Zoals altijd mogen ook de belangengroepen op Prinsjesdag hun zegje doen. Voor werkgeversorganisatie VNO-NCW de (steeds minder zichtbare) Ingrid Thijssen. Maar de FNV? Wie vertolkt vanuit de vakbond nog met enig gezag de belangen van werkend Nederland?

De vraag stellen is ’m beantwoorden. Niet de FNV.

Diepe crisis

De bond verkeert al maanden in een existentiële crisis, een crisis die met hulp van de rechter opgelost moet worden. Dus wat de FNV-vertegenwoordiger van dienst vandaag zegt… hoe serieus moet je de boodschap nog nemen?

De crisis in de FNV is dieper dan wat zijn voorgangers, zoals het NVV, sinds 1945 hebben meegemaakt. Waarom dat jaartal hier van wezenlijk belang is, komt verderop aan de orde.

Het is vaker hommeles geweest in de vakbondswereld. In 1972 keerde de radicale Industriebond zich tegen de kersverse voorzitter van zijn ‘eigen’ NVV, Harry ter Heide, en die vertrok.

In 2011 brak de FNV bijna in tweeën over een conflict over de toekomst van de pensioenen. Op het laatste nippertje kwam men in Dalfsen tot een akkoord. Er kwam een nieuwe organisatievorm (werknemers organiseren per beroep) en meer inspraak van leden via het Ledenparlement. Voorzitter Agnes Jongerius trad in 2012 terug. De opvolger was Ton Heerts, oud-vakbondsman en oud-PvdA-Kamerlid. De vernieuwing heeft niks opgelost, zo is nu overduidelijk.

Verdachtmakingen

De genoemde twee conflicten hadden een inhoudelijke achtergrond. De kemphanen konden uitleggen waar het over ging. Natuurlijk speelden ook persoonlijke tegenstellingen en ambities een rol. Het verschil met toen is dat nu niemand kan uitleggen wat de inhoud van het conflict is.

Het enige dat zichtbaar is zijn interne kuiperijen, verdachtmakingen en compleet falend toezicht op het FNV-bestuur. Vandaar dat de rechter is ingeroepen. Twee buitenstaanders, voormalig PvdA-leider Lodewijk Asscher en Ton Heerts, zijn nu feitelijk de baas.

Veto

Asscher en Heerts hebben eerder deze maand besloten dat geen van de zittende leden van het algemeen bestuur terugkeert in het nog te vormen nieuwe bestuur. ‘De FNV dreigt haar legitimiteit, effectiviteit en geloofwaardigheid te verliezen’, concludeerden de twee puinruimers.

Ze beantwoorden geen schuldvraag en leggen ook geen concrete oorzaak bloot. Het is ‘een complex conflict waarin iedereen tegenover elkaar kwam te staan’, is hun oordeel. Hun veto treft ook voorzitter Tuur Elzinga, die tussen 2007 en 2016 voor de SP in de Eerste Kamer zat en een nieuwe termijn ambieerde als FNV-voorzitter. 

Implosie

Men vocht elkaar de afgelopen maanden de tent uit, terwijl de tent zelf steeds kleiner wordt. Het aantal leden van de FNV daalt al jaren. Nu zijn het er zo’n 900.000. Binnen de bond stijgt het aantal leden dat niet meer werkt. Anders gezegd: de FNV heeft zijn representativiteit verloren. Het aantal werkenden in Nederland stijgt, maar het percentage werkenden dat werkelijk lid is van een vakbond, de zogeheten organisatiegraad, daalt jaar na jaar na jaar tot 11 procent of minder.

De bestuurlijke implosie van de FNV krijgt ingrijpende consequenties. Hoe lang is de FNV nog een machtsfactor in sociaaleconomisch Nederland? Vanaf 1945 heeft Nederland in de na-oorlogse wederopbouw een stelsel van overlegraden opgebouwd. In deze overlegraden zat de vakbeweging naast werkgevers, de overheid of externe deskundigen. Zij zetten de hoofdlijnen uit voor arbeidsvoorwaarden, lonen en prijzen. Zonder hen kon het gekozen politieke bestuur van Nederland – het kabinet en de Tweede Kamer – geen kant op. Later heette dat het poldermodel.

Deze overlegraden vormden de zogeheten corporatistische staat, de belangeneconomie. De meeste van deze overlegraden bestaan niet meer. Denk aan de Ziekenfondsraad (ziekenfondspremies) en de arbeidsbureaus. Overbodig geworden. Opgedoekt.

Daardoor is de machtspositie van de vakbeweging verzwakt tot twee bastions: de Sociaal-Economische Raad (SER) en de pensioenwereld (1.500 miljard euro beleggingen). De legitimiteit van de bonden in de besturen van de pensioenfondsen staat onder druk en daarbij zal het niet blijven. Dat is een belangwekkend onderwerp; kom ik in een van de volgende columns op terug.  

De Sociaal-Economische Raad was vroeger regeringsadviseur en het toneel van de centrale onderhandelingen van werkgevers, vakbonden en kabinet over het arbeidsvoorwaardenbeleid en de economische toekomst van Nederland. Dat is passé. De SER doet nog verwoede pogingen om met andere onderwerpen (vrouwen aan de top van bedrijven, klimaatpolitiek) relevant te blijven, maar is in feite overbodig. Belangengroepen weten elkaar ook per project of onderwerp wel te vinden.

Centralisme is voorbij

De SER en de kerstboom van sociaaleconomische overlegraden zijn ontworpen in een periode van centralisatie. Het heette dan ook centraal overleg. De centrale vertegenwoordigers van werkgevers, werknemers (vakbonden) en de politiek (het kabinet) zaten aan tafel. Die tijden zijn veranderd.

De centrale rol van werkgeversclubs is geërodeerd. In groeiende sectoren zoals zakelijke dienstverlening zijn werkgevers versnipperd en geen lid van werkgeversverenigingen. Steeds meer grote ondernemingen zijn in buitenlandse handen en doppen hun eigen boontjes.

De aftakeling van de FNV is duidelijk. De derde partij, het kabinet, doet eigenlijk al niet meer mee. Zwalkend van crisis naar verkiezingen naar crisis naar verkiezingen.

Het einde van het poldermodel is menigmaal aangekondigd en weer gelogenstraft. Nu is het zo ver en hoor je er niemand meer over.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht De FNV vecht zichzelf de tent uit. De vakbond verspeelt zijn legitimiteit en het poldermodel is passé verscheen eerst op Wynia's Week.

Grimbergen maakte voor Omroep Max een serie van tien documentaires (‘Zwarte Zwanen’), die een uniek kijkje bieden in het gesloten bolwerk van de Nederlandse pensioenwereld. Steeds weer kreeg Grimbergen geen antwoord op vragen, steeds weer werd hij zalen uitgezet waar de financiële wereld, pensioenfondsen en vakbonden achter gesloten deuren zaken wensten te doen. 

Het Nederlandse pensioenstelsel (AOW en werknemerspensioen) stond altijd te boek als het beste ter wereld. Dat roept de vraag op waarom er dan zo nodig geknutseld moest worden aan de pensioenen, er zelfs een nieuw stelsel moest komen en er nu ook nog eens aan de AOW gemorreld wordt. Grimbergen: ‘Het zijn vooral de grootverdieners aan ons pensioen zoals het bedrijf Mercer dat verkondigt dat ons stelsel zo goed is. Maar dat zeggen ze vooral omdat ze er zelf het meest aan verdienen.’ 

Ondertussen heeft de omstreden rekenrente de Nederlandse pensioendeelnemers mogelijk 130 miljard euro gekost, duiken er voortdurend schandalen op en is er achter gesloten deuren de afgelopen 15 jaar een nieuw stelsel uitgedokterd dat voor de deelnemers grote risico’s met zich meebrengt. Grimbergen: ‘De nieuwe pensioenwet is goed voor de pensioensector, maar slecht voor de premiebetalers.’ 

Wynia’s Week TV is er het hele jaar door, verkiezingen of geen verkiezingen. Over Economie, Politiek en Cultuur. De video’s zijn ook als podcast te beluisteren. Click HIER. 

Wynia’s Week is er drie keer per week, het hele jaar door, met artikelen, columns, video’s en podcasts. De supporters van onze vrije journalistiek maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht ‘De nieuwe pensioenwet is goed voor de pensioensector, maar slecht voor de premiebetalers’  verscheen eerst op Wynia's Week.

Voor wie het heeft gemist of is vergeten: Van der Naad – gegroefd hoofd, grote snor, leren jack, schorre stem – was oud-vakbondsbestuurder. Hij was vrijwel continu in de weer met het rollen van sjekkies en benadrukte daarbij voortdurend het belang van solidariteit, strijdbaarheid en andere socialistische deugden.  

Herkenbaar volks

Van der Naad – iedereen wist dat destijds – was een persiflage op FNV-vakbondsleider Jaap van de Scheur (1926-2002). Dat was de grote man achter de ambtenarenstaking die ons land in het najaar van 1983 twee maanden platlegde. De post werd niet bezorgd, het huisvuil niet opgehaald en geen trein of tram reed op tijd. Inzet: een dreigende korting op de ambtenarensalarissen van 3,5 procent.

Net als Van de Scheur was Van der Naad eigenlijk een aandoenlijke man, zei Richard Groothuizen, auteur van de Koot & Bie Encyclopedie, in 2020. ‘Hij heeft dat empathische, dat herkenbare volkse. Aad is iemand die vertrouwen geeft, die mensen kan toespreken, hij is puur. Ik zie op dit moment niemand die daar ook maar enigszins bij in de buurt komt.’

Van de Scheur en Van der Naad horen inderdaad bij een verdwenen universum. Het waren typische vertegenwoordigers van een arbeideristische subcultuur die vroeger ‘de rode familie’ werd genoemd. De gezinnen die er deel van uitmaakten, waren eenvoudig te herkennen: ze lazen de VARA Gids en het socialistische dagblad Het Vrije Volk, er werd gestemd op de Partij van de Arbeid en ook een levenslang vakbondslidmaatschap was vanzelfsprekend.

Van die wereld is weinig meer over. De VARA zag zich in 2018 gedwongen tot een fusie met pretomroep BNN, Het Vrije Volk is al lang geleden opgedoekt en de leeggelopen PvdA staat op het punt om te versmelten met gymnasiumpartij GroenLinks. Bij de laatste Tweede Kamerverkiezingen haalde de combinatie 25 zetels, minder dan de helft van de scores die de PvdA in de dagen van Willem Drees en Joop den Uyl in haar eentje haalde.

Kelderende organisatiegraad

En de vakbonden? Martin Pikaart, oprichter van Alternatief voor Vakbond (AVV), schetste in zijn boek Het polderkartel (2021) een vernietigend portret van – vooral – de FNV. Een organisatie, aldus Pikaart, die kritische geluiden vanuit de eigen gelederen smoort en critici eruit werkt en die meebestuurt in alle bedrijfstakpensioenfondsen – en dus medeverantwoordelijk is voor de dramatische pensioenresultaten van de afgelopen decennia.

Buitenstaanders zien vooral dat de FNV-leiding in de greep lijkt te zijn geraakt van het politiek correcte woke-gedachtengoed dat vaak wordt aangetroffen bij ‘witte’ hooggeschoolden met bovenmodale inkomens. Neem de deelname van de FNV aan zogenoemde klimaatmarsen, de viering van ‘Internationale Migrantendag’ en de uitreiking van de tweejaarlijkse ‘FNV Diversiteitsprijs’. Ook koos de FNV in het kielzog van de slacht- en verkrachtpartij van Hamas op 7 oktober 2023 nadrukkelijk partij tegen Israël. Zo organiseerde de bond in december, opgejut door trotskisten en moslimextremisten, een vierdaagse pro-Palestijnse staking aan de Universiteit van Amsterdam.

Het blijkt allemaal niet bevorderlijk voor de organisatiegraad. ‘In de jaren vijftig, zestig en zeventig van de vorige eeuw was tussen de 35 en 40 procent van de werknemers tot 65 jaar aangesloten bij een vakbond,’ weet het CBS. ‘Daarna zette een daling in, waarbij de organisatiegraad terugliep naar ongeveer een kwart van alle werknemers. Afgezien van een kleine opleving begin jaren negentig is de organisatiegraad na 2000 verder afgenomen tot 20 procent in 2011.’ Het meest recente cijfer is 15,4 procent. Dramatisch.

Staking van eigen personeel

Tot de jongste ontwikkelingen in het voormalige imperium van Jaap van de Scheur behoorde op 17 februari een staking van nota bene het eigen personeel: omdat er grote zorgen zijn over de sociale veiligheid binnen de FNV. Er lopen onderzoeken naar verschillende integriteitskwesties waarbij bestuursleden zijn betrokken. Inmiddels is besloten dat de verkiezingen voor het voorzitterschap tot nader orde zijn opgeschort. De FNV lijkt in staat van ontbinding te verkeren.

Mensen die geloven dat er geen arbeidersklasse meer bestaat, zal dat weinig kunnen schelen. Maar dat is niet de werkelijkheid, benadrukte arbeidssocioloog Fabian Dekker onlangs op een bijeenkomst van kritische PvdA-leden in Utrecht. ‘Ongeveer 25 procent van de Nederlanders beschouwt zichzelf nog steeds als arbeider, variërend van koeriers tot fabriekswerkers. Ze stemmen alleen niet allemaal meer op de PvdA, maar bijvoorbeeld op partijen als PVV en BBB, of helemaal niet.’ Op 23 februari deed zich een soortgelijk fenomeen voor bij de Bondsdagverkiezingen. Verreweg de meeste Duitse arbeidersstemmen gingen naar de rechts-populistische AfD (37 procent) en niet, zoals voorheen, naar de sociaaldemocratische SPD (12 procent), die de slechtste verkiezingsuitslag boekte sinds 1890.

Zonder steun van de arbeidersklasse zijn linkse organisaties ten dode opgeschreven. Wim de Bie is helaas niet meer onder ons, anders zou Aad van der Naad het nog een keer op televisie kunnen uitleggen.

Roelof Bouwman is columnist en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week. Hij schrijft over politiek, geschiedenis en media.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in 2025? Hartelijk dank!

Het bericht Gymnasiumlinks heeft de arbeiders in de armen van rechts gejaagd. Wat een enorme stommiteit verscheen eerst op Wynia's Week.

Sinds 2011 daalt het aantal werknemers dat lid is van een vakbond. Maar ook in de ruim tien jaar vóór 2011 was de trend, ondanks soms een bescheiden stijging, onmiskenbaar: lager.

Deze trend gaat gevolgen hebben voor de sociaaleconomische verhoudingen, voor cao’s en voor het poldermodel dat sinds 1945 de kern is van het georganiseerde overleg van werkgevers en vakbonden.

De na 1945 afgedwongen jarenlange loonmatiging in het poldermodel heeft mede de basis gelegd voor de naoorlogse welvaart. Maar wat koop je daar nu voor? Resultaten uit het verleden zijn geen garantie voor de toekomst. En deze toekomst ziet er voor de vakbeweging niet rooskleurig uit.

Erosie industrie

Van de werkzame beroepsbevolking van 9,8 miljoen mensen waren eind 2023 ruim 1,1 miljoen mensen lid van een vakbond, zoals FNV (de grootste, met 647.600 leden), CNV, ‘witteboordenbond’ VCP en wat kleinere bonden, die soms alleen in één onderneming actief zijn, zoals bij Ikea.

Het aantal werkenden dat lid is van een vakbond, de zogeheten organisatiegraad, is daardoor gedaald tot 11 procent. De daling is een samenspel van factoren: de erosie van banen in de industrie, traditioneel een vakbondsbastion, te lang voortgezette loonmatiging, de doorbraak van zelfstandigen en het onvermogen leden te winnen in nieuwe bedrijfstakken, zoals ICT.

Het totaal aantal vakbondsleden is meer dan de genoemde ruim 1,1 miljoen. De bonden hebben samen namelijk ook 316.000 leden van de AOW-gerechtigde leeftijd of ouder. De vakbeweging is naast werknemerscollectief ook een ‘bejaardensoos’.

Is het ledental van 1,44 miljoen veel? Wel als je kijkt naar politieke partijen. Zij hadden per 1 januari 2024 samen 392.009 leden. Niet als je kijkt naar de ANWB, die 5 miljoen leden claimt. Netflix en Videoland, om maar eens andere voorbeelden te noemen, hebben meer abonnees dan de vakbonden leden.

Branchevreemde activiteiten

De gedaalde organisatiegraad maakt het symbool van het poldermodel, de Sociaal Economische Raad, steeds minder relevant voor de economische politiek. Wat zijn de adviezen van deze ‘overlegfabriek’ nog waard, als een van de pijlers langzaam maar zeker wegzakt?

Dat ziet de SER zelf ook. Vandaar dat de SER, dit jaar 75 jaar oud, steeds vaker branchevreemde activiteiten ontplooit, zoals klimaatpolitiek en de benoeming van vrouwen in de top van grote ondernemingen.

Cao-fabriek

De meest verstrekkende gevolgen van het dalende aantal vakbondsleden zijn er voor de zogeheten ‘cao-fabriek’. Collectieve arbeidsovereenkomsten (cao’s) afsluiten is de brood-en-boter-business van vakbonden. In cao’s regelen de bonden met werkgevers de arbeidsvoorwaarden voor de werknemers, van loonsverhogingen tot opleidingsbudgetten en pensioenen.

Werkgevers betálen vakbonden als er een cao tot stand is gebracht, een tegemoetkoming in de kosten van hun vakbondsorganisatie. In werkgeversland zijn vakbonden zodoende én de opponent die meestal hogere looneisen stelt dan werkgevers haalbaar vinden én de cao- en pensioenpartner.

Niet zelf onderhandelen

Een cao-akkoord bindt niet alleen de onderhandelaars, maar als de minister van Sociale Zaken de cao ‘algemeen verbindend’ verklaart, ook de hele bedrijfstak. Mits er genoeg ondernemingen lid zijn van de werkgeversvereniging die de cao heeft afgesloten. Werkgevers vinden zo’n bindende cao vaak wel praktisch. Ze hoeven zelf niet te onderhandelen én de cao legt een bodem in de markt waar de concurrent niet onder mag duiken om een kostenvoordeel te behalen.

Wat telt is de organisatiegraad van de werkgevers. En ook dáár zit de klad in. Maar dat valt minder op. Werkgeversverenigingen profiteren van de lagere organisatiegraad door cao’s af te sluiten met kleine bonden met minder macht en lagere looneisen dan bijvoorbeeld FNV. De ‘cao-fabriek’ blijft bestaan, maar de producten, de arbeidsvoorwaarden, worden versoberd.

Dat zie je nog niet terug in de landelijke cijfers van de loonstijgingen. De bonden zijn er dankzij de krapte op de arbeidsmarkt, stakingen én een machtige positie bij (semi)overheidswerkgevers in geslaagd in verschillende sectoren stevige cao-verhogingen af te dwingen.

Maar ze winnen er geen leden mee. Ook wie geen vakbondslid is, profiteert toch wel. Bovendien weet bijvoorbeeld de FNV steeds weer politieke standpunten in te nemen (anti-PVV; een staking tegen samenwerking met Israël bij de Universiteit van Amsterdam) die niks met arbeidsvoorwaarden te maken hebben en niet bijdragen aan een breder draagvlak voor ledenwerving. Gezien de omvang van de FNV is het niet waarschijnlijk dat het aantal PVV-stemmers onder de FNV-leden veel afwijkt van het landelijk gemiddelde.

Pensioen kan strijdpunt worden

Kijk je voorbij de ‘cao-fabriek’ dan zijn vakbonden alleen in pensioenen nog relevant. Zij besturen met de werkgevers de pensioenwereld. Zij waren de mede-vormgevers van de nieuwe pensioenwet waarin straks alles draait om het behaalde rendement op ieders persoonlijke pensioenpotje. Vanuit de FNV werd de nieuwe pensioenwet aangeprezen met: (bijna) iedereen gaat erop vooruit.

Dat valt tegen. In de aanloop naar het nieuwe stelsel moet het collectieve pensioenkapitaal worden verdeeld over alle werknemers en gepensioneerden. Maar verschillende grote pensioenfondsen waar ook de vakbonden in de besturen zitten, houden de hand op knip. Pensioen wordt nu geassocieerd met onzekerheid, niet met zekerheid.

Een kwart van de vakbondsleden is inmiddels gepensioneerd. In 2025 kan pensioen binnen de vakbeweging een strijdpunt worden. De ervaring leert dat de interne strijd bij met name de FNV feller wordt gevoerd dan een loonconflict met werkgevers. Wat als blijkt dat de nieuwe pensioenwet een fiasco wordt? Dan staan de bonden in hun hemd en is verder ledenverlies zeker.   

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad.  

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Hartelijk dank!

Het bericht Menno Tamminga: Als de nieuwe pensioenwet een fiasco wordt, staan de bonden in hun hemd en is verder ledenverlies zeker verscheen eerst op Wynia's Week.

Dankzij onze poldermentaliteit wisten we niet alleen religieuze verdeeldheid (tussen katholieken en protestanten) maar ook sociaal-economische tegenstellingen (tussen arbeid en kapitaal) te verzoenen.

We zijn vooral klein

Zonder dat het grote publiek dat in de gaten had, is dit Anton Pieck-achtige beeld de afgelopen jaren hevig onder vuur komen te liggen van een aantal vooraanstaande historici.

Vergeet die polder maar, adviseerde bijvoorbeeld Piet de Rooy, emeritus hoogleraar Geschiedenis van Nederland aan de Universiteit van Amsterdam, in zijn boek Ons stipje op de wereldkaart (2014). Veel belangrijker is dat we een klein land zijn. Al in 1835 zette de Franse politieke denker Alexis de Tocqueville in zijn befaamde boek De la démocratie en Amérique uiteen wat daarvan de onontkoombare consequenties zijn.

Kleine landen zijn kwetsbaar voor ongewenste bemoeienis van buitenaf en hebben er dus groot belang bij om eensgezind te blijven. Gevolg daarvan is een grote maatschappelijke druk op het politieke debat, een bijna principiële voorkeur voor gematigdheid en een sterke interne controle.

In de woorden van De Rooy: ‘Kleine naties haken niet naar roem, maar zijn noodgedwongen beperkt in hun ambities en als gevolg hiervan is het gedrag van de bevolking even vreedzaam als eenvoudig.

Zelfs de verlangens van de burgers zijn overzichtelijk, zo niet bekrompen: dat is de prijs die ze betalen voor hun vrijheid. Die prijs is in Nederland met overtuiging betaald. Nederland kon zich niet veroorloven de betekenis van het land te zoeken in macht, het werd gevonden in deugd.’

Compromissen veroorzaken vooral verdeeldheid

Onbehagen in de polder, een door drie docenten van de Universiteit van Amsterdam geredigeerde bundel over het thema ‘Nederland in conflict sinds 1795’, ging in 2014 verder waar Ons stipje op de wereldkaart ophield.

Het moet, zo schreven de samenstellers in hun voorwoord, maar eens afgelopen zijn met de overdreven nadruk op harmonie in de Nederlandse geschiedenis. Sterker nog: ‘Het is tijd om de strijdbijl op te graven.’

Want niet alleen zijn veel conflicten in ons land helemaal nooit met een compromis opgelost, ook wanneer dat wél gebeurde resulteerde dat meer dan eens in een compromis dat, terugkijkend, ‘niet de positieve bijklank verdient die er door enthousiaste polderaars aan wordt gegeven’.

In hun bijdrage aan Onbehagen in de polder voerden de historici Gemma Blok en James Kennedy het Nederlandse drugsbeleid op als sprekend voorbeeld. Het compromis dat daarover in de jaren zeventig werd gesloten, ‘veroorzaakte al gauw meer problemen dan het oploste en meer verdeeldheid dan er voorafgaande aan de jaren zeventig op dit punt heerste’.

En inderdaad: een land vol coffeeshops met een belangrijk marktaandeel voor criminele netwerken was nimmer de bedoeling van de opiumwetswijziging die minister van Justitie Dries van Agt in 1976 doorvoerde. Ook is de polarisatie tussen enerzijds de voorstanders van legalisatie en anderzijds burgers die genoeg hebben van de ‘doorgeschoten’ tolerantie ten opzichte van softdrugs, de afgelopen decennia alleen maar toegenomen. ‘Juist door zijn poging om te schipperen is het Nederlandse softdrugsbeleid in zichzelf verstrikt geraakt,’ concludeerden Blok en Kennedy.

Ledenmodel funest voor jongeren, vrouwen en flexwerkers

Ook het nieuwe boek van Martin Pikaart, oprichter en voorzitter van vakorganisatie Alternatief voor Vakbond (AVV), past in het rijtje publicaties waarin de polderidylle aan flarden wordt geschoten.

Belangrijkste doelwit in Het polderkartel is de FNV, de volgens Pikaart ‘allesbepalende speler’ in het zogenoemde polderoverleg tussen werkgeversorganisaties en vakbonden. De plek dus waar, volgens de aanhangers van het poldergeloof, de tussenweg wordt bewandeld tussen de geleide economie en het ongebreidelde kapitalisme – met als harmonieus eindresultaat zowel florissante bedrijfswinsten als groeiende werkgelegenheid en een goed verzorgd sociaal stelsel.

Als AVV-aanvoerder maakt Pikaart zich sinds 2005 sterk voor het loskoppelen van vakbondslidmaatschap en stemrecht over de cao. Het ‘ledenmodel’ wordt volgens dat concept vervangen door het ‘draagvlakmodel’, waarbij het eindresultaat van cao-onderhandelingen ter goedkeuring wordt voorgelegd aan álle werknemers die onder de cao vallen – en niet slechts aan de slinkende, vergrijsde en steeds minder representatieve achterban van de vakbonden. Daar is, benadrukt Pikaart, een goede reden voor. In de praktijk is namelijk gebleken dat dankzij het ledenmodel voortdurend akkoorden worden gefiatteerd die funest uitpakken voor met name jongeren, flexwerkers en vrouwen.

FNV medeverantwoordelijk voor dramatische pensioenresultaten

Pikaart beschrijft in zijn boek uitvoerig hoe de FNV op alle mogelijke heuse en onheuse manieren invoering van het draagvlakmodel frustreert en probeert zijn AVV ‘te belasteren en kapot te maken’. Maar ook hoe de bond, waarvan Wim Kok ooit de eerste voorzitter was, op andere terreinen faalt als belangenbehartiger van (heel) werkend Nederland.

De FNV, schrijft Pikaart, zit bijvoorbeeld ‘bovenop de apenrots’ van de sociale sectorfondsen, lees: de door sociale partners opgerichte stichtingen die afspraken uit (sector)cao’s uitvoeren. De miljoenensubsidies uit deze fondsen hoeven lang niet altijd aan strenge verantwoordingseisen te voldoen. Niet zelden wordt het geld uitbetaald aan en daarna verdeeld door de FNV, die die positie gebruikt om andere bonden in het gareel te houden: als die het beleid van de FNV niet steunen, draait deze de geldkraan dicht.

Minstens zo kwalijk is volgens Pikaart de rol van de FNV als medebestuurder in bedrijfstakpensioenfondsen. De bond heeft zich daar medeverantwoordelijk gemaakt ‘voor de dramatische pensioenresultaten van de afgelopen decennia en de enorme kloof tussen de gouden bergen van hun vergrijsde leden en de diepe dalen voor jongeren’. In het chronologisch overzicht waarmee het boek afsluit, staat voor 2025 alvast een ‘parlementaire enquête bedrijfstakpensioenfondsen’ gepland. Pikaart deed dat voorstel ook al in De pensioenmythe (2011). Het is en blijft een goed idee.

Pikaart schreef Het polderkartel om de Nederlandse overlegorganen ‘open te breken’. Daar is natuurlijk veel meer voor nodig dan een boek. Maar het is een buitengewoon nuttige bijdrage.

Martin Pikaart: Het polderkartel. Hoe een handvol bonden en werkgevers de toekomst van alle Nederlandse werknemers bepaalt. Uitgeverij Haystack, € 21,50.

Het bericht De duistere machinaties van de FNV verscheen eerst op Wynia's Week.