Khadija Arib werd anoniem beschuldigd van wangedrag tijdens haar voorzitterschap van de Tweede Kamer. Haar politieke carrière was voorbij toen betrokken ambtenaren informatie over die beschuldigingen en het daarna voorgestelde onderzoek naar Arib naar de pers lieten lekken. Sonja K. staat voor dat lekken nu terecht, maar zij speelde maar een ondergeschikte rol.

Onderzoek naar het lek in het presidium

Er zijn inmiddels diverse verdachten voor die politieke moord op Khadija Arib. Uit de politiek hebben we voormalig Kamervoorzitter Vera B. en toenmalige leden van het presidium van de Tweede Kamer, zoals Henk N.. Verder zijn daar topambtenaren, werkzaam bij de griffie van de Tweede Kamer, zoals Simone R. en Jaap van R.. Dan hebben we ook nog het onderzoeksbureau H. dat een niet erg onafhankelijk onderzoek deed naar de gedragingen van Khadija Arib tijdens haar voorzitterschap van de Tweede Kamer. Dat onderzoek stond onder toezicht van hoogleraar bestuurskunde Mirko N. 

Zo hebben we dus al een flinke verdachtenbank bij elkaar, allemaal in meerdere of mindere mate betrokken bij de politieke moord op Arib. Tot voor kort konden zij zichzelf nog behoeden voor een rechtsgang. Het OM wilde de zaak zelfs seponeren, maar er was een ambtenaar die kennelijk gewetenswroeging kreeg en een tamelijk essentiële, maar geheime bijeenkomst van samenzwerende topambtenaren onthulde. De betrokken ambtenaren, maar ook Vera B., hadden erover gezwegen.

Op die geheime bijeenkomst werden ‘scenario’s’ besproken op welke wijze de beschuldigingen tegen Khadija Arib wereldkundig konden worden gemaakt. Toen die bijeenkomst aan het licht kwam, dankzij die ene ambtenaar die uit de school klapte, kwam opeens Sonja K. als verdachte tevoorschijn. Zij wordt momenteel als enige verdacht van het lekken van geheime stukken over mevrouw Arib naar de NRC. Zoals hieronder zal blijken, speelde zij eerder de rol van drugsrunner dan van drugsbaron. Bij wijze van spreken, uiteraard.

Laten we eerst eens nagaan wat er gebeurd is. Mevrouw Arib was van 12 december 2015 tot 7 april 2021 voorzitter van de Tweede Kamer. In de zomer van 2022 ontving de toenmalige Kamervoorzitter Vera B. anonieme brieven over Arib. Uit die brieven zou blijken dat Arib tijdens haar voorzitterschap misbruik van haar macht had gemaakt en een schrikbewind voerde. Het had er echter alle schijn van dat die klachten afkomstig waren van de ambtelijke top van de griffie van de Tweede Kamer. 

Belangenconflict

Mijn lezing was dan ook dat Arib het slachtoffer was van a-democratische potentaten bij de griffie die de baas wilden spelen over het wetgevingsproces. Het ging dus niet over arbeidsverhoudingen tussen de Kamervoorzitter en (top)ambtenaren. Het conflict draaide om de rolverdeling tussen een ambtelijke organisatie, i.c. de griffie van de Tweede Kamer, en gekozen volksvertegenwoordigers. Deze ambtelijke organisatie meende recht te hebben op een rol die in een democratie niet past. Opvallend was dat onderzoeksbureau H. dit perspectief totaal niet deelde. Het bureau deed onderzoek vanuit het uitgangspunt dat er sprake was van een arbeidsconflict.

De klachten die in de anonieme brieven waren geuit, werden in het presidium van de Tweede Kamer besproken. Daarbij speelde een advies van de landsadvocaat een grote rol. Ook de landsadvocaat had het alleen maar over de ‘verplichting zorg te dragen voor een sociaal veilige werkomgeving’. De mogelijkheid dat er een belangenconflict had gespeeld tussen (top)ambtenaren van de griffie en de Kamervoorzitter kwam niet ter sprake. Mede op basis van het advies van de landsadvocaat concludeerde het presidium dat een onderzoek naar het gedrag van Arib noodzakelijk was. De besprekingen in het presidium zijn geheim, dus ook die over Arib dienden geheim te blijven. Zodra die informatie publieke kennis zou zijn, was Arib onherstelbaar beschadigd.

Afrekening met Arib door artikel in de NRC

Het was echter duidelijk dat sommige betrokkenen af wilden rekenen met Arib, want op 28 september 2022 verscheen in de NRC het nieuws over het onderzoek. Op dat moment wist Arib daar nog niet van (NOS). Kennelijk was er geheime informatie uit het presidium naar de pers gelekt. Vera B. zei dit lekken te betreuren en deed op 3 oktober 2022 aangifte ‘van een strafbaar feit’ bij het OM.

Deze aangifte is pikant omdat er al duidelijk tekenen waren dat Vera B. zelf Arib niet erg in bescherming wenste te nemen. Zo stelde zij de directeur van de hr-afdeling van de griffie, Jorine Wolff, aan als leider van het onderzoek naar Khadija Arib. Wolff behoorde tot de ambtelijke top van de griffie die had gemeld de voorvallen in de klachtenbrieven te herkennen. Zoals ikzelf eerder schreef, stond daarmee de uitkomst van het onderzoek naar Arib dus al vast: schuldig!

Vera B. lekte zelf naar Sonja K.

Maar het wordt nog pikanter door wat Follow The Money (FTM) er op 16 mei over meldde. In de aangifte had Vera B. namelijk een opsomming gegeven van functionarissen die van het onderzoek op de hoogte waren. Sonja K., de toenmalige woordvoerder van Vera B., stond daar niet bij. Vera B. had echter zelf het verslag van de vergadering van het presidium, waarin tot het onderzoek naar Arib werd besloten, aan Sonja K. gemaild. Dit zou Sonja K. kunnen helpen bij de ‘woordvoering’, zoals Vera B. aan K. meedeelde. Vera B. kreeg de kans dit alsnog aan het OM te melden, maar, zoals FTM schrijft:

Op 7 oktober 2022 vroeg het Openbaar Ministerie per brief om een ‘concretisering’ van de aangifte. B. moest onder meer duidelijk maken wie wanneer stukken had ontvangen, en op welke manier. In reactie daarop noemde de toenmalige Kamervoorzitter twee mails aan de leden van het presidium. Opnieuw verzweeg ze dat Sonja K. de stukken ook had gekregen.

Sonja K. is nu door het OM dus als hoofdverdachte aangemerkt. Zoals hierboven al gemeld was er echter een bijeenkomst van topambtenaren geweest. Tijdens die bijeenkomst zou de optie om te lekken over het onderzoek op tafel hebben gelegen. Die bijeenkomst vond plaats op dezelfde dag dat in de NRC het bericht over het onderzoek naar Arib verscheen. Sonja K. was ook bij dat overleg aanwezig. Tijdens de eerste zitting van het proces tegen haar, verklaarde zij echter dat zij daarheen was gestuurd door Vera B.. Het heeft er alle schijn van dat Sonja K. na die bijeenkomst met journalisten van de NRC heeft gesproken. Deed zij dat op eigen initiatief? Het is haast niet voorstelbaar. Dat is het zeker niet als zij inderdaad door Vera B. naar die geheime bijeenkomst was gestuurd.

Toen de rijksrecherche lucht begon te krijgen van de rol van Sonja K., vroeg de rijksrecherche aan de beveiligingsorganisatie van de Tweede Kamer een lijst op te stellen van personen die documenten over het onderzoek naar Arib had ontvangen. Volgens FTM heeft de toenmalige griffier Simone R. ervoor gezorgd dat Sonja K. niet op die lijst terecht kwam. Mevrouw R. werkt momenteel bij de korpsleiding van de politie. Kennelijk is het bij de politie een gewenste vaardigheid dat je weet hoe justitie op het verkeerde been te zetten.

Drugsrunner en drugsbaronnen

Laten we nog maar even naar deze beeldspraak terugkeren. Sonja K. lijkt ‘gelekt’ te hebben naar de NRC op verzoek van Vera B. en Simone R. De laatste, voormalig griffier bij de Tweede Kamer, had er kennelijk ook belang bij het lekken door Sonja K. weg te moffelen. Sonja K. was dus slechts een ‘drugsrunner’ die het smerige werk deed voor de ‘drugsbaronnen’. Vera B. en Simone R. speelden de rol van drugsbaron.

Maar er zijn er waarschijnlijk nog wel meer. Jaap van R. bijvoorbeeld. Over hem schreef ik dat ‘hij dacht recht te hebben op een vaste stoel bij de vergaderingen van het presidium. Alsof hij wetgever was. Hij was eerder een egotripper die de werking van de democratie niet begrijpt’. Van R. kon er niet tegen dat Arib hem kleiner maakte dan hijzelf dacht dat hij was. In die tijd zaten er kennelijk meer van dergelijke macho’s (m/v) bij de griffie die dachten de Kamervoorzitter de les te kunnen lezen. Helaas voor hen was het andersom.

Harrie Verbon is emeritus hoogleraar openbare financiën aan de Universiteit van Tilburg. Dit stuk verscheen vorige week op zijn blog.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Sonja K. was slechts ‘drugsrunner’ bij het lekken van vertrouwelijke informatie over Khadija Arib verscheen eerst op Wynia's Week.

Martin Bosma mag dus niet naar de slavernijherdenking. Na een gesprek met Linda Nooitmeer (D66), voorzitter van het ‘Nationaal Instituut Slavernijverleden en Erfenis’ (NiNsee), besloot deze dame de uitnodiging in te trekken. Zij eiste ‘reflectie’ en excuses van Bosma, wat deze weigerde.

Niet meer dan ‘treurnis’

Het oude kabinet besloot deze schaamtevolle vertoning verder te politiseren door maar liefst tien bewindslieden, waaronder de premier en de drie vicepremiers, naar het Oosterpark af te vaardigen. Gniffelend laten zij zich nog eenmaal van hun meest deugdzame kant zien.

Het gebeurt een week nadat dit kabinet een samenwerkingsovereenkomst tekende met Qatar, waar de moderne slavernij nog altijd welig tiert. De Tweede Kamer kwam deze week niet verder dan het uitspreken van ‘treurnis’ over de hele gang van zaken.

Het is de afgelopen maanden veel gegaan over ‘rechtstatelijkheid’. Maar nu even niet. Bosma is voorzitter van de Tweede Kamer, het hoogste orgaan van het land, en als onafhankelijke vertegenwoordiger van dit instituut representeert hij de Nederlandse bevolking die de samenstelling van dit instituut bij de laatste Kamerverkiezingen heeft bepaald. De krans die hij bij het slavernijmonument zou hebben neergelegd, legde hij daar niet neer namens zichzelf, niet namens de PVV, maar namens de volksvertegenwoordiging, namens ons. ‘Dat moet je niet politiek maken’, zei de Amsterdamse burgemeester Halsema op een helder moment.

Zo’n moment van herdenking is meer dan op zijn plaats. Het is goed de schandvlek van de slavernij als een inktzwarte bladzijde uit ons eigen verleden onder ogen te zien. We herdenken op 1 juli de afschaffing van de slavernij. We herdenken dus dat we na een lange periode van agitatie en protest (in Nederland vooral ook gedragen door de christelijke vrienden van het Reveil) de wantoestand van de slavernij hebben overwonnen en afgeschaft. Dat is de kracht van onze cultuur. De norm van goed en kwaad ligt buiten ons en is een voortdurende bron van correctie.

Politiek misbruik

Waar Bosma, en anderen, zich de afgelopen jaren tegen hebben gekeerd is dat de morele druk en manipulatie door linkse activisten zozeer werd opgevoerd dat die ons zou verleiden tot een weg-met-ons-mentaliteit. Dat het gedram van het slachtofferschap politiek werd misbruikt. Rutte heeft op 19 december 2022 namens de Nederlandse Staat excuses aangeboden – vanwege de medeverantwoordelijkheid van de staat voor deze misstand. Die waren afdoende. Het kan niet zo zijn dat iedereen op de knieën moet, alsof mensen die zich nergens schuldig aan hebben gemaakt excuses zouden moeten aanbieden aan mensen die zelf nergens slachtoffer van zijn.

Mevrouw Nooitmeer and her ilk in Amsterdam Zuidoost hebben een nationaal moment, waarop de gruwel van de slavernij en de overwinning op die gruwel door alle Nederlanders wordt herdacht, geschaakt voor een activistische agenda. Daarmee reduceren zij dat moment tot een intolerant, particulier, etnisch en politiek getinte bijeenkomst.

Het is de intolerantie van gnostisch denkende mensen, die alleen het absolute kwaad en het absoluut goede kennen, en niet weten te onderscheiden tussen persoon en ambt, en de kritische kanttekeningen van die persoon bij een drammerige agenda willen zien als een bewijs van een gebrek aan deugdzaamheid. Met die intolerantie maken zij de uiteindelijke doelstelling van het herdenken onmogelijk: de doelstelling van een open debat over het verleden en de doorwerking daarvan.

Op een nationale herdenking wordt de representant van de Nederlandse volksvertegenwoordiging buitengesloten, en daarmee wordt een gezamenlijk herdenken (wat de bedoeling is) een particulier feestje van eeuwig verongelijkten. Een evenement dat de politieke tegenstellingen zou moeten overstijgen omdat we met z’n allen het verleden onder ogen willen zien, is politiek gemaakt en wel zo dat een weg terug bijna ondenkbaar is omdat die altijd met gezichtsverlies gepaard zal gaan. Wat Ketikoti wil bereiken is nu onmogelijk gemaakt.

Opzichtig politiek spelletje

Mevrouw Nooitmeer en de haren hebben ons land dus de slechtst denkbare dienst bewezen, en een gelegenheid die de weg naar openheid en dialoog zou moeten openen, hermetisch afgesloten. De correctheid en de hypocrisie winnen het van nuchtere eerlijkheid.

Dit alles schrijnt te meer omdat sommigen deze gebeurtenis nu zelfs willen aangrijpen om Bosma voorgoed te diskwalificeren als voorzitter van de Tweede Kamer. Eerst wordt de anti-rechtstatelijke stap gezet om de uitnodiging in te trekken. Daarna wordt geconcludeerd dat zijn gezag blijvend is aangetast. En vervolgens dat hij dus eigenlijk niet te handhaven is in zijn huidige positie. Een evenement dat ons boven onszelf zou moeten doen uitstijgen, wordt misbruikt voor een al te opzichtig politiek spelletje. Het is links op zijn allersmalst.

Bart Jan Spruyt is historicus en journalist. Zijn columns over politiek en samenleving verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week.

Wynia’s Week verschijnt altijd, twee keer per week. Het zijn de donateurs die dat mogelijk maken. Nog geen donateur? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Door de vertegenwoordiger van de Nederlandse bevolking buiten te sluiten wordt de herdenking van het slavernijverleden een particulier feestje van eeuwig verongelijkten verscheen eerst op Wynia's Week.

Het werd zodoende een beetje een wezenloos debat, waarbij de gedachten zomaar konden afdwalen. Hoe zou de Tweede Kamer een paar decennia geleden, in de jaren zeventig en tachtig, met een dergelijke kwestie zijn omgegaan?

‘Vijanddenken’ was riskant voor de ‘ontspanningspolitiek’

Ter opfrissing van het geheugen: er bivakkeerden toen nog communisten in het Kremlin en tot het imperium dat zij bestierden, behoorde niet alleen Oekraïne – nu zwaar bevochten – maar ook Oost- en Midden-Europese landen als Polen, Hongarije, Roemenië, Bulgarije en het voormalige Tsjecho-Slowakije.

Sterker nog: ook in het oostelijk deel van ons buurland Duitsland, met inbegrip van Oost-Berlijn, waren de Russen de baas. Wie 35 jaar geleden in Oldenzaal op de trein stapte, was al zo’n vier uur later in de ‘Duitse Democratische Republiek’ (DDR). Daar gebeurde niets wat niet vooraf door het Kremlin was goedgekeurd.

Hoewel de Russen dus bijna op onze stoep stonden en hun bloedrode regime zo’n 20 miljoen mensen de dood in had gejaagd – daar kan Vladimir Poetin nog lang niet aan tippen – was het destijds, zeker in progressieve kring, niet bepaald bon ton om kritisch over het Kremlin te zijn. Je deed dan al gauw aan ‘Koude Oorlogsretoriek’ en ‘vijanddenken’. In de Volkskrant, bij de VARA en door de dominees van het Interkerkelijk Vredesberaad (IKV) werd er vrijwel dagelijks voor gewaarschuwd.

Ook kon je ervan worden beticht Rusland te bekijken door ‘een westerse bril’. Zeer riskant, want dan kon namelijk de ‘ontspanningspolitiek’ niet van de grond komen. En dus was Nederland in 1980 gewoon present op de Olympische Zomerspelen in Moskou, hoewel de Russen zojuist Afghanistan waren binnengevallen.

De NAVO, opgericht om ons tegen de Russen te beschermen, genoot onder linkse politici een zeer belabberde reputatie. In het verkiezingsprogramma van de PvdA stond in 1981 dat er hoe dan ook geen nieuwe landen als lid mochten worden toegelaten. De voorlopers van GroenLinks (CPN, PSP en PPR) vonden zelfs dat Nederland het NAVO-lidmaatschap per direct diende op te zeggen. Volgens de PSP moest daarna ook de Nederlandse krijgsmacht worden opgeheven.

Russische beïnvloeding was in linkse kringen aan de orde van de dag. Zo kreeg de in 1977 door de communistische CPN gelanceerde actiegroep ‘Stop de neutronenbom’ grote sommen geld en andere hulp (vliegtickets, tolken, pr-materiaal) uit onder meer Moskou en Oost-Berlijn. Nog in 1983 ging CPN-leider Ina Brouwer bij de Russische kameraden op audiëntie om de banden met Moskou warm te houden. En nee, dat was nog niet het Moskou van Michail Gorbatsjov, glasnost en perestrojka.

Geen schaamte

Vrijwel niemand deed moeilijk over deze Russische beïnvloeding. De CPN draaide in de jaren en zeventig en tachtig gewoon mee in het lokale bestuur, met wethouders in onder meer Amsterdam en gedeputeerden in Noord-Holland en Groningen. Bij Provinciale Statenverkiezingen waren er lijstverbindingen met PPR, PSP en ook de PvdA. Minstens zo saillant: het Moskouvriendelijke CPN-dagblad De Waarheid werd op de been gehouden met miljoenenkredieten van het Bedrijfsfonds voor de Pers. Dat werd in het belang geacht van ‘de pluriformiteit van de media’.

Ging GroenLinks zich in de jaren negentig generen voor de groezelige pro-Russische erfenis van fusiepartner CPN? Nee, geen sprake van. Bij de verkiezingen voor het Europees Parlement werd in 1994 nota bene voormalig CPN-aanvoerder Marcus Bakker van stal gehaald om te fungeren als lijstduwer van GroenLinks. De doorgewinterde stalinist verdedigde in 1956 op hoge toon de bloedige Russische inval in Hongarije. ‘Fascistische’ elementen hadden volgens hem geprobeerd de ‘arbeidersregering’ van het land omver te werpen. Gelukkig was het de Russen gelukt ‘om de orde te herstellen’.

Permanent eerbetoon

Het was bij lange na niet Bakkers enige schoftenstreek. In 1958 schreef hij het rapport De CPN in de oorlog, waarin hij dissidente partijgenoten – nota bene vooraanstaande verzetslieden uit de jaren 1940-1945 – ‘ontmaskerde’ als klassenvijanden en agenten van diverse imperialistische mogendheden. Spijt had Bakker nergens van, getuige ook de ondertitel van zijn in 1983 verschenen memoires: Bespiegelingen zonder berouw.

Ondertussen was in 1991 iets nog veel gekkers gebeurd: naar Bakker was een vergaderzaal genoemd in de nieuwbouw van de Tweede Kamer. Op voordracht van GroenLinks, en met instemming van eerst het Presidium en daarna van een unanieme volksvertegenwoordiging.

Kremlinsupporter Bakker, decennialang de belichaming van Russische beïnvloeding in Nederland, kreeg zo een permanent, tot op heden bestaand eerbetoon in het hart van onze democratie. Dat de Tweede Kamer ook in 2024 nog niet beseft hoe totaal belachelijk dat is, daar staat je verstand bij stil.

Of kan het nóg gekker? Afgelopen weekend was het uitgerekend GroenLinks-boegbeeld Jesse Klaver die in WNL op Zondag ‘de vrienden van Geert Wilders’ betichtte van ‘banden met het Kremlin’. Het is dat Marcus Bakker ons in 2009 is ontvallen, anders was hij gestikt van het lachen.

Roelof Bouwman is columnist en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week. Hij schrijft over politiek, geschiedenis en media.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Doneren kan op verschillende manieren. Hartelijk dank!

Het bericht GroenLinks bezorgde de Tweede Kamer een Marcus Bakkerzaal en hekelt nu ‘Russische beïnvloeding’. Kan het hypocrieter? verscheen eerst op Wynia's Week.

In 1984 werd hij voor het eerst minister, onder bondskanselier Helmut Kohl. Na de val van de Berlijnse Muur in 1989 speelde hij een belangrijke rol bij de onderhandelingen over de Duitse hereniging. In 1990 overleefde hij een moordaanslag, waardoor hij vanaf zijn middel verlamd raakte. Een paar weken na de aanslag was Schäuble – voortaan in een rolstoel – alweer terug op zijn post.

Meer dan een halve eeuw lid van de Bondsdag

Zijn betrokkenheid bij een zwartgeldaffaire, met Kohl in de hoofdrol, leek rond de eeuwwisseling een definitief einde te maken aan Schäubles loopbaan. Toch maakte hij in 2005 een comeback, dankzij de nieuwe bondskanselier Angela Merkel. Eerst als minister van Binnenlandse Zaken en daarna op Financiën. Wat een loopbaan en wat een leven.

Helaas werd niet in alle Nederlandse kranten vermeld dat Schäuble van 1972 tot zijn overlijden, dus meer dan een halve eeuw, lid was van de Bondsdag. Als volksvertegenwoordiger met de meeste dienstjaren droeg hij daarom de titel Alterspräsident en mocht hij na de verkiezingen van 2021 als eerste de nieuwgekozen Bondsdag toespreken. Een hele eer, want tot de voorgangers van Schäuble behoorden onder meer de voormalige kanseliers Konrad Adenauer, Ludwig Erhard en Willy Brandt. Dat was nog in de tijd dat het oudste lid van de Bondsdag Alterspräsident was; de huidige regeling – met anciënniteit als criterium – bestond toen nog niet.

In Duitsland kijkt niemand er vreemd van op dat prominente politici, ook als hun hoogtijdagen al lang en breed voorbij zijn, lid blijven van het parlement, soms tot op zeer hoge leeftijd. Ze worden alom gerespecteerd en gewaardeerd: om hun ervaring, om hun gerijpte opinies en om de politieke continuïteit die ze belichamen.

Zouden we daar in Nederland iets van kunnen opsteken? Onze Tweede Kamer staat – ook internationaal – bekend als een duiventil, met volksvertegenwoordigers die het gemiddeld niet langer dan vier jaar volhouden. Tachtigplussers met ruim vijftig jaar parlementaire ervaring kennen we niet.

Kees van der Staaij

Eind vorig jaar vertrok SGP-boegbeeld Kees van der Staaij: op zijn 55ste, na 25 jaar Kamerlidmaatschap. Een broekie, vergeleken met Schäuble, maar in Den Haag was Van der Staaij nestor.

Zou het de SGP én de Tweede Kamer hebben geschaad als Van der Staaij nog een paar jaar als wijze backbencher en staatsrechtelijk geweten was aangebleven? In Duitsland zou dat welhaast vanzelfsprekend zijn geweest. Daar zouden trouwens ook hemel en aarde zijn bewogen om te voorkomen dat een parlementaire parel als Renske Leijten (SP) al op haar 44ste verloren ging voor de landspolitiek.

Gelukkig is PVV’er Martin Bosma wel nog steeds Tweede Kamerlid. Vorige maand werd hij verkozen tot voorzitter en vatte hij de gewoonte op om elke plenaire vergadering te beginnen met het voorlezen van een gedicht. In dat kader werden de Tweede Kamerleden onlangs getrakteerd op Terug naar de kust van de juist tachtig jaar geworden Theun de Winter. ‘U zult de tekst misschien kennen, want Maggie MacNeal heeft het ooit prachtig gezongen,’ zei Bosma, die zo ook een van Neerlands beste zangeressen even in het parlementaire zonnetje zette. 

Tijd voor een nieuwe parlementaire traditie

Bosma zou – naar Duits voorbeeld – ook een andere traditie in het leven kunnen roepen. Geef op Prinsjesdag, na het voorlezen van de Troonrede, het langstzittende lid van de Staten-Generaal het woord om in de Ridderzaal de Verenigde Vergadering van de Eerste en Tweede Kamer toe te spreken. Zo maak je als volksvertegenwoordiging duidelijk dat ervaring telt en dat je zuinig wilt zijn op je constitutionele geheugen. In een parlement dat van de ene make-over in de andere rolt, is dat hard nodig.

De vier parlementariërs met de meeste dienstjaren zijn momenteel Geert Wilders (Tweede Kamer, PVV), Tiny Kox (Eerste Kamer, SP), Pieter Omtzigt (Tweede Kamer, NSC) en Ferd Crone (Eerste Kamer, GroenLinks-PvdA). Kox neemt op 13 februari afscheid en ook de afloop van de kabinetsformatie zou ervoor kunnen zorgen dat het lijstje op Prinsjesdag 2024 korter is. Maar dat zien we dan wel weer. Het gaat om het idee.

Roelof Bouwman is columnist en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week. Hij schrijft over politiek, geschiedenis en media.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Doneren kan op verschillende manieren. Hartelijk dank!

Het bericht Laat op Prinsjesdag het langstzittende lid de Tweede Kamer toespreken verscheen eerst op Wynia's Week.

De ‘kiesdrempelaars’ trekken op dit moment extra aandacht omdat een aantal prominenten van PvdA, CDA, VVD en D66 – de meesten niet meer actief in het openbaar bestuur – een zogeheten burgerinitiatief zijn gestart om de kiesdrempel voor de Tweede Kamer te verhogen. Van de huidige 1 zetel naar 3. (Technisch zit dat iets anders, maar omwille van de leesbaarheid is deze formulering hier goed genoeg.)

Wordt deze verhoging doorgevoerd, dan bestaat bij de volgende verkiezing een fractie minimaal uit 3 personen.

Geen BBB, BIJ1 en 50PLUS

Zou de kiesdrempel bij de vorige verkiezingen al op 3 hebben gestaan, dan waren de huidige eenpersoonsfracties BBB, BIJ1 en 50PLUS niet in de Kamer gekomen. Een ‘winst’ van 3 zetels.

3 op 150 Kamerleden, je kan er blij mee zijn, maar het is niet direct dikke winst.

Het profijt zou nog meer zijn tegengevallen, omdat al snel twee Kamerleden van hun fractie afsplitsten: Omtzigt en Gündogan. Dat wordt door geen kiesdrempel verhinderd.

Eindstand: 1 loslopend Kamerlid minder (onder het voorbehoud dat zich in de komende twee jaar niemand nog afsplitst).

Tja.

Gaan er stemmen verloren?

Stemmen die op een partij worden uitgebracht die niet in de Kamer komt, gaan verloren. Bij de verkiezingen van 2021 waren dat er bij elkaar 200.000. Het ging om partijen als NIDA en Jezus Leeft die buiten de boot vielen.

Zou de kiesdrempel niet 1, maar 3 zetels zijn geweest, dan zouden ook de stemmen op BBB, BIJ1 en 50PLUS verloren zijn gegaan. Bijna 300.000.

Opgeteld een half miljoen. Dat is op 13 miljoen kiesgerechtigden veel.

De stemmen van mensen die überhaupt niet zijn gaan stemmen – in 2021 bijna 3 miljoen – worden ook niet meegeteld. Ze worden als verloren beschouwd.

Dat staat in de Kieswet

De initiatiefnemers van de kiesdrempelverhoging schrijven dat ze voortaan al deze verloren stemmen wel willen meetellen en ze naar rato willen verdelen over de partijen die in de Kamer zijn verkozen. Dat zou in 2021 hebben betekend dat de partijen in de Kamer nog eens 3,5 miljoen stemmen erbij zouden krijgen, boven op de 10 miljoen die ze al hadden geïncasseerd.

De uitleg: ‘Dat hoort bij het systeem waarbij de nadelen van de fragmentatie ver de vermeende voordelen van het realiseren van individuele voorkeuren overtreffen.’

Huh? Worden hier 3,5 miljoen kiezers buiten hun wil om gebruikt om de Kamer extra postuur te geven? Dus je besluit als burger om niet te stemmen omdat je al die politici boeven vindt en dan wordt je niet-uitgebrachte stem opeens toegerekend aan – ik noem maar wat – Forum.

Navraag bij de initiatiefnemers bracht geen duidelijkheid.

Het is in elk geval in strijd met de wet en volkomen ondemocratisch.

Uit respect voor de initiatiefnemers diep ik dit maar niet verder uit en beschouw ik de desbetreffende passages in hun petitie als een heel lange tikfout.

Waarom drie?

De initiatiefnemers lichten niet toe waarom ze de grens bij 3 zetels leggen. We moeten het dus zelf bedenken.

O, u weet het al: omdat de SGP 3 zetels heeft en geen mens in en om Den Haag ook maar een vinger durft te heffen naar de oudste partij van ons land die bovendien nog eens het aura heeft het staatsrechtelijke geweten van ’s lands vergaderzaal te zijn.

Lijkt me een goede veronderstelling.

Dat betekent ook dat de grens op 5 was uitgekomen, als de SGP 5 zetels had gehad. En reken maar dat de initiatiefnemers de Lieve Heer hebben bedankt dat Van der Staaij niet in zijn eentje in de Kamer zit.

Veel bijval

Het burgerinitiatief om de kiesdrempel te verhogen kan op veel bijval rekenen. En hartstocht, want wie zich ertegen kant, krijgt vaak de wind van voren.

In een mum van tijd stond de handtekeningenteller op 36000. Nog 4000 erbij en de Kamer is wettelijk verplicht om het onderwerp op de agenda te zetten. Dat gaat wel lukken.

Hoe de discussie in de Kamer gaat uitpakken, is nog onduidelijk. Je mag van de geroutineerde initiatiefnemers verwachten dat ze de boel met hun partijgenoten hebben afgestemd. Ze zullen er ook wel gehoor hebben gevonden, want het is in de ‘grote’ fracties bon ton om allerhande ongerief in de Kamer aan de kleintjes te wijten.

Tegelijkertijd zullen degenen die wel eens een boek hebben gelezen of in de spiegel hebben gekeken, begrijpen dat het verhogen van de kiesdrempel met een paar zetels misschien wel mediageniek is, maar nauwelijks iets oplost.

Waarom moet de kiesdrempel omhoog?

De initiatiefnemers willen – zo schrijven zij op hun site – de fragmentatie in de Kamer tegengaan en de kwaliteit van het werk van de Kamer verbeteren. Denk bij dat laatste aan het wetgevingsproces en langetermijnkwesties.

Daar kan geen mens op tegen zijn, maar waarom moet dan de kiesdrempel omhoog? Is er een oorzakelijk verband? Het blijft in het ongewisse: we moeten het kennelijk op onze klompen aanvoelen. Opmerkelijk, want er is een heel lange lijst van instrumenten en oplossingen te bedenken die onomstotelijk het functioneren van de Kamer kunnen verbeteren.

Geen woord daarover, de kleintjes moeten eruit.

Het zal best ergerlijk zijn als vergaderingen lang duren omdat er ook nog een paar eenlingen het woord willen voeren. Ook zullen die eenlingen niet steeds een wezenlijke bijdrage leveren aan alle wetsvoorstellen en beleidsplannen die de Kamer bereiken. So what? Komen die resterende 147 Kamerleden door die paar lastpakken niet aan hun werk toe? Is de Kamer daarom een ‘burnoutfabriek’. Zijn de wetten daarom ondermaats?

Mini-fracties zijn van alle tijden

Wie denkt dat heel kleine fracties een teken van onze verloederde tijd zijn, kent zijn parlementaire geschiedenis niet.

In de afgelopen vijftig jaar, vanaf 1971 tot en met 2017, waren er 15 verkiezingen en daarbij werden 41 een- en tweepersoonsfracties in de Kamer verkozen. Soms was het een enkel partijtje, maar 5 tegelijk is ook voorgekomen (1977 en 1982). Gemiddeld bijna 3 per verkiezing, de score van de verkiezingen van 2021.

Sommigen fuseerden met elkaar (ChristenUnie en GroenLinks zijn de nazaten van mini-fracties), anderen groeiden door (SP, Partij voor de Dieren), weer anderen doken als dolfijnen boven en onder het wateroppervlak (SGP) en nog weer anderen verdwenen (DS’70, Leefbaar Nederland bijvoorbeeld).

Grote partijen spraken ook toen al met dedain over de kleintjes, maar het vingerwijzen dat we nu zien, kwam niet voor, deels omdat er – behalve bij Janmaat – niet zo werd gepolariseerd als nu, maar vooral omdat er veel meer grote partijen waren dan nu. Echt groot, bedoel ik dan. Ik kom daar later op terug.

De kiesdrempel is steeds hoger geworden

Kijken we ook even naar de ontwikkeling van de kiesdrempel in de voorbije 50 jaar.

Formeel kennen we in ons land geen kiesdrempel, wel een kiesdeler. De kiesdeler is het aantal geldig uitgebrachte stemmen gedeeld door 150 Kamerzetels. Wie de kiesdeler haalt, heeft een zetel.

Je zou dus kunnen zeggen dat de kiesdeler ook de kiesdrempel is. En die is dus gelijk aan de kiesdeler = 1 zetel. (Omwille van de leesbaarheid gebruik ik hierna de termen als synoniemen, tenzij onderscheid technisch noodzakelijk is.)

Deze kiesdeler is indertijd met opzet gekozen: het zou nieuwe stromingen een snelle toegang geven tot het centrum van de macht in plaats van dat ze – zoals in andere landen waar de kiesdrempelaars graag naar verwijzen – eindeloos door de status quo buiten de deur kunnen worden gehouden.

Tussen het verkiezingsjaar 1971 en nu groeide het aantal kiesgerechtigden van 8 miljoen naar ruim 13 miljoen. Uitgaande van een gemiddeld opkomstpercentage van 80% en navenant geldig uitgebrachte stemmen, steeg de kiesdeler, want het aantal Kamerzetels bleef 150.

En zo ging de kiesdeler alias kiesdrempel in de afgelopen 50 jaar van 42.000 in 1971 naar bijna 70.000 kiezers. Omhoog dus! En niet zo weinig ook, met 80%.

Dat betekent dat het voor nieuwkomers stukken moeilijker dan vroeger is om toe te treden tot het centrum van de macht.

En dan zou die kiesdrempel nog eens drie keer zo hoog moeten worden.

De pot verwijt de ketel

De kiesdrempelaars kijken niet naar het verleden, maar naar de dag vandaag en wat ze nu dwars zit.

Ze verwijten de kleine partijen niet meer te zijn dan de megafoon op de keeltjes van hun ontevreden achterbannetjes. Dat zou leiden tot heftige polarisatie, eindeloos interrumperen en het indienen van de ene na de andere motie.

De pot verwijt de ketel dat die zwart ziet (als deze uitdrukking woke-technisch nog is toegestaan). Of erger: de pot blijkt vaak veel zwarter dan de ketel.

Silvana Simons van BIJ1 scoort bij menigeen hoog op de polarisatie-hitparade, maar tegelijkertijd wordt ze door journalisten en insiders gezien als een van de beste debaters in de Kamer. De top van de polarisatielijst wordt verder uitsluitend bevolkt door figuren uit grote(re) fracties: PVV, Forum en ja zeker, het o zo fatsoenlijke D66, op de voet gevolgd door leden van GroenLinks en DENK en vele anderen die hun geprovoceer verwarren met discussiëren ‘op het scherp van de snede’.

Er is geen enkele aanwijzing dat ook maar iemand zich de komende tijd zal matigen, kiesdrempel of niet.

Interrupties en moties

Interrumperen doen de eenling-Kamerleden zeker, vaak en lang. In samenzang met menige andere collega. Dat de voorzitter dit niet onder controle krijgt, lijkt me geen reden voor een hogere kiesdrempel, wel voor  – mede om veel andere redenen – een betere voorzitter.

Dan die moties. Inderdaad, 5000 moties in 2022, een krankzinnig getal. De mini-fracties hebben zich zeker niet onbetuigd gelaten, maar het ongeremd indienen van moties is een kwaal waaraan alle fracties lijden. De oppositie voorop. Niet onbegrijpelijk, want tegen de door fractiediscipline beheerste coalitie rest vaak weinig anders dan het indienen van moties. De coalitiepartijen weten trouwens ook van wanten. 

Hoe het ook zij, een hogere kiesdrempel levert hier nauwelijks iets op.

De Kamer is hardleers

Eenling-Kamerleden hebben uiteraard grote moeite om aan alle werkzaamheden in de Kamer volwaardig mee te doen. Zeker bij wetgevingsarbeid geldt dit, maar ook bij andere complexe kwesties. Alleen al de enorm overladen agenda is een probleem.

Wanneer de minimum-omvang van een fractie op 3 Kamerleden wordt gezet, verandert er nauwelijks iets. Vraag maar eens na bij de SGP, Denk of JA21, allemaal driemansfracties. Of, doe ’s gek, en vraag bij de fracties van VVD, D66 en CDA na of ze een beetje aan hun werk toekomen.

Het antwoord zal geen verrassing zijn: nauwelijks. Dat heeft met een veelheid van factoren te maken, niet het laatst met de legendarische hardleersheid van Kamer en partijen om alles wat hen zelf betreft te ontkennen of te negeren.

Een deprimerende opsomming ter illustratie:

• maatschappelijk onervaren Kamerleden
• te hoge doorstroomsnelheid van Kamerleden
• te veel focus op de waan van de dag
• te weinig interesse voor en kennis van wetgeving, want moeilijk en niet sexy
• te weinig zicht op uitvoering van beleid
• te weinig ondersteuning
• onwil om samen te werken met andere fracties (al komt het wel voor)
• fractiediscipline waardoor een vrij inhoudelijk debat vaak op voorhand wordt gesmoord
• in het verlengde daarvan: een veel te strak regeerakkoord.

Tja en dan denken dat een kiesdrempel van 3 zetels gaat helpen.

Er zijn geen grote partijen

Het probleem van de Tweede Kamer is niet dat er teveel heel kleine fracties zijn, maar veel te weinig grote fracties. Groot als in 40 tot 50 zetels.

Er is geen substantieel midden meer. Waar voorheen partijen als PvdA en CDA, met de kleinere VVD in het kielzog, voor stabiliteit konden zorgen, is het nu een pandemonium van middelgrote en kleinere fracties die moeten proberen te overleven, zich te profileren en met elkaar zaken te doen.

Hoe slecht dat gaat, bleek bij de regeringsvorming in 2021. Dat duurde bijna een jaar, niet door BBB, BIJ1 en 50Plus, maar door een stuurse en rigide Kaag en het onwrikbaar span Rutte/Hoekstra. Ze moesten wel met elkaar, want alternatieven waren er niet of werden uitgesloten. Niet één partij kon een kwantitatief overwicht in de strijd gooien.

Niet alleen bij de regeringsvorming, maar ook in de lopende activiteiten van de Kamer worden die paar echt grote spelers gemist. Alleen met een ijzeren fractiediscipline (die bange en kleurloze wezels van Kamerleden kweekt) is stabiliteit te bereiken. Stabiliteit, geen kwaliteit, want die legt als eerste het loodje als het om het behoud van de macht gaat.

Wie denkt in alle ernst dat dit probleem met een kiesdrempel van 3 zetel kan worden aangepakt?

Kiesdrempel maakt bestaande partijen niet groter

Hoe krijg je weer een paar grote partijen, echt groot? Disclaimer: een kiesdrempel van 3 zetels heeft nul invloed, positief noch negatief.

De voormalige volkspartijen CDA en PvdA kunnen we vergeten. Het CDA heeft zijn sterspeler Omtzigt gecanceld en wacht nu nog op de dag dat de laatste kiezers zijn verscheiden of vertrokken. Het gaat hard: in de peilingen staan ze op 5 zetels, gevaarlijk dicht bij de afgrond van 3 die hun eigen partijprominent in het burgerinitiatief heeft gegraven.

De PvdA heeft willens en wetens de arbeiders en kwetsbaren afgestoten: eerst in de jaren ’90 met die beruchte ideologische veren en recent door een fusie met GL te willen uitproberen. De liefde voor deze elitaire grotestadspartij is kennelijk groter dan voor de arbeiders. Als de fusie al doorgaat, wordt deze nieuwe partij op zijn best een subtopper, want er is geen enkele indicatie dat de slogan 1+1=3 zal worden bewaarheid. Dat gebeurt bij vrijwel geen enkele fusie.   

En dan te bedenken dat een keuze voor het Deense model de sociaaldemocratie in één klap weer op de kaart zou hebben gezet.

Ze zitten nu op 9 zetels. Gaat de fusie niet door, dan gaan ze het CDA achterna. Dag PvdA.

De VVD zal niet snel weer groter worden dan ze ooit was in de hoogtijdagen van Rutte. Die dagen zijn voorbij en de partij zal na het vertrek van Rutte in een diepe afgrond vallen. Alleen Edith Schippers kan die val vertragen, maar vallen zullen ze.

En D66? Dat is toch vooral de fietspomp van het electoraat: er gaat lucht in en er gaat lucht uit. De score in de peilingen nu is een halvering: 12 zetels. Zoiets als de PvdA of GL.

PVV dan? Zit klem tussen de woedende retoriek van Wilders en zijn onmisbaarheid om als partij te overleven. 20 zetels, dat is het wel.

Hogere kiesdrempel houdt vernieuwing tegen

De noodzakelijke vernieuwing van het partijenlandschap zal van buiten de bestaande kaders moeten komen. En zie hier, daarom is indertijd de kiesdrempel gesteld op 1 zetel, zodat nieuwe stromingen snel toegang kunnen krijgen tot de macht. Misschien was het achterliggende motief in het begin defensief (beter aan de borst gedrukt dan in de rug gestoken), maar allengs kwam ook de idee op dat een lage drempel het stelsel zou kunnen vernieuwen.

Dat geldt zeker in het huidige tijdsgewricht waar de verhoudingen zo zijn vastgelopen. Niet voor niets wordt verwachtingsvol gekeken naar de twee nieuwkomers, BBB en JA21, en afsplitser Omtzigt. Die moeten dan wel uit de bestaande denkkaders stappen en boven zichzelf uit durven stijgen. Als ze een alliantie vormen die de volgende verkiezingen ingaat, zouden ze wel eens een monsterzege kunnen behalen en uit kunnen komen op 40 tot 45 zetels. Een mildrechtse alliantie die in één keer het bestel vernieuwt.

Met dank aan de lage kiesdrempel.

Hebben de initiatiefnemers van die hogere kiesdrempel dit voordeel over het hoofd gezien of kwam het ze niet uit?

150 Kamerleden is te weinig

We hebben veel te weinig Kamerleden. Het huidige getal van 150 is in 1956 bepaald. Inmiddels is de bevolking gegroeid van een kleine 11 miljoen naar ruim 17 miljoen. De samenleving is vele malen complexer geworden, de internationalisering heeft ons land in een heel andere context geplaatst enz. enz.

Ondertussen doen we alsof de huidige staatsinrichting, het Huis van Thorbecke, van medio 19^e eeuw nog op alle punten voldoet. Dat deed het toen al niet!

Regering en Kamer weten dit, maar lopen jaar na jaar om de hete brij heen. Ik bepleit zeker niet een totale herinrichting, maar als zelfs de ‘normaalste’ voorstellen van de staatscommissie Parlementair Stelsel van 2018 worden geparkeerd en de zeer lichte plannetjes van de werkgroep-Van der Staaij al vastlopen, dan moet je niet klagen.

Dat serieuze veranderingen een grondwetswijziging vergen, kan toch nauwelijks (meer) als verweer worden opgevoerd. Toch hoor je dat vaak en ook de mensen achter het burgerinitiatief houden er rekening mee: als een pluspunt van hun voorstel voeren ze op dat er geen grondwetswijziging nodig is om de kiesdrempel te verhogen.

Het is een beetje pover.

Organisatie van het Kamerwerk veranderen

Regering en parlement moeten maar even doorbijten. En de Tweede Kamer uitbreiden tot bijvoorbeeld 225 zetels. Als dan direct wordt besloten om de Kamer op te splitsen in een afdeling wetgeving en een afdeling controle en beleid, dan kan de Eerste Kamer worden afgeschaft. Die speelt sinds de verbrokkeling van de Tweede Kamer niet meer de rol van bewaker van de kwaliteit van de wetgeving.

Dat er ook heel veel valt te verbeteren aan het functioneren van de Kamer zonder dat er ook maar een wetsartikel veranderd hoeft te worden, zal iedereen wel willen aannemen. Ik zou maar eens beginnen met een aanzienlijke upgrading van de werving en selectie van kandidaat-Kamerleden en met het moderniseren van de archaïsche werkorganisatie, procedures en ondersteuning van de Kamer.

De kiesdrempel omlaag

Wanneer de Kamer wordt uitgebreid naar 225 zetels, daalt de kiesdeler alias kiesdrempel. Naar 46.000 om precies te zijn. Ongeveer het getal dat gold in 1956, toen de Kamer op 150 zetels werd gezet. Een mooie nieuwe start voor een frisse, dynamische volksvertegenwoordiging.

Misschien dat ooit een hogere kiesdrempel zinnig wordt. Dat blijkt dan wel. In elk geval heeft het burgerinitiatief om de kiesdrempel nu naar 3 te verhogen geen enkel voordeel.

Paul Verburgt schrijft wekelijks voor Wynia’s Week over politiek en samenleving.

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. Zij maken het mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt – ook nu weer, in 2023. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De kiesdrempel moet niet omhoog, maar omlaag. LONGREAD! verscheen eerst op Wynia's Week.

 Het is wachten tot het moment dat de keurige ex-voetballer Ibrahim Afellay minder keurig blijkt te zijn (geweest) dan we allemaal dachten. Daarna, vrezen wij, volgt Ahmed Aboutaleb die wel met onkostenvergoedingen gerommeld zal hebben, zoals Rotterdamse burgemeesters vroeger ook wel eens deden, of niet deden.

Klachten over grensoverschrijdend gedrag …

Maar laten we het maar eens hebben over dat ‘anderszins’ overschrijdend gedrag van mevrouw Arib, voormalig Kamerlid voor de PvdA. Van 12 december 2015 tot 7 april 2021 was zij voorzitter van de Tweede Kamer. In die laatste functie schijnt zij voor een onveilige werksituatie gezorgd te hebben, er was sprake van machtsmisbruik en een schrikbewind. Althans, dat zou blijken uit anonieme brieven die de huidige Kamervoorzitter Vera Bergkamp (D66) had ontvangen.

Wat Arib allemaal precies had uitgehaald, weten wij niet en, naar het schijnt, Arib zelf weet het ook niet. Wel meldden de kranten dat de ambtelijke top van de griffie van de Tweede Kamer de voorvallen in beide klachtenbrieven herkende. Een van die topambtenaren was de directeur van de hr-afdeling van de griffie, Jorine Wolff. Die klachten werden in het presidium van de Tweede Kamer besproken. Kennelijk weten de presidiumleden wel wat de klachten inhielden, want er werd daar geconcludeerd dat een onderzoek naar het gedrag van Arib noodzakelijk was.

… waren ‘ernstig, serieus en niet incidenteel’

PvdA-Kamerlid Henk Nijboer en toen lid van het presidium kende de klachten kennelijk ook. Hij noemde ze immers ‘ernstig, serieus, en helaas ook niet incidenteel’. Toch stapte hij uit het presidium (nos.nl). Hij vond dat hij daar niet langer kon functioneren omdat hij had ingestemd met het onderzoek naar Arib. Had hij dan in ieder geval niet de moed kunnen hebben om uit te leggen wat die ernstige, serieuze en structurele klachten volgens hem waren? Nu besmeurde hij de reputatie van zijn partijgenoot Khadija Arib voor het oog van de natie zonder dat hij precies uitlegde wat er aan de hand was.

Zoals zo vaak als betrokkenen niet precies willen zeggen wat er aan de hand is, gaan nieuwsgierige journalisten op onderzoek uit. Dit keer waren het journalisten van de Volkskrant. De kop van hun artikel ‘Wie is hier de baas?’ suggereerde al dat Arib anoniem was aangevallen door, namens of op gezag van a-democratische potentaten uit het managementteam van de griffie. Dan begrijpen we direct waarom de leden van de ambtelijke top de klachten herkenden, zoals we net zagen. Die klachten kwamen immers direct of direct van henzelf. Toch?

De griffie als hulpdienst van de Kamer

Voor we verder gaan, is het goed te weten wat precies de functie van de griffie is. Op deze website van de Tweede Kamer lezen we dat de griffie de ambtelijke organisatie is van de Tweede Kamer, met aan het hoofd de griffier. De griffier adviseert de Kamer, de voorzitter en het presidium over procedurele en staatsrechtelijke aspecten van de werkzaamheden van de Kamer. De Kamer beslist over het aangaan en beëindigen van het dienstverband van de griffier. De griffier heeft de leiding over de griffie. Het presidium oefent hierop toezicht uit. Verder is het presidium ook belast met het benoemen van de directeuren van de griffie.

De griffie is een soort hulpdienst voor het parlement, net als de Algemene Rekenkamer dat is. De griffier is het hoofd van de griffie en is dus de hoofdhulp van de Kamerleden.

De griffier zorgt er voor dat alle procedures soepel verlopen en alle te bespreken stukken op tijd aanwezig zijn voor de Kamerleden. Er kunnen ook andere stukken van belang zijn bij de vergaderingen van de Kamer, bijvoorbeeld stukken die in het verleden zijn besproken. Welke stukken dat zijn, heeft de griffier ook paraat. Hij is daarmee ook het geheugen van de Kamer. Zo houdt hij bij of de regering wel doet wat de Kamer in het verleden besloten heeft. Voor die geheugenfunctie is het uiteraard handig als de griffier lange tijd op zijn plek blijft zitten. In de 200 jaar van 1 september 1815 tot 1 september 2015 waren er precies dertien griffiers in functie. De gemiddelde zittingsduur van een griffier was daarmee dus ruim vijftien jaar.

De directeuren van de griffie eisen dezelfde rechten als Arib

Vanaf 1 september 2015 is er een beetje de klad gekomen in de honkvastheid van de griffiers. Dat is ook een groot deel van de periode waarin Arib voorzitter was van de Kamer. Toeval of niet? Was Arib nu zo moeilijk, of begrepen de nieuwe griffiers niet waartoe zij op aarde, althans in de Kamer, waren? Maar misschien moeten we eerst kijken naar de hoogste ondergeschikten van de griffier, namelijk de directeuren van de ambtelijke organisatie. Daar gaat namelijk het net aangehaalde stuk in de Volkskrant over.

Het artikel begint met een brief van Jan Willem Duijzer aan Kamervoorzitter Khadija Arib. Het is 1 december 2018 en Duijzer, directeur bedrijfsvoering en informatisering, vindt dat hij niet langer als knecht van het presidium wil worden behandeld. Hij vindt zichzelf minstens de gelijke van de leden van het presidium. Dat hij dus ook bij alle vergaderingen van het presidium behoort te zijn, als hij dat zelf nodig acht.

Arib is de baas

Maar daar is Arib niet van gediend. Niet Duijzer, maar zij bepaalt of de directeuren bij de overleggen van het presidium aanwezig mogen zijn. Zij laat dus soms directeuren van het managementteam niet toe bij vergaderingen. Die directeuren zijn dat, vanuit hun vorige functies, soms niet gewend. Laten we de krant maar even letterlijk citeren:

De nieuwe directeur huisvesting, Jaap van Rhijn, stapt in 2019 vanuit een topbaan in de vastgoedwereld over naar de Kamer, maar blijkt niet meer de baas te zijn zoals hij gewend is. Hij krijgt bijvoorbeeld geen vaste stoel bij vergaderingen van het presidium (…). Arib laat hem tijdens dat soort vergaderingen soms wachten op de gang. (…) Of hij wordt weer weggestuurd.

Van Rhijn is, volgens de krant, een van de personen die geklaagd hebben over de ‘sociaal onveilige werksfeer’ onder Arib. Hun klachten waren bepalend voor het starten van een onderzoek naar grensoverschrijdend gedrag door Arib.

Het managementteam begrijpt de democratie niet

Laten we aannemen dat het bovenstaande waar is. Dan heeft Van Rhijn niet begrepen dat hij in een organisatie kwam te werken die dienstbaar zou moeten zijn aan het functioneren van onze democratie. Hij was – Van Rhijn is inmiddels vertrokken – als directeur bij de griffie een hulp van de griffier die dan weer een hulp van de Kamer is, zoals we net hebben vastgesteld. Van Rhijn was dus een hulp in het kwadraat, maar hij dacht recht te hebben op een vaste stoel bij de vergaderingen van het presidium. Alsof hij wetgever was. Hij was eerder een egotripper die de werking van de democratie niet begrijpt. In een democratie zijn niet bureaucraten zoals hij de baas, maar de Kamerleden die ons – ons kiezers – vertegenwoordigen.

Vragen

Kortom, Arib is inderdaad het slachtoffer geworden van a-democratische potentaten die de baas willen spelen over iets – het wetgevingsproces – waar ze niets over te zeggen hebben. Je vraagt je natuurlijk wel af, waarom ze tijdens hun sollicitatie niet op hun bescheiden rol gewezen zijn.

Ik vraag me echter toch vooral af hoe het mogelijk is dat Kamervoorzitter Vera Bergkamp en Arib’s partijgenoot Henk Nijboer de klachten van het managementteam serieus konden nemen. Weten zij ook niet hoe de democratie werkt?

Vera Bergkamp en Henk Nijboer zijn geen echte democraten

Bergkamp heeft inmiddels zelfs aangetoond dat ze niet weet hoe je een onafhankelijk onderzoek opzet. Zij stelde immers de al eerder genoemde Jorine Wolff als leider van het onderzoek aan (zie hier). Deze Jorine Wolff vond al dat Arib een sociaal onveilige werksituatie had gecreëerd. Dan stond voor haar de uitkomst van het onderzoek naar Arib dus al vast: schuldig! Na alle ophef daarover stapte zij met de andere directeuren van de griffie en de griffier zelf maar op.

Henk Nijboer had ik echter wel iets hoger ingeschat. Hoe kon hij denken dat de topambtenaren van de griffie zich met wetgeving mogen bemoeien? Wetten maken is toch zijn taak? Hoe dan ook, als volksvertegenwoordiger vertegenwoordigt hij mij in ieder geval niet langer.

Harrie Verbon is blogger en emeritus-hoogleraar Openbare Financiën aan de Universiteit van Tilburg.

Wynia’s Week dankt de auteurs en de donateurs. Nog geen donateur? Hartelijk dank!

Het bericht Khadija Arib is het slachtoffer van a-democratische potentaten verscheen eerst op Wynia's Week.

Er zijn Kamerleden uit de vergaderzaal verwijderd, het spreekrecht is hun ontnomen en wat je je verder allemaal voorstelt bij parlementen in vurige zuidelijke landen. Vechtpartijen ook, zij het niet in de zaal, maar in de coulissen. Er is een prachtige, korrelige foto waar een Kamerlid van de Boerenpartij met zijn aktetas probeert zijn blauwe oog te verbergen.

Ik bedoel maar, wie denkt dat wij Nederlanders zulke chique en ingehouden autoriteiten hebben, zit er naast. Ze lijken best op ons.

Gelijke behandeling

Thierry Baudet hield een krankzinnig betoog. Dat is zijn recht als volksvertegenwoordiger en wie zijn partij wil beschadigen, doet er zelfs goed aan hem ongestoord uit te laten praten. Aan de andere kant, als je de onmiskenbare insinuatie richting minister Sigrid Kaag te ver vindt gaan, dan treed je op. Het risico dat je de spreker bij zijn achterban tot held verheft, neem je dan op de koop toe.

Meer smaken zijn er niet.

Nou ja, er is nog een smaak en dat is die van de gelijke behandeling. Als je Baudet het woord ontneemt, dan ook anderen. Lastig, want is ‘klimaatpsychopaat’ (Geert Wilders over Rob Jetten) even schandelijk als de insinuatie dat Kaag een spion is?

En wat te doen met een minister die kort geleden nog de Kamerleden Baudet en Van Haga kwalificeerde als ‘onwelriekende reuzel’? Een tekst die Dilan Yesilgöz niet ontsnapte tijdens een hoogoplopende discussie, maar die ze debiteerde tijdens de H.J. Schoo-lezing, lang tevoren voorbereid door haar ambtenaren. Een kabinetsstandpunt, want het kabinet spreekt altijd met één mond, ook als het mensen beledigt.

Dan heb je ook nog de non-verbale belediging. Die komt veelvuldig voor, vooral onder bewindslieden die zoals bekend niet naar de interruptiemicrofoon kunnen grijpen. Met de rug naar een Kamerlid gaan zitten omdat je diens betoog of zelfs bestaan niet bevalt (Hugo de Jonge). Of het voortdurend blazen, neerbuigend grimlachen en de ogen wegdraaien (Sigrid Kaag, slachtoffer en dader tegelijk).

Volmaakt ongeschikt

U en ik moeten er niet aan denken om in dit soort zaken te moeten beslissen. Maar u en ik zijn ook geen Kamervoorzitter. Dat is Vera Bergkamp, benoemd achter de schermen in een dealtje tussen Rutte en Kaag. De gevierde Khadija Arib (PvdA) moest het veld ruimen en de minstens zo goede vicevoorzitter Martin Bosma zal het nooit worden, want PVV.

Bergkamp is volmaakt ongeschikt voor haar werk. Ze is bang, onzeker en onbeholpen. Ze heeft geen gevoel voor de dynamiek van debatten, mist mensenkennis en haalt de vaart uit elke discussie. Ze wekt bovendien vaak de schijn – we zijn mild vandaag – de coalitiepartijen en het kabinet voor te trekken en de oppositie kort te houden.

Opgejaagd hert

Het incident met Baudet leidde tot haar definitieve demasqué. Ze liet Baudet eerst zijn gang gaan (wat nog te verdedigen is, zie boven), probeerde hem toen een beetje te temperen (hulpeloos), accepteerde vervolgens de demonstratieve exodus van het kabinet (een blunder) en rende uiteindelijk als een opgejaagd hert met wijd opengesperde ogen door de vergaderzaal om de boel weer op de rails te krijgen.

De Kamer steunde haar achteraf, maar van harte ging het niet. Zoals zo vaak.

Op naar het volgende incident met deze voorzitter of komen de dames en heren volksvertegenwoordigers die anderen zo graag de maat nemen, eindelijk in beweging?

Gratis tip: vervang Vera Bergkamp.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Vervang Vera Bergkamp verscheen eerst op Wynia's Week.

De opwinding over de tranen van Sophie Hermans getuigt van weinig historisch besef. Er is immers heel wat afgehuild in ’s lands vergaderzaal. Vooral door VVD’ers.

Wie herinnert zich niet het gesnotter van de wegvluchtende Kamervoorzitter Anouchka van Miltenburg. Of het geslik en de waterige oogjes van de ministers Ard van der Steur en Halbe Zijlstra bij hun aftreden?

Overigens – maar dat is een kwestie van smaak – zijn de gierende uithalen van Elske ter Veld van de PvdA bij mij favoriet. Zij moest in 1993 als staatssecretaris opstappen en kon slechts ondersteund door de latere Kamervoorzitter Jeltje van Nieuwenhoven de uitgang bereiken.

Huilen en mislukken gaan hand in hand. Het kan een voorteken zijn voor Sophie Hermans, maar misschien waren de tranen haar Maxima Zorreguieta-momentje en wordt ze de koningin van de VVD.

Geen mensen van statuur

Allemaal vreselijk interessant, maar voor wie verder kijkt is het klein bier. Het echte probleem is dat de VVD en eigenlijk de meeste politieke partijen er niet in slagen mensen van statuur te rekruteren. Mensen met een boeiende intellectuele bagage, een indrukwekkende maatschappelijke ervaring en een eigenstandige persoonlijkheid.

Het is koekoek eenzang. Inwisselbaar, kleurloos, aangepast en vaak vederlicht. Het zijn de ‘koffergooiers’ van de democratie, zij het aanzienlijk beter betaald dan hun collega’s op Schiphol. Ze houden de boel draaiend, werken bij nacht en ontij, maar vraag ze niet waar de reis naartoe gaat.

De fractie van de VVD is – naar hedendaagse maatstaven – groot, 34 personen, en daardoor val je als individueel Kamerlid minder snel op dan in kleine fracties. Maar dat verklaart niet veel, ook bij kleinere fracties ritstelt het van de gezichtlozen.

Tussenstap in een loopbaan

Zonder twijfel heeft Rutte, die niet erg van tegenspraak houdt, ertoe bijgedragen dat de VVD-fractie zich als een zondagsschool gedraagt. Maar ook dat verklaart niet alles.

Net zomin als de constatering dat het Kamerwerk zwaar is, de ondersteuning onvoldoende en de Kamer een ‘burn-outfabriek’.

Er is alle reden om het aantal Kamerleden te verhogen van 150 naar 200. De bevolking is immers met ruim 7 miljoen mensen gegroeid, maar dat zegt meer iets over de democratie als zodanig dan over het Kamerwerk.

Een afdoende verklaring is ook niet dat je in de politiek ‘zo maar’ je baan kan verliezen. Theoretisch klopt het, maar dat het parlement een duiventil is, komt vooral omdat het Kamerlidmaatschap steeds meer wordt gezien als een tussenstap in een loopbaan.

Hoe ziet de VVD-fractie eruit?

Wellicht de belangrijkste functie van een politieke partij is het rekruteren van volksvertegenwoordigers en bestuurders. Dat is een lastige taak.

Politiek is niet erg populair, zeker de Tweede Kamer niet. En als zich geïnteresseerden aandienen, valt het vaak niet mee om de baantjesjagers en querulanten er op tijd uit te ziften. Bovendien is het altijd vervelend om ongeschikte sollicitanten de deur te wijzen, zoals het heel menselijk is om kinderen van belangrijke partijgenoten een mooi plekje te geven.

Moeilijk, moeilijk, maar dat is je opdracht, dus maak er wat van, zou je zeggen.

Laten we kijken we of dit een beetje is gelukt bij de huidige VVD-fractie, als voorbeeld.

Geslacht, etniciteit, leeftijd, opleiding

Eerst wat technicalities.

Negen vrouwen en 25 mannen, volgens de heersende leer niet okay, maar minder erg dan het eruit ziet vanwege ziekte van twee verkozen vrouwen en de benoeming tot bewindspersoon van twee andere.

Er zitten ook vier à vijf personen met een migratieachtergrond in de fractie, een altijd wat curieus wapenfeit als de betrokkenen al decennia in ons land wonen, maar goed, het wordt belangrijk gevonden.

Het oudste fractielid is 61 jaar, dan heb je een zestal mensen van in de 50 en de rest zijn dertigers en veertigers.

Dertig Kamerleden hebben hoger onderwijs gevolgd, veel alfa- en gammaopleidingen, maar ook civiele techniek, finance, geneeskunde, farmacie, verpleegkunde en de politieacademie. Verder zitten er twee mbo’ers tussen en was de opleiding van twee anderen niet te achterhalen.

Middelbare scholierenproza

Dat brengt me op een tussenopmerking. Op de site van de Tweede Kamer staan allerlei gegevens van Kamerleden; die worden overduidelijk door henzelf of hun partij aangeleverd. Het is vaak slordig, onvolledig en niet zelden kinderachtig (‘ik wil iets betekenen voor Nederland’).

Nog erger is de site van de VVD, die in middelbare scholierenproza en TikTok-achtige filmpjes zijn volksvertegenwoordigers presenteert. En dan praten we maar niet over de klungelige Wikipediapagina van de partij.

Wanneer ik in deze column iets mis of verkeerd zeg, doe ik dat dus in commissie.

Beroepservaring

Dan nu de maatschappelijke ervaring in de VVD-fractie.

Voor een partij die zich graag associeert (associeerde) met ondernemers, is het aantal fractieleden dat ervaring als ondernemer heeft, niet groot: zes. Sommigen waren het jaren achtereen, anderen een paar jaar en sommigen beweren het alleen maar.

Ervaring in het bedrijfsleven komt ook weinig voor, een stuk of zes Kamerleden. Een enkeling langjarig, de meesten een paar jaartjes.

Er zijn nogal wat fractieleden die zzp’er zijn geweest, vaak – zo oogt het – als een tussenbaan of parttime bezigheid naast andere beslommeringen. Veel voorlichting, communicatie en hr.

Een enkeling, zoals Sophie Hermans, werkte een paar jaar bij een adviesbureau, meestal als eerste job in hun loopbaan.

Dan heb je nog een aantal voormalige departementsambtenaren, BuZa, Justitie, BiZa en EZ. Ook hier meestal als eerste of tweede baan.

Verder kom je fractieleden tegen met – in deze kring – afwijkende beroepen zoals politiecommissaris, apotheker en zorgmanager. Het zijn meestal de oudere Kamerleden, ze kunnen bogen op vele jaren ervaring.

Opvallend (en aan de media niet ontgaan) is dat niet minder dan negen van de 34 Kamerleden een lange carrière bij de fractie hebben, als beleidsmedewerker, voorlichter/speechschrijver of politiek assistent. Sommigen gingen met hun Kamerlid mee als die bewindspersoon werd. Bij diens aftreden bleef men vaak nog enige tijd hangen op het desbetreffende departement.

Voorbeelden van dit soort homegrown Kamerleden zijn Sophie Hermans (6 jaar), Bente Becker (7 jaar en niets anders), Eelco Heinen (11 jaar), Ingrid Michon (5 jaar), Peter Valstar (11 jaar en niets anders), Peter van Strien (11 jaar) en Daan de Neef (14 jaar).

Weinig leidinggevende ervaring

Allemaal keurige betrekkingen, daar niet van, maar op een paar Kamerleden na zijn het allemaal bescheiden functies, uitvoerend en niet beleidsbepalend, ook al is de titulatuur natuurlijk vaak imposant. Leidinggevende ervaring zie je niet veel. Eindverantwoordelijkheid nergens, op een enkele ondernemer na (vermoed ik).

Internationale ervaring is heel beperkt – een handjevol werkte in het buitenland – en tussen maatschappelijke sectoren is niet veel geswitcht.

Weliswaar was menigeen een tijdje lid van een gemeenteraad of zelfs wethouder, maar dat telt hier niet. We zijn immers op zoek naar kwalificaties die iemand geschikt maakt voor de politiek, niet naar ervaring in de politiek.

Krankzinnig risico

Het is allemaal erg dun. Een ruime meerderheid is erg jong, maatschappelijk onervaren en heeft zich vaak ook erg eenzijdig en beschermd ontwikkeld.

Hoe komt de VVD erbij om te denken dat dit een stevige fractie is? De grootste fractie nota bene, de fractie van de premier?

Te meer omdat 25 van de 34 fractieleden een rookie is, voor de eerste keer Kamerlid. Een krankzinnig risico omdat het bijna een hele zittingstermijn kost voor een Kamerlid een beetje naar behoren kan functioneren. Zo complex en veelvormig is dat vak.

Dramatisch perspectief

Het was eenvoudig te voorspellen wat er zou gaan gebeuren. De paar veteranen en de 9 Kamerleden met een verleden als fractiemedewerker maken de dienst uit en voor het overige voegt men zich naar de door Rutte geëiste fractiediscipline of zoekt in de mist naar houvast.

Wie ook maar even aandrang krijgt om een eigen mening te vormen, vindt micromanager-met-faalangst Sophie Hermans op zijn of haar weg.

Het resultaat is een fractie zonder enig profiel en een vrijwel opgebrande fractieleider.

Het perspectief is dramatisch. Mocht Sophie Hermans uitvallen – en dat is zeker denkbaar – , dan stort de boel in elkaar. Blijft ze overeind, dan is de uitkomst niet veel beter.

Eigenzinnigheid geen pluspunt

Bij andere fracties zie je dezelfde problemen. Het CDA bijvoorbeeld is volmaakt grijs en anoniem. En een Jesse Klaver heeft zelfs gedicteerd dat zijn fractieleden aan hem verantwoording moeten afleggen, wat de dames en heren bij hun kandidaatstelling netjes voor akkoord moesten ondertekenen.

En kijk ook even naar de headhunterij van D66 toen die bewindslieden tekort kwam: drie van de tien werden op de valreep aangeworven, partijlid gemaakt en in het kabinet gezet.  

Vrijwel alle partijen ‘evalueren’ jaarlijks hun Kamerleden en reken maar dat eigenzinnigheid of originaliteit daarbij geen pluspunten zijn. Aantallen aangenomen moties, citaten in de media, volgzaamheid, hard werken, dat scoort.

Horigen

En dan heb je nog de verjonging, de doem die de partijen boven hun fracties laten zweven. Ook al doe je je uiterste beste en ben je volgzamer dan een lijfeigene, het kan maar zo gebeuren dat je aan het eind van je termijn opeens ’te oud’ bent. Dat kan slaan op je leeftijd, het aantal zittingsperioden, je standpunten of – nog platter – dat jongeren een plaats moeten krijgen. Willekeur zoals het horigen betaamt.

Zo skipte de VVD het ervaren Kamerlid André Bosman, die als voorzitter van de Tijdelijke Onderzoekscommissie Uitvoeringsorganisaties net een belangwekkend rapport had doen verschijnen. De CDA loosde Chris van Dam, de man die leiding gaf aan de geruchtmakende Parlementaire Ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag.

Voeg daarbij de dwanggedachte dat een fractie pas een afspiegeling van de samenleving is als er voldoende vrouwen (een woord dat zijn houdbaarheid dreigt te verliezen) en mensen van kleur in zitten. Dat de samenleving ook en zelfs juist behoefte heeft aan veelsoortige maatschappelijke ervaring, rijpheid, overzicht, autonomie, hoog- en praktisch opgeleiden, telt nauwelijks .

En wat te denken van zoiets ouderwets als autoriteit? Gezag, niet omdat je Kamerlid bent, maar omdat je mening bezonken en weloverwogen is, gebaseerd op kennis en ervaring, inleving en oordeelsvermogen.

Telt niet. Lastig.

Rekruteren ze koffergooiers.

Wynia’s Week is ongebonden en onafhankelijk. De donateurs maken dat mogelijk. Wordt u ook sponsor van Wynia’s Week? Dat kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De koffergooiers van de democratie verscheen eerst op Wynia's Week.