd, want als je geen in het buitenland geboren ouder hebt – de 3e generatie – tel je niet mee. Ook was deelname aan de enquête vrijwillig.

Welke selectie-bias introduceert dat? Als jij als scholier opvattingen hebt over lhbtiq+, waarvan je weet dat je docenten die afkeuren, ga je dan meedoen aan zo’n onderzoek – op school, onder toezicht van een docent? Daarom zou je graag weten welk percentage van de scholieren er voor koos om die enquête niet in te vullen, en of dat samenhangt met migratie-achtergrond, maar daar zijn geen cijfers over beschikbaar. Het feit dat een relatief laag percentage leerlingen die de enquête wel invulde een migratie-achtergrond had – vergeleken met alle Nederlandse scholieren – suggereert dat deze selectie-bias inderdaad een rol speelt.

Overigens, ‘migratie-achtergrond’ wordt in zulke discussies op social media vaak gelijk gesteld aan ‘islamitisch’, maar dat is slechts ten dele waar. Er zitten ook legio kinderen van Oost-Europese en Joegoslavische immigranten op die scholen, en met ouders uit de EU.

Wie het rapport helemaal leest, ziet dat islamitische leerlingen wel degelijk veel conservatiever zijn dan alle andere subgroepen. De onderzoekers vegen dat onder de mat door moslims op één hoop te gooien met christenen, en dan ‘religie’ als belangrijke verklarende factor voor ‘conservatisme’ op te voeren. Ook in een interview met het Parool trekken ze dat rookgordijn op: ‘Religieuze jongeren zijn namelijk wel vaker conservatief dan niet-religieuze jongeren, maar deze verschillen zijn groter onder jongeren zonder migratie-achtergrond.’

Warhoofdig

Sowieso drijven zulke enquêtes op een moeras van verzwegen vooronderstellingen en sociale-wenselijkheidsdwang. Hieronder spit ik een voorbeeld tot in detail uit. De deelnemers is onder meer deze stelling voorgelegd: ‘Of je een jongen of meisje bent, staat vast vanaf je geboorte.’ Ze konden reageren op een zeven-punts schaal (1: helemaal eens tot 7: helemaal oneens).

Eerst een overzicht van de resultaten:

Islamitische leerlingen scoren dus veel lager dan elke andere groep op dit item.

Hier zien we in optima forma hoe de onderzoekers deze scholieren blootstellen aan hun woke warhoofdigheid. Als je het helemaal eens bent met die stelling, scoor je een 1 op die zeven-puntsschaal, en ben je oer-conservatief. Ben je het er helemaal mee oneens, dan scoor je 7 punten en ben je voorbeeldig progressief.

Gender of sekse

Echter, de onderzoekers maken niet duidelijk of ze het hier over gender of over sekse hebben. ‘Vanaf je geboorte’ suggereert vrij sterk dat ze hier naar een standpunt over sekse vragen. En dat standpunt heeft niets met iemands morele waarden te maken, het is een biologie-vraag met als wetenschappelijk correct antwoord: een baby komt als een jongen of als een meisje ter wereld. De zeldzame genetische afwijkingen waardoor daarover optisch verwarring ontstaat – zoals bij bokser Imane Khelif gebeurd is – doet aan dat biologische basisfeit niets af. Maar wie dat feitelijk correcte antwoord geeft, geldt voor dit onderzoek als oer-conservatief.

Je wordt als 12- of 16-jarige scholier geacht te begrijpen, dat de onderzoekers hier van je willen horen of je wel tolerant bent ten opzichte van transmensen. En echt tolerant ben je pas als je gelooft dat een transvrouw/man een echte vrouw/man is, dus dan dien je het geheel oneens te zijn met de stelling dat je als jongetje of als meisje geboren wordt.

Gezien het woke klimaat op onze scholen zullen verreweg de meeste leerlingen dat ook zo interpreteren: ‘eens’ is conservatief, ‘oneens’ is progressief, ik identificeer me als conservatief/progressief, dus ik vul in eens/oneens. Dat islamitische leerlingen massaal ‘eens’ aanvinken komt niet omdat ze biologisch beter onderlegd zijn dan de rest, maar omdat ze zich door hun godsdienst en ouderlijk huis gesteund voelen in dit niet-woke standpunt dat iets vaags over gender en/of sekse poneert.

Verder – maar dat is een technische voetnoot – is het strikt genomen onzin om de scores op zo’n 7-puntsschaal te middelen voor een hele groep, zoals in deze grafiek gebeurt. Dat is schering en inslag in de sociale wetenschappen, want je moet toch wat met je physics envy als je geen bruikbare data hebt. Die getalletjes 1 t/m 7 zijn namelijk willekeurig (in jargon: het zijn ordinale getallen), ze corresponderen met niks meetbaars in de echte wereld. De onderzoekers hadden die scores net zo goed van -4 tot + 2 kunnen laten lopen, of van 0 tot 100 procent.

Zelfs voetbaltrainers geven blijk van beter statistisch inzicht dan sociale wetenschappers. Je plek in de eindstand van de competitie is een ordinaal getal. Ajax werd de afgelopen vijf seizoenen respectievelijk 2de, 5de, 3de en twee keer 1ste in de competitie. Niemand in de voetballerij gaat die klasseringen middelen en dan zeggen dat Ajax gemiddeld, afgerond, op plaats 2 eindigde. Immers, een club kan met 1 of met 11 punten voorsprong op de nummer 2 kampioen worden, en dat is een fors verschil in kwaliteit. Wat je trainers wel ziet doen, terecht, is kijken naar het aantal wedstrijdpunten of gescoorde doelpunten in vorige seizoenen, want dat zijn geen ordinale getallen.

Tolerant of deugdrammer?

Terug naar die enquêtes: om de ‘progressiviteit’ van de leerlingen te toetsen, kregen ze ook de volgende stellingen voor hun kiezen:

• ‘Alle scholen moeten Paarse Vrijdag vieren’
• ‘Minstens de helft van de toiletten op school moet genderneutraal zijn’

Hoe hebben de onderzoekers vastgesteld of er een hoge correlatie is tussen hoe leerlingen reageren op zulke stellingen en hun werkelijke tolerantie voor homo’s en transmensen? Als je er voorstander van bent dat iedereen eens per jaar in paarse kleding naar school moet komen, ben je dan een voorvechter van tolerantie of een maoïstische deugdrammer? En over die genderneutrale toiletten op scholen kunnen we kort zijn: die stinken na een paar dagen net zo erg als de jongenstoiletten, dus meisjes zul je daar dan met stokslagen nog niet naar binnen krijgen.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Lhbtiq+-enquête drijft op moeras van verzwegen vooronderstellingen en sociale-wenselijkheidsdwang verscheen eerst op Wynia's Week.

We hebben een probleem in onze liberale samenleving en dat probleem heet tolerantie. Of beter: niet meer begrijpen wat tolerantie eigenlijk is. Het merkwaardige daarbij is dat iedereen de term ‘tolerantie’ kent en iedereen ‘tolerantie’ erg belangrijk vindt; dat blijkt uit alles wat we doen en uitdragen. Tegelijkertijd is iedereen in verwarring wat je er dan mee aan moet. Bij steeds meer onderwerpen wordt een beroep gedaan op je tolerantie, terwijl je onbewust wel aanvoelt dat tolerantie hier juist niet op z’n plaats is. Maar bij de vraag ‘waarom eigenlijk niet?’ ontbreekt een helder antwoord.

Wat is tolerantie eigenlijk?

Tolerantie is de tegenhanger van individualisme – ook al zo’n term waar iedereen mee loopt te worstelen. Het zijn de twee onderdelen van het bekende liberale adagium: ‘Je bent vrij om te doen wat je wilt, zolang je de vrijheid van een ander niet beperkt.’

Dat roept de vraag op wanneer je een ander beperkt en wat daar nou precies zo slecht aan is. Als je de hele dag met alles wat je doet loopt na te denken of er misschien niet iemand in je omgeving zich ergens door beperkt voelt dan schiet dat immers niet op. Feitelijk doe je dan aan zelfcensuur en dat is het begin van de ultieme onvrijheid.

De combinatie van individualisme en tolerantie in het adagium geeft een oplossing: geef je omgeving de mogelijkheid om aan te geven of jouw gedrag beperkend is of niet. Wat voor een ander tolerabel is of niet bepaalt waar de grenzen liggen van jouw vrijheid.

Hier komt een andere bekende term op het toneel: vrijheid van meningsuiting. Veelal wordt dit gezien als een teken van vrijheid en dat is ook zo. Het is alleen niet de basis voor jouw vrijheid, maar de basis voor de vrijheid van de mensen in jouw omgeving. Als je immers niet aan zelfcensuur hoeft te doen én jouw omgeving mag jou niet corrigeren dan ontstaat de basis voor een dictatuur (zowel op microniveau als op macroniveau).

Om te horen wat je omgeving van je gedrag vindt, is het wel nodig dat je kunt luisteren.  

Wortels van het liberalisme

Nu heeft het liberalisme wel last van een specifiek probleem. Het is ontstaan in een tijd dat enkelen vrijheid opeisten zonder enige zelfcensuur én hun omgeving niet toestonden om hier iets van te zeggen. Of de wortels van het liberalisme nou liggen in de tijden dat burgers in de tweede helft van de Middeleeuwen stapje voor stapje hun rechten gingen zekerstellen tegenover de adel, of het nou ligt in het verzet van Luther en anderen tegen de geestelijkheid of in de Verlichting waarin dit verzet tot volle wasdom komt maakt hiervoor niet zoveel uit.

De basis van het liberalisme ligt in een tijd dat er veel te ontwikkelen was en grenzen van deze ontwikkeling nog volledig buiten beeld waren. Een zeer klein deel van de samenleving (adel en geestelijkheid – en in de 18^e eeuw een klein deel van de bourgoisie) had nagenoeg onbeperkte vrijheid ten koste van de onvrijheid van alle andere mensen. In die verhouding zorgde de Verlichting voor een kentering. Niet meer dan dat. Tegenwoordig hebben we te maken met een samenleving waarin zo ongeveer iedereen zich vrijelijk kan ontwikkelen en lopen we aan tegen grenzen waarbij ieder gedrag wel van iemand een tegenreactie oproept.

Ook als je wilt luisteren helpt de kakofonie van deze tijd niet mee om te kunnen luisteren.

Het liberale vierkant

Je kunt hier alleen uitkomen door het oppakken van de derde en vierde hoeksteen van het liberale vierkant: ‘gelijkwaardigheid’ en ‘eigen verantwoordelijkheid’. Op basis van deze begrippen komen het individu dat vrij wil zijn en het individu dat zijn grenzen wil aangeven bij elkaar. De gelijkwaardigheid bepaalt namelijk dat een ander net zoveel rechten op ontplooiing heeft als jij zelf én dat het aan jou is om dit op morele gronden te wegen. Met deze ‘eigen verantwoordelijkheid’ kom je feitelijk bij de zelfcensuur uit het begin, maar dan wel op basis van andermans argumenten in plaats van je eigen bedenksels.

Zelfcensuur mist een luisterend oor en dit luisterende oor is juist cruciaal om te zorgen voor het ‘samen’ in een samenleving. De vrijheid van tegenwoordig speelt zich af in een samenleving waarin het liberalisme uiterst succesvol is geweest en derhalve te maken heeft met een verdeling van dezelfde vrijheid over een zeer hoog percentage van haar burgers. Door dat hogere percentage is het al snel moeilijker om het iedereen naar de zin te maken en zul je meer aandacht moeten geven aan de vraag waar de grenzen van de vrijheid liggen oftewel wanneer je tolerant bent en wanneer de grenzen van de tolerantie zijn bereikt.

Vanuit die positie krijgt luisteren de dimensie, die je nodig hebt om tolerantie tot wasdom te laten komen.

Die grenzen van de tolerantie worden daarbij niet zozeer bepaald door het luisteren naar een ander, maar door het gunnen aan een ander. Het is namelijk een zeer bijzondere aanname dat je vrijheid kunt nemen, want dit gaat per definitie ten koste van de vrijheid van een ander. Het is belangrijk om vrijheid te geven en daarmee draai je het hele idee van vrijheid om én geef je het haar ware aard: je kunt nooit echt vrij zijn als een ander je deze vrijheid niet gunt.

Tolerantie is immers geen reactieve handeling, maar een proactieve handeling. Het is dan voor het individu belangrijk om te tonen dat je dit geschenk waard bent en dan blijft het vierkant van het liberalisme gewoon staan, maar leest het opeens in een andere volgorde.

Goed luisteren

Liberalisme in de huidige wijze van denken is namelijk een rekbare vorm van egoïsme. Het bekende adagium waar ik mee begon refereert hier ook aan; het begint bij jezelf en de vraag wat je voor jezelf kunt nemen. De hele worsteling van liberalen ontstaat ook hier en de kritiek van niet-liberale krachten in onze samenleving richt zich daar ook op.  Dit neemt niet weg dat het cruciaal blijft om goed te luisteren. Ook het gunnen van vrijheid aan een ander vraagt namelijk om na te gaan welke vrijheid je geeft en of een ander hier wel behoefte aan heeft.

Net als ‘vrijheid’ gaat ‘luisteren’ twee kanten op. Dan heb je een gesprek en de basis voor acceptatie.

Intolerantie

In de praktijk komt intolerantie in veel verschillende vormen voor. De duidelijkste vorm van intolerantie zit vaak achter de anonimiteit van de social media: ik geloof niet dat er ook maar één baggeraar op het worldwide web zelf zo behandeld wil worden als ze richting anderen doen.

In de Oudheid tot ver na de Middeleeuwen was het nog volstrekt normaal om anderen hun vrijheid te misgunnen. Tegenwoordig is de openlijke uiting om anderen dood te wensen redelijk uitzonderlijk: de positie van organisaties als Hamas en Hezbollah richting Israël is hiervan het meest actuele voorbeeld.

Het moeilijke is dat veel uitingen van intolerantie beter verstopt zijn. Soms zijn het hele slechte leugens, zoals de ‘rechtvaardiging’ van Rusland om Oekraïne aan te vallen. Vaak zijn het listige combinaties, die het lastig maken om te weten waar de grens ligt van hetgeen je moet tolereren (en wat niet).

Een voorbeeld van een situatie waarin te tolereren en niet te tolereren gedrag door elkaar lopen komen we tegen in het migratie-dossier. In dit dossier zien we dat de ene kant van het politieke spectrum vooral tolerantie bepleit voor het hele collectief, terwijl de andere kant van het politieke spectrum geen mededogen toont voor ditzelfde collectief. Een tolerante samenleving dient echter altijd oog te hebben voor de nuance.

Woke

Tenslotte ontstaat er terecht steeds meer weerstand rondom de ‘woke’-beweging. Terwijl zij – vaak op zeer goede gronden – vragen van mensen om toleranter op te treden rondom een brede waaier van maatschappelijke thema’s treden ze zelf in steeds sterkere mate uiterst intolerant op richting hun critici. Hierdoor wordt tolerantie openlijk geëist met behulp van gedrag dat feitelijk niet te tolereren valt; een uitstekende basis voor verwarring rondom het thema ‘tolerantie’.  

*Peter Lamberts is historicus.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. Plus video’s en podcasts. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Woke eist tolerantie met gedrag dat niet te tolereren valt   verscheen eerst op Wynia's Week.