Met deze spetterende openingszinnen begon de schrijver, historicus en journalist Chris van der Heijden in 2001 zijn bestseller Grijs verleden. Nederland en de Tweede Wereldoorlog. Het was evident waarom het boek zoveel aandacht trok. Veel Nederlanders zijn gewend aan de gedachte dat de oorlog en het verhaal óver de oorlog wel zo ongeveer zullen samenvallen. Als er dan toch verschillen zijn, zal het ‘in het echt’ wel erger zijn geweest dan naderhand werd beweerd – en niet andersom, zoals Van der Heijden ons kennelijk wilde doen geloven.

‘Rustig slapen’

Grijs verleden ten spijt zijn veel oorlogsmythes nog steeds niet uit ons collectieve geheugen verdwenen. De bekendste fabel is ongetwijfeld dat premier Hendrik Colijn het Nederlandse volk aan de vooravond van de Duitse inval in een radiotoespraak het advies zou hebben gegevens om ‘rustig te gaan slapen’. In werkelijkheid is in mei 1940 in het geheel geen speech van die strekking afgestoken en zéker niet door Colijn, want die was al sinds augustus 1939 geen premier meer.

Ook heeft de Duitse bezetter, anders dan dikwijls wordt beweerd, zich in Nederland nimmer schuldig gemaakt aan gerichte vervolging van homoseksuelen. Net zo onjuist is het hardnekkige, reeds door diverse pershistorici gecorrigeerde verhaal dat De Telegraaf in de jaren 1940-1945 de meest foute, pro-Duitse krant zou zijn geweest.

Een andere populaire oorlogsmythe betreft het verhaal dat de Duitsers onze landbouwproducten in beslag namen, waardoor Nederland tijdens de bezetting zou hebben gekampt met een nijpend gebrek aan voedsel.

In werkelijkheid werden slechts geringe hoeveelheden voedsel (voornamelijk groenten) naar Duitsland geëxporteerd. De agrarische productie bleef bijna volledig in ‘eigen’ land. Mede als gevolg daarvan was er in Nederland tot de herfst van 1944 van honger nauwelijks sprake. Wel was er in de eerste vier oorlogsjaren gebrek aan bepaalde voedingsmiddelen, waardoor de dagelijkse maaltijden een wat ander karakter kregen: minder vette dierlijke producten en meer kool, peulvruchten en bruinbrood.

‘Alles bijeen was het dieet zeker niet ongezond en kreeg de Nederlander voldoende binnen’, concludeerde de Rotterdamse historicus en hoogleraar Hein Klemann in zijn verhelderende boek Nederland 1938-1948. Economie en samenleving in jaren van oorlog en bezetting (2002).

Pas tijdens de Hongerwinter van 1944/1945 ging het mis, met name in het van zijn agrarische achterland geïsoleerde West-Nederland. In de drie ‘hongerprovincies’ Noord- en Zuid-Holland en Utrecht stierven toen circa 22.000 mensen, omgerekend minder dan één procent van de aldaar woonachtige bevolking. ‘Gegeven de extreme situatie waarin de 4,5 miljoen mensen in dit gebied kwamen te verkeren, moet dat aantal – hoe rampzalig de sterfgevallen op zich ook zijn geweest – als een meevaller worden beschouwd’, aldus Klemann. ‘De grote epidemie bleef uit, wat mogelijk een gevolg was van het feit dat het leeuwendeel van de bevolking tot de tweede helft van 1944 naar behoren was gevoed.’

Hoogconjunctuur

En dan is er ook altijd nog het verhaal dat het tijdens de Duitse bezetting erg slecht zou zijn gegaan met de Nederlandse economie. Onjuist, zeker voor wat betreft de jaren 1940 en 1941.

Nederland beleefde toen een periode van hoogconjunctuur zoals we die sinds de late jaren twintig niet meer hadden gekend, met een op volle toerende draaiende industrie en nagenoeg volledige werkgelegenheid. Belangrijkste oorzaak: een vloedgolf van Duitse orders, die met name de scheepsbouw, de luchtvaartindustrie en de metaal- en machine-industrie deed floreren. Ook de explosieve groei van het aantal rijks-, provincie- en gemeenteambtenaren zorgde voor extra werkgelegenheid.

Eind 1941 zakte de hoogconjunctuur ineen doordat Berlijnse functionarissen besloten zoveel steenkool naar Duitsland te halen dat in Nederland een ernstig tekort aan brandstof ontstond. Vanaf 1942 werd ook een steeds groter deel van onze industriële productie zonder reële betaling naar Duitsland afgevoerd, waardoor gebrek ontstond aan cruciale zaken als zeep, kleding en schoeisel. Ook de in 1942 ingevoerde Arbeidseinsatz en de daarmee samenhangende massale onderduik kwamen de Nederlandse economie niet bepaald ten goede.

Maar toch, in tegenstelling tot de depressiejaren die eraan vooraf gingen, had bijna elke Nederlander in de bezettingsjaren een baan. ‘Het zou’, schreef Klemann in 2002, ‘onjuist zijn alleen op grond daarvan te beweren dat daarmee de welvaart onder brede lagen van de bevolking verbeterde, maar hierdoor verdween wel een onderklasse die in de jaren voorafgaande aan de oorlog bittere armoede had geleden’.

Oorlogsschade overschat

Ook over wat je de nasleep van de Duitse bezetting zou kunnen noemen, doen nog altijd veel broodjeaapverhalen de ronde.

Duurde het jaren en jaren voor Nederland zich had hersteld van de oorlogsschade? Nee, de omvang van de schade werd direct na de bevrijding sterk overschat en de wederopbouw verliep betrekkelijk voorspoedig. De industriële productie was al eind 1947 terug op het vooroorlogse niveau en het reëel nationaal inkomen per hoofd van de bevolking bereikte reeds in 1948 het peil van 1938 – en lag daar al in 1950 ruimschoots boven.

Bleven we niettemin nog lange tijd negatieve gevoelens koesteren jegens onze oosterbuur? Nee, ook dat klopt niet. Volgens enquêtes van het gezaghebbende NIPO nam het percentage Nederlanders dat ‘onvriendelijk’ dacht over het Duitse volk snel en gestaag af – van 53 procent in 1947 naar 36 procent in 1950 naar nog slechts 17 procent in 1953.

Sympathie voor Claus

Anders dan linkse intellectuelen en Amsterdamse provo’s ons destijds probeerden wijs te maken, was er evenmin sprake van massale weerzin tegen de Duitse ex-Wehrmacht-soldaat Claus von Amsberg, toen die zich in 1965 aandiende als de verloofde van kroonprinses Beatrix. Volgens een NIPO-peiling had slechts 11 procent van de Nederlanders een negatief oordeel over de verbintenis.

De Duitse bezetting ligt inmiddels 81 jaar achter ons. Een beetje meer tempo bij het opruimen van oorlogsmythes zou misschien helemaal geen kwaad kunnen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Met deze broodjeaapverhalen over de oorlog zouden we op Bevrijdingsdag eindelijk eens moeten afrekenen verscheen eerst op Wynia's Week.

Deze mythe leeft nog altijd voort, maar in werkelijkheid is de capitulatie van het Duitse leger in hotel De Wereld door de Canadese generaal Charles Foulkes in scène gezet. In het onlangs verschenen boek 5 mei 1945. Het momentum van Wageningen wordt de gang van zaken van uur tot uur gereconstrueerd.

In hotel De Wereld voerden Johannes Blaskowitz, opperbevelhebber van het 25ste Duitse leger, en Foulkes, commandant van het Eerste Canadese legerkorps, op 5 mei alleen onderhandelingen over de technische uitwerking van de eigenlijke capitulatie. Op vrijdagavond 4 mei hadden namelijk alle Duitse legers, inclusief het in Nederland aanwezige 25ste leger, zich onvoorwaardelijk overgegeven aan de Britse veldmaarschalk Bernard Montgomery.

Zonder prins Bernhard

Blaskowitz kreeg op 5 mei van Foulkes een standaardformulier ter tekening voorgelegd, maar vroeg 24 uur bedenktijd. De feitelijke ondertekening van dit document gebeurde op 6 mei. Niet in hotel De Wereld, of in de Landbouwhogeschool, zoals de geschiedenisboeken vermelden, maar in een verlaten boerderij buiten Wageningen. Prins Bernhard, bevelhebber van de Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten (BS), was daarbij niet aanwezig.

Historicus Coen Pepplinkhuizen heeft ontdekt dat prins Bernhard in 1948 heeft bevestigd dat de capitulatie in Wageningen onwettig was. Generaal Foulkes was gebrand op een ‘eigen’ capitulatie. Prins Bernhard liet zich het complot, de creatie van de mythe van de vijfde mei, niettemin graag aanleunen en ook de geteisterde stad zelf was er verguld mee.

Voor de carrière van Foulkes was de gefingeerde capitulatie van levensbelang, ontdekte Pepplinkhuizen.

Op vrijdagavond 4 mei 1945 om half zeven gaven alle Duitse legers in Noord-West Duitsland, Sleeswijk-Holstein, Nederland en Denemarken zich op de Noord-Duitse Lünenburgerheide onvoorwaardelijk over aan Montgomery. Alle vijandelijkheden, te land, ter zee en in de lucht, moesten op zaterdag 5 mei om acht uur ’s morgens zijn beëindigd. De opperbevelhebber van het ten westen van de Grebbelinie ingesloten 25ste Duitse leger, generaal Blaskowitz, stelde zijn troepen daarvan anderhalf uur later op de hoogte.

Voor het Eerste Canadese leger, dat onder generaal Harry Crerar deel uitmaakte van de Britse strijdmacht van Montgomery in Nederland en het noordwesten van Duitsland, was de oorlog voorbij. Bevelhebber Foulkes van het Eerste Canadese Legerkorps werd op zijn Veluwse hoofdkwartier De Harskamp verrast door de capitulatie. Een afzonderlijke overgave van de troepen van Blaskowitz was opeens overbodig geworden.

Dat kwam de ambitieuze Foulkes heel slecht uit. Met het oog op zijn toekomstplannen had hij zich een ander einde van de oorlog voorgesteld. Bovendien vernam hij de volgende dag dat zijn grote rivaal in het Canadese leger, generaal Guy Simonds, de commandant van het Tweede Legerkorps, de overgave van de Duitse troepen in Noord-West Duitsland in ontvangst had genomen. Daar moest Foulkes iets soortgelijks tegenoverstellen. Want anders zou niet hij, maar Simonds de belangrijkste kandidaat zijn voor de post van chef van de Canadese generale staf. De toppositie zou op korte termijn vacant komen.

Typische stafofficier

Simonds was de onbetwiste Achilles van het Canadese leger. Hij had in november 1944 de leiding over de bestorming van Zuid-Beveland en Walcheren. Deze zeer gecompliceerde operatie om de Schelde vrij te maken kostte niet minder dan 13.000 levens, maar maakte de haven van Antwerpen toegankelijk voor geallieerd gebruik.

Waar Simonds zijn superieuren vooral op stang wist te jagen, verstond Foulkes de kunst een goede indruk op hen te maken. Foulkes was een typische stafofficier, die het politieke spel als geen ander beheerste. Met zijn twee infanteriedivisies kon hij onmogelijk de 120 duizend man sterke troepenmacht van Blaskowitz uitschakelen. Daarom legde Foulkes zich toe op onderhandelingen met de chef-staf van Blaskowitz, generaal Paul Reichelt, over zaken als de bevoorrading van de hongerende bevolking van West-Nederland. Bij die besprekingen was ook prins Bernhard, als bevelhebber van de Binnenlandse Strijdkrachten, betrokken.

Foulkes ontbood Blaskowitz op zaterdagochtend 5 mei naar Wageningen om een standaardformulier met enkele aanpassingen te ondertekenen. Het betrof niet meer dan een uitwerking van de echte capitulatie aan Montgomery. Verder werd van de Duitse commandant allerlei informatie gevraagd en werd hem opgedragen door te gaan met het helpen de Nederlandse burgerbevolking van voedsel te voorzien. Blaskowitz verscheen zaterdagmiddag in hotel De Wereld. Hij tekende evenwel niet, maar vroeg 24 uur bedenktijd om te onderzoeken of zijn troepen de gevraagde informatie konden leveren en de afspraken konden nakomen.

Foulkes deed er alles aan om van een militair-technische bijeenkomst over de uitwerking van de overgave een ‘echte’ capitulatie te maken. Hij organiseerde een mediacircus met ruim veertig Canadese oorlogscorrespondenten. Hij begon de bijeenkomst met het voorlezen van het capitulatiedocument van Montgomery. Deze tekst vertoonde geen enkele overeenkomst met het document dat Foulkes aan Blaskowitz ter tekening had voorgelegd.

Toen Blaskowitz om 24 uur uitstel van de ondertekening van het document vroeg, kon Foulkes daarvan de redelijkheid wel inzien. Maar hij had natuurlijk geen enkel belang bij een nieuw mediaspektakel. Dus besloot hij de ondertekening van het standaardformulier op 6 mei in stilte te laten plaatsvinden.

Geschilderde Wageningen-mythe

Prins Bernhard was daar dus niet bij. Pepplinkhuizen dook het handgeschreven verslag op van een onderhoud dat militair historicus generaal D.A. van Hilten in 1948 met de prins had. Daarin heeft Bernhard bevestigd dat de capitulatie van Wageningen geen wettige was, ‘want dat was die van 4 mei’. Generaal Foulkes ‘was erop gesteld een eigen capitulatie te hebben’, aldus de prins. Geldige argumenten daarvoor kon Bernhard niet bedenken.

De Wageningen-mythe bereikte in 1953 een hoogtepunt. Toen werd een door W.J. van de Kerke gemaakt ‘capitulatieschilderij’ aan de gemeente Wageningen overgedragen. Bernhard, gekleed in montycoat, staat in het midden van het schilderij goedkeurend toe te kijken, terwijl Foulkes en Blaskowitz aan de onderhandelingstafel over de papieren gebogen zitten.

Intussen was Simonds in augustus 1945 gepasseerd als chef van de generale staf in Ottawa. Op advies van generaal Harry Crerar kreeg Foulkes de felbegeerde toppositie.

Wim Huijser, Coen Pepplinkhuizen en Jelle de Gruijter: 5 mei 1945 Het momentum van Wageningen, Omniboek, 420 pagina’s, € 24,99.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Hoe een Canadese generaal de Duitse capitulatie van 5 mei 1945 in scène zette verscheen eerst op Wynia's Week.

Ik zou u hier niet op deze heruitgave wijzen, ware het niet dat die plotseling blijkt aan te haken bij de actualiteit: De Telegraaf meldde vorige week dat de gemeente Amsterdam als een soort boetedoening 144.000 euro gaat bijdragen aan een biografie van de Joodse notaris Arnold van den Bergh. En juist die notaris is de reden dat Van der Zee zo hard aan de heruitgave van zijn boek werkte. De nieuwe inleiding van Vogelvrij heeft hij helemaal gewijd aan de in zijn ogen zeer onterechte beschuldiging aan het adres van die notaris, als zou die de verrader van Anne Frank zijn geweest.

In de nieuwe inleiding van het boek beschrijft Van der Zee in twintig pagina’s gedetailleerd hoe hij werd uitgenodigd om mee te werken aan een schimmig onderzoeksproject dat eindelijk voor eens en voor altijd moest gaan duidelijk maken wie Anne Frank verraden had. Van der Zee heeft de onderzoekers toegang gegeven tot zijn uitgebreide archief over Anne Frank, maar hij voelde al snel aan dat die verrader er voor het welslagen van het project coûte que coûte moest komen.

Van alle blaam gezuiverd

Na een paar jaar stilte van de kant van de onderzoekers verscheen tot Van der Zee’s verbazing in 2022 plotseling Het verraad van Anne Frank en daarin werd notaris Van den Bergh als de verrader opgevoerd.Er zat in het project onder meer 100.000 euro onderzoekssubsidie van de gemeente Amsterdam en het boek was bij verschijning al vertaald in 22 talen: Japans, Russisch, Pools, noem maar op. Het werd wereldwijd een bestseller.

Van der Zee’s Vogelvrij is nu nog net op tijd verschenen om gedetailleerd de redenen bloot te leggen waarom de gemeente Amsterdam later het boetekleed heeft aangetrokken en nu nog eens 144.000 euro aftikt, dit keer om in een biografie notaris Van den Bergh van alle blaam te zuiveren. De in Het verraad van Anne Frank geuite beschuldigingen bleken namelijk kant noch wal te raken en de nabestaanden van de notaris waren onthutst. Uitgeverij Ambo Anthos besloot de Nederlandse uitgave van het boek uit de handel te nemen en bood verontschuldigingen aan, maar ja, wereldwijd bleef het in al die vertalingen gewoon leverbaar. Ook de biografie van Van den Bergh, waarvoor overigens nog niet eens een schrijver is aangewezen, zal daar weinig aan veranderen.

Onverdraaglijk verraad

Dat het ruim een jaar heeft geduurd voor Vogelvrij verscheen, is geheel aan mij te wijten. Ik heb het boek geredigeerd. Van der Zee was al overleden en ik kon dus niks meer vragen en weinig meer veranderen aan zijn manuscript, behalve wat zinnen fatsoeneren en typefouten corrigeren. Dat had niet veel tijd hoeven kosten. Maar ik kon dat 400 pagina’s tellende boek haast niet verdragen. Hoe graag ik ook over moordzaken lees en in true crime-series met genoegen de zoektocht naar de dader volg, het valt me heel zwaar om mij met oplichters bezig te houden. Ik kan bijvoorbeeld niet naar die programma’s van Kees van der Spek kijken. De gewiekstheid waarmee ogenschijnlijk volkomen normale mensen hun medemens om de tuin leiden, staat mij te zeer tegen. En dat is nu net waar Vogelvrij bijna 400 pagina’s lang over gaat.

Alleen de nieuwe inleiding gaat niet over sluwe verraders (nou ja, toch ook over een soort oplichters, namelijk de mensen van dat Anne-Frank-onderzoeksproject), en ook het laatste hoofdstuk heeft een ander onderwerp. In dat laatste hoofdstuk, ‘In retrospectief’ geheten, bijt Van der Zee van zich af en doet hij uitgebreid uit de doeken hoe hij in 2010 werd bekritiseerd na verschijning van de eerste editie van Vogelvrij.

Ter opfrissing van het geheugen: Van der Zee is de zoon is van een NSB’er. Daar heeft hij ook een boek over geschreven, een bestseller: Potgieterlaan 7. In Vogelvrij neemt Van der Zee verraders onder de loep die in de oorlog Joden hebben aangegeven bij de Duitsers. Hij heeft daartoe allerlei oorlogsarchieven doorzocht, onder andere het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging (CABR), dat sinds 2025 ook digitaal te raadplegen is voor gewone mensen.

Van der Zee heeft vele weken doorgebracht in het Nationaal Archief in Den Haag om de papieren te doorzoeken. Bij zijn zoektocht stuitte hij regelmatig ook op gegevens over Joden die andere Joden hadden aangegeven en daarvoor na de oorlog waren veroordeeld. Dit intrigeerde hem zo dat hij uiteindelijk deel drie, ruim een derde van het boek, wijdt aan Joden die Joden hebben verraden. Dat is hem in 2010 door veel mensen niet in dank afgenomen. Die vonden het geen pas geven om zoveel aandacht te besteden aan foute Joden, en al helemaal omdat Van der Zee zelf de zoon van een NSB’er was. Ik ga die kritiek hier niet onderuithalen. In deze nieuwe editie heeft Van der Zee dat varkentje zelf uitstekend gewassen. Met naam en toenaam noemt hij de mensen door wie hij zich onterecht aangevallen voelde.

Behalve het eerste en het laatste hoofdstuk vond ik het boek dus een marteling om te lezen. Al dat vreselijke verraad, al die wanhopige Joden die met hun kindertjes op de arm dachten naar een nieuw onderduikadres te gaan en dan in de val liepen, het was onverdraaglijk. Eigenlijk wil ik niets meer over de Jodenvervolging horen.

Toch ben ik heel blij dat Van der Zee dit afschuwelijke boek heeft geschreven. Meer nog dan struikelstenen is het een monument voor alle vermoorde mensen die erin voorkomen. Foto’s zijn niet in het boek opgenomen, maar on line heb ik al die slachtoffers nagezocht op joodsmonument.nl www.joodsmonument.nl (had ik natuurlijk beter niet kunnen doen, want het maakte het allemaal nog veel erger). Van veel mensen vond ik daar foto’s. Vaak met hun kinderen erbij. Ach Jezus. Van der Zee heeft ze allemaal heel nauwkeurig met voornamen erbij genoteerd in zijn boek, zodat je ze gemakkelijk digitaal kunt opzoeken.

Foute mensen in het wild

Tijdens het lezen realiseerde me ook voor het eerst dat we, zeker tot het eind van de vorige eeuw, zomaar tegen mensen aan konden lopen die heel erg fout waren geweest in de oorlog; en ook dat veel andere mensen in hun omgeving dat toen natuurlijk nog gewoon wisten, ook al was er toen geen internet. Ik heb daar in mijn jeugd maar twee keer iets van meegekregen.

De eerste keer was toen mijn vader in de jaren zestig van de ene op de andere dag niet meer naar zijn stamcafé bij ons in Amsterdam-West toe wilde, omdat hij toen pas gehoord had dat de cafébaas fout was geweest in de oorlog. En de tweede keer was in diezelfde periode. Iemand bleek Schaap te heten en toen mijn vader die naam hoorde, mompelde hij achter zijn hand tegen mijn moeder iets over fout in de oorlog. Nu kwam ik in Vogelvrij die foute Schaap tegen, politieman Pieter Schaap, en ik vroeg mij af of dat die man was die ik als kind gezien had, die man van wiens naam mijn vader geschrokken was. Maar nee, politieman Pieter Schaap is een van de weinige mensen die na de oorlog de doodstraf heeft gekregen en aan wie die straf ook daadwerkelijk is voltrokken.

Achteraf blijkt dat wie niet bekende een veel grotere kans had om het er levend af te brengen. Schaap had direct na zijn arrestatie bekend en alles verteld. Net als de Joodse Ans van Dijk, die Van der Zee aanmerkt als mogelijke verraadster van Anne Frank. Ans van Dijk is geëxecuteerd voordat Anne Franks dagboek het Achterhuis wereldberoemd maakte. Van Dijk had zo ontelbaar veel zaken opgebiecht, soms zonder specifiek te zijn, dat de familie Frank daar best tussen gezeten kan hebben.

Van Dijk en Schaap mogen dan geëxecuteerd zijn, toch is het opvallend hoe vergevingsgezind het Nederlandse rechtssysteem na die verschrikkelijke bezetting is geweest. Wat een keurig land. Hoofdstukken lang doet Van der Zee uit de doeken wat al die verraders voor vreselijks hebben gedaan en dan sluit hij het hoofdstuk af met hun veroordeling. Doodstraf, decennia van opsluiting, maar uiteindelijk werd dat allemaal bijna nooit uitgevoerd. De doodstraf werd bijvoorbeeld in hoger beroep omgezet in 20 jaar cel na onderzoek door een psychiater die de verrader ‘verminderd toerekeningsvatbaar [vond] uit hoofde van een infantiele gepsychopathiseerde structuur’. En dan liepen die gewiekste verraders in de jaren vijftig weer vrij rond. Van der Zee zet er dan elke keer bij hoe lang ze daarna nog ongemoeid in Nederland hun leven hebben kunnen leiden. Sommigen tot diep in deze eeuw.

Vrouwelijke charme

Wat me ook opviel: steeds weer vrouwen die hun charme in de strijd gooiden en zo heel wat mannen erbij lapten, ook de meest succesvolle verzetsmensen, mannen die vaak al jaren uit handen van de Duitsers hadden weten te blijven. Die vrouwen hadden met de een na de ander een relatie, en de naïviteit van die verzetsmensen springt echt in het oog. Het lijkt soms wel een slecht filmscenario.

Nog iets noemenswaardigs. Het duurde lang voordat ik de link legde. Van der Zee legt het niet uit, maar veel van de geheim agenten van de Duitsers, veel van die verraders dus, kregen telkens uit veiligheidsoverwegingen een nieuwe woning toegewezen door hun Duitse broodheren, wanneer hun vorige adres bekend dreigde te raken bij het verzet. Die verraders verhuisden dan bijvoorbeeld naar de Michelangelostraat, de Stadionweg, de Beethovenstraat. Allemaal dure straten in Amsterdam-Zuid. Toe maar, dacht ik terwijl ik het las, het kon niet op blijkbaar. Pas na een hele tijd besefte ik dat het om de huizen ging waaruit de Joodse bewoners waarschijnlijk onlangs waren weggevoerd. De verraders kwamen in een gespreid bed.

Namenregister

Nog een laatste verzoek. Mocht u ondanks deze recensie het boek gaan lezen (let op, de herziene uitgave bij Just Publishers, anders zit u met de oude versie uit 2010 van De Bezige Bij en daar staan die nieuwe inleiding en verantwoording achterin niet in), doe mij dan een plezier en raadpleeg af en toe het namenregister. Ik vond dat al die namen, als die slachtoffers, vindbaar moesten zijn, als in een naslagwerk. De nabestaanden (ach God, heel veel van die slachtoffers hebben helemaal geen nabestaanden) moeten hun familienaam kunnen opzoeken zonder het hele boek te hoeven lezen.

Iedereen heeft de mond vol van Artificial Intelligence. Dus ik dacht: een druk op de knop en ik laat de computer het namenregister maken. Dat kon niet. Een register kan hij wel maken, die computer, heel netjes met kolommen en paginanummers, maar dan staan bijna alle woorden uit het boek erin. Want de computer kan nog geen namen herkennen. Dus ik heb dat register, net als vroeger, helemaal handmatig gemaakt. Ik hoop zonder fouten. Mocht u toch een fout vinden, wilt u mij daar dan niet op wijzen. Er komt vast geen tweede druk.

Sytze van der Zee: Vogelvrij. De jacht op de joodse onderduiker, Just Publishers, 440 pagina’s, € 27,99.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Hoe een joodse advocaat ten onrechte de schuld kreeg van het verraad van Anne Frank – met €100.000 subsidie van de gemeente Amsterdam verscheen eerst op Wynia's Week.

Ten oosten van Alkmaar ligt polder de Schermer, waar in de laatste winter van de Tweede Wereldoorlog, in de nacht van 10 op 11 oktober 1944, de ‘Slag bij Rustenburg’ plaatshad. Negen verzetsmensen waren er in die nacht op uit getrokken om wapens die vanuit Engeland ten behoeve van het verzet in een weiland in de Wogmeer zouden worden gedropt, op te halen. Het was slecht weer die nacht, en om die reden was de dropping niet doorgegaan. In plaats van op wapens stuitten de verzetsmensen op een blokkade van Landwachters, Nederlanders in dienst van de Duitsers, die later werden versterkt door een groep Duitse soldaten onder leiding van de SS’er Willy Lages. De wapendropping was verraden. Het kwam tot een vuurgevecht tussen beide groepen, waarbij de commandant van de verzetsmensen, Gerard Veldman, sneuvelde en een andere man gewond in handen van de Duitsers viel.

De overgebleven zeven verzetsmensen vluchtten en verstopten zich in boerderij Houtlust aan de Zuidervaart, waar de Duitsers en de Nederlandse collaborateurs hen echter wisten te vinden. De zeven mannen werden ter plaatse doodgeschoten, de boerderij werd in brand gestoken. Bij de kerk in het plaatsje Stompetoren (sinds 2015 onderdeel van de gemeente Alkmaar) staat een monument met de namen van de negen mannen, aangevuld met de namen van vier andere lokale verzetsmannen: : Dirk de Boer Dz., Piet de Boer, Johannes de Jong, Piet Koning, Floor Niele, Johannes de Reus, Siem Spierenburg, Gerard Veldman, Jacob Wagenaar, Piet Wagenaar, Jan Walter, Rein Witteveen en Frans van der Zeijden.

‘Te gevoelig om te steunen’

Op maandag 11 oktober aanstaande is er de jaarlijkse herdenking van dit drama in de polder. Er komen steevast veel nabestaanden van de negen mannen op af. Maar dit jaar wordt de stille tocht en bloemlegging overschaduwd door een politieke discussie.

VVD-raadslid Marius Wiegman (1986), in het dagelijks leven journalist voor de ‘fanpage’ van AZ, bedacht het plan om de straten in een nieuwe wijk in Stompetoren naar de negen, door de Duitsers gedode verzetsstrijders te vernoemen. De motie, die hij daartoe indiende in de raadsvergadering van 18 september jongstleden, kreeg een ruime meerderheid (inclusief de stemmen van de SP en de PvdD), maar werd, anders dan je zou verwachten, niet unaniem gesteund. De GroenLinks-PvdA-fractie, met zeven zetels in de Alkmaarse gemeenteraad vertegenwoordigd, stemde tegen.

Waarom? De VVD had de benoeming van straatnamen politiek gemaakt, zei raadslid Mathijs de Boer. ‘Het vernoemen van verzetsstrijders in de nieuwe wijk Stompetoren-West in Alkmaar’, zo luidde zijn verklaring, ‘is met alles wat er in de wereld aan de hand is, te gevoelig om te steunen’. Zo’n statement maakt het er niet veel duidelijker op. Bedoeld is, zo lichtte De Boer toe, dat de VVD ‘geharnast’ in het debat over Israël staat. En dat dan uitgerekend de VVD met een voorstel komt om de straten in de nieuwe wijk naar verzetshelden te vernoemen, maakt de zaak ‘politiek’.  ‘Alles wat met de Tweede Wereldoorlog en de Holocaust te maken heeft, ligt gevoelig’, zei De Boer in De Telegraaf. ‘Het komt al snel op “ja, maar dat is Jodenhaat” uit’.

De redenering is bizar, en vooral ook volstrekt onbegrijpelijk. En het wordt er niet beter op dat GroenLinks-PvdA sindsdien alle nadere toelichting weigert en zich achter procedurele opmerkingen verschuilt.

In het ‘huidige tijdsgewricht’ ligt het vernoemen van straten naar verzetsstrijders gevoelig, zo gevoelig dat je een motie die dat vernoemen wil realiseren, niet kunt steunen. Omdat er elders op de wereld (bedoeld zal zijn: in Gaza) een conflict aan de hand is, zouden wij in Nederland geen straten naar verzetshelden mogen vernoemen? De VVD is pro-Israël, dus (in het hoofd van De Boer) pro-de onderdrukkende, genocidale partij, en mag daarom nu niet een motie indienen ter instandhouding van de herinnering aan mannen die toen aan de goede kant stonden in een oorlog waarin de Holocaust plaats had?

Ultieme vorm van polarisatie

Het is de ultieme vorm van polarisatie: wij zijn tegen, want de VVD is voor. Het is vergelijkbaar met het statement tegen geweld dat de Tweede Kamer van de week op initiatief van Mirjam Bikker (ChristenUnie) wilde maken: links tekende niet mee omdat de PVV en Forum wél ondertekenden. Een motie van Geert Wilders en Lidewij de Vos van Forum om alle geweld, uit welke hoek dan ook, te veroordelen, behaalde van de week een meerderheid – maar zonder de steun van de linkse fracties in de Tweede Kamer. Of is links alleen tegen alle plannen van de VVD die met de oorlog, en dus met de Holocaust, en dus met de Joden, te maken hebben? Als je pro-Israël bent, verlies je ieder recht van spreken? Als je nu aan de verkeerde kant staat, verlies je het recht om plaatsgenoten te eren die in de Tweede Wereldoorlog aan de goede kant stonden? Als je Israël steunt, kun je nooit meer iets goed doen? En dan mag je straks ook geen initiatief meer nemen om de viering van ‘In Alkmaar begint de victorie’ enige luister bij te zetten (voor de lezers van na de Mammoetwet: ik verwijs naar de wending in de Tachtigjarige Oorlog met het ontzet van Alkmaar op 8 oktober 1573)?

Goed bezien is dit conflict in de gemeenteraad van Alkmaar meer dan een incident. Het is een symptoom van de neerbuigende en uitsluitende linkse moraal, die puriteinser en meedogenlozer is dan die van de strengste gereformeerde zedenprediker in de zeventiende eeuw. Terwijl in heel Nederland de protesten tegen de komst van azc’s aanzwellen, terwijl de bestaansonzekerheid en de spanningen tussen bevolkingsgroepen toenemen, en de echte voedingsbodem van de rellen op het Malieveld duidelijk kunnen zijn, terwijl dus duidelijk is dat decennia van links en ‘middenlinks’ beleid deze sfeer heeft geschapen, is er bij links geen enkele kritische zelfreflectie en blijven politici uit die hoek alleen maar het morele vingertje heffen. In de Tweede Kamer en in de gemeenteraad van Alkmaar – nergens begrijpen ze wat er werkelijk aan de hand is en wat ze eigenlijk zouden moeten doen. En dan straks beteuterd kijken als deze veenbrand in een duidelijke verkiezingsuitslag oplaait.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Geen straten vernoemen naar vermoorde verzetshelden: zo neerbuigend en meedogenloos is de moraal van GroenLinks-PvdA verscheen eerst op Wynia's Week.

We weten dat Israël continu wordt aangevallen door terreurgroepen uit naburige landen. Als Israël terugslaat – en dat doet Israël met harde hand en misschien wel disproportioneel hard – dan vindt het land bijna de hele wereld tegenover zich. Dat is ook nu weer het geval. De oorlog in Gaza die door de terreuraanval van Hamas van 7 oktober 2023 is uitgelokt, leidt voornamelijk tot veroordelingen van Israël.

Hamas daarentegen wordt bijna openlijk gespaard en kon het zich zelfs veroorloven bij het bestand begin dit jaar opnieuw als de almachtige heerser van Gaza op te treden. Dat Hamas gijzelaars publiekelijk op een provocerende en beledigende manier aan het Rode Kruis overdroeg, daar hoor je niemand meer over.

‘Bewijs’ voor genocide

Ook oud-diplomaat Angélique Eijpe niet. Zij vond de aanwezigheid van Tweede Kamervoorzitter Martin Bosma (PVV) bij de Nationale Dodenherdenking op de Dam ongepast. ‘Hoe herdenken we, samen met leden van een kabinet waarin een extreemrechtse partij voor het eerst in de naoorlogse geschiedenis een centrale plek heeft bemachtigd?’ vroeg ze zich af in de Volkskrant. ‘En hoe herdenken we samen met een regering die aan “stille diplomatie” vasthoudt terwijl een bondgenoot van Nederland genocide pleegt?’

Volgens Eijpe heeft Amnesty International het bewijs voor die genocide geleverd. Maar voor zover ik weet is Amnesty geen juridische instantie die de autoriteit heeft zulk bewijs te leveren.

En ja, eens was ook Ramsey Nasr aanwezig bij de Nationale Dodenherdenking op de Dam, namelijk in 2010. Hij schreef er zelfs een gedicht over. Nasr houdt er echter ook een tamelijk racistische ontvolkingstheorie op na. Die luidt dat Joden in 1948, voor de oprichting van de staat Israël, Palestijnse gebieden van Arabieren hebben gezuiverd. Kunnen we nu dus alsnog, with the benefit of hindsight, concluderen dat de herdenking van 2010 door de aanwezigheid van Nasr was ‘besmet’?

Overigens kun je ook Angélique Eijpe met enige soepelheid van geest van een plan tot genocide verdenken. Zij wil namelijk dat er ten westen van de Jordaan één staat komt waar zowel Joden als Arabieren samen in harmonie leven. In die ene staat mogen ook nakomelingen van gevluchte of verdreven Arabische inwoners uit (het voormalige) Palestina komen wonen. Dat zou betekenen dat Arabieren veruit in de meerderheid zullen zijn. Ik maak me geen illusie wat dat zou betekenen voor de Joden in die ene staat. Niks geen harmonie. De Joden zullen worden verdreven – of afgeslacht. Genocide dus.

Inclusieve herdenking

Eijpe organiseerde met anderen ‘die zich verbonden voelen rondom Gaza’ een alternatieve dodenherdenking in Den Haag. ‘Een herdenking’, zo kondigde ze aan, ‘die inclusief is, waar iedereen welkom is, waar aandacht is voor de menselijke gevolgen van oorlog, vervolging en genocide, en waar ruimte is om lessen te trekken uit de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog en uit de koloniale oorlogen. Waar erkend wordt dat ook Nederland verantwoordelijkheid draagt – toen én nu.’

Het wrange is dat Gaza als aanleiding voor de herdenking wordt genoemd, terwijl juist daar genocide minder aantoonbaar is. Wat wél aantoonbaar is, is dat VN-rapporteurs voor de Palestijnse gebieden geen onpartijdige weergave van de feiten geven. Francesca Albanese is daar een voorbeeld van.

Op de alternatieve dodenherdenking sprak ook de Surinaams-Nederlandse antropoloog Gloria Wekker. Zij is onder meer bekend van de uitspraak dat het racisme een integraal onderdeel van de opvoeding van kinderen in Nederland kon worden dankzij de figuur van Zwarte Piet. En dus heb ik zondag maar gewoon naar de kranslegging door de koning op de Dam gekeken.  

Harrie Verbon is emeritus hoogleraar openbare financiën aan de Universiteit van Tilburg.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Angélique Eijpe begrijpt van Gaza maar heel weinig verscheen eerst op Wynia's Week.

Het plan voor de spijtbetuiging, zo meldde Het Parool, werd eerder dit jaar besproken in een besloten raadsvergadering en kreeg toen de steun van alle aanwezige raadsleden. Tevens werd besloten dat de gemeente 25 miljoen euro uittrekt voor een speciaal fonds dat moet bijdragen aan ‘de versterking en zichtbaarheid van het Joodse leven in Amsterdam’. Een commissie onder leiding van oud-PvdA-minister Jet Bussemaker zal adviseren over de besteding van het bedrag.

Met dank aan het Gemeentevervoerbedrijf

Deze stap, zo wist de NOS er nog aan toe te voegen, volgt op een onderzoek van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD), dat binnenkort wordt gepresenteerd. Uit het onderzoek blijkt dat het gemeentelijke apparaat van Amsterdam een centrale rol speelde in de Jodenvervolging in Nederland. ‘Via de bevolkingsregistratie van de gemeente kreeg de Duitse bezetter toegang tot hun adressen, wat de deportaties aanzienlijk vergemakkelijkte. Ook het Gemeentevervoerbedrijf (GVB) leverde een bijdrage: het verzorgde het transport naar verzamelplaatsen in de stad. Zo’n 60.000 Amsterdamse Joden werden vermoord.’

Het zijn pijnlijke feiten voor een stad waar de antisemitische putlucht niet dateert van gister of eergister. Vooral dankzij de Februaristaking (1941) en het Achterhuis – het wereldberoemde onderduikadres van Anne Frank aan de Prinsengracht – is wereldwijd het beeld ontstaan dat Amsterdam zich altijd zeer heeft bekommerd om het lot van zijn Joodse inwoners. Niet toevallig kreeg de stad na de oorlog van toenmalig koningin Wilhelmina de wapenspreuk ‘Heldhaftig, vastberaden, barmhartig’. Aan de Weesperstraat werd in 1950 zelfs een Monument van Joodse Erkentelijkheid opgericht, als dankbetuiging voor de Amsterdammers die de Joodse bevolking tijdens de oorlog hadden geholpen.

Onze hoofdstad liet het zich allemaal graag aanleunen en veegde ongemakkelijke waarheden liefst onder het tapijt. Bijvoorbeeld dat slechts 25,3 procent van de Amsterdamse Joden de Holocaust overleefde, een opmerkelijk verschil met onder meer Utrecht (45,9), Maastricht (49,5) en Enschede (52,1).

Betrokkenen zijn niet meer onder ons

Toch zijn de hoofdstedelijke excuses niet per se logisch. Zeker, historische spijtbetuigingen – over bijvoorbeeld het Nederlandse slavernijverleden, het kolonialisme en de politionele acties in Nederlands-Indië – mogen zich de laatste jaren verheugen in een grote populariteit. De befaamde historicus A.Th. van Deursen suggereerde in 1999 een verband tussen onze excuusdrift en het afnemen van onze historische kennis – een direct gevolg van de verloedering van het geschiedenisonderwijs na de invoering van de Mammoetwet (1968). Wie de geschiedenis niet kan overzien en niet in staat is gebeurtenissen in hun verband te plaatsen, kan zich over het verleden nog slechts verbazen of er zelfs boos of beschaamd over worden, meende Van Deursen.

Maar er is ook een praktisch probleem met de excuses die Halsema wil aanbieden voor het falen van het gemeentelijke apparaat in de jaren 1940-1945. De Duitse bezetting is inmiddels tachtig jaar geleden. Dat betekent om te beginnen dat de Amsterdamse bestuurders en gemeenteambtenaren van toen niet meer onder ons zijn, op misschien een enkele uitzondering na. Halsema gaat dus een spijtbetuiging afleggen zonder dat ze kan nagaan of de betrokkenen het daarmee eens zijn. Dat is niet alleen erg vrijpostig, maar doet ook afbreuk aan de waarachtigheid die met het aanbieden van excuses gepaard hoort te gaan.  

Behalve de Amsterdamse ambtenaren die de Duitsers dikwijls een handje hielpen, zijn ook de Joodse slachtoffers van toen – voor zover ze de Holocaust overleefden – meestal niet meer onder ons. We kunnen dus niet weten of ze de excuses van Halsema zouden hebben geaccepteerd.

Kort en goed: de aanstaande spijtbetuiging van de burgemeester hangt nogal in het luchtledige en heeft bijgevolg weinig betekenis.

Onsmakelijke schertsvertoning

Behalve misschien voor de burgemeester zelf. Sinds de opening in maart 2024 van het Nationaal Holocaustmuseum, waar Joodse nabestaanden antisemitische leuzen over zich heen kregen, is de Jodenhaat in Amsterdam alsmaar zichtbaarder en tastbaarder geworden. Halsema heeft geen moment de indruk gewekt dat ze tegen de situatie is opgewassen. Ze is er direct verantwoordelijk voor dat losgeslagen Hamas-sympathisanten in de straten van onze hoofdstad inmiddels meer hebben te vertellen dan de politie en dat veel Joodse Amsterdammers zich niet meer veilig voelen. Dan komt het natuurlijk mooi uit als je in de Hollandsche Schouwburg een paar loze gebaren kunt maken die de indruk moeten wekken dat het bestrijden van antisemitisme wel degelijk hoog op je agenda staat.

Wat een onsmakelijke schertsvertoning. Laat de incapabele Halsema, als ze écht iets tegen Jodenhaat wil doen, liever haar biezen pakken en plaatsmaken voor een burgemeester die níet bang is voor Hamas-goedpraters op het stadhuis en die de confrontatie met antisemieten wél durft aan te gaan.

Roelof Bouwman is journalist, historicus en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Roelof Bouwman: Als Femke Halsema écht iets wil doen aan de antisemitische putlucht in Amsterdam, dan pakt ze haar biezen verscheen eerst op Wynia's Week.

In het gezin waarin ik begin jaren vijftig opgroeide, waren de bezettingsjaren nog maar net voorbij. Toch leek het alsof ze helemaal niet hadden bestaan. Alleen als mijn broer en ik aangaven iets niet te lusten, viel het beladen woord oorlog. ‘Eet op. Jullie hebben de oorlog niet meegemaakt.’

Verder werd er gezwegen over wat er tussen 1940 en 1945 was voorgevallen. Ouders wilden voor hun kinderen vooral een onbezorgde jeugd. Antwoorden op oorlogsvragen werden ver vooruitgeschoven. ‘Dat vertellen we later wel.’

Op zoek naar antwoorden

Dat later is er in het geval van mijn ouders niet van gekomen. Op 9 juni 1977 verongelukten ze op weg naar de Noordkaap in Finland, na een bezoek aan een ingenieurscongres in Helsinki. Mijn ouders namen alle vragen die ik over de oorlog had mee het graf in. Maar hoop op antwoorden had ik niet opgegeven. Hoe terecht dat was, blijkt uit deze reconstructie met verrassende afloop.

Jaap Jongedijk, journalist bij de Provinciale Geldersche en Nijmeegsche Courant, en Tea Ashof, informatrice bij de Nederlandse Spoorwegen op het station van Nijmegen, woonden aan de Staringstraat 29 van de Keizer Karelstad. De aan het begin van de Tweede Wereldoorlog ontstane liefde noemde Jaap gekscherend ‘perrongeluk’. Hij maakte voor zijn krant een verhaal over de nieuwe functie van informatrice waarop Tea had gesolliciteerd. De kennismaking op het perron was liefde op het eerste gezicht.

De stad aan de Waal heeft het in de oorlogsjaren zwaar te verduren gehad. Van het veel genoemde aantal landelijke burgerslachtoffers, zo’n 30.000, waren er naar schatting 2.200 afkomstig uit Nijmegen. Naar de cijfers wordt nog altijd onderzoek gedaan. Het bekendste leed is het bombardement op Nijmegen van 22 februari 1944 dat samen met het bombardement op Rotterdam op 14 mei 1940 en de watersnoodramp van 1 februari 1953 behoort tot de drie grootste catastrofes uit de recente vaderlandse geschiedenis.

Vanuit Engeland stegen op 22 februari 1944 een duizendtal Amerikaanse bommenwerpers op met als doel het vernietigen van vliegtuigfabrieken in Duitsland. De weersomstandigheden waren zo slecht dat 177 machines die al boven Duitsland waren, opdracht kregen gelegenheidsdoelen te bombarderen. Veertien vliegtuigen kozen het spoorwegemplacement in Nijmegen. Andere toestellen wierpen hun bommen op fabrieken in Enschede en Arnhem.

Volgens de regels van toen was het in Nijmegen een precisiebombardement binnen een straal van een kilometer van het doel. De bommenrichter was echter niet erg precies. Het westelijk deel van het centrum van de bovenstad werd daardoor vernietigd. Later in de oorlog richtten de Duitsers door brandstichting en beschietingen elders in Nijmegen nog veel grotere schade aan.

Van een gesuggereerd vergissingsbombardement op 22 februari was volgens de Nijmeegse historicus en publicist dr. Joost Rosendaal geen sprake. Het betrof immers een bewust gekozen gelegenheidsdoel. Latere beweringen dat er verwarring was met een Duitse stad, doken pas op toen bleek dat er een fout was gemaakt, namelijk het zonder toestemming bombarderen van Nederlandse steden (Nijmegen, Arnhem en Enschede).

Market Garden

Aan de bevrijding van Nijmegen in september 1944 ging Market Garden vooraf. Britse en Arnhemse autoriteiten hebben deze strijd gereduceerd tot ‘de Slag om Arnhem’. Feitelijk heeft slechts een klein deel van de troepen van de Britse Airforce Divisie rond de Gelderse hoofdstad gevochten. De strijd liep uiteindelijk vast in de Betuwe.

De voor de stad tot op de dag van vandaag belangrijke oeververbinding kon, zo wil het verhaal, behouden blijven dankzij sabotagewerk van student Jan van Hoof. Zijn ingrijpen wordt geëerd met een monument op het Keizer Traianusplein. Volgens Rosendaal is dit verhaal een mythe. ‘Al begin jaren vijftig constateerde een regeringscommissie van vijf generaals dat dit niet zo was. De werkelijke reden van het behoud van de burg: in opdracht van het Duitse opperbevel was de ondermijning onklaar gemaakt omdat ze de bruggen mogelijk nodig hadden voor een tegenaanval.’

Granaatbeschietingen op Nijmegen gingen ondanks de bevrijding in september 1944 door tot maart 1945 en kostten aan nog eens achthonderd mensen het leven. Hoe journalist Jaap en NS-informatrice Tea dit geweld in hun dagelijkse leven hebben ervaren, is gissen.

Het jonge echtpaar beschikte in Den Haag begin jaren vijftig als een van de eersten in de straat over een auto, voor het werk en voor privéritjes. Een tochtje terug naar het verloren gegane verleden? Het huis laten zien aan de Staringstraat in Nijmegen waar alle aandenken aan Indië in één klap waren weggevaagd – Tea was geboren op Java uit Nederlandse ouders – was ondenkbaar.

Dat anno 2024 oorlog niet meer uit onze huiskamers is weg te houden, doet de vraag herleven hoe het eigenlijk is afgelopen met dat weggebombardeerde huis van mijn ouders in Nijmegen. Voetstoots was ik er altijd vanuit gegaan dat het pand Staringstraat 29 een van de talloze was dat bij het Amerikaanse bombardement van 22 februari 1944 verloren was gegaan.

Om dat ter plekke te kunnen uitzoeken, boekten mijn vrouw en ik een maand geleden een hotel voor twee nachten in de buurt van Nijmegen. De data: 2 en 3 oktober.

Precies tachtig jaar later

Rosendaal meldt dat de Staringstraat níet was getroffen bij het Amerikaanse bombardement van 22 februari 1944. ‘De stad was al bevrijd toen de Staringsstraat werd geraakt door de Duitse Luftwaffe. Uw ouders zullen na de voltreffer gevlucht zijn. Veel Nijmegenaren uit de nabijheid van de brug trokken naar een veiligere schuilkelder, zoals in de Annastichting, op het kazerneterrein aan de Groesbeekseweg, of bij het Albertinumklooster.’

Het antwoord van Rosendaal betreffende de datum van het Duitse bombardement op de Staringstraat, waarbij mijn ouders Jaap Jongedijk en Tea Ashof in één klap al hun bezittingen verloren, maakte mij even sprakeloos. ‘Dat was op 2 en 3 oktober 1944.’

Precies tachtig jaar later parkeerde ik tijdens mijn Nijmeegse oorlogsverkenning op 3 oktober 2024 mijn auto aan de Staringstraat om een foto te maken van het in 1951 herbouwde pand op nummer 29, dat exact op deze dag in 1944 aan flarden was geschoten.

Die datum was mij altijd onbekend. Dit is puur toeval.

Jaap en Tea hadden blijkens gemeente-informatie al in 1945 gekozen voor een toekomst in de Randstad. Ver weg van het hun zo noodlottig geworden Nijmegen.

Het bericht Hoe een Nijmeegse oorlogsgeschiedenis 80 jaar lang speelde met het toeval verscheen eerst op Wynia's Week.

Hij trok ten strijde tegen racisme, onrecht, onderdrukking, de autoriteiten in het algemeen en de katholieke kerk in het bijzonder. De letterkundige Jan Oegema vergelijkt in zijn nieuwe boek Keizersdrama Luceberts status zelfs met die van Mandela, Havel, Che Guevara en Gandhi.

8 februari 2018

Als aanvoerder van de vernieuwers van de poëzie onder wie Remco Campert, Gerrit Kouwenaar, Jan Elburg en Simon Vinkenoog kreeg Lucebert de eretitel Keizer der Vijftigers. Zijn experimentele dichtkunst (zonder hoofdletters) werd overladen met prijzen, waaronder de P.C. Hooftprijs en de Prijs der Nederlandse Letteren.

En toen werd het 8 februari 2018. Vierentwintig jaar na zijn dood verscheen een nieuwe biografie van Lucebert, een kleine duizend pagina’s dik, van de hand van Wim Hazeu. Het was voorpaginanieuws. Wat niemand wist, hoogstwaarschijnlijk ook zijn vrouw niet, kwam alsnog aan het licht.

Bert Swaanswijk voelde zich als negentienjarige bijzonder thuis als vrijwillige arbeidskracht in nazi-Duitsland. Hij schreef zijn vriendin Tiny Koppijn zestig brieven en kaarten, vaak ondertekend met Sieg Heil. Ze stonden bol van Hitlerliefde en Jodenhaat. Swaanswijk was in de ban van de rol die hij als dichter en kunstenaar zou gaan vervullen in Hitlers nieuwe Europese orde.

De dochter van Koppijn bezorgde de explosieve correspondentie aan de biograaf toen die zijn manuscript eigenlijk al voltooid had. Hazeu moest letterlijk kotsen toen hij de eerste brieven had gelezen. Misschien nog wel kwalijker was het feit dat Lucebert zijn geheim in zijn graf had meegenomen. Dit in tegenstelling tot bijvoorbeeld progressief boegbeeld Günther Grass die schoon schip maakte aan het eind van zijn leven.

Hazeu kon niet anders dan zijn tekst volledig omgooien.

Seculiere heilige

Maar, bezwoer Hazeu, we moesten de scheiding tussen werk en auteur ondanks alles wel blijven respecteren. ‘Aan Luceberts kunstenaarschap is geen afbreuk gedaan.’ Bijna alle columnisten, letterkundigen en collega’s zeiden het Hazeu na.

Deze operatie damage control, vindt Jan Oegema, was voorspelbaar, voorbarig en vooral veel te gemakkelijk: ‘De mate van identificatie is adembenemend, passend bij de seculiere heilige die hij van meet af aan is.’

Oegema vervolgt: ‘De adolescent splitsen van de kunstenaar, de kunstenaar vervolgens van zijn werk: als het allemaal zo makkelijk is kunnen we inderdaad fatsoenlijk verder. In dit geval echter heeft de autonomie van het kunstwerk alles van een handig geloofsartikel, de beweringen demonstreren hoe slim we als linkse upper class onze helden in bescherming nemen.’

In zijn essay Keizersdrama onderzoekt Oegema hoe Lucebert in zijn werk is omgegaan met zijn verzwegen oorlogsverleden. De dichter en zijn werk kunnen helemaal niet los van elkaar worden gezien, luidt de conclusie. Lucebert zit levensgroot in zijn werk. En wie met Oegema zijn verzameld werk nog eens nauwgezet doorneemt, struikelt over de aanwijzingen hoe Lucebert heeft geworsteld met ‘nazi-Bert’.

Zo lezen we in de bundel apocrief het gedicht ‘school der poëzie’:

ik ben geen lieflijke dichter

ik ben de schielijke oplichter

der liefde, zie onder haar de haat

en daarop een kaaklende daad.

lyriek is de moeder der politiek,

ik ben niets dan omroeper van oproer

en mijn mystiek is het verdorven voer

van leugen waarmee de deugd zich uitziekt.

Man voor een spiegel

Oegema ziet de oudere Lucebert tegen zichzelf praten, opvallend vaak en allesbehalve vleiend. Meer dan twee pagina’s lang neemt Oegema’s opsomming van zestig oordelen van Lucebert over zichzelf in beslag. Van ‘arrogant ondier’, ‘kwetsbare komediant’, ‘martelaar van falen’, ‘salonleeuw in gewetensnood’, ‘vergeelde avantgardist’, ‘valsspeler’ tot en met ‘zondenbok’.

Een motief dat bij Lucebert opduikt is dan ook voorspelbaar: de spiegel. Een man voor een spiegel, hoe akelig het is daarin te kijken en hoe verleidelijk om de blik te ontwijken. Een voorbeeld:

zo zie je jezelf? de genadeloze hij

kijkt graag in de mottige spiegel

van eenzaam worstelen liefst even

buiten beeld wordt hij wel gewaar:

gekruizigd bloed met tranen als dolken

Zo toont Oegema overtuigend aan dat er kunstenaars zijn bij wie werk en persoonlijkheid onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Bovendien, schrijft de letterkundige, ‘Lucebert wierp zich op als linksige revolutionair en zo iemand mag je politiek en maatschappelijk de maat nemen. Een leidersfiguur vráágt daarom’.

Jan Oegema: Keizersdrama. Lucebert opnieuw, Boom, 208 pagina’s, 23,90 euro.

Hans Wansink is historicus en journalist en publiceert over boeken in Wynia’s Week. Hij was redacteur van NRC Handelsblad, Intermediair en de Volkskrant. 

Wynia’s Week verschijnt ook dit jaar 104 keer met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. Plus video’s en podcasts. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Jan Oegema laat zien hoe Lucebert heeft geworsteld met nazi-Bert verscheen eerst op Wynia's Week.

Collaboratie vond niet alleen plaats bij bekende ondernemingen als Philips, DAF en de Nederlandse Spoorwegen, maar ook in de metaal, de scheepsbouw, de textiel en op de effectenbeurs. Openbaar Ministerie, rechters en politiek namen bovendien een weinig doortastende houding aan zodat berechting in de meeste gevallen uitbleef. 

In 2025 worden collaboratiegegevens openbaar gemaakt  

Nu het Nationaal Archief aan de vooravond staat van het online publiceren van al tachtig jaar geheimgehouden gegevens bestaat bij nabestaanden van de talloze anoniem gebleven collaborateurs, vooral ook op persoonlijk vlak, zoals NSB’ers die Joden hebben verraden en Nederlandse vrouwen die het aanlegden met Duitse militairen, grote vrees dat het onverkwikkelijke oorlogsverleden van een of meer voorouders alsnog in volle omvang naar buiten komt.  

Er wordt op het laatste moment weliswaar toch nog enigszins op de rem getrapt teneinde familieleden in staat te stellen zich in de stukken te verdiepen alvorens deze worden vrijgegeven. Uiteindelijk zullen er medio 2025 een half miljoen dossiers van tienduizenden collaboratieverdachten aan de openbaarheid zijn prijsgegeven.  

Zes jaar na afloop van de Tweede Wereldoorlog werd ik geboren. De bezettingsjaren, de verwerking daarvan door de overlevenden en de wederopbouw zijn van grote invloed geweest op mijn journalistieke loopbaan. Het onderwerp ‘oorlog’ drong zich als vanzelf aan mij op door toegestuurde informatie, nadat ik mij een keer beroepshalve had begeven in kringen van oud-verzetsstrijders. 

Er belandde als gevolg daarvan begin 1976 ‘zomaar’ een ‘dossier-Van Doorn’ op mijn bureau. Mr. H. W. van Doorn, de toenmalige minister van Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk (CRM), lid van de Politieke Partij Radicalen (PPR), een afsplitsing van de Katholieke Volkspartij (KVP), in het kabinet-Den Uyl (Partij van de Arbeid), zou zich tijdens de Tweede Wereldoorlog schuldig hebben gemaakt aan collaboratie. 

Harry van Doorn 

Het ging om een omvangrijke stapel documenten die als bewijs moest dienen. De als meester in de rechten afgestudeerde 25-jarige Harry van Doorn zou van 1941 tot medio 1942 als firmant van de Voorburgse handelsonderneming Forum, die eigendom was van zijn vader, voor meer dan 210.000 gulden cosmetica-artikelen aan de ‘Wehrmacht’, het Duitse leger, hebben geleverd.  

Ruim twintig jaar na beëindiging van de Tweede Wereldoorlog begon mijn zoektocht naar het vermeende economische oorlogsverleden van deze bewindspersoon en het verifiëren van de juistheid van de anoniem ontvangen documenten om een journalistieke ‘canard’ te voorkomen. Als jong journalist, het toeval wilde dat ik met mijn 25 jaar precies even oud was als Harry van Doorn in 1941 toen hij zaken zou hebben gedaan met de Duitse bezetter, kon ik mij een dergelijke afgang niet permitteren.  

Verdenkingen verzwegen 

Na maanden van onderzoek en talloze gesprekken met mensen uit de voormalige illegaliteit durfde mijn toenmalige werkgever, het opinieweekblad Accent onder leiding van hoofdredacteur Hans Knoop, de publicatie aan van een artikelenreeks van mijn hand over het vermeende collaboratieverleden van Harry van Doorn.  

De bewindsman weigerde iedere vorm van commentaar en ook de zogeheten knipselkrant van het ministerie van CRM met publicaties over het departement in de media verzweeg de verdachtmakingen in Accent aan het adres van de minister voor de eigen ambtenaren. 

Dissertatie Meihuizen  

In het kader van de objectiviteit, gezien mijn toenmalige eigen betrokkenheid bij de zaak, zijn de komende citaten over wat zich rond Van Doorn heeft afgespeeld in de eerste oorlogsjaren overgenomen uit het boek Noodzakelijk kwaad, De bestraffing van economische collaboratie in Nederland na de Tweede Wereldoorlog van dr. Joggli Meihuizen, die dit standaardwerk van ruim achthonderd pagina’s in 2003 publiceerde als zijn proefschrift aan de juridische faculteit van de Vrije Universiteit in Amsterdam. 

Meihuizen: ‘In de zomer van 1976 wijdde het weekblad Accent een verhaal aan het “oorlogsverleden” van Harry van Doorn. Naar aanleiding van deze publicatie werden door het Tweede Kamerlid V. A. Honig van den Bossche van de Boerenpartij schriftelijke vragen gesteld aan minister-president Joop den Uyl. Hij wilde weten of Van Doorn in de eerste oorlogsjaren zaken had gedaan met de “Wehrmacht” en vroeg ook of het klopte dat Van Doorn in 1942 een baan had geambieerd bij het onder nationaalsocialistische leiding staande ministerie van Justitie en of Van Doorn destijds vrijwillig de zogenaamde loyaliteitsverklaring had ondertekend.’  

Den Uyl 

Meihuizen: ‘Het Boeren-Kamerlid vroeg Den Uyl tevens of deze gegevens – indien ze op waarheid berustten – aan hem bekend waren geweest bij de samenstelling van zijn kabinet. In zijn antwoord sprak de premier over “gesuggereerde misdragingen” en herhaalde de eerdere conclusie van procureur-fiscaal bij het bijzonder gerechtshof in Den Haag, mr. J. Zaaijer, “dat Van Doorn geen enkel verwijt viel te maken en dat hij zich had gedragen als een goed Nederlander”.’ 

‘Van den Bossche wilde nu weten of de minister-president concreet had kunnen vaststellen of de door Accent aangehaalde feiten op onwaarheid berustten. Omdat Den Uyl deze vraag met een duidelijk “Neen” beantwoordde, kon Accent vervolgens triomfantelijk koppen: “Den Uyl geeft toe; feiten over Van Doorn in Accent waren juist.”’ 

‘Het weekblad haalde fel uit naar de premier, die niets had nagelaten om minister Van Doorn in bescherming te nemen. “God verhoede het, maar mocht Nederland ooit nog eens bezet worden dan weten we wat Den Uyl van een ‘goed Nederlander’ verwacht. Verrijk u aan de bezetter en teken een verklaring dat u niets tegen hem zult ondernemen”.’ 

In zijn boek uit het begin van deze eeuw (2003), volledig toegespitst op economische collaboratie, trekt onderzoeker Meihuizen als een van de hoofdconclusies dat de uiteindelijke zuivering en berechting een zeer bescheiden omvang hadden: tweederde van de ruim 30.000 collaboratiezaken – vrijwel allemaal betrekking hebbend op mannelijke verdachten – zijn in de opsporings- en vervolgingsfase blijven steken. ‘Dit wettigt de stelling dat de mislukking van de bestraffing van economische collaboratie bewust is bewerkstelligd.’ 

De inmiddels gepensioneerde Meihuizen heeft een duidelijke mening over het openbaar maken van de collaboratiegegevens: ‘Men gaat van het ene uiterste naar het andere: van beperkt openbaar met fotokopieerverbod, wat een ramp is voor wetenschappers, naar alles onbeperkt online voor Jan en alleman. Dat laatste vraagt om moeilijkheden. Dat wil zeggen oneigenlijk gebruik, zoals persoonlijke afrekeningen en dergelijke. Begrijpelijk dus dat men daar nu enigszins van is teruggekomen. Het belangrijkste is opheffing van het fotokopieerverbod voor wetenschappelijk onderzoek. Indien het inmiddels gedigitaliseerde documenten betreft, gaat het dan uiteraard niet om fotokopiëren, maar om downloaden.’ 

Boerenpartij werd politiek succes misgund 

De maatschappelijke carrière van Harry van Doorn heeft door het bekend worden van zijn collaboratieverleden aan het begin van het ministerschap van CRM in het kabinet-Den Uyl geen enkele schade opgelopen. Hoe kon dat? Als vandaag de dag een verdachtmaking van bijvoorbeeld ‘grensoverschrijdend gedrag’ door een bekende Nederlander in de publiciteit komt, gaat zo’n bericht als een lopend vuurtje door de media. Dat was in de tijd dat ‘de zaak-Van Doorn’ speelde ongebruikelijk.  

Belangrijker nog was dat binnen de Haagse politiek de Boerenpartij een niet-geliefd buitenbeentje was die als opkomende macht geen politiek succes werd gegund. Geen andere partij sloot zich dus aan toen een Boeren-Kamerlid vragen stelde aan de minister-president over het oorlogsgedrag van Van Doorn. 

Theo Jongedijk is journalist.   

Wynia’s Week verschijnt altijd, twee keer per week. Het zijn de donateurs die dat mogelijk maken. Nog geen donateur? Kijk HIER. Hartelijk dank!   

Het bericht Hoe Harry van Doorn niet geschaad werd door het bekend worden van zijn collaboratieverleden   verscheen eerst op Wynia's Week.

Bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog, toen Sefton Delmer 10 jaar was, werd zijn vader, hoogleraar Engelse literatuur aan de Universiteit van Berlijn, gearresteerd. Na een gevangenenruil belandde het gezin in 1917 in Engeland.

De massa hypnotiseerde Hitler

Delmer sprak beter Duits dan Engels toen hij als correspondent van de Daily Express terugkeerde naar Berlijn. Dankzij uitstekende relaties met de top van de NSDAP kon Delmer in 1932 met Hitler meevliegen op verkiezingstournee kriskras door nazi-Duitsland. Hij werd getroffen door de wederzijdse extase tussen de leider en de menigte.

Delmer analyseerde in zijn krant: ‘De onvervalste bewieroking door de massa’s hypnotiseerde Hitler. Het maakte hem tot wat zij geloofden dat hij was – een leider die bereid was zijn leven op te geven, zijn geneugten, zijn vrienden voor de redding van het Vaderland; wiens enige belang in het leven het leiden was van het Duitse volk naar de wereldheerschappij.’

In 1933 werd Sefton Delmer overgeplaatst naar Parijs en later zou hij nog verslag doen van de Spaanse Burgeroorlog en de Duitse invasie in Polen. In 1940 wist Delmer net op tijd Frankrijk te ontvluchten. Hij trad in dienst van de BBC om daar Duitstalige programma’s te maken. Tot dan toe waren Duitstalige Britse radiozenders weinig succesvol in het beïnvloeden van de stemming in het Derde Rijk. Ze deden ofwel een beroep op de fictieve Goede Duitser die niks van Hitler moest hebben of op links verzet dat allang door de nazi’s was uitgeschakeld.

In plaats van zich te richten op de schaarse antinazi’s, moest de Britse propaganda zich volgens Sefton Delmer juist voordoen als vriend en informant die het beste voor had met de gewone Duitse soldaat en zijn thuisfront. Delmer beschouwde zijn luisteraars niet als passieve, gemakkelijk te manipuleren objecten, maar als potentieel actieve, nieuwsgierige individuen. Het ging hem niet om ‘brainwashing’ à la Goebbels, maar juist om zijn gehoor te stimuleren tot zelfstandig nadenken.

Corruptie en orgies

Met behulp van Duitse vluchtelingen en krijgsgevangenen slaagde hij erin vanuit het Engelse platteland vanaf mei 1941 radio-uitzendingen te maken die door miljoenen Duitsers worden beluisterd. Het begon met Der Chef, een grofgebekte nep-generaal die appelleerde aan de grieven die Duitse soldaten aan het front en sappelende burgers koesterden jegens de Parteikommune, de elite van feestvierende nazikopstukken.

De zender verspreidde geruchten over grootschalige corruptie en over orgies van officieren en partijbonzen. Door zijn contacten met de inlichtingendiensten voorzag Delmer zijn Duitse luisteraars van betrouwbaar nieuws over de oorlogvoering als correctie op de nazipropaganda. Extra aantrekkelijk was Delmers zender vanwege de ‘ontaarde’ jazzmuziek die in het Derde Rijk niet meer gespeeld mocht worden.

In 1943 besloot Delmer in te spelen op de ommekeer in de krijgskansen ten gunste van de geallieerden. Hij lanceerde de Soldatensender Calais met als doelstelling het moreel van de Wehrmacht te ondermijnen. D it keer wisten de luisteraars dat hun doodsvijanden, de Britten, achter de zender zaten. Toch bleven ze luisteren, geïntrigeerd als ze waren door Delmers begrip voor hun wereld. De Sender sprak hun taal, gaf nuttig advies en vertelde hardop de grappen die de luisteraars alleen achter gesloten deuren maakten.  

Delmers Sender zette soldaten aan tot desertie en gaf tips om ziekte te simuleren. De uitzendingen brachten het nieuws over dood en leven van hun geliefden onder de geallieerde bombardementen.

Hoe effectief was de informatie-oorlog?

Volgens Pomerantsev wist Delmer de luisteraars een gevoel van gemeenschap met familie, vrienden en medesoldaten te geven dat sterker was dan hun betrokkenheid bij het nazisme. De Sender zou zelfs als inspiratiebron hebben gediend voor de mislukte aanslag op Hitler op 20 juli 1944 met kolonel Von Stauffenberg als aanvoerder.

Maar in plaats van een opstand tegen het regime sloten de rijen van leger en partij zich. Duitse soldaten zouden blijven doorvechten en sterven, straat voor straat, tot het Sovjetleger Berlijn had ingenomen. De vraag is dan ook hoe effectief de informatie-oorlog van de zijde van de Britten is geweest.

Aan het westelijke front, waarop de Sender zich richtte, deserteerden Duitse soldaten in aanzienlijke aantallen – in tegenstelling tot het oostfront. Het informatiemonopolie van Goebbels werd door Delmer dus wel degelijk doorbroken – dat is een belangwekkende prestatie. Maar de bewering van Pomerantsev dat Delmer Hitler te slim af zou zijn geweest, houdt geen stand. Delmer zelf schreef na de oorlog in de Express met grote ergernis hoe nazi’s terugkeerden op sleutelposities.

Zelf geboren in Kiev, laat Pomerantsev zich in enkele passages in zijn boek verleiden tot vergelijkingen van de informatie-oorlog van toen met die van Oekraïne tegen Poetins Rusland nu. De les van Delmer is volgens hem dat de Oekraïense propaganda gericht moet zijn op het particuliere eigenbelang van de Russen. Bij een massale actie om Russen via de telefoon tot andere gedachten te brengen, hing 80 procent binnen twintig seconden op wanneer het ging over de verwoestingen die de oorlog had aangericht. Maar als de Russen door de Oekraïense activisten werden aangesproken op de extra belasting die ze moesten betalen voor de bezette gebieden of de reisbeperkingen waar ze mee te maken kregen, bleven ze in meerderheid aan de lijn.

Affaire-Hofmans

Pomerantsev noemt in het voorbijgaan in zijn boek eenmaal een goede vriend van Sefton Delmer: prins Bernhard. Onvermeld blijft de cruciale rol van Delmer in de Hofmans-affaire van 1956, die het Nederlandse koningshuis op zijn grondvesten deed schudden.

Koningin Juliana raakte in de ban van gebedsgenezeres Greet Hofmans die met haar spiritistische en pacifistische ‘doorgevingen’ op Paleis Soestdijk een hele clan volgelingen achter zich kreeg. De verontruste Bernhard vroeg Sefton Delmer, die hij in Parijs in 1935 had leren kennen en met wie hij in Londen op goede voet stond, om de affaire in de internationale pers naar buiten te brengen. Delmer bracht enkele weken op en rond Soestdijk met de prins door, sprak ook met Hofmans in haar caravan en schakelde vervolgens een bevriende relatie bij Der Spiegel in.

Hofmans en Juliana kwamen er slecht vanaf in het Duitse weekblad en ook in de Daily Express van Delmer zelf. Bernhard daarentegen kwam als de grote redder van de monarchie in de publieke opinie als winnaar uit de strijd naar voren. Spindoctor Sefton Delmer had zijn werk professioneel gedaan.

Peter Pomerantsev, Zo win je een propagandaoorlog. De propagandist die Hitler te slim af was, Spectrum, 360 pagina’s,
€ 24,99

Hans Wansink is historicus en journalist en publiceert over boeken in Wynia’s Week. Hij was redacteur van NRC Handelsblad, Intermediair en de Volkskrant.

Wynia’s Week verschijnt ook dit jaar 104 keer met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. Plus video’s en podcasts. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht De informatieoorlog van Sefton Delmer: ondermijning van nazi-propaganda, grappen en jazz verscheen eerst op Wynia's Week.