Het gaat dus langzaam maar zeker de goede kant op met de wederopbouw van de verwaarloosde defensie van Europese NAVO-landen. Zo goed, dat intussen ook aloude rivaliteiten de kop weer opsteken in Europa, terwijl de neuzen toch eigenlijk dezelfde kant op zouden moeten staan. En intussen dreigt een ramp voor de Belgisch-Nederlandse marine samenwerking.

Een Europees leger zal er vrijwel zeker nooit komen. Wel zien we de grote landen van West-Europa – het VK, Frankrijk en Duitsland, oftewel de middelmachten – in E3-verband gezamenlijk afstemmen: over Europese hulp aan Oekraïne of aan het leveren van een eskader voor het beveiligen van de Straat van Hormuz. Het kleine, maar zelfbenoemde gidsland, Nederland kan niet anders dan deze initiatieven volgen en we mogen hopen dat er geen misverstanden ontstaan tussen de leidende middelmachten van Europa.

Want pas op. De voornemens van Duitsland om het sterkste leger van Europa op te bouwen zijn – behalve bij president Trump die het land graag als leider van de toekomstige Europese defensie ziet – niet bij iedereen goed gevallen. Zo gaf de Franse presidentskandidaat Bardella (RN) aan dat Franse kernwapens alleen die landen mogen beschermen die Franse gevechtsvliegtuigen kopen. Ook de Franse legerchef maakt zich zorgen over de Duitse herbewapening. Generaal Mendon wees er onlangs op dat Frankrijk over vijf jaar achter zal lopen op de buurman, als Duitsland miljarden extra in moderne technologie gaat investeren. De Frans-Duitse samenwerking om een nieuw toekomstig gevechtsvliegtuig – de FCAS – te bouwen is inmiddels morsdood.

Tijdens de National Security Conference in London vorige week, zette Danny Kruger, één van de leiders van de Reform-partij van Nigel Farage (oppositie, maar hoog in de peilingen) uiteen dat het Verenigd Koninkrijk weer een supermacht moet worden, niet alleen om de wereldwijde crises het hoofd te bieden en weer mee te tellen op het niveau van de huidige wereldmachten China en de VS, maar ook omdat het niet kan toestaan dat een land dat de grootste krijgsmacht wil opbouwen (lees: Duitsland) in Europa de baas gaat spelen.

Retoriek? Wellicht en ter geruststelling: Kruger noemde de NAVO en de Britse band met de VS als topprioriteiten en gaf aan dat een door Reform bestuurd Verenigd Koninkrijk ook de E3-samenwerking zou respecteren. Wat de defensie-uitgaven betreft, betoogde Kruger dat de nieuwe NAVO-doelstelling van 3,5 procent van het bbp in 2035 voor Reform slechts een ondergrens zou zijn.

Nieuwe wapenwedloop in West-Europa?

Hebben we straks een nieuwe Europese wapenwedloop tussen Duitsland, Frankrijk en Groot-Brittannië? Met twee van de drie leden van de E3 argwanend tegen het zich massaal bewapenende Duitsland, is het van belang eens te kijken wat Duitsland zelf te wachten kan staan.

Onder Merz is er geen spannende koerswijziging te verwachten en verkiezingen zijn er pas over een paar jaar. Als er dan – om te voorkomen dat de hard groeiende AfD met haar pro-Russische neigingen gaat regeren – een brede coalitie van centrumrechts en links aan de macht komt zal er niet veel veranderen aan de Duitse voornemens. CDU en SPD hebben vooralsnog het Atlanticisme en Europese samenwerking in hun partijen verankerd en ook de Groenen zullen daar weinig aan veranderen.

Maar wat als de AfD onverhoopt gaat regeren? Dat zou alleen in coalitieverband kunnen gebeuren, maar de partij kan dan een stempel gaan drukken op defensie en buitenlands beleid (lidmaatschap van de partij is overigens op dit moment verboden voor militairen). Dan moet je rekening houden met een Rusland-vriendelijke of een neutralere koers van Berlijn – zeker gelet op de bedevaart van AfD-kopstukken afgelopen weekend naar Poetin’s forum in St Petersburg en hun plannen voor een herstel van de Nordstream gasleidingen.

Maar voor ons land kan een AfD-regering een groot probleem worden. Want met de Nederlandse landmacht volledig geïntegreerd in de Duitse Bundeswehr, valt niet uit te sluiten dat een dan zittende Nederlandse regering zal besluiten tot het terugtrekken van Nederlandse militairen uit Duitsland. Dan is België onze meest innige bondgenoot.

Als de AfD, RN of Reform de koers van hun respectievelijke land straks mogen bepalen, dan legt dat een zware hypotheek op de Europese verhoudingen. Zoals in mijn eerder pleidooi voor het ombouwen van de Benelux als defensiepact al uitgebreid omschreven, is het meer dan verstandig dat in ieder geval Nederland en België een Plan B hebben.

Maar helaas zit er weinig schot in de samenwerking en dreigt voor België en Nederland een eigen debacle á la het Frans-Duitse FCAS-gevechtsvliegtuig, doordat de voor beide marines te bouwen – maar door Nederland te ontwerpen – onderzeebootjagers (ASW-fregatten) meerdere jaren vertraagd zijn en bovendien veel duurder worden. Dat komt, zo bleek tijdens een recent politiek debat in Brussel (weergegeven in een artikel op de website marineschepen.nl), door verkeerde inschattingen van Nederlandse ambtenaren voor wat betreft de integratie van diverse systemen, waardoor het ontwerp terug moest naar de tekentafel en worden vergroot.

Hoe nu verder met de nieuwe Belgisch-Nederlandse fregatten?

Door de vertraging breken onzekere tijden aan, met name voor de Belgische marine, die haar twee snel verouderende fregatten echt niet veel langer met goed fatsoen in de vaart kan houden. Er zal dan ook snel een werkbare en niet al te dure oplossing voor hetzij tijdelijke vervanging gevonden moeten worden, dan wel voor een laatste moderniseringsronde van de huidige fregatten. Het project van de ASW-fregatten zelf is nog steeds de moeite waard, want uiteindelijk zullen België en Nederland in totaal zeven stuks aanschaffen. Komen beide landen er niet uit, dan moet je niet uitsluiten dat België kiest voor een off the shelf fregat van bijvoorbeeld Franse makelij dat snel geleverd kan worden.

De fregatten-crisis dreigt zo een stresstest te worden van de Belgisch-Nederlandse marine samenwerking (BENESAM), dit terwijl de Belgische regeringspartij N-VA van premier Bart de Wever en defensieminister Theo Francken niet alleen nog eens extra hard oproept tot verdere versterking van de militaire samenwerking binnen de Benelux, maar zelfs tot een voortrekkersrol binnen Europa.

Volgens N-VA-kamerlid Koen Metsu moeten de landen inzetten op efficiëntere samenwerking: ‘We kunnen het ons niet permitteren om alles drie keer apart te organiseren. Door samen te werken verlagen we kosten, verhogen we onze slagkracht en versnellen we de modernisering”. Daarnaast wil de N-VA dat de Benelux-landen meer met één stem spreken in Europese en NAVO-fora. “Drie landen die samen optreden, wegen zwaarder dan drie landen apart. Zo versterken we onze invloed en vermijden we afhankelijkheid van grotere spelers’, aldus Metsu.

Zoals eerder gesteld is de financiële ruimte voor zo’n samenwerking binnen de beoogde defensieopgaven zeker aanwezig. Zowel Nederland als België halen op dit moment de NAVO-norm voor defensie-uitgaven van 2% en spenderen daarnaast elk nog zo’n 1,4 % aan andere zaken in het kader van weerbaarheid en infrastructuur. Maar waar Nederland de investeringen in defensie zelf wil ophoesten, maakt België – net als veel andere lidstaten – goed gebruik van de zachte EU-leningen uit het SAFE-programma. Die leningen hebben een lange looptijd, een lage rente en een aflossingsvrije periode van tien jaar.

De Belgische regering heeft vorige maand in dat kader een leningsovereenkomst met de Europese Commissie ter waarde van € 8,34 miljard. België behoort hiermee tot de eerste groep EU-landen die het SAFE-programma daadwerkelijk gaan gebruiken. Wat doet België met het geld? De lening wordt via het Belgische Nationale Investeringsplan ingezet voor strategische projecten tussen 2026 en 2030, maar specifiek – het blijft immers Europees geld – voor grensoverschrijdende Europese samenwerking. Die plant België met Nederland voor gezamenlijke luchtafweersystemen en met Luxemburg voor een gezamenlijk ruimtevaart- en satellietinitiatief voor observatie en communicatie.

Belgen lopen voorop

Het momentum voor meer Belgisch-Nederlandse of Benelux samenwerking op defensiegebied is er nog steeds, maar de wens tot samenwerking lijkt vooral van onze zuiderburen te komen. De Belgen willen meer samenwerking, ze hebben de financiering op orde en zijn verder goed bezig. Zo lopen ze hun achterstanden snel in, maken ze gebruik van Europese fondsen waar mogelijk, richten ze nieuwe eenheden op (zoals de marine fuseliers die tal van taken aankunnen op het vlak van maritieme veiligheid, drone-eenheden en een extra para-commando bataljon) en hebben ze de enige parate eenheid van het Luxemburgse leger geïntegreerd in een Belgisch-Luxemburgs verkenningsbataljon. Ter zee is een extra patrouillevaartuig te water gelaten en is het land klaar om drie fregatten naar Nederlands ontwerp in dienst te nemen – conform de afspraak.

In het licht van de oplaaiende argwaan en rivaliteiten in Europa, is intense militaire samenwerking binnen de Benelux van groot strategisch belang, ook voor Nederland. Maar de liefde moet van twee kanten komen. Als de Nederlandse militaire bureaucratie er niet in slaagt het fregatten-plan tot een goed einde te brengen, zal dat België voor een lastige keuze plaatsen en is een breuk in een decennia-oude marine samenwerking die van groter, strategisch belang is, niet uit te sluiten.

De auteurs van Wynia’s Week onderscheiden zich door hun nuchtere benadering, waar anderen panikeren of achter hypes aanlopen. Wynia’s Week is er drie maal per week, 156 keer per jaar. Dat wordt mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Fregattencrisis? Net nu Nederland en België de militaire banden zouden moeten aanhalen dreigt een kink in de kabel verscheen eerst op Wynia's Week.

Nederland heeft dringend meer technici, installateurs en bouwvakkers nodig, maar vakmanschap heeft in onze samenleving nauwelijks een zichtbare professionele status. We willen honderdduizenden woningen bouwen, het elektriciteitsnet uitbreiden en miljoenen huizen verduurzamen. Maar één probleem dreigt al die plannen te blokkeren: er zijn te weinig vakmensen.

Installateurs, netwerktechnici, bouwvakkers en onderhoudsspecialisten zijn schaars, terwijl de economie juist steeds afhankelijker wordt van hun expertise. Het tekort aan praktische professionals dreigt daardoor steeds vaker een rem te worden op economische en maatschappelijke plannen.

Nederland is een diplomaland

Onder het tekort aan vakmensen ligt een dieper maatschappelijk probleem: Nederland heeft vakmanschap institutioneel zwak georganiseerd en maatschappelijk onvoldoende zichtbaar gemaakt.

Nederland heeft een sterke waardering voor theoretische opleidingen en academische titels. Wie een universitaire studie afrondt kan ir., drs., mr. of dr. voor zijn naam plaatsen. Zulke titels functioneren als een herkenbaar signaal van expertise en professionele status.

Voor vakmensen bestaat een vergelijkbare structuur nauwelijks. Een installateur, lasser of onderhoudstechnicus kan dertig jaar ervaring hebben opgebouwd en een enorme vakkennis bezitten, maar die expertise is buiten de eigen sector nauwelijks zichtbaar via titels of registers.

Het verschil tussen ir. Jan de Vries en Jan de Vries wordt onmiddellijk begrepen. Voor vakmanschap bestaat zo’n herkenbaar systeem vrijwel niet.

Onderwijskeuzes worden niet alleen bepaald door talent of arbeidsmarktperspectief, maar ook door maatschappelijke waardering. Veel ouders adviseren hun kinderen om zo lang mogelijk in het theoretische onderwijs te blijven. Zelfs wanneer een praktische opleiding beter aansluit bij hun talenten, wordt een technische beroepsroute vaak gezien als een tweede keuze.

Maar de arbeidsmarkt vraagt juist om vakmanschap. De energietransitie heeft installateurs en netwerktechnici nodig, de woningbouw vraagt bouwvakkers en uitvoerders en de industrie vraagt onderhouds- en productiespecialisten. Tegelijkertijd verlaten veel ervaren vakmensen de arbeidsmarkt door pensionering.

Het vakmantekort in cijfers

Volgens cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek heeft Nederland al jaren een historisch hoog niveau aan vacatures. Structureel staan er meer dan 400.000 vacatures open.

In de bouw en technische sector betreffen die vacatures de moeilijkst vervulbare functies. In de bouw zijn meer dan 60.000 extra werknemers nodig voor de woningbouw.

De installatiebranche verwacht tienduizenden extra technici nodig te hebben voor de energietransitie. Daar komt bij dat de komende tien tot vijftien jaar veel ervaren technici met pensioen gaan.

Vakmanschap zichtbaar maken

In vrijwel alle professionele beroepen spelen titels een belangrijke rol bij het zichtbaar maken van expertise, zoals dr., mr. en ir. Een vergelijkbare publieke waardering is ook denkbaar voor vakmanschap. Een senior vakman elektrotechniek zou zich kunnen voorstellen als Ahmed Yilmaz, SV en een meester vakman installatietechniek als Peter van Dijk, MV.

In de Middeleeuwen organiseerden gilden ambachten en beroepen, met duidelijke stappen van leerling via gezel naar meester. Daarmee werd vakbekwaamheid zichtbaar erkend.

In Duitsland heeft de titel Meister nog steeds een belangrijke betekenis. In het Verenigd Koninkrijk bestaan professionele registraties voor technici en ingenieurs zoals Engineering Technician en Chartered Engineer.

Een systeem van herkenbare titels en professionele erkenning kan expertise zichtbaar maken, een carrièrepad creëren en de professionele identiteit van vakmensen versterken.

Vakmanschap verdient publieke zichtbaarheid

Ook publieke zichtbaarheid speelt een rol. In Nederland krijgen technische beroepen relatief weinig aandacht in de media. Terwijl kookprogramma’s en talentenshows miljoenen kijkers trekken, blijven vakberoepen vaak buiten beeld. De publieke omroep zou een belangrijke rol kunnen spelen door meer programma’s te maken waarin vakmanschap centraal staat: documentaires over techniek, series over bouwprojecten, quizzen over innovatie of nationale beroepswedstrijden waarin jonge vakmensen hun vaardigheden laten zien.

In verschillende landen blijken zulke programma’s bij te dragen aan een positieve beeldvorming van technische beroepen. Ze maken zichtbaar dat vakmanschap niet alleen praktisch werk is, maar ook expertise, creativiteit en trots vertegenwoordigt.

Moderne gilden

Het tekort aan vakmensen is niet alleen een economisch probleem, maar ook een kwestie van maatschappelijke waardering. Zolang vakmanschap geen zichtbare professionele status heeft, blijft Nederland proberen een structureel probleem op te lossen met incidentele maatregelen.

Misschien moeten wij opnieuw na gaan denken over een moderne vorm van gilden – niet als historische instituten, maar als hedendaagse structuren waarin vakmanschap weer zichtbaar wordt georganiseerd, erkend en gewaardeerd. Een samenleving die grote technische ambities heeft, kan het zich niet veroorloven dat het vakmanschap dat nodig is om die ambities waar te maken onvoldoende erkenning krijgt.

*Henk C. Jonkhoff is ondernemer.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht We moeten vakmanschap een veel hogere publieke status geven verscheen eerst op Wynia's Week.

De meeste problemen in de politiek zijn zelfgemaakt. Zo ook in Frankrijk. Kernprobleem is dat Fransen willen leven als ‘God in Frankrijk’ en ’s lands financiën moeten zich maar aanpassen. Het gevolg is een gapend begrotingstekort van 5,8% (ruim 168 miljard euro); ruim boven de 3%-norm van het Europees Stabiliteitspact. De Franse overheidsschuld is gestegen naar 115% van het bruto binnenlands product (bbp), oftewel 3,34 biljoen euro. Dat is bijna het dubbele van de 60%-norm van het Stabiliteitspact. Frankrijk loopt welbewust uit de pas, dromend over de ultieme ‘oplossing’: eurobonds.

Een tumultueuze kermis

De Franse politieke elite predikt steevast ‘meer Europa’, maar praktiseert het tegenovergestelde. Lecornu moet nu meerderheden zoeken in een parlement, de Assemblée Nationale, met drie politieke blokken (rechts, midden, links) die elkaar blokkeren. Het uiterst-linkse (Jean-Luc Mélenchon) en uiterst-rechtse contingent (Marine Le Pen) willen nieuwe parlementsverkiezingen en het vertrek van Macron.

Lecornu stelt voorop dat Frankrijk voor het eind van het jaar een begroting-2026 heeft goedgekeurd. Hij leunt op het middenblok van Macron, maar centrum-links en centrum-rechts stellen voorwaarden. De eerste wil de hervorming van de pensioenen opschorten; de tweede wil dat juist niet. Het Franse parlement dreigt komende maanden een tumultueuze kermis te worden met nipte stemmingen.

Houdt de eurozone dit allemaal uit? De ‘euro’ was de prijs die Frankrijk eiste voor de Duitse hereniging. De Duitsers moesten hun geliefde D-mark opgeven, een sterke munt die het Wirtschaftswunder schraagde. De euro ontwikkelde zich tot een munt die voor de Duitsers te zwak was en voor de Fransen te sterk. Frankrijk had een oplossing, de criteria van het Stabiliteitspact in de wind slaan. Want, zei Jean-Claude Juncker, ‘c’est la France’. De EU-lidstaten zijn gelijk, maar Frankrijk iets meer gelijk.

Fransen volgden hun eigen lijn, vanuit een andere mentaliteit dan de Duitse. Waar de Duitsers zuinigheid en vlijt verkondigden, leefde de Franse elite in de geest van de Franse revolutie. De les van die revolutie, die diverse adellieden letterlijk de kop kostte, was de absolute eis het ‘lot van de armen’ te verbeteren. Dat werd een ‘natuurrecht’ in het wereldbeeld van de Fransen, de politieke elites voorop. Bij falen dreigde de guillotine, zij het nu electoraal. De ‘armen’ financieren tegen elke prijs; zowel met het drukken van meer geld (inflatie) of het ‘onteigenen van de rijken’. Het Stabiliteitspact is in het hoofd van de Fransen zoals de broodprijs. Is het brood te duur, dan revolteren ‘de armen’ en dreigt ‘Révolution’. De interpretatie van ‘arm’ is ruim bemeten. Inflatie is het mindere kwaad.

Twee geloven op een kussen

De euro werd twee geloven op een kussen en daar slaapt niemand minder dan de duivel tussen. Nederland is van een ander geloof dan Frankrijk. Tijdens de Tweede Kamerdebatten over de euro in de jaren negentig van de vorige eeuw kregen de criteria van het Stabiliteitspact Bijbelse waarde, en niet enkel bij de SGP. VVD-fractieleider Frits Bolkestein vond dat de criteria in steen moesten worden gebeiteld. Minister van Financiën Gerrit Zalm probeerde het roomse Italië buiten de eurozone te houden, wat hem scheldkanonnades vanuit Rome opleverde.

Nederland ging de eurozone in vanuit een vast geloof in vaste waarden. Geen van twee bestaat in een monetaire unie met Frankrijk, dat erger is dan Italië waar premier Giorgia Meloni orde op zaken stelt. Eerlijkheidshalve, Italië kreeg de afgelopen jaren ongeveer 250 miljard euro uit het Covid-Herstelfonds, waarvan ongeveer de helft is uitgegeven. De geldstroom heeft in Italië een boom veroorzaakt waardoor Meloni de overheidsschuld stabiliseerde en zelfs verminderde. In Frankrijk stijgt de schuld onverminderd en is door de politieke chaos de facto buiten controle. De financiële markten bekijken dit proces met argusogen.

Past Nederland nog in de eurozone?

De lijsttrekkers bij de komende Tweede Kamerverkiezingen moeten toch ten minste oog hebben voor deze ontwikkeling. En de vraag stellen: past Nederland nog wel in deze eurozone? Zo ja, wat moet er dan gebeuren; zo nee, wat is het alternatief? Europese landen die net als Nederland nog een AAA-status van kredietwaardigheid hebben, zijn grotendeels Noordelijke en Noordwestelijke protestantse landen. De schuldengrens is eigenlijk een cultuurgrens. Frankrijk is gedaald naar AA.

De Franse politieke crisis raakt de euro direct. Elisabeth Borne, voormalig premier onder Macron, stelde onlangs voor om hervorming van de Franse pensioenen uit te stellen. Dat voornemen behelst dat de pensioengerechtigde leeftijd vanaf 62 jaar nu geleidelijk wordt verhoogd naar 64 jaar in 2030. Pensioenen nemen al 14% van het Franse bbp in beslag en maar liefst 25% van de overheidsuitgaven. Daarmee vormen ze de belangrijkste factor van de nationale schuldengroei. Pensioenen drukken uitgaven voor onderwijs en gezondheidszorg aan de kant. Het stoppen van deze hervorming kost de overheid niet alleen veel geld in de begroting, maar maakt de schuldenlast duurder. De ‘rating agencies’ kunnen de kredietwaardigheid van Frankrijk nog verder verlagen. Macron en Lecornu staan voor hetzelfde blok als koning Lodewijk XVI en zijn van origine Habsburgse eega Marie-Antoinette in 1789: het hakblok.

President Macron heeft nog één kaart in de mouw namelijk de Europese Centrale Bank (ECB), geleid door de voormalige Franse minister van Financiën Christine Lagarde. In 2019 lanceerde hij welbewust deze vertrouwelinge op die post. De ECB beschikt over een noodgreep: het Transmission Protection Instrument (TPI). De ECB kan in noodsituaties overheidsschuld opkopen om ‘excessieve risico-rente’ op publieke schuld tegen te gaan. De ECB houdt zo de geldpomp bij de hand. Met TPI probeert de ECB een paniekgolf, zoals tijdens de bankencrisis in 2009, te voorkomen.

Lecornu versus ‘Bloquons Tout’

TPI is een pijnstiller maar geen genezing van onderliggende kwalen. Frankrijk blijft het probleem want de politiek-economische storm blijft duren. De regering-Lecornu heeft zichzelf verplicht een begroting-2026 te produceren: kernpunt wordt het dossier- pensioenen. Niet alleen in het parlement. Bij ingrepen in de pensioenen volgt sociale onrust met stakingen en protesten onder de veelzeggende leus: ‘Bloquons Tout’ (laten we alles blokkeren). Doet Lecornu niets dan krijgt hij het begrotingstekort niet omlaag en daalt de Franse kredietwaardigheid, wat de kosten van de staatsschuld verder verhoogt.

Ook Duitsland zit boven de norm

In de huidige eurozone hebben alleen Duitsland, Luxemburg en Nederland een AAA-rating. Bij Duitsland hoort een aantekening. De regering-Merz van CDU/CSU en SPD heeft al een flinke zonde begaan: een Sondervermögen van 600 miljard euro voor defensie-uitgaven en infrastructuur; een begroting buiten de begroting om. Reken die 600 miljard tot de huidige schuldenlast (58,6%) en ook Duitsland zit boven de 60% overheidsschuld. De Duitse socialisten trekken Merz voortdurend naar links; de hogere schuldenlast is de prijs voor diens kanselierschap.

Blijft alleen Luxemburg over. Met alle sympathie voor het Hertogdom, maar het wordt echt tijd te kijken hoe Nederland kan varen in een eurozone waarin alle afspraken zijn geschonden. Met als klapstuk een onbeheersbare Franse schuldenlast als het zwaard van Damocles (de eurobonds) boven onze hoofden.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Franse schuldenlast bedreigt ons direct. Waarom is dat geen thema in de verkiezingscampagne? verscheen eerst op Wynia's Week.

Timmermans is de eerste in een reeks van lijsttrekkers tot aan de verkiezingen op 29 oktober, en het getuigt zeker van lef dat hij in een dergelijk programma wilde komen opdagen. Vandaag Inside is immers geen talkshow waarin hij op veel sympathie kan rekenen.

Maar Timmermans is dan ook een zeer ervaren, handige politicus met grote verbale gaven. Dat bleek al direct aan het begin van het programma, toen hij de heren van VI verraste met een echte Limburgse vlaai. Maar het bleek nog meer in de daaropvolgende uiteenzettingen. In vloeiende bewoordingen sprak hij over de problemen van de mensen en de noodzaak die concreet aan te pakken. Ook al wordt Wilders zelf als ‘dronken oom’ buitenspel gezet, de zorgen van zijn kiezers moeten serieus worden genomen. Ruiterlijk stak Timmermans de hand in eigen boezem door toe te geven dat het nog niet gelukt is de taal van de mensen te spreken, zoals Wilders, en met concrete oplossingen voor hun noden te komen. Er moet, zie hij, een ‘langetermijnplan’ komen ‘waar mensen in kunnen geloven’, maar ‘daar zijn we nog niet in geslaagd’.  

Joop den Uyl is terug

Mooie woorden, met verbale flair gebracht. Maar wat wil GroenLinks-PvdA nu concreet gaan dóen? Is dat realistisch en (ook financieel) haalbaar, en hoe verhoudt zich dat tot het beleid dat GroenLinks en de PvdA al jaren voorstaan en proberen door te voeren?

Wat allereerst opvalt is dat de portemonnee op klassiek-socialistische wijze wordt getrokken, dat wil zeggen de kosten (en dus lasten) zijn gigantisch maar kunnen kennelijk zonder problemen worden opgelegd. Joop den Uyl is terug en Willem Drees en Wim Kok zijn ver weg. Tel maar na (enkel op basis van wat Timmermans bij Vandaag Inside te berde bracht):

• Het ‘woningplan’ van GroenLinks-PvdA om de woningnood op te lossen kost ruim 36 miljard euro.
• Er komt een ‘enorme lastenverlichting voor mensen die werken’.
• Er moet fors geld worden vrijgemaakt om boeren in de buurt van natuurgebieden uit te kopen. Dan kan het stikstofslot er binnen één à twee jaar af.
• De noodzakelijke enorme investeringen in het stroomnetwerk moeten vooral worden gericht op stroom uit zee.
• De onderwijsbezuinigingen van het kabinet-Schoof moeten worden teruggedraaid.
• Er moeten meer innovatiefondsen komen.
• De Spreidingswet moet worden doorgevoerd zodat er in elke gemeente azc’s komen. Dat is de oplossing voor het asielprobleem. Over de extra kosten van die honderden kleine azc’s, met bijbehorende voorzieningen en te nemen maatregelen, werd door Timmermans niet gerept.

Zelden zal er in een uitzending van pakweg een uur zo met geld gesmeten zijn. (De extra uitgaven voor Defensie, waar GroenLinks-PvdA na decennialang bezuinigingen te hebben bepleit nu ook voorstander van is, kwamen niet aan de orde maar tellen wel mee). Op de vraag waar dat geld vandaan moet komen kwam Timmermans niet veel verder dan ‘iets meer belasting bij de allergrootste bedrijven met meer dan 200.000 euro winst’. (Het aanmerken van bedrijven die meer dan 200.000 euro winst maken als ‘allergrootste’ is tussen haakjes ronduit bespottelijk). Het is evident dat allerhande belastingen en premies fors omhoog zullen moeten om Timmermans’ plannen te financieren en het financieringstekort zal ongetwijfeld, onze linkse vrienden kennende, flink oplopen.

Puur en alleen naar het financiële plaatje kijkend zien we een aanslag op de overheidsfinanciën zoals we die sinds de zeventiger jaren van de vorige eeuw niet meer hebben gezien. De combinatie van zware lastenverhogingen en een groeiend financieringstekort kan een serieuze economische crisis inluiden. De rentes op staatsleningen zullen fors oplopen wanneer de bond vigilantes hun werk doen: een enorme kostenpost op de begroting erbij. Deze trend zal nog worden versterkt door de invoering van het nieuwe pensioenstelsel waardoor pensioenfondsen veel minder in staatsobligaties gaan beleggen. Het gaat hier op termijn om gigantische bedragen. Ook de huidige problemen in Frankrijk zullen de negatieve effecten wat dit betreft versterken. Maar dit alles kwam verder niet aan de orde.

Inhoudelijk onder de maat

En hoe zit het met het inhoudelijke aspect van de voorgestelde maatregelen? Ook dit kwam nauwelijks aan bod. Het ging enkel heel kort even over de vraag waarom de extreem kostbare plannen om de woningbouw vlot te trekken nu opeens wél, na jarenlange stagnatie, zouden worden uitgevoerd. Heel simpel, volgens Timmermans: ‘Het is ons tweemaal eerder gelukt; het zit in ons dna.’ Dat was ‘honderd jaar geleden’ (bij het begin van de sociale woningbouw) en ‘na de oorlog’.

Dat is Timmermans ten voeten uit: een handige, aansprekende formulering die brede kennis en historisch inzicht suggereert, maar inhoudelijk kant noch wal raakt. Alsof de situatie van toen ook maar enigszins te vergelijken is met nu. Alsof de huidige vergadertijgers, commissieleden en notaschrijvers van GroenLinks-PvdA ook maar iets gemeenschappelijk hebben met sociaaldemocratische doeners als Floor Wibaut en Jan (‘in geouwehoer kun je niet wonen’) Schaefer. Alsof het stikstofdrama, de ongecontroleerde bevolkingsaanwas door immigratie, de wurggreep van procedures en vergunningen, de uit de hand lopende bouwkosten, de exorbitante grondprijzen, de NIMBY-mentaliteit en het tekort aan bouwvakkers en technisch onderlegd personeel niet bestaan. (Op de opmerking dat er veel te weinig bouwvakkers zijn antwoordde Timmermans dat er ‘zoveel innovatieve manieren in de bouw’ zijn. Een typerende combinatie van een banale algemene formulering, een pseudo-intellectuele benadering en een totaal gebrek aan praktisch inzicht en kennis van zaken).

Op alle in de uitzending aan de orde gekomen punten bleef een serieuze inhoudelijke discussie uit. Het zal Timmermans worst zijn geweest. Sterker nog, het zal hem prima zijn bevallen zijn. De schaarse pogingen van Wilfred Genee, Johan Derksen en René van der Gijp om het gebrek aan inhoudelijke substantie en praktische haalbaarheid aan de orde te stellen, werden door de ervaren rot Timmermans eenvoudig afgewimpeld. (Timmermans mompelde ook nog tussen neus en lippen door dat ‘de overheid niet groter’ hoefde te worden en dat GroenLinks-PvdA een wet gaan indienen om ‘procedures indienen te versnellen’. En dat terwijl GroenLinks en PvdA al decennia pleiten voor meer ambtenaren, meer toezichtsorganen, meer overlegstructuren, meer commissies, meer richtlijnen, meer regulering en gedetailleerde ingrepen in leven en werk van burgers en organisaties).

Hoezo, geloofwaardig? Wat dat betreft kregen we tegen het einde van de uitzending nog een staaltje vintage Timmermans. Op een vraag over zijn afwezigheid bij een herdenking van de gruwelijke slachtpartij van Hamas op 7 oktober 2023 antwoordde hij dat hij een videocall met de vader van een gegijzelde zoon had gehad. ‘De Palestijnen moeten een eigen staat krijgen,’ had de man gezegd. Dat wilde Timmermans toch nog even meegeven.

Al met al 1-0 voor Timmermans, maar 0-5 voor Nederland.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Frans Timmermans bleek bij Vandaag Inside een pseudo-intellectuele geldsmijter zonder praktisch inzicht verscheen eerst op Wynia's Week.

Bij sommige journalisten stond Frits Bolkestein bekend als eenkennig en nurks. Dat kwam door zijn afstandelijke, apodictische manier van spreken. Met eenkennigheid had het niets te maken. Het was zijn ambitie om ogenschijnlijk moeilijke dingen in een paar woorden te zeggen en ook politiek te maken.

Om die reden vond hij ook dat elke goede politicus een populist is. In Nederland worden dingen opzettelijk ingewikkeld gemaakt, juist om verschillen toe te dekken. Maar echt belangrijke dingen waren in zijn ogen niet moeilijk. Het maakte hem een dankbaar gesprekspartner voor een journalist.

Iets pesterigs

Zeker vijf keer heb ik hem voor de Volkskrant geïnterviewd. Op zekere dag toog ik met een collega naar het kantoor aan de Amstel voor zo’n vraaggesprek. Het was half elf ’s ochtends en Frits verontschuldigde zich, want Madelon was er niet en koffie zetten kon hij niet. Hij liep naar het keukentje, deed de koelkast open en sprak: wat willen de heren drinken, ik heb alleen saké. Daarvoor vonden de heren het te vroeg, waarop Frits zei: slap hoor.

Dat was Frits in een notendop, niet slap zijn. Hij vond Nederland een zwakstroomsamenleving, waar meningsverschillen verdwenen onder de klamme deken van de consensus, het mooiere zusje van het conformisme. Daar zat soms iets pesterigs bij. Toen er eens ophef was over een stukje van mijn hand, bromde hij vergenoegd, ze zijn weer boos op je, dus je moet iets goeds hebben gedaan.

Hij ontmoette mijn vrouw voor het eerst en zag tot zijn tevredenheid een non-conformiste. Tegenspraak was in zichzelf een kwaliteit, in die zin was Frits eerder Frans dan Nederlands. In Parijs ontspringt de waarheid uit de choc des opinions, terwijl hier tegenspraak sociale uitsluiting oplevert; Bolkestein zelf kreeg met regelmaat te horen dat hij viste in bruin water als hij een heet hangijzer aanroerde.  

Frits was niet nurks, integendeel, hartelijk, belangstellend en nieuwsgierig. Hij was ook geen mannenman zoals veel heren in machtsposities, hij nodigde mijn vrouw uit om mee te gaan naar de Groote Club toen ze had gezegd actief te willen worden in de VVD. Hij had in zijn carrière goed geluisterd naar Femke, die hielp zijn presentatie te verbeteren.

Gebakken eieren met witte bonen

Hij was trouw, ik zag bij etentjes en feestjes vrienden uit zijn tijd als Barlaeus-leerling. We mochten mee naar het Concertgebouw, waar hij kaarten had omdat hij in de raad van toezicht zat. Hij beloofde de Johannes Passion, tot hij beteuterd moest erkennen dat het niet de Johannes van Bach was maar van een moderne Engelse componist. Frits hield van kunst maar hij wist ook zeker dat Bach beter was dan de Beatles.

Zo zijn er meer vrolijke herinneringen. Mijn vrouw en ik bezochten voor het eerst het Franse huis van Frits en Femke. We eindigden in een bietenveld waar de mevrouw van google maps bij hoog en laag volhield dat we de bestemming hadden bereikt. Een aantal zomers lang gingen we jaarlijks met Frits, Femke, Babette en andere vrienden uit eten in Noord-Frankrijk. We troffen Frits in Engeland op een zeer conservatief congres, dat zich afspeelde in een soort Harry Potter middeleeuws college. Bij het ochtendkrieken zat Frits aan het ontbijt een bord vol gebakken eieren en witte bonen naar binnen te werken. Dat mocht niet van de dokter en niet van Femke, maar die was er niet bij.

Meindert Fennema

Frits organiseerde etentjes in het kantoor aan de Amstel. Ook mijn vrouw en ik mochten af en toe aanschuiven, hij bracht interessante mensen bij elkaar en die hoefden bepaald niet van hetzelfde pluimage te zijn. Ayaan Hirsi Ali kwamen we daar tegen, spannend, met beveiliging voor de deur, Mark Rutte vierde er zijn verjaardag, ook Jeroen Dijsselbloem was een bezoeker en Louise Fresco.

Meindert Fennema was een vaste gast, helaas ook al overleden, bepaald niet van dezelfde opvatting als Frits. Over de titel De Tovenaarsleerling van Fennema’s boek over Wilders was Frits niet te spreken. De suggestie dat Wilders een loot aan de stam van Bolkestein was, vond hij belachelijk. Het stond de vriendschap met Meindert niet in de weg.

Strijd was voor Frits belangrijker dan winnen. Hij verloor in politieke zin van alles, de degelijkheid van de euro bijvoorbeeld, of na zijn vertrek naar Brussel de koers van de VVD. Maar het belang was dat je je moest inzetten, niet of je ook won. Dan haalde hij zijn schouders op en zei, ik heb mijn best gedaan.

Na zijn pensioen hadden we vaker contact. We lunchten bij de IJsbreker, en dan vertelde hij dat hij bezig was met alweer een boek, zijn memoires die verschenen in Elsevier, of hij ging college geven over Aristoteles, aan de universiteit van Leiden.

Kroket met chocomel

Wat maak je je druk zei ik wel eens en dan zei hij met die schouderophaal, je moet toch wat. Maar zich neerleggen deed hij nooit. Niet lang voordat hij verhuisde naar het Rosa Spier huis, kwam ik hem nog eens tegen op station Leiden. Ik herkende Frits aan zijn jas en zijn rug, hij stond bij de kiosk in de rij voor een kroket en een blikje chocomel. Hij vertelde dat hij dat niet mocht hebben, vanwege zijn suikerziekte. Daarna haalde hij zijn schouders op en nam een gedecideerde hap. Dat was natuurlijk uit dwarsigheid, maar ook het merkteken van het liberalisme volgens Frits Bolkestein. Voor alles meester zijn van je eigen lot.

Dit is de tekst van de toespraak van Martin Sommer bij de Herdenking van de onlangs overleden VVD-leider Frits Bolkestein (1933-2025).

*Martin Sommer (1956) werkte decennia bij de Volkskrant, waarvoor hij onder meer correspondent in Frankrijk en chef van de Haagse redactie was. Van 2010 tot 2023 schreef hij elke zaterdag de politieke column. Onlangs verscheen van hem De nieuwe standenstaat, hoe het gelukkigste land ter wereld zijn goede humeur verloor (Amsterdam, Prometheus). Thans schrijft hij voor het weekblad EW.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Dat was Frits Bolkestein in een notendop, niet slap zijn verscheen eerst op Wynia's Week.

Met ondernemers bedoel ik niet de topmanagers van grote bedrijven, die een contract hebben, een salaris en een bonus. Al is hun contract niet altijd vast en zeker, zoals de Nederlander Hein Schumacher vorige week ondervond. De commissarissen van de Britse voedings- en zeepgigant Unilever hebben hem tegen zijn zin afgezet. Hij was nog maar twintig maanden in dienst.

Nee, met ondernemers bedoel ik de mannen en vrouwen met een eigen bedrijf en zelfstandige ondernemers, zoals zzp’ers.

Opvallende trend

En daar gaat wat mis. Vorig jaar zijn 153.015 ondernemingen opgeheven, meldde statistiekbureau CBS onlangs. Dat is 27 procent meer dan in 2023. Als je de opheffingen afzet tegen het aantal bedrijven is het bijna een record. Het overgrote deel van deze ondernemers is zelf gestopt. Faillissementen vormen maar iets meer dan 1 procent van het aantal stakers.

Naar de reden van de opheffingen is het gissen. Het CBS geeft geen verklaringen. Opvallend is dat 90 procent van de opheffingen bedrijven waren met één werknemer. Dat percentage stijgt voortdurend. In 2008 was het 73 procent, in 2015 al 83 procent.

Het is een verontrustende trend die niet los te zien is van de inspanningen van achtereenvolgende kabinetten om zelfstandig ondernemerschap lastiger te maken. Dat is het meest zichtbaar bij zelfstandigen zonder personeel, een Nederlands succesverhaal op de arbeidsmarkt. Een succesverhaal dat mede is gebaseerd op fiscale steun. What’s new…

Als politici keuzes en het gedrag van burgers een bepaalde kant op willen krijgen, dan grijpen ze naar de belastingwet. Vandaar de hypotheekrenteaftrek voor de eigen woning, subsidie voor kinderopvang en de miljarden voor de verduurzaming van grote industriële ondernemingen, zoals staalfabriek Tata in IJmuiden.

Zelfstandigen zonder personeel zijn jarenlang aangemoedigd met een hoge zelfstandigenaftrek. Mede daardoor is de belastingdruk van zzp’ers lager dan van vergelijkbare werknemers. Toch hebben werknemers niet massaal hun contract opgezegd om zelfstandig ondernemer te worden. Gelukkig maar, zou ik zeggen, want niet iedereen is vanzelfsprekend een geslaagde ondernemer.

Succes wordt te duur

Maar wat politici geven, kunnen ze ook weer afnemen, juist wanneer er sprake is van een succes. Want dan worden de fiscale prikkels te duur. Zie de versobering van de hypotheekrenteaftrek en de verlaging van de zelfstandigenaftrek.

Vanaf dit jaar voert de Belastingdienst ook een andere, extra maatregel in. Men gaat controleren op schijnzelfstandigen. Dat kon al jaren, want het staat in een wet die de arbeidsmarktverhoudingen regelt. Het was er nooit van gekomen. Te ingewikkeld.

Het is natuurlijk prima dat de overheid zijn eigen wetgeving handhaaft. Maar hoe wordt dat in de praktijk gebracht? Daar zou de maatschappelijke schade wel eens groter kunnen uitpakken dan het voordeel van wetshandhaving.

Iedereen in de cao

De gestrengheid en de fiscale bezuiniging zijn de uitkomsten van een curieuze kongsi van vakbond FNV en het ministerie van Financiën, waarbij het ministerie van Economische Zaken, ooit de kampioen van ondernemers, ook een duit in het zakje doet.

Iedereen dient hier zijn eigen belang dan wel ideologie. De vakbond houdt niet van zelfstandigen. De vakbond houdt van werknemers in een cao, want cao’s afsluiten is het brood-en-boter-werk van de bond. Het liefst zou de FNV ook de directeur in een cao onderbrengen. Dus als zelfstandigen onder druk van controles én angst voor diezelfde controles onder werkgevers overstappen naar een werknemersbaan is dat winst.

Schijnzelfstandigen

Voor het ministerie van Financiën zit de winst in de hogere opbrengst van premies en belastingen als schijnzelfstandigheid wordt bestreden. Zijn er dan zoveel schijnzelfstandigen? Dat weet eigenlijk niemand. Er zijn wel indicaties. Deze indicaties zijn gebaseerd op de uurtarieven die zelfstandigen rekenen. En dan komen er bedrijfstakken in beeld als transport en vervoer, de culturele sector en de gezondheidszorg.

Maar dat is alleen een heel grove indicatie, want alles draait om de feitelijke omstandigheden en die zijn voor iedereen altijd weer anders. Maar geen enkele werkgever krijgt graag de Belastingdienst achter zich aan. Dus gebeurt nu precies wat de controles beogen: werkgevers worden voorzichtiger, opdrachten worden niet verlengd, zelfstandigen worden werknemer of laten zich in het vervolg inhuren via detacherings- of uitzendbureaus. Gevolg: hogere kosten voor de werkgever.

En ondernemerschapskampioen Economische Zaken? Die geeft toch wel tegenwicht? Nee. Daar heeft men zijn handen afgetrokken van het succesverhaal. Men heeft nieuwe prioriteiten. De verduurzaming van de industrie. Het vestigingsklimaat voor multinationals. Het opvoeren van de arbeidsproductiviteit. Dat laatste lukt niet goed met zoveel flexwerkers en zzp’ers, klaagde topambtenaar Sander Gaastra van Economische Zaken dit jaar in economisch vakblad ESB. Econoom Mathijs Bouman maakte in zijn rubriek Radarwerk in het FD gehakt van deze redenering.

Nieuwe misstand

Ondertussen groeien de problemen. Het aantal zzp’ers daalt, een trendbreuk van jewelste. Werkgevers klagen dat ze op de krapste arbeidsmarkt in decennia ook nog eens een deel van hun flexibiliteit verliezen.

Hoe vervelend ook, het resultaat van de controles volgt het kenmerkende patroon van overheidsingrijpen. Er is een misstand (schijnzelfstandigheid). Er moet iets gebeuren. Maar hoe? Met de nodige vertraging komt er wetgeving. Handhaving blijkt een tour de force. Afwachten is het devies. Maar áls handhaving begint, ontstaat er een nieuwe misstand: extra personeelstekort in cruciale sectoren als de zorg. De win-win van vakbond, Financiën en Economische Zaken leidt tot een tekort aan ondernemerschap en een maatschappelijk verlies.   

Menno Tamminga is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad.  

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Zelfstandigen waren het succesverhaal van ondernemerschap. Maar overheid en FNV verbannen hen naar het verdomhoekje. Dom verscheen eerst op Wynia's Week.

Rutte controleert

‘Mark Rutte bereidde zijn nieuw baan voor door Nederland extra miljarden aan Oekraïne-hulp te laten geven, hij liet zijn vierde kabinet vallen toen het hem uitkwam, hij wees Dilan Yesilgöz als zijn opvolger als VVD-leider aan, had via Yesilgöz zeggenschap over het verloop en de tijdlijn van de formatie, was nauw betrokken bij de premierkeuze en kreeg enkele andere vertrouwelingen (Sophie Hermans, David van Weel) als vicepremier en minister in het kabinet.

‘Als puntje bij paaltje komt verschilt ook het kabinetsbeleid nauwelijks van dat van de Rutte-kabinetten. Uitgerekend de VVD van Rutte drong tijdens de formatie van het kabinet-Schoof aan op het voortzetten van het beleid uit de tijd van de Rutte-coalities met D66: het klimaatbeleid intact laten, vriendelijk zijn voor de Europese Unie, voortzetten steun voor Oekraïne, etcetera. De linkse oppositie en media noemen het kabinet-Schoof rechts, radicaal-rechts of zelfs extreemrechts, maar waar dat op gebaseerd is, is een raadsel,’ zegt Syp Wynia.

Sympathie voor Omtzigt weg

Ook in dit WWTV-gesprek: hoe slaagde Pieter Omtzigt er toch in om in een jaar het overgrote deel van zijn aanhang kwijt te raken? ‘Het is het verlies van sympathie,’ zegt Syp Wynia. ‘Wat zijn kracht was, werd zijn zwakte. Het eerder sympathiserende publiek ziet Omtzigt en zijn partij nu veelal als een club van zeurende dwarsliggers, die anderen op hoge toon de maat nemen. Helaas doet Omtzigt daar zelf ook aan mee.’

Kan Schoof blijven?

Wil dat ook zeggen dat het snel afgelopen is met het kabinet-Schoof? Wynia: ‘Dat kan, maar vast staat het allerminst. Kabinetten met nieuwe, onervaren partijen hebben normaliter een kort leven. Dat gold voor het eerste kabinet-Biesheuvel (1971-’72), voor het eerste kabinet-Balkenende (2002) en voor het eerste kabinet-Rutte (2010-’12).

Maar het linkse kabinet-Den Uyl regeerde in de jaren zeventig net als het kabinet-Schoof ook in een bijzondere constructie met twee onervaren nieuwe partijen (PPR, D66) en zat de rit bijna helemaal uit (1973-’77). De wonderen zijn de wereld nog niet uit, ook al omdat de regerende partijen vooralsnog geen belang hebben bij verkiezingen en de oppositie voordeel kan halen uit het feit dat de coalitie geen meerderheid heeft in de Eerste Kamer.’

Deze video is ook beschikbaar als podcast.

Abonneren

De digitale internetkrant Wynia’s Week verschijnt op dinsdag, donderdag en zaterdag en is volledig gratis. U kunt zich hier aanmelden  

Doneren

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER.

Het bericht ‘Sympathie was de kracht van Omtzigt. Het is nu zijn zwakte’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Eigen bewoners van de lidstaten wordt sinds 1995 met de instelling van het Schengengebied geen strobreed meer in de weg gelegd waar het gaat om wonen, werken, studeren of met pensioen gaan. Wie nu als EU-ingezetene naar Parijs wil om de Olympische Spelen bij te wonen, kan dat zonder dat er een reisdocument moet worden getoond.

Veiligheid is de keerzijde

Zelfs vier niet EU-landen, te weten Liechtenstein, Noorwegen, IJsland en Zwitserland, zijn ook bij Schengen aangesloten. Cyprus en Ierland vallen wat dat betreft juist buiten de boot.

Bulgaren en Roemenen zijn de nieuwste Schengen-bevoorrechten en hoeven sinds dit voorjaar in de lucht- en zeehavens van de Europese Unie geen paspoort meer te laten zien.

Deze ‘opendeur’-politiek is gunstig voor bedrijven en personen die grensoverschrijdend werken, of snel even langs willen bij familie of vrienden in een ander aangesloten land. Het bespaart veel gedoe, tijd en geld.

De ‘grenzeloze’-medaille heeft echter ook een keerzijde: veiligheid. Niet iedereen die hier naartoe komt, blijkt van goede wil te zijn om het eufemistisch uit te drukken. Om die reden moet er steeds vaker een keuze worden gemaakt tussen reisbeperkingen en veiligheid.

Schengen stelt Europa voor een moeilijke keuze: hoe is er een verantwoord evenwicht te vinden tussen gatenkaas en belegerd fort.

Het was even wennen voor vroege vakantiegangers die ten tijde van het Europees voetbalkampioenschap met de auto via Duitsland naar een verder weg gelegen bestemming wilden rijden. Files bij de grensovergangen met onze oosterburen door controles van Duitse grenswachten.

Of het Europees Kampioenschap voetbal juist daardoor een even sportief als vredig verlopen evenement is geworden, zullen de achterafstudies en analyses van data moeten uitwijzen. Politie en douane in Duitsland hielden vanaf 7 juni nauwlettend in de gaten wie er zich van over de grens richting voetbalstadions in onder andere Berlijn, Dortmund, Hamburg en München begaf.

Er volgden tot 19 juli meer dan elfhonderd aanhoudingen, zijnde een bont gezelschap van wat de Duitse autoriteiten ‘criminelen’ en gewelddadig geachte ‘voetbalhooligans’ noemden. Meer dan achtduizend anderen werden aan de grens als ongewenst vreemdeling teruggestuurd, voorzien van het etiketje ‘unerlaubt’.

Debat over permanente grenscontroles

Met oog op de Olympische Spelen in Parijs is door de regering in Berlijn besloten de speciale controles aan de grens met Frankrijk tot 30 september in stand te houden. Bij onze oosterburen heeft de bijvangst van criminelen ten tijde van het Europees voetbalkampioenschap tot een discussie geleid over permanente herinvoering van grenscontroles.

Christendemocraten en liberalen zijn daar uit het oogpunt van verbeterde veiligheid voorstander van. De Groenen verklaarden zich direct tegen. De milieupartij vindt dat deze vorm van belemmering grenspendelaars en zakenmensen anno 2024 niet meer kan worden aangedaan.

Ook grenscontroles in Frankrijk

De Franse hoofdstad verwacht in de laatste week van juli tot 11 augustus ongeveer tienduizend sporters die in competitie gaan om brons, zilver en goud. Het aantal toeschouwers laat zich nog niet precies berekenen, maar zeker is dat Parijs mogelijk miljoenen vreemdelingen over de vloer gaat krijgen.

Alle verloven bij politie en veiligheidsdiensten zijn ingetrokken en van 20 juli tot 30 september 2024 worden de grenscontroles aan de land- en luchtbinnengrenzen tijdelijk heringevoerd.

‘De Schengenregels schaffen de interne grenscontroles af en harmoniseren en versterken de bescherming van de buitengrenzen van het gebied. Eenmaal binnen het Schengengebied kunnen mensen van het ene EU-land naar het andere reizen zonder onderworpen te zijn aan grenscontroles, wat geldt als algemene regel. Bevoegde nationale autoriteiten kunnen personen controleren bij de binnengrenzen, bijvoorbeeld op verzoek van de politie om het toezicht tijdelijk op te voeren,’ luidt de officiële redactie met betrekking tot grenscontroles van het Europees Parlement.

Verhoogde veiligheidsproblemen en ernstige grensoverschrijdende criminaliteit, alsmede de uitbraak van Covid-19, leidden in de afgelopen jaren her en der tot tijdelijke herinvoering van grenscontroles.

In april van dit jaar zijn er door het Europees Parlement duidelijke termijnen vastgesteld voor controles aan de binnengrenzen, zoals die nu bij het Europese Kampioenschap voetbal en de Olympische Spelen door individuele landen – Duitsland en Frankrijk – zijn ingesteld. Dat kan bovendien alleen maar als er sprake is van ‘een ernstige bedreiging van de openbare orde of interne veiligheid’.

De Adviesraad Migratie in ons land vreest dat door het gebruik van dit soort termen lidstaten zeer brede discretionaire bevoegdheden krijgen, wat discriminatoire en strenge grenscontroles kan normaliseren: ‘Schengen moet een gebied blijven van open grenzen en eenheid.’

Toekomst van Schengen staat op het spel

Binnen Europa zijn er ondertussen systemen in ontwikkeling om criminelen en terroristen, of een ieder ander die een veiligheidsrisico vormt, te detecteren en te screenen al voordat ze de EU binnenreizen.

Het gaat in deze om het Europese Reisinformatie- en Autorisatiesysteem (Etias) dat naar verwachting medio 2025 operationeel kan zijn. Twee jaar later moet er dan aanvullend een Europees grens- en kustwachtagentschap zijn opgetuigd. Een permanent korps van tienduizend man om de veiligheid van Europa extra te vergroten.

De ogen van de wereld, in het bijzonder die van sportliefhebbers en veiligheidsdiensten, zijn nu allereerst gericht op de Olympische Spelen in Parijs. Er staan niet alleen medailles op het spel, maar misschien nog wel belangrijker voor ons continent, ook de toekomst van Schengen.

Theo Jongedijk is journalist.

Wynia’s Week verschijnt altijd, twee keer per week. Het zijn de donateurs die dat mogelijk maken. Nog geen donateur? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Bij Olympische Spelen in Parijs staat open deur-politiek op het spel verscheen eerst op Wynia's Week.

Andreas Antonius Maria van Agt, in 1931 ter wereld gekomen als zoon van een kleine textielfabrikant, sprak in interviews vaak met melancholie over het Brabant van zijn jeugd. Je was er ‘frère et compagnon met bijna iedereen’ en het katholieke geloof werd er op onbekommerde wijze beleefd, als ‘wandelen in de zon’.

Nederland leerde Van Agt in 1971 kennen als KVP-minister van Justitie in het kabinet van Barend Biesheuvel. De kranten wisten aanvankelijk weinig méér te melden dan dat Van Agt in Nijmegen hoogleraar straf- en strafprocesrecht was en dat hij – ondanks zijn, volgens de Volkskrant, ‘ietwat Napoleontisch gekapte denkhoofd’ – een nogal linkse reputatie genoot.

Die reputatie maakte Van Agt met verve waar: eerst met zijn voorstel de Drie van Breda vrij te laten (vergelding, vond Van Agt, mocht geen rechtsgrond zijn), en vervolgens door als informateur het linkse kabinet-Den Uyl in de steigers te zetten. Hij werd zelf opnieuw minister van Justitie en nu ook vicepremier, en verbond zijn naam onder meer aan het tolerantiebeleid ten opzichte van softdrugs.

Van linkse jurist naar rechtse cultuurcriticus

Niet lang daarna veranderde Van Agt plots in een rechtse cultuurcriticus, die publiekelijk zijn beklag deed over de libertijnse tijdgeest van de jaren zeventig. Het ‘vervagen van normen’, het ‘tot handelswaar maken van de menselijke seksualiteit’, de ‘sterke toenemende agressie op straat, in het verkeer, op de beeldbuis, in de sport’, de ‘verschraling van de persoonlijke inzet, belangeloos en zonder enige vergoeding’ – een paar decennia later werden het gemeenplaatsen, maar destijds waren het knetterende vloeken in het politiek correcte kerkgebouw van de spraakmakende gemeente.

Zijn pogingen, in de zomer van 1976, een einde te maken aan de illegale abortuspraktijken in de Bloemenhovekliniek te Heemstede (‘Een foetus is geen blindedarm’, vond Van Agt) deden de rest: ’s lands vicepremier, tevens geestelijk vader van het ‘ethisch reveil’, was kennelijk niet alleen een reactionaire ‘roomse provinciaal’, maar bleek, zo stond op de spandoeken in Heemstede te lezen, ook nog eens ‘Gods eigen seksist’.

Ook Van Agts gewoonte om met allerlei oneliners de betekenis van het politieke bedrijf te relativeren, vielen niet altijd goed, zeker niet bij de parlementaire pers, die zo ook de importantie van het eigen ambacht gereduceerd zag worden. Het kabinet-Den Uyl, zo benadrukte Van Agt om de haverklap, was ‘niet meer dan een zandkorrel op het strand van de menselijke historie’, want ‘in het licht van het hiernamaals is alles wat wij doen gering’. Het politieke metier kon en wilde hij maar liever niet leren, want dan liep je kans je ‘onbevangenheid’ te verliezen en geraakte je ‘op je qui vive’, en dat was ‘naar de mens gesproken geen winst’.

Met name in PvdA-kringen ergerde men zich kapot aan Van Agts depolitiserende statements. En wat te denken van zijn ergerlijke gewoonte om zich als volksheld te laten fêteren bij wielerevenementen? PvdA-fractievoorzitter Ed van Thijn vond Van Agt vanwege zijn stijl van optreden zelfs ‘een gevaar voor de democratische verhoudingen in ons land’.

In 1977 verloor Van Agt als eerste lijsttrekker van het CDA de verkiezingen, maar won hij – dankzij het arrogante optreden van de PvdA – de formatie. Samen met zijn nieuwe politieke vriend Hans Wiegel (VVD) kondigde hij aan te gaan ‘puinruimen’, maar het eerste kabinet-Van Agt (1977-1981) bracht daar niets van terecht. Meest rampzalige gevolg: het financieringstekort verdubbelde.

In 1982 bedankte Van Agt voor een nieuwe ronde als premier. Hij werd commissaris van de koningin in Brabant en verkaste vervolgens als EU-ambassadeur naar Japan en de VS. Eind jaren negentig keerde hij terug in Nederland en maakte hij ‘het goede vaderland’ getuige van zijn nieuwste transformatie: de politieke toverbal en taalvirtuoos Van Agt bleek pro-Palestijns en zelfs pro-Hamas te zijn geworden, en ook stemde hij voortaan op GroenLinks. In 2021 beëindigde hij zijn CDA-lidmaatschap.

Grandioos gefaald

In de zomer van 1999 beleefde ik een prettige middag met Van Agt in zijn zonovergoten tuin aan de Catharinaweg in Nijmegen. Het gesprek ging over zijn Haagse jaren, en ook Willem Aantjes kwam ter sprake, de CDA-fractievoorzitter die in 1978 het Binnenhof verliet na – ten onrechte – te zijn beschuldigd van een ‘fout’ oorlogsverleden. Hij had toen grandioos gefaald, zei Van Agt, en er kwamen tranen in zijn ogen en zijn stem viel weg. Het was niet betoverend, maar wel authentiek. Ook die versie van Dries van Agt bestond.

Roelof Bouwman is columnist en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week. Hij schrijft over politiek, geschiedenis en media.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Doneren kan op verschillende manieren. Hartelijk dank!

Het bericht Van Agt: bij het heengaan van een politieke toverbal verscheen eerst op Wynia's Week.

Daar bleef het niet bij, want het kabinet heeft ook besloten een Nationaal Slavernijmuseum op te richten en deze en de komende jaren tweehonderd miljoen euro uit te trekken voor een ‘bewustwordingsfonds’ dat tot meer begrip voor het slavernijverleden moet leiden. Nazaten van slaven mogen daarover meepraten en er gaat ook geld naar Suriname. Maar van ‘herstelbetalingen’ voor Suriname of nazaten kan volgens het kabinet geen sprake zijn.

Slavernij-activisten willen meer geld zien

Daar nemen zowel de Surinaamse regering als Nederlandse activisten – die eerder veelal hun zin kregen met Zwarte Piet en de slavernij-excuses – geen genoegen mee. De Surinaamse president Chan Santokhi wil niet alleen geld, maar ook uitbreiding van het excusesterrein tot de inheemse Surinamers en de contractarbeiders die naar Suriname werden gehaald. Ook VN-baas Antonio Guterres wil dat landen als Nederland werken aan ‘compensatie’ voor het slavernijverleden.

Hoezeer het nu demissionaire kabinet (verdere) herstelbetalingen ook afwijst: er is reden voor enige scepsis, omdat de kabinetten-Rutte in het recente verleden steeds verder opschoven in de richting van de eisen van activisten. Binnen sommige politieke partijen bestaat er bovendien wel sympathie voor een nieuwe geldgolf richting het Nederlandse koloniale verleden.

Daarom stelden we in onze serie ‘Wat Wil Nederland’ een heldere vraag aan 5500 representatieve Nederlandse kiezers, via peil.nl van Maurice de Hond. Die vraag luidt: ‘Vindt u dat Nederland geld moet betalen aan voormalige kolonies of aan nazaten van slaven voor het slavernijverleden?’.

Het antwoord laat weinig te raden over. Vier van de vijf Nederlanders (79 procent) vindt dat er geen sprake kan zijn van (nieuwe) geldbetalingen aan een land als Suriname of aan nazaten van (Surinaamse) slaven. Slechts 14 procent is voor. Er is ook bij geen enkele partij een meerderheid aan kiezers voorstanders van dergelijke herstelbetalingen, al is de steun groter bij links (Vooral PvdA/GL en D66) dan bij de andere partijen.

Wij stelden eind september en begin oktober nog enkele andere vragen aan de representatieve groep kiezers. En wel over rekeningrijden, over gratis kinderopvang en over burgerfora, die volgens kabinetsplannen een (omstreden) aanvulling op de democratie zouden zijn. De uitkomsten zijn op onderdelen opvallend.

Rekeningrijden geniet best wat steun

Ten eerste het rekeningrijden. Nadat er tientallen jaren over is gepraat wil het nu demissionaire kabinet het rekeningrijden in 2030 invoeren. Ook veel partijen hebben het rekeningrijden in hun verkiezingsprogramma staan. Als het kabinetsplan doorgaat zou de aanschafbelasting (bpm) voor auto’s en ook de wegenbelasting verdwijnen, maar zou het rekeningrijden wel 7 à 8 eurocent per kilometer gaan kosten. De vraag die wij stelden luidde: ‘Bent u voor of tegen rekeningrijden?’.

Het antwoord is niet ongunstig voor het plan om rekeningrijden in te voeren. Er is over de hele groep kiezers weliswaar net geen meerderheid (47 procent) maar het percentage tegenstanders is kleiner (39 procent). Tegelijkertijd moet je je afvragen of een plan dat zo omstreden is – het land is er immers over verdeeld – wel doorgedrukt moet worden. Alleen de aanhang van een aantal linkse partijen (PvdA/GL, D66, Volt en Partij van de Dieren) is voor, maar die vormen samen hooguit een derde van de kiezers. Daar staat tegenover dat de tegenstand ook niet heel breed is, in de zin dat alleen bij CDA, BBB, PVV en FvD een meerderheid tegen rekeningrijden is.

Gratis kinderopvang ligt slecht

Een volgende vraag die we stelden ging over de gratis kinderopvang. Het nu demissionaire kabinet van VVD, D66, CDA en CU wilde dat, maar heeft het uitgesteld. Veel andere partijen willen het ook. De vraag die we stelden is: ‘Bent u voor of tegen de gratis kinderopvang?’.

Het draagvlak voor de gratis kinderopvang blijkt behoorlijk beperkt. Bijna de helft (45 procent) is tegen en slechts 40 procent is voor. Met name een deel van links (D66, Volt, PvdA/GL) is voor, maar centrum en rechts zijn of verdeeld of tegen. Dat is opvallend, getuige de meerderheidssteun in de Tweede Kamer. Bovendien zijn kiezers doorgaans niet zo snel gekant tegen maatregelen die aantrekkelijk (want ‘gratis’) ogen voor burgers.

Het laat zich raden dat een volgend kabinet met heel wat minder enthousiasme aan de gratis kinderopvang begint, ook al omdat er veel praktische problemen zullen zijn, zoals personeelstekorten. Betekenisvol: de gratis kinderopvang staat dan wel in het regeerakkoord van RutteVier, maar bij drie van de vier regeringspartijen is de aanhang tegen. Het is typerend: coalitie en kabinet zongen zich los van grote delen van Nederland, zoals we in deze serie al eerder vaststelden.

We vroegen de 5500 representatieve kiezers ook over de ‘burgerfora’ dan wel ‘burgerberaden’ die een meerderheid van de Tweede Kamer – en het kabinet – wil invoeren. Het initiatief daartoe komt vooral van klimaatactivisten, die langs deze weg meer ‘draagvlak’ dan wel inspraak bij het klimaatbeleid zeggen te willen.

‘Burgerfora’ hebben weinig steun

Critici stellen met reden dat het instellen van dergelijke instanties – op basis van door loting geselecteerde burgers – geen versterking, maar ondermijning van de parlementaire democratie betekenen. De klimaatactivisten en politici die ijveren voor dergelijke instanties is het in die visie niet begonnen om meer democratie, maar om het breken van democratische weerstand tegen verregaande (klimaat-)maatregelen.

Onder de kiezers van Nederland valt de actie van RutteVier om burgerfora dan wel burgerberaden in te stellen niet goed. Bijna de helft (47 procent) is tegen, slechts een derde is voor en de rest – niet heel verrassend – weet het niet. Opvallend: ook hier is van de huidige regeringspartijen alleen de aanhang van D66 voor.

Je vraagt je af waarom partijen als VVD en CDA zo vaak vooral door D66 geëist beleid hebben gesteund, terwijl de eigen aanhang er door de bank genomen weinig tot niets voor voelt. Wonderlijk genoeg zijn de burgerberaden zelfs op gang gekomen door een motie van een CDA-Tweede Kamerlid – inmiddels vertrokken. Slechts een kwart van de CDA’ers blijkt voor te zijn. Het is wellicht illustratief dat zelfs onder de sterk geslonken CDA-aanhang er zo weinig steun is voor een plan waarvoor het CDA zich in de Kamer naar voren heeft laten schuiven.

Wynia’s Week is onafhankelijk, ongebonden en broodnodig voor kritische journalistiek. De donateurs maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u al mee? Hartelijk dank!

Wynia’s Week doet sinds deze zomer periodiek onderzoek naar Wat Nederland Wil. Eerdere artikelen vindt u hier, hier, hier, hier, hier en hier.

Het bericht Wat wil Nederland? Geen ‘herstelbetalingen’ voor slavernijgeschiedenis. Gratis kinderopvang, ‘burgerberaden’ en rekeningrijden liggen ook niet echt lekker verscheen eerst op Wynia's Week.