Bijna 25 jaar geleden begon ik het debat over een vettaks of snacktaks op ongezonde producten. Toen waren de reacties nog overwegend negatief. Een goed voorbeeld is de reactie op een Interdepartementaal Beleidsadvies dat ik een paar jaar later, in 2007, samen met ambtenaren van het ministerie van Financiën en Volksgezondheid opstelde. Hierin werd het kabinet geadviseerd de mogelijkheden voor een extra belasting of een hogere btw op ongezonde producten te onderzoeken.

Op schoot bij de voedingsindustrie

De toenmalige minister van Volksgezondheid Ab Klink (CDA) zag daar wel wat in. VMT, een vakblad voor de voedingsindustrie, schreef over dit advies: ‘Het bedrijfsleven ziet bij voorbaat niets in een prijsmaatregel. Hetzelfde geldt voor hoogleraar Gezondheidswetenschappen Jaap Seidell van de Vrije Universiteit. Hij reageerde verbouwereerd op het aangekondigde onderzoek van Klink. ‘Ik weet niet waar dit plotseling vandaan komt. Het is onverstandig. Maar ja, zo gaat dat in de politiek.’

In die tijd zaten veel voedingswetenschappers nog bij de voedingsindustrie op schoot. Inmiddels is ook Jaap Seidell bijgedraaid. In het tv-programma Buitenhof liet hij zich afgelopen zondag een stuk positiever uit over de suikertaks die het kabinet-Jetten wil invoeren.

Het initiatief van Ab Klink leidde uiteindelijk nergens toe. Dat lag vooral aan het ministerie van Financiën. De belastingdienst kon de invoering van een vettaks of snacktaks niet aan, aldus de ambtelijke top van het ministerie. ‘De Belastingdienst kan het niet aan’, is in de Haagse politiek een effectief middel voor ambtenaren om ongewenst beleid tegen te houden.

Inmiddels hebben meer dan honderd landen in de wereld een suikertaks. Het bewijs dat zo’n taks leidt tot minder suikerconsumptie is zeer overtuigend. Een overzicht van alle studies naar de effecten van een suikertaks dat in 2022 in het medische tijdschrift JAMA werd gepubliceerd, geeft aan dat 10 procent extra belasting leidt tot gemiddeld 15 procent daling van de consumptie van suikerhoudende dranken. De belastingverhoging wordt door fabrikanten voor meer dan 80 procent doorberekend in de prijs. Een eerdere overzichtsstudie uit 2013 gaf verder aan dat een suikertaks tot een daling van overgewicht en obesitas leidt. Deze daling heeft twee oorzaken: consumenten kopen minder suikerhoudende producten en fabrikanten verminderen de hoeveelheid suiker.

Een suikertaks is een effectieve maatregel om de consumptie van suiker terug te dringen. Het is ook een maatregel die de overheid geen geld kost, maar geld oplevert. Het kabinet-Jetten verwacht met de suikertaks 850 miljoen euro op te halen. Volgens schattingen van de Rabobank zal, als producenten het suikergehalte van hun producten niet verminderen, een vijfde van alle supermarktproducten in prijs omhoog gaan door de suikertaks. Producten als koek, snoep, ijs en zoetbroodbeleg kunnen tot wel 20 procent duurder worden.

Geijkte reacties

De tegenstanders van een suikertaks lopen zich ook nu al weer warm. De voorzitter van boerenorganisatie LTO, Ger Koopmans, zei in dagblad De Limburger dat een suikertaks slecht is voor de boeren. De twee belangrijkste mantra’s om ongewenst beleid onderuit te halen – de laagste inkomens worden erdoor geraakt en het vergroot de ongelijkheid – worden ook nu weer van stal gehaald.

Trouw-columnist Sjamadriaan verwoordde de geijkte reactie op het voorstel van een suikertaks: ‘Nederlanders die zich toch al makkelijker een gezonde leefstijl kunnen veroorloven, zullen van een suikertaks minder last hebben dan gezinnen die uit pure noodzaak wel kopen wat er toevallig in de aanbieding is.’ Dit is maar deels waar. Als gezegd daalt de consumptie van suikerhoudende producten met 15 procent als de prijs met 10 procent omhoog gaat. Voor mensen met weinig inkomen is dat waarschijnlijk nog iets meer dan dat. Dit betekent dat consumenten per saldo zo’n 5 procent minder gaan uitgeven aan suikerhoudende producten. Ze houden zo dus geld over om aan andere dingen te besteden. Dit is vooral goed voor mensen met een laag inkomen, want zij besteden gemiddeld een groter deel van hun inkomen aan deze ongezonde producten.

Samenhangende aanpak

Dat mensen minder gaan consumeren is eveneens positief, want het probleem bij overgewicht is niet zo zeer dat mensen ongezond eten, maar vooral dat ze te veel eten. Een glaasje frisdrank op zijn tijd is geen probleem. Het wordt pas een probleem als je dat te vaak en te veel doet. Een suikertaks kan helpen om dat te voorkomen.

Een suikertaks alleen zal het probleem van overgewicht niet oplossen. Daarvoor zou het ook goed zijn als ook producten met veel zout en onverzadigde vetten extra belast worden. Het overgewicht- en obesitasprobleem vergt een samenhangende aanpak waarbij mensen worden gestimuleerd minder (ongezond) te eten en meer te bewegen. De nieuwe medicijnen die helpen om gewicht te verliezen, zoals Wegovy en Mounjaro, kunnen daarbij helpen. Een suikertaks is een eerste en noodzakelijke stap naar een gezondere samenleving.

Laten we hopen dat het er na meer dan 25 jaar debatteren eindelijk van komt.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Een glaasje frisdrank op zijn tijd is geen probleem, maar te vaak en te veel is ongezond. Goed dus dat er een suikertaks komt verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Ik heb nog nooit iemand gezien met een oude linkerarm en een jonge rechterarm,’ zei Musk onlangs in Davos, op het World Economic Forum. Daarmee wijzend op het gegeven dat alle lichaamsdelen van iedereen niet alleen precies even oud zijn, maar elke seconde of nanoseconde, geheel synchroon, precies evenveel ouder worden, tot eindeloos veel cijfers achter de komma.

Waar Musk met het indringende beeld van gelijktijdige veroudering op aanstuurde, was het aannemelijk maken van iets dat wetenschappelijk nog lang niet inzichtelijk is gemaakt, maar als metafoor zijn boodschap al vooruit stuurt: die van een diep in het lichaam verankerde klok, die op een goed moment door een stel knappe koppen, in de beeldspraak van Musk, stilgezet moet kunnen worden, of zelfs teruggedraaid.

Oude wensdroom

Hoe absurd, ver weg en onmogelijk dat stilzetten en terugdraaien van iemands veroudering ook is: door gebruikmaking van de klok als aansprekende metafoor zie je het als gewone sterveling wél ineens voor je. En ga je er zowaar een beetje (meer) in geloven. Ja, of je ze nu leuk en aardig vindt of niet: super-entrepreneurs zijn een beetje de rocksterren van deze tijd.

De dood te overwinnen, of minstens uit te stellen, is al sinds het bestaan van de mensheid een wensdroom. Al zijn er gradaties in het geloof dat zoiets werkelijk zou kunnen. We zouden weleens aan het begin kunnen staan van een omvangrijke industrie – en een toenemende hoeveelheid producten – die pretenderen je klok dan misschien niet stil te kunnen zetten of terug te draaien, dan toch in ieder geval te kunnen vertragen.

Aan de hand van beeld- en geluidsopnames van een recente topontmoeting tussen Xi Jinping, Vladimir Poetin en Kim Jong-un weten we dat alleen vertraging al enorm tot de verbeelding spreekt. Met een schuin oog kijkend naar de rappe vooruitgang inzake orgaantransplantatie filosofeerden deze leiders tijdens een wandeling over de mogelijkheid dat een leeftijd van 150 weleens spoedig normaal zou kunnen worden. Net als het zijn van een nog niet geopereerde of opengesneden ‘baby’ op je zeventigste; een optie die de leiders zichtbaar opwond en nota bene zelden vertoond kwajongensgegiechel aan hen ontlokte (humor!).

Hoewel wereldleiders annex staatshoofden, zeker Xi, Poetin en Kim Jong-un, over astronomische budgetten kunnen beschikken en de beste medici in de rij zullen hebben staan om hen over de drempel van de 100 of 120 te helpen, beperkt zich de droom van vertraagd of zelfs voorgoed uitgesteld ouder worden natuurlijk niet tot de elite der elite.

Exemplarisch voor de opkomende ‘vitale oudere’, en van een verder opgerekte ethiek inzake een ‘actieve levensstijl’, is een inmiddels 80-jarige Rotterdamse ondernemer die mij ooit toevertrouwde acuut depressief te zijn geworden vanaf het moment dat hij als gepensioneerde met leeftijdsgenoten in gesprek ging. En hij erachter kwam dat ze het alleen nog konden hebben over wat geweest was en over zijns inziens stompzinnige hobby’s (met golf op nummer één).

Zijn remedie tegen de geestelijke malheur betrof geen half werk: op zijn 72-ste opende hij de (exclusieve) winkel waar hij als kind van gedroomd had en samen met hbo-studenten zette hij – ook een jongensdroom – een eigen, succesvolle productlijn op. Om zolang mogelijk van dit late succes te genieten, bekende hij onlangs met zijn geliefde dagelijks een niet-geringe hoeveelheid pillen en elixers tot zich te nemen, om – inderdaad – waar mogelijk het lichamelijk verval te vertragen dan wel uit te wissen. En op het hippe Instagram-platform – maar dat is mijn eigen toevoeging – een fris en fruitig figuur te slaan, daarvoor rijen complimentjes te oogsten en zo ook nog eens wereldwijde aandacht voor zijn producten te genereren.

Groeiende miljardenmarkt

Wat deze op leeftijd zijnde ondernemer laat zien, is dat anti-aging, en de groeiende miljardenmarkt die daarachter schuilgaat, niet in de eerste plaats – als bij de wereldleiders – draait om megalomane visioenen over het vergroten van de eigen glorie en belangrijkheid, maar om de instandhouding van een afbrokkelend zelfbeeld, zoals cosmetica de herinnering aan een jonger gezicht levend probeert te houden. En ja, ook gaat het om eliminatie van de gevreesde periode van verval; om alles-uit-het-leven-halen totdat de dood, liefst als een korte, pijnloze slotklap, toeslaat. ‘Wat ik nu doe vind ik simpelweg veel te leuk om er niet zo lang mogelijk mee door te willen gaan,’ aldus de ondernemer. ‘Vandaar dat mijn vrouw en ik de klok steeds goed in de gaten houden. En op vaste tijden onze pillen en supplementen innemen.’

Hoewel het begrip anti-aging juridisch zwaar is ingekaderd, en het dus niet zomaar op elk product mag worden geplakt, zorgt de toenemende vergrijzing voor bloeiende prognoses in deze branche. Elk jaar wordt term anti-aging populairder op de grote zoekmachines en stijgt de omzet van de bijbehorende producten. Bovendien: in een door marketing en individualisme beheerste wereld is de stap van een partner die bij je past, een carrière die bij je past en een huis dat bij je past naar een levenseinde dat bij je past, en waar je meer invloed op kunt uitoefenen, niet zo heel groot.

Misschien is de ingebeelde vijand waar de anti-aging-industrie het tegen opneemt niet de dood zelf, maar de wachtkamer die eraan voorafgaat. En is het niet het Grote Niets dat ons angst inboezemt, maar het beduimelde stapeltje tijdschriften waartussen je terecht kan komen in de wetenschap dat er niks vreugdevols meer te verwachten valt.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Productief, hip en blij tot je laatste snik: hoe realistisch is het anti-aging-ideaal? verscheen eerst op Wynia's Week.

Nederland kent al een suikertaks, maar de Europese Commissie wil die op grotere schaal in de gehele EU invoeren. Várhelyi deed die uitspraken in de commissievergadering gezondheid van het Europees Parlement. Daar verdedigde hij een belastingsysteem op ‘processed foods’. Dat zijn bewerkte voedingsmiddelen. Wat neerkomt op zowat alles wat u in een supermarkt aan eetbaars kunt kopen.

De toon was gezet

Het vermoeden bestond al dat de Europese Commissie in het geheim aan een dergelijke belasting werkte, maar toen de liberale Europarlementariër Vlad Voiculescu in een vraag opperde dat gezondheidstaksen een goed idee waren, bleek het lid van de Europese Commissie het eens te zijn met deze linksliberaal. Erger, de Eurocommissaris voegde eraan toe dat ‘het iets is waar we stil bij kunnen staan’ binnen het kader van het ‘cardiovasculaire gezondheidsplan’ van de Europese Commissie.

Een opvallende woordkeuze over het nieuwe gezondheidsplan voor hart- en vaatziekten dat de Commissie binnen enkele weken voorstelt. Várhelyi voegde trouwens toe: ‘We hebben een goed meetinstrument nodig. We hebben die debatten al gehad en in het algemeen eindigt dat altijd in een ideologische discussie over het beroven van mensen van hun eigen keuze of het opleggen van voorwaarden aan de voedingsindustrie. In plaats dat het gaat over het beschermen van de volksgezondheid.’ Daarmee was de toon duidelijk gezet.

De Commissie liet eerder al weten bewerkte voeding te willen aanpakken. Met waarschuwingen op de verpakking en met gezondheidstaksen. Consumenten die ongezond eten moeten financieel meer bijdragen omdat ze meer gebruik maken van de gezondheidszorg. ‘Het gaat dus niet over het beperken van de mogelijkheid om producten te kopen, maar we kunnen die keuzes beïnvloeden en dat is wat we denken dat we moeten doen’, zei de Hongaar.

Het enige probleem is dat volksgezondheid helemaal geen bevoegdheid is van de Europese Commissie. Net als fiscaliteit trouwens. Volksgezondheid en medische zorg zijn een exclusieve bevoegdheid van de lidstaten, maar de Europese Commissie beweert dat ze ‘complementaire’ bevoegdheden heeft. Daarvoor riepen ze agentschappen in het leven zoals het Europees Geneesmiddelenbureau (EMA) en het Europees Centrum voor ziektepreventie en -bestrijding (ECDC).

Europese controle op de nieuwe taksen

De opbrengsten van suiker-, vet- of zouttaksen op bewerkte voedingsmiddelen moeten in volksgezondheid geïnvesteerd worden, vindt de Commissie. Ze dienen niet om gaten in de begroting te dichten. Vrij vertaald: de Europese Commissie wil die nieuwe belastingen verdelen. Over dit uitdelen van het belastinggeld had de Commissie blijkbaar al nagedacht want de commissaris stelde voor om dit te doen via een programma van de Europese Commissie. Meer specifiek het EU4Health-programma dat afgelopen juli werd voorgesteld.

Dat programma met ‘een visie op een gezondere Europese Unie’ loopt al vanaf 2021, maar werd in juli fors bijgestuurd. In 2021 werd het via een verordening ingevoerd. Zo’n verordening is een EU-wet die direct toepasbaar is in de hele EU zonder dat daar een nationaal parlement aan te pas komt. De doelstellingen zijn zo algemeen opgesteld dat de Commissie alle kanten uitkan met haar verordening. Onder het mom van ‘gezondheidsbevordering en ziektepreventie, in het bijzonder kanker’, ‘grensoverschrijdende gezondheidsbedreigingen’ of ‘EU-gezondheidswetgeving’ kan de Commissie veel.

Oproep

De initiatieven volgen elkaar dus plots in hoog tempo op. In juli het vernieuwde EU4Health-programma, in augustus volgde een oproep om ‘bewijzen’ te leveren voor het cardiovasculair gezondheidsplan van de Commissie en in september begon een eurocommissaris over taksen op bewerkte voedingsmiddelen. Taksen op salami, op chocolade, op kazen of yoghurts en op allerhande koekjes.

Het plan van de Europese Commissie lijkt duidelijk. Op 15 september eindigde de oproep aan burgers, patiëntenorganisaties, NGO’s en gezondheidsvoorzieners om hun kijk op cardiovasculaire gezondheid mee te delen aan de Commissie. In die periode waren vooral enkele lobbygroepen aan het werk. Niemand gelooft dat burgers of artsen zich tussen 11 augustus en 15 september bezighielden met het informeren van de Commissie.

European Heart Network

Die hele ‘call for evidence’ lijkt vooropgezet om tot de conclusie te komen dat belastingen op suiker, vet en zout noodzakelijk zijn om de consumenten bewuster te maken van hart- en vaatziekten. Achter de campagne tegen zogenaamde UPF of ultra processed foods zitten NGO’s. Die wisten in 2016 al de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) te overtuigen om landen op te roepen een suikertaks in te voeren. Zogezegd om de wereldwijde epidemie van obesitas te bestrijden.

Het European Heart Network is de belangrijkste lobbygroep bij de Europese instellingen. De cijfers en statistieken die zij verspreiden zijn bijna letterlijk terug te vinden in de cijfers van de Europese Commissie. Ze hebben zelfs een groepje van Europese parlementsleden opgericht die zichzelf de MEP Cardiovascular Health Group noemen. En u kon het al raden: de vraagsteller in het begin van dit artikel, Vlad Vasile-Voiculescu, is lid.

Groenlinkse lobbygroepen zoals Safe Food Advocacy en EU Food Policy Association lobbyen voor gezondheidstaksen. De voedingsindustrie zet andere lobbygroepen in zoals FoodDrinkEurope (met onder andere Mars en Cargill als geldschieters) en European Alliance for Plant-based Foods (vegetariërs met steun van Nestlé).

Een zeer merkwaardige lobbygroep in dit dossier is EuroHealthNet. Dat blijken hoge ambtenaren te zijn. Ze vertegenwoordigen overheidsdiensten in EU-lidstaten zoals het Nederlandse RIVM en het Vlaams Instituut Gezond Leven. Voor Nederland zijn ook Pharos en het Trimbos Instituut lid.

Een lobbygroep betaald met belastinggeld dus, maar slechts een klein deel (250.000 euro) van het jaarbudget van 1,8 miljoen euro wordt betaald door de overheidsdiensten die lid zijn. De Europese Commissie gaf EuroHealthNet in 2024 851.290 euro subsidies uit het Europees Sociaal Fonds (ESF+). De rest van de inkomsten zijn hoofdzakelijk subsidies van… de Europese Commissie. Kortom ruim 1,5 miljoen euro van de Europese Commissie om te lobbyen bij de Europese instellingen. Ambtenaren die ambtenaren geld toespelen om aan politiek te doen. Achter de taksen op ‘ongezonde voeding’ zitten dus ambtenaren van onder andere het RIVM.

Wat kost het?

De Commissie beweert dat hart- en vaatziekten de belangrijkste doodsoorzaak zijn in de EU, met 1,7 miljoen doden per jaar. Bovendien veroorzaken ze ‘beperkingen, vervroegd pensioen en absenteïsme en verlagen ze de levenskwaliteit en verkorten ze de levensverwachting’.

De EU-ambtenaren hebben zelfs de kosten berekend. Hart- en vaatziekten zouden de Europese Unie jaarlijks 280 miljard euro kosten ‘aan afgenomen productiviteit en economische output’. Dat is meer dan de 210 miljard euro die het de economie van de EU zou kosten volgens het European Heart Network. Een verschil van maar liefst 70 miljard euro.

Ambtenaren gaan dus zeggen wat u mag eten en als u dat niet doet dan zult u extra belastingen in de vorm van gezondheidstaksen betalen.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Europese Commissie gaat bepalen wat u eet. Bewerkt voedsel met suiker, vet en zout wordt extra belast. verscheen eerst op Wynia's Week.

In normale tijden zouden rechtse Rebublikeinen een maatregel waarbij de overheid regels oplegt aan de geneesmiddelenindustrie een onaanvaardbare stap in de richting van een ‘socialistisch zorgstelsel’ noemen. De aversie tegen overheidsbemoeienis met de zorg gaat ver in rechtse kringen in de VS. De invloedrijke econoom Milton Friedman pleitte er zelfs ooit voor om de Food and Drug Administration, die toezicht houdt op de werkzaamheid en veiligheid van geneesmiddelen, af te schaffen omdat de regels van deze organisatie de concurrentie, winstgevendheid en het aantal nieuwe geneesmiddelen dat op de markt komt, belemmeren. Dat patiënten zouden kunnen overlijden doordat er dan geen controle meer is op de schadelijkheid van geneesmiddelen, nam hij daarbij op de koop toe.

Europa betaalt te weinig voor innovatieve geneesmiddelen

Trump is geen socialist. Hij heeft het decreet vooral getekend omdat het aanpakken van de hoge prijzen van geneesmiddelen en de farmaceutische industrie populair is onder Amerikaanse burgers. Het is niet voor het eerst dat Trump maximumprijzen voor dure geneesmiddelen wil invoeren. Tijdens zijn vorige regeerperiode trachtte hij dit eveneens te doen, maar toen werd hij door de rechter terugggefloten. Ook nu is het twijfelachtig of dit decreet, zonder steun van het Amerikaanse Congres, voor de rechter standhoudt. De farmaceutische industrie zal er ongetwijfeld alles aan doen om het plan te laten sneuvelen.

Trump vindt niet alleen dat Amerikanen te veel betalen voor nieuwe dure geneesmiddelen maar ook dat Europese landen, die veelal maximumprijzen hebben, te weinig betalen. En daar heeft hij gelijk in. De prijzen voor innovatieve geneesmiddelen zijn in de VS gemiddeld meer dan vier keer zo hoog als in andere rijke westerse landen. De VS draaien zo op voor het overgrote deel van de kosten van onderzoek en ontwikkeling van nieuwe geneesmiddelen en de winstgevendheid van farmaceutische bedrijven. Dat is niet alles. De Amerikaanse overheid besteedt ook bijna drie keer zo veel geld aan subsidies voor onderzoek naar nieuwe geneesmiddelen als Europa. Net als bij defensie parasiteert Europa als het om innovatieve geneesmiddelen gaat op de VS. Het is terecht dat Trump, die toch al niet veel sympathie heeft voor Europa, daar een einde aan wil maken.

Hoewel Europa profiteert van de geneesmiddelen die met Amerikaans geld worden ontwikkeld, vinden ook hier veel mensen dat we te veel betalen. De Nederlandse stichting Farma ter Verantwoording (FtV) is daarom een rechtzaak begonnen tegen het Amerikaanse farmaceutische bedrijf AbbVie. Volgens FtV heeft AbbVie in Nederland een buitensporige winst van 1 miljard euro gemaakt op het psoriasis- en reumamedicijn Humira.

FtV komt tot deze berekening door van de 2,1 miljard euro die AbbVie tussen 2004 en 2028 heeft verdiend met Humira, de kosten van onderzoek en ontwikkeling (11% van de omzet), de productie- en distributiekosten (eveneens 11%) en een redelijke winst van 29% van de omzet af te trekken. De resterende 1 miljard euro is volgens FtV buitensporige winst en die wil de stichting via de rechter terugvorderen.

Wie niet wil betalen, krijgt het geneesmiddel niet

De berekeningen van FtV zijn gebaseerd op cijfers die AbbVie heeft aangeleverd tijdens een hoorzitting in het Amerikaanse Congres. Het zijn dus Amerikaanse cijfers en daar zijn de geneesmiddelenprijzen gemiddeld vier keer hoger dan bij ons. Als Nederland net zo veel zou bijdragen aan de kosten van onderzoek en ontwikkeling en aan de productie- en distributiekosten als de VS, dan zou je de bovenstaande percentages dus met vier moeten vermenigvuldigen. Als je dat doet, blijft er van de buitensporige winst niets meer over.

Als de rechter de claim van FtV toewijst, zal dat schadelijk zijn voor de volksgezondheid. De eis van FtV komt er op neer dat de maximumprijs voor geneesmiddelen omlaag gaat en de maximumprijzen zijn in Nederland, vergeleken met de VS en andere Europese landen, al vrij laag. Amerikaanse farmaceutische bedrijven zullen dan besluiten nieuwe geneesmiddelen niet meer op de Nederlandse markt te brengen. Niet alleen valt er dan weinig meer op verdienen, ze zullen ook vrezen dat andere landen dezelfde lage prijzen zullen eisen als hier in Nederland. Om prijsverlagingen in andere landen te voorkomen zullen ze het product waar ze in ons land toch al weinig winst op maken hier niet op de markt te brengen. Met alle gevolgen voor de behandeling en de gezondheid van patiënten.

Hoge prijzen zijn risicopremie

Als de Nederlandse rechter AbbVie dwingt geld terug te betalen, zou Donald Trump Nederland nog een rekening kunnen sturen voor alle kosten van onderzoek en ontwikkeling die de Amerikaanse belastingbetalers voor dit medicijn hebben gemaakt.

De hoge prijzen voor innovatieve geneesmiddelen zijn deels ook een risicopremie. De onzekerheid over hoe succesvol het product zal zijn op de markt is groot. Neem het afslankmiddel Wegovy, ook wel bekend onder de naam waaronder het wordt verkocht als diabetesmedicijn, Ozempic. Daar heeft de Deense fabrikant Novo Nordisk een paar jaar flink winst op gemaakt.

Sinds kort is er echter Zepbound van concurrent Eli Lilly. Zepbound werkt beter dan Wegovy: patiënten die Wegovy gebruiken vallen gemiddeld 14% af, voor Zepbound is dat 20%. Het gevolg is dat meer mensen Zepbound gaan gebruiken, terwijl de omzet van Wegovy is gedaald. Door deze omzet- en winstdaling is de aandelenkoers van Novo Nordisk sinds begin 2024 met een derde gedaald. Als een concurrerend product op de markt komt, kan dat dramatische gevolgen hebben voor de verkoop van een geneesmiddel. Fabrikanten willen daarom zo snel mogelijk zo veel mogelijk verdienen.

Geneesmiddelen vormen slechts klein deel van totale zorguitgaven

De uitgaven aan geneesmiddelen nemen al jaren minder toe dan de totale zorgkosten. De uitgaven aan geneesmiddelen zijn ook maar een betrekkelijk klein deel van de totale zorguitgaven. Minder dan tien procent van de totale zorguitgaven in Nederland zijn voor geneesmiddelen. De gezondheidsbaten van geneesmiddelen zijn een veelvoud daarvan. De uitgaven aan geneesmiddelen in Nederland zijn ook nog eens bijna de laagste in Europa. We moeten ons daarom niet blindstaren op de hoge prijzen van innovatieve geneesmiddelen.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Staar je niet blind op de hoge prijzen van innovatieve geneesmiddelen verscheen eerst op Wynia's Week.

Vooruitgang bestaat: op wellicht een paar dorpjes in de orthodoxe bijbelgordel na, doet autochtoon Nederland nergens nog moeilijk over gemengde huwelijken. Dat geldt trouwens ook voor ras: de familie Doorsnee is al lang gewend aan zoonlief die met een Surinaamse of Aziatische vriendin thuiskomt, of vice versa. Ruud Gullit heeft de ene na de andere blonde topvrouw aan zijn zijde gehad, en ik heb geen blanke man horen klagen dat hij onterecht het aanbod afroomde.

Effectiefste manier van integreren

Zoals Jan van de Beek in Migratiemagneet Nederland ook liet zien, zijn gemengde relaties voor immigranten de effectiefste manier van integreren in de samenleving. Hun kinderen staan cultureel en sociaal-economisch veel dichter bij de autochtone bevolking dan kinderen uit niet-gemengde huwelijken, hoewel ook die hier geboren zijn en hier naar school gaan.

Deels zal dat een zelfselectie-effect zijn: wie openstaat voor een partner uit een andere etnische en culturele groep, was toch al iemand die zich niet wenst op te sluiten in de eigen bubbel van herkomst. De invloed van de ‘vreemde’ partner valt dan in vruchtbare bodem en draagt ook vrucht bij de gezamenlijke kinderen.

Helaas staat daar tegenover een nog steeds groeiende groep van eerste, tweede en derde generatie immigranten, afkomstig uit traditionele moslimlanden, aan wie die vooruitgang vrijwel geheel voorbijgaat. Niet alleen komen ze binnen met een grote culturele afstand tot Nederland en tot westerse normen, maar het taboe op gemengde relaties behoort juist tot hun normen. Dat bevordert krachtig dat de culturele en sociaal-economische achterstand van zo’n groep van generatie op generatie in stand blijft.

Die krampachtige drang om de eigen bubbel gesloten te houden voor vreemden kan nog een graadje erger: in veel  islamitische landen zijn gearrangeerde neef-nicht-huwelijken schering en inslag. Trouwen moet dus niet slechts binnen de eigen cultureel-etnische stam, maar binnen de eigen familie.

Dit verschijnsel is geen religieus voorschrift, maar hangt wel sterk samen met de moslimcultuur. In Noord-Afrika en Turkije ligt het percentage consanguïne huwelijken (neef-nicht of achterneef-achternicht) rond de 25 procent; in Pakistan, Syrië en Afghanistan is het 50 procent. (Letten jullie op, Openbaar Ministerie? Deze column stelt dat inteelt in de cultuur van moslims zit).

Het is wetenschappelijk onomstreden dat kinderen uit relaties tussen naaste familieleden een veel hogere kans hebben op allerlei erfelijke ziektes. Dat komt omdat die ziektes recessief overerven: de ziekte uit zich pas in een kind als dat van beide ouders het desbetreffende gen erft.

Ziektelast wordt zichtbaar door immigratie

In de algemene bevolking zijn die afwijkende genen vrij zeldzaam, zodat het heel weinig voorkomt dat bij toeval twee mensen met elkaar trouwen die drager van dezelfde genetische afwijking zijn. Maar als beiden een gemeenschappelijke grootouder hebben (en dat is zo bij een neef-nicht huwelijk), en die grootouder was drager van zo’n gen, dan is de kans veel groter dat ze allebei drager van diezelfde afwijking zijn.

Dit kwalijke effect stapelt ook nog: als de traditie van neef-nicht huwelijken in een bevolkingsgroep al vele generaties bestaat, komt het ook voor dat neven en nichten meer dan één grootouder en meerdere overgrootouders gemeen hebben. Veel andere culturen kennen juist strenge taboes op huwelijken tussen naaste familieleden, en dat is dus terecht. Er valt echt wel wat op af te dingen dat alle culturen in alle opzichten even waardevol zijn.

De genetische ziektelast door het neef-nicht trouwen blijft in de landen van herkomst onder de radar, omdat er geen ‘controlegroep’ voorhanden is waaraan je dat verschil zou kunnen afmeten. Maar die ziektelast wordt zichtbaar door immigratie. In Groot-Brittannië leeft nu een grote groep Pakistani en hun nakomelingen, die nog vaker binnen de familie trouwen dan in Pakistan zelf. Volgens een artikel in de Daily Mail is 3 procent van alle geboortes in Groot-Brittannië nu in die groep Pakistani, maar zit daar 33 procent van alle baby’s met een ernstige genetische afwijking in. Zulke kinderen sterven ofwel jong, ofwel hebben levenslang dure zorg nodig.

Het kan niet anders of ook in Nederland levert het binnen de familie trouwen door vooral Turken, Syriërs, Afghanen en Noord-Afrikanen extra ziektelast op. De kosten daarvan heeft Van de Beek overigens niet meegenomen in Migratiemagneet Nederland.

Dat is ook niet het belangrijkste; wel, dat dit volkomen onnodig leed is. Binnen de familie trouwen hoeft helemaal niet van de koran. Dat was misschien eeuwen geleden nuttig om de clan en het bezit van de familie bij elkaar te houden. Gebruik je eenentwintigste-eeuwse hersens, zou je tegen de imams en andere opiniemakers in die groeperingen willen zeggen. Neem kennis van wetenschappelijk onomstreden feiten en handel daarnaar. Als je het aan je kinderen zelf overlaat, worden die echt niet massaal verliefd op een neef of nicht.

Wat betreft die recessieve erfelijke afwijkingen weten we nauwkeurig hoe dat op gen-niveau zit en welke schade dat veroorzaakt. Maar wat doet inteelt in bredere zin met een menselijke populatie? Een eigenschap als intelligentie is – simpel gezegd – voor meer dan de helft erfelijk, maar die hangt van een groot aantal genen af, en we weten niet welke. Het ligt voor de hand dat eeuwenlange inteelt ook niet gunstig is voor de intelligentie en psychische stabiliteit van een populatie.

Complexe kwestie

Het is een gegeven dat psychische kwalen als angststoornissen en psychoses bij etnische minderheden vaker voorkomen dan bij autochtonen, maar in hoeverre dat veroorzaakt wordt door neef-nicht-huwelijken is niet bekend. Op onderzoek naar het verband tussen inteelt en zulke effecten bij mensen rust natuurlijk een zwaar taboe. Voor dieren, daarentegen, is het een waarheid als een koe dat inteelt slecht is voor een populatie.

De landen die wereldwijd op kop lopen qua religieus fanatisme, corruptie en uitzichtloze economische stagnatie – Afghanistan, Pakistan, Soedan, Yemen, Syrië – zijn ook koplopers qua inteelt. Uiteraard is het een complexe kwestie, waarom het ene land gedoemd lijkt tot permanente ellende, terwijl andere landen wel de eenentwintigste eeuw omarmen en vooruitgang boeken. Toch vraagt een nuchter westers mens zich soms af: waarom blijft een cultuur zichzelf dit aandoen?

Je zou verwachten dat tenminste een organisatie als de WHO de boodschap uitdraagt dat het traditionele trouwen binnen de eigen familie ernstige gezondheidsrisico’s oplevert. Hoe naïef alweer, deze gedachte. In een rapport over consanguiniteit in Nederland vermeldt het RIVM het officiele WHO-standpunt:

‘Vanwege de genoemde culturele en sociale redenen voor een huwelijk tussen bloedverwanten is de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) van mening dat ontmoediging van huwelijken tussen bloedverwanten ongepast en ongewenst is.’

Onnavolgbare draai

De Unesco geeft hier zelfs de onnavolgbare draai aan dat het tegengaan van neef-nicht-huwelijken in strijd is met de Universele Verklaring over het Menselijk Genoom en de Mensenrechten, die elke vorm van genetische discriminatie verbiedt. Dus incest van een vader met zijn eigen kinderen verbieden is ook genetische discriminatie?  

Binnen de WHO en de VN is er blijkbaar een blok van islamitische en Afrikaanse landen aan wier archaïsche heilige huisjes niet getornd mag worden, en dan is ‘follow the science’ ineens niet belangrijk meer. 

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers is auteur van de bestsellers De Stikstoffuik (2023) en De Klimaatoptimist (2024), over energietransitie in Nederland. De boeken zijn HIER en HIER tebestellen. Informatie voor media en boekhandel: info@blauwburgwal.nl.   

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Arnout Jaspers: Meer diversiteit? Ja graag, met name bij de partnerkeuze door moslims verscheen eerst op Wynia's Week.

Hoe de samenleving naar ouderen kijkt en hoe ouderen naar zichzelf kijken, kan hand in hand gaan. Tegen hardnekkige, breed gedragen stereotyperingen is het immers moeilijk opboksen. Naast De Staatsinjectie geeft nog andere literatuur hier indringende voorbeelden van. Zo wordt in The Ballad of Narayama (1956) van de Japanse auteur Shichirō Fukazawa een nog vitale zeventigjarige vrouw, die naar haar gevoel sociaal overbodig is geworden, door haar zoon naar een berg gebracht om daar te sterven.  

In de werkelijkheid van vandaag bereidt D66 een wetsontwerp voor om mensen van 75 jaar en ouder hun leven te helpen beëindigen als zij van mening zijn dat hun leven is voltooid. Dit kan als een verbreding worden gezien van hedendaagse wettelijke mogelijkheden voor euthanasie en als een tegemoetkoming aan de wensen van oudere mensen, maar zeker ook als een vorm van leeftijdsdiscriminatie. Waarom op 75-jarige leeftijd? Is dat het moment waarop de vraag moet worden gesteld of het leven je nog wat te bieden heeft?

Voor degenen die voornamelijk met een economische blik naar de wereld kijken, biedt het wetsontwerp mogelijkheden om zorgkosten en uitkeringen van pensioenen te beteugelen. Het ontvallen van grote groepen ouderen is, ontegenzeggelijk, het financieel ontlasten van jongeren, zeker als aan het maatschappelijk rendement van oudere mensen in onze samenleving voorbij wordt gegaan. Maar is een wetsontwerp waarin wordt verordonneerd dat, ongeacht de leeftijd van mensen, voorwaarden moeten worden geschapen om het leven voor eenieder tot de laatste snik waardevol te laten blijven, niet verkieslijker?     

Hoogtijdagen van ageism

Voor het systematisch op een stereotype en overwegend negatieve manier wegzetten van mensen op basis van hun leeftijd is in 1969 door de Amerikaanse gerontoloog en psychiater Robert N. Butler de term ‘ageism’ geïntroduceerd. Maar in de praktijk kan ageism ook positief zijn. Als een jonge persoon in een overvolle bus van zijn plek opstaat en die ter beschikking stelt aan een ouder iemand, zien we dat doorgaans als een hoffelijke en respectvolle daad, zeker niet als minachting voor de ouderdom. Ook niet als er de vooronderstelling aan ten grondslag ligt dat een staanplaats voor ouderen niet comfortabel is. En als ouderdom wordt vereenzelvigd met wijsheid, komt geen oudere daartegen in het geweer.

In de eerste decennia na de Tweede Wereldoorlog tierde het ageism welig. Het was aan de jongere generatie om het land weer op te bouwen, en niet aan ‘verzwakte’ ouderen. De technologische vooruitgang ging – in de ogen van velen – aan het bevattingsvermogen van veel ouderen voorbij, woningtekorten voor jongeren dreven ouderen naar institutionele woonvormen in de periferie van steden of dorpen, jeugdwerkeloosheid werd aangepakt door ouderen te pushen eerder met werken te stoppen.

Kortom: van ouderen werd geen actieve rol in de samenleving meer verwacht, maar een disengagement, een zich terugtrekken uit de samenleving, omdat men niet meer van betekenis is. Dit sentiment heerste overigens niet alleen in West-Europese landen en blijkt een taai fenomeen. Een onderzoek uit 2004 wees uit dat maar liefst 91 procent van Canadese ouderen en 85 procent van hun leeftijdgenoten uit Amerika ageism ervaren: ze worden betutteld, genegeerd of behandeld alsof ze incompetent zijn.

Op het moment dat ook de oudere zelf gaat geloven dat ageism bij zijn sociale positie in de samenleving hoort, wordt het gevaarlijk. Het werkt een risico op verhoogde morbiditeit en mortaliteit in de hand. De psychologische gevoeligheid van ouderen voor reacties van de omgeving op de kalenderleeftijd is onderzocht onder leiding van de Israëlische hoogleraar en ageism-expert Liat Ayalon. Positieve reacties van de omgeving, zo bleek, leiden tot een positieve beleving van de gezondheid en bewerkstelligt dat men zich jonger voelt dan de kalenderleeftijd. Ook het omgekeerde is het geval.

Meetinstrumenten

Het traceren van ageism door middel van een daartoe ontworpen meetinstrument is pas iets van de laatste decennia. Sommige schalen meten enkel de negatieve aspecten en andere zowel de negatieve als positieve stereotyperingen. In de Ambivalent Ageism Scale (AAS) worden uitspraken gedaan waarin wordt beweerd dat ouderen om cognitieve hulp en fysieke bescherming vragen: ‘Het is goed om langzaam te praten tegen ouderen, want het duurt een tijdje voordat hij/zij begrijpt wat je bedoelt’, is een van de stellingen. Daarnaast worden uitspraken gedaan over het negeren van hulp: ‘Ook al zeggen ouderen geen hulp te willen, je moet ze altijd helpen.’ De derde groep uitspraken gaat over de woonsituatie van ouderen: ‘Het is goed dat ouderen in zorgcomplexen wonen, zodat ze zich geen zorgen hoeven hoeven maken over het vinden van een geschikte woning.’

Ayalon, maar ook andere onderzoekers, plaatsen kanttekeningen bij de bestaande meetinstrumenten. Overeenstemming is er over de componenten die moeten worden onderzocht, namelijk de cognitieve, de emotionele en de gedragscomponent. Denk aan stellingen als ‘Ik denk dat ouderen een last zijn voor de samenleving’, ‘Ik houd niet van gesprekken met ouderen’ en ‘Ik probeer contact met ouderen te vermijden’. Het probleem van de instrumenten zit onder meer bij de vraag wanneer iemand oud is en hoe zwaar de items van de verschillende componenten wegen.     

Naast de vraag hoe de samenleving over ouderen denkt, is de vraag interessant hoe de oudere zelf naar zijn plaats in de samenleving kijkt.

In ruim twintig Nederlandse gemeenten is in 2018 onderzoek gedaan naar het maatschappelijk beeld van ouderen, meer in het bijzonder naar de relatie tussen het maatschappelijk beeld dat thuiswonende ouderen zelf hebben, en bepaalde sociaal-demografische determinanten. Voor dit onderzoek hebben 5401 ouderen van 60 jaar en ouder een vragenlijst ingevuld.

Terugkerend beeld

De determinanten die significant bleken voor de ageism-score waren opleiding, inkomen en sociale participatie. Leeftijd en geslacht spelen geen dominante rol. Naarmate de respondent meer verdiende, hoger opgeleid was, of sociaal participeerde door middel van vrijwilligerswerk of door op de arbeidsmarkt actief te blijven, was de score op de ageism-schaal lager, wat betekent dat het als minder aanwezig werd verondersteld.

In De Staatsinjectie zien we dit beeld terug. Een vermogende, actieve oudere haalt juridisch verhaal, omdat hij vindt dat hij niet voldoet aan de kwalificaties om voor de Wet verplichte levensbeëindiging in aanmerking te komen. Het antwoord of hij in het gelijk wordt gesteld, wordt in het boek gegeven. 

Tinie Kardol publiceerde in september 2024 ‘De Staatsinjectie’, een zowel beklemmende als hilarische roman waarin ouderen in toenemende mate als kostenpost worden geschetst. Het boek is een uitgave van Uitgeverij Blauwburgwal, kost 15 euro en is overal verkrijgbaar, ook in de winkel van Wynia’s Week . Media en de boekhandel: info@blauwburgwal.nl

Tinie Kardol werd voor Wynia’s Week TV (annex podcast) uitvoerig geïnterviewd door Bart Collard.

Tinie Kardol was hoogleraar vergrijzingsvraagstukken aan de Vrije Universiteit Brussel en bestuurder in de ouderenzorg. Hij is gastdocent en verzorgt lezingen in binnen- en buitenland.

Het bericht Dankzij minder leeftijdsdiscriminatie gaan ouderen floreren verscheen eerst op Wynia's Week.

Als eerste land ter wereld had de Filippijnse overheid in 2021 daarvoor toestemming gegeven. Gouden Rijst is genetisch gemodificeerd om beta-caroteen in zijn rijstkorrels te produceren. Daaraan heeft deze rijst zijn karakteristieke goudgele tint te danken. Beta-caroteen wordt in het menselijk lichaam omgezet in vitamine A.

Liever angst dan rijst

Vitamine A-tekort is een groot probleem in menig ontwikkelingsland, waaronder dus de Filippijnen. Door vitamine A-tekort worden naar schatting jaarlijks een half miljoen kinderen blind, waarvan de helft een jaar later gestorven is. Natuurlijke bronnen van vitamine A zijn lever, vis en allerlei soorten fruit en groente, maar voor grote groepen mensen zijn die maar schaars voorradig of te duur. Dat het tekort kan worden opgeheven door een basisvoedsel dat net zo makkelijk te verbouwen is als gewone rijst, is dus een geschenk uit de hemel, zou je zeggen.

Maar dan heb je nog steeds een heel naïef beeld van Greenpeace: een door en door dogmatische club die liever angst dan rijst zaait, en die op de keper beschouwd over lijken gaat om de eigen agenda door te drukken. Greenpeace verzet zich te vuur en te zwaard tegen elke vorm van genetische modificatie, dus voeren ze ook tegen Gouden Rijst al jaren een desinformatie-oorlog.

Er is geen snipper bewijs dat deze genetische modificatie enig risico voor mens of dier oplevert, maar nu zijn ook de Filippijnse rechters dus in de leugens van Greenpeace getrapt, want ze geven als reden voor hun verbod: ‘de tegenstrijdige wetenschappelijke inzichten en onzekerheid over de risico’s en effecten van Gouden Rijst’. Er is nog hoop; de Filippijnse regering kan tegen deze uitspraak in beroep, en gaat dat ook doen.

Wetenschappelijk gezien is deze vorm van genetische modificatie al bijna ouderwets. Er is al decennia ervaring mee en de risico’s zijn uit en te na onderzocht (en bij correcte toepassing nihil), dus eigenlijk lopen Greenpeace en geestverwante clubs hier ver achter de feiten aan. Inmiddels zijn veel krachtiger technieken voor genetische modificatie beschikbaar waarbij inderdaad terdege zal moeten worden nagedacht over de risico’s.

Besmettelijke vaccins

Vorige maand publiceerde vakblad Science een Policy Forum over het ontwikkelen van besmettelijke vaccins (transmissible vaccines). Bij dieren weliswaar, maar medisch-biologisch is dat hetzelfde als bij mensen. Het idee is, dat je een vrij onschuldig virus dat al voorkomt bij een bepaalde diersoort, genetisch modificeert met een stukje genetisch materiaal van een ander, gevaarlijker virus. Dit stukje wekt dan na infectie een immuunreactie op tegen die gevaarlijke ziekte: het dier is gevaccineerd.

Bij mensen worden gemodificeerde verkoudheidsvirussen al gebruikt als ‘vector’ (transporteur) bij gentherapie. De vector bouwt een gewenst stukje genetisch materiaal in in alle cellen die hij besmet, bijvoorbeeld een ontbrekend gen in de lever waardoor de patiënt in kwestie een ernstige stofwisselingsziekte heeft. Deze virusdeeltjes zijn om voor de hand liggende redenen zo geconstrueerd dat ze niet van mens op mens kunnen overspringen.

Vaccineren tegen ebola en vogelgriep

In het geval van een besmettelijk vaccin wil je juist dat het gemodificeerde virus net zo besmettelijk blijft. In theorie hoef je dan maar één dier met zo’n gemodificeerd virus te besmetten en uit te zetten in de natuur, waarna vrijwel de hele populatie besmet raakt, en dus gevaccineerd is tegen de gevaarlijker ziekte. 

Zo zouden bijvoorbeeld mensapen in Afrika met een gemodificeerd verkoudheidsvirus gevaccineerd kunnen worden tegen ebola. Niet alleen sterven veel gorilla’s en chimpansees aan ebola, maar met enige regelmaat springt ebola over naar mensen, doordat die besmet vlees van mensapen eten, met angstaanjagende uitbraken tot gevolg. Conventionele vaccinatie van mensapen is uiteraard onmogelijk, omdat we dan elke gorilla, bonobo en chimpansee in het Congolese oerwoud zouden moeten vangen en inenten. Op vergelijkbare wijze zouden we vogelpopulaties kunnen vaccineren tegen de dodelijke H5N1-vogelgriep, waarover virologen zich ernstig zorgen maken dat die vroeg of laat gaat overslaan op mensen.           

Niettemin, het lijkt spelen met vuur: gemodificeerde, levende virussen loslaten in de vrije natuur, zonder mogelijkheid om achteraf nog op de rem te trappen. (Zie ook deze column, over omicron als corona-vaccin en de risico’s van levende vaccins.) Dit Policy Forum trapt veel open deuren in over zorgvuldige procedures en overleg met alle stakeholders voordat men aan zoiets begint. Het meest opmerkelijke is eigenlijk hoe de toon in twee jaar tijd is veranderd. In januari 2022 publiceerde Science namelijk ook een Policy Forum over dit onderwerp, waarvan de teneur was: hoe halen sommige virologen het in hun hoofd om hierover te beginnen.

Nog een andere, zeer krachtige nieuwe techniek voor genetische modificatie die tot nu toe volledig onder de publieke radar bleef, is de gene drive. Bij de nu gangbare genetische modificatie, zoals in het geval van de Gouden Rijst, draagt het gemodificeerde organisme het nieuwe gen wel over op zijn nageslacht, maar volgens de normale wetten van de erfelijkheid. Dus bij kruising van een Gouden Rijst-plantje met een gewone rijstplant krijgt de helft van het nageslacht dat gen voor beta-caroteen. Bij verder doorkruisen heeft nog slechts een kwart van de ‘kleinkinderen’ dat gen, enzovoort. Het gen wordt dus steeds zeldzamer in de populatie, en zal in veel gevallen zelfs spontaan uitsterven. 

Resistent tegen malaria-parasiet

Een gene drive is een ingenieuze DNA-constructie die deze manier van overerven ontduikt: alle nakomelingen van de kruising van een genetisch gemodificeerd exemplaar met een ongemodificeerd exemplaar erven de modificatie, en al die nakomelingen hebben nu ook deze gene drive. Zo’n gene drive-gen zal zich dus in opeenvolgende generaties als een soort virus door de hele populatie verspreiden. In theorie kun je dus door één gemodificeerd exemplaar los te laten in de natuur, een complete populatie genetisch modificeren. Dat zou bij mensen heel langzaam gaan, omdat een generatie circa twintig jaar duurt. Maar momenteel wordt onderzocht, of het mogelijk is om op deze manier alle malaria-muggen resistent te maken tegen de malaria-parasiet.

Decennialang hebben Greenpeace en een deel van de milieubeweging met spookverhalen over imaginaire gevaren gepoogd om nuttige toepassingen van de klassieke genetische modificatie te saboteren. Over besmettelijke vaccins en de gene drive heb ik ze nog nooit gehoord, terwijl daar wel echt wat te bespreken valt. Maar als ze die nieuwe ontwikkelingen ontdekken, is er helaas weinig hoop dat ze het debat daarover aangaan op een manier die echt wat bijdraagt aan de samenleving.

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers schreef de bestseller De Stikstoffuik. Deze zomer verschijnt zijn nieuwe boek, over energietransitie in Nederland. Informatie voor media en boekhandel: info@blauwburgwal.nl

Wynia’s Week viert het vijfjarig bestaan. Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers, kijkers en luisteraars. Doet u al mee?

Het bericht Met zijn spookverhalen heeft Greenpeace zich gediskwalificeerd voor het debat over genetische modificatie   verscheen eerst op Wynia's Week.

Het streven naar meer veiligheid en betere gezondheid is bijkans algemeen geaccepteerd en onomstreden. Wie kan daar nou tegen zijn? In de media – van links tot rechts – strijden artikelen en reportages over falende veiligheid en aantasting van gezondheid om voorrang. Van Tata Steel tot Chemours en van Babboe-bakfietsen tot onveilige spoorwegovergangen: het nieuws staat er bol van. En laten we de stroom aan rapporten waarin rampspoed gerelateerd aan milieu en klimaat over ons wordt uitgestort niet vergeten.

Enorme vooruitgang

Vanuit de optiek van het individu is het belang van veiligheid en gezondheid evident. En wat dat betreft is er goed ‘nieuws’ want qua veiligheid en gezondheid is er al enorme vooruitgang geboekt. Dit is evident in vrijwel alle statistieken, het meest dramatisch vergeleken met honderd of tweehonderd jaar geleden, maar in veel gevallen ook nog enigszins als je slechts tien of twintig jaar terugkijkt. Een en ander wordt tevens weerspiegeld in de almaar stijgende gemiddelde levensverwachting, het vrijwel afwezig zijn van grote door mensen veroorzaakte rampen met veel slachtoffers, en het feit dat het overgrote deel van de bevolking in onze contreien een rustig en beschut bestaan leidt zonder ernstige inbreuken op persoonlijke veiligheid en gezondheid (uiteraard afgezien van de problemen gerelateerd aan veroudering).

Deze nuchtere constateringen worden echter door een tsunami van negatieve en vaak sensationele berichtgeving over allerhande specifieke incidenten, problemen en ontsporingen met betrekking tot veiligheid en gezondheid overspoeld, en daarnaast worden sommige meer algemene problemen op hysterische wijze gepresenteerd.

De niet aflatende focus op veiligheid en gezondheid is dus in het licht van de enorme structurele vooruitgang behoorlijk doorgeslagen en vaak irrationeel. Hoewel die aandacht psychologisch en emotioneel begrijpelijk is, mogen we de ogen niet sluiten voor de nadelen en gevaren van excessieve aandacht en de daaruit voortvloeiende onverstandige beleidskeuzes. Oftewel: het ondanks alle vooruitgang blijven verabsoluteren van veiligheid en gezondheid brengt grote nadelen met zich mee en zadelt de maatschappij op met nodeloos hoge kosten en te vergaande inperkingen van de vrijheid van handelen van burgers. Wat zijn nu de belangrijkste oorzaken en gevolgen van de hedendaagse extreme en niet zelden irrationele focus op veiligheid en gezondheid?

De eerste oorzaak heeft te maken met het simpele feit dat de normen enorm zijn aangescherpt. Zo is er recent grote ophef ontstaan over PFAS. PFAS is een chemische stof die al vele jaren in duizenden producten wordt aangewend, zoals in smeermiddelen, verpakkingen, antiaanbaklagen van pannen, textiel en cosmetica, koffie, thee, eieren, graanproducten, enzovoorts. Ondanks dat we dat dus met zijn allen al ons hele leven binnenkrijgen wordt er gesteld dat we een ernstig gezondheidsrisico lopen.

Dat komt omdat er te hoge, dus vermeend ongezonde, concentraties in allerlei producten worden aangetroffen. Maar de als acceptabel beschouwde grenswaardes zijn tot op absurde hoogte opgeschroefd. EW-columnist Simon Rozendaal heeft uitgerekend dat een voorgestelde norm van 100 nanogram per liter drinkwater voor de som van twintig belangrijke PFAS neerkomt op 0.00000001 procent per liter drinkwater. Het RIVM achtte tot 2016 een consumptie van 87 nanogram (0,000000087 gram) per kilo lichaamsgewicht per week veilig. Maar toen verlaagden de Europese instanties de norm met een factor twintig en is het RIVM onder politieke druk gezwicht en heeft de absurde nieuwe norm overgenomen. 

Dwaze bangmakerij

In september 2023 meldde de NOS op gezag van The Guardian dat mensen in bijna heel Europa kampen met giftige stoffen in de lucht. ‘Zo’n 98 procent van de Europeanen woont volgens de Britse krant in gebieden waar de hoeveelheid zeer schadelijke stoffen in de lucht de richtlijnen van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) overschrijdt.’ Hoe houden we het hier vol met zijn allen, zou je denken? En hoe zit het met de inwoners van, zeg, Jakarta, New Delhi, Lagos, Nairobi, Mexico Stad en Sao Paulo, waar de luchtvervuiling vele malen erger is? Je hoeft werkelijk geen arts te zijn om in te zien dat we hier met dwaze bangmakerij te maken hebben.

Eenzelfde conclusie kan worden getrokken als we de kop van een artikel in NU.nl van 22 april beschouwen: ‘Jaar vol klimaatrampen voor Europa, extreem weer eist steeds meer levens.’ Het artikel is gebaseerd op een overzicht van de Europese klimaatdienst Copernicus en de meteorologische koepelorganisatie WMO. Stormen eisten vorig jaar 63 levens in Europa. Door overstromingen kwamen 44 mensen om en bosbranden maakten evenveel slachtoffers. Welnu, in de eerste plaats zijn deze aantallen peanuts. Vergelijk dit met de meer dan 50.000 doden door de aardbeving in Turkije en Syrië. Daarnaast zijn niet alle slachtoffers direct toe te schrijven aan klimaatverandering (zoals de auteurs ook zelf toegeven). En bovendien zijn er élk jaar doden door extreem weer; al eeuwenlang. Kortom, opnieuw dwaze bangmakerij.

De onderliggende gezondheidsnormen zijn dus tot belachelijke hoogte opgeschroefd. Dit hangt ook samen met het simpele feit dat we nu extreem beter kunnen meten dan vroeger. Waar men rond 1970 ‘slechts’ één part per miljoen (ppm) kon meten, is dat via één part per miljard nu opgelopen tot één part per duizend biljoen, oftewel een percentage voorafgegaan door vijftien nullen achter de komma. Een nauwelijks te bevatten enorme toename die heeft geleid tot een nauwelijks te bevatten minuscule meetprestatie. Zodoende worden ook extreem kleine hoeveelheden schadelijke stoffen gemeten die echter zo’n gering deel uitmaken dat ze geen enkel reëel gevaar meer vormen. Maar dat wordt over het hoofd gezien.

Dit steeds verder aanscherpen van de normen beperkt zich niet alleen tot een gegeven stof maar kan ook worden vastgesteld in het almaar oproepen van nieuwe, ‘ernstige’ dreigingen als de vorige zijn opgelost. Decennia geleden waren er onmiskenbaar serieuze problemen met bijvoorbeeld zwaveldioxide en later dioxine. Die zijn goeddeels opgelost maar, hupsakee, daar doemen weer nieuwe op. Zo blijven we bezig met steeds trivialere problemen.

De wet van Tocqueville gaat op

Het is dus nooit genoeg en dat duidt op een tweede achterliggende oorzaak van de vaak doorgeslagen focus op veiligheid en gezondheid: het steeds kleiner wordend restant aan onveiligheid en ongezondheid wordt als steeds problematischer ervaren. Dit fenomeen van groeiende onvrede ondanks grote objectieve vooruitgang doet denken aan de befaamde wet van Alexis de Tocqueville. De Franse filosoof en staatsman constateerde dat de burgerij aan de vooravond van de Franse Revolutie onverzoenlijker was dan ooit, hoewel het overgrote deel van de feodale wetten en praktijken al was afgeschaft. (Bij de bestorming van de Bastille waren nog slechts zeven gevangenen aanwezig). Dit kennelijk vaker voorkomend psychologisch fenomeen – een volk komt in opstand wanneer de toestand beter wordt, niet wanneer ze slechter wordt – kan mede verklaren waarom de reactie op resterende minimale onveiligheid en ongezondheid zo irrationeel is.

Naast het feit dat de normen extreem zijn opgeschroefd en dat de feitelijke enorme vooruitgang op veel gebieden qua veiligheid en gezondheid vaak een averechts effect heeft in termen van acceptatie van het onbeduidende restant, is er nog een andere oorzaak van de hedendaagse extreme focus op veiligheid en gezondheid. Dat betreft de opkomst van sociale media waardoor persoonlijke, individuele ervaringen razendsnel gedeeld kunnen worden en een enorm publiek kunnen bereiken. Een veelal zeer heftige of traumatiserende gebeurtenis met betrekking tot veiligheid en gezondheid – een dramatisch verkeersongeluk, een bijzondere ziekte en overlijden – leidt tot een, alleszins begrijpelijke, emotionele golf van mededogen en bezorgdheid.

Als het dan gaat om een tamelijk uniek, individueel geval, dat in het algemeen nauwelijks voorkomt, kan de eruit voortvloeiende roep om actie of maatregelen ter voorkoming van herhaling makkelijk disproportioneel worden. Kosten noch moeite worden dan gespaard om een probleem op te lossen dat in feite in de maatschappij als geheel uiterst klein is. Het lijkt erop dat een groot deel van de reguliere media hierin kritiekloos meegaat en ook niet of nauwelijks oog heeft voor de big picture. Sensatiezucht, soms ontaardend in hysterie, en eenzijdige focus op negatieve zaken doen de rest.

In een dergelijk klimaat komen politici onder enorme druk te staan in te grijpen en algemene maatregelen te nemen die velen raken maar extreem weinigen baten. Je zou verwachten dat politici het hoofd koel houden en op basis van een nuchtere op feiten gebaseerde analyse besluiten hierin niet mee te gaan, maar het omgekeerde lijkt het geval. Scoren voor de bühne, meeliften op populistische golven en de ogen sluiten voor het grotere plaatje zijn tegenwoordig schering en inslag. De neiging van politici om zich uiterst gedetailleerd met hele specifieke zaken bezig te houden, in plaats van de grote lijn uit te zetten, sluit hier naadloos bij aan. Common sensegaat er dan aan.

De gevolgen van een absurde focus op en verabsolutering van veiligheid en gezondheid zijn even evident als schadelijk. Het compleet uit het oog verliezen van de balans tussen kosten van de maatregelen en baten in termen van toegenomen veiligheid of gezondheid impliceert potentieel enorme economische schade. Schaarse middelen die veel efficiënter elders hadden kunnen worden ingezet, worden verspild. Maar de schadelijke gevolgen zijn niet alleen economisch van aard.

De eigen verantwoordelijk wordt aangetast

Het op vele terreinen tot op dwaze hoogte opschroeven van de eisen betekent dat ze veel minder serieus genomen zullen worden door mensen met gezond verstand, zodat de instanties die hiermee op de proppen komen hun geloofwaardigheid verliezen. Dit kan heel vervelend uitpakken als er écht iets aan de hand is en de dan terechte waarschuwingen worden genegeerd.

Wellicht nog kwalijker is dat het in onzinnige mate reduceren van ‘gevaar’ ertoe kan leiden dat natuurlijke afweermechanismen en elementaire eigen verantwoordelijkheid worden aangetast. ‘Was mich nicht umbringt, macht mich stärker,’ zei Friedrich Nietzsche. Dit blijkt niet alleen psychologisch te kloppen – door tegenslag te overwinnen word je sterker – maar vaak ook natuurwetenschappelijk. Een béétje gif kan juist gunstig uitpakken voor mens, natuur en milieu omdat het de natuurlijke weerstand vergroot. Giftig is een relatief begrip en de ‘mate van’ wordt bepaald door concentraties en doses (Wet van Paracelsus). Te veel is uiteraard slecht, maar een beetje kan heel nuttig zijn.

Een min of meer vergelijkbaar fenomeen op een geheel ander terrein is het over-beschermen van kinderen door ze bijvoorbeeld zelden of nooit buiten te laten spelen en op eigen houtje dingen te laten uitproberen (uiteraard binnen bepaalde grenzen die elke verstandige ouder kent). Door ook het allerkleinste gevaar uit te schakelen wordt de weerbaarheid, mogelijk fataal, ondermijnd.

Hysterie in plaats van gezond verstand

Een laatste nadelig gevolg is nog dat algemene maatregelen gebaseerd op absurd hoge normen zo goed als iedereen treffen terwijl slechts zeer weinigen er baat bij hebben (zo dat überhaupt al het geval is). Denk aan zware astmapatiënten bij luchtverontreiniging. Of voedingsstoffen voor zuigelingen. Of maatregelen tegen Corona. Het is veel verstandiger het beleid toe te spitsen op die specifieke groepen die daadwerkelijk serieus gevaar lopen en de vele anderen met rust te laten. Dan bereik je het zo goed als zelfde resultaat met een gigantisch lagere inspanning en dito kosten. En je legt geen nodeloze restricties op aan de overgrote meerderheid van de bevolking.

Die laatste constatering is wellicht de meest belangrijke. De cumulatie van absurde, specifieke eisen qua gezondheid en veiligheid tasten de vrijheid en ongedwongenheid van de gemiddelde burger aan. Iedereen wordt geraakt door maatregelen tegen een ‘probleem’ dat sowieso onbeduidend is dan wel slechts voor een hele kleine groep relevant. In plaats van te vertrouwen op het gezond verstand van de overgrote meerderheid van de bevolking, met verantwoordelijkheid voor hun eigen keuzes, zet te veel beleid aan tot angsthazerij en hysterie. Er wordt op uiterst dubieuze gronden vaak van alles en nog wat aan iedereen opgelegd hetgeen het leven er niet leuker (en goedkoper) op maakt. Relax en geniet – dat is veel beter.

Dr. Ton Appels is econoom, publicist en gepromoveerd op een proefschrift over bedrijfssubsidies: ‘Political Economy and Enterprise Subsidies’. Hij was zo’n 25 jaar werkzaam in het bedrijfsleven en 9 jaar in het hoger onderwijs. Appels is auteur van boek ‘Pleidooi voor het Kapitalisme’.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de lezers, kijkers en luisteraars. Bent u al donateur? Hartelijk dank!

Het bericht Onze obsessie met veiligheid en gezondheid maakt het leven er niet leuker op. Relax en geniet, dat is beter (en goedkoper) verscheen eerst op Wynia's Week.

Ongeveer tegelijkertijd benoemde minister van Natuur en Stikstof Christianne van der Wal een eigen praatclub: de Ecologische Autoriteit. Die komt nu met een even voorspelbare boodschap: het gaat slecht met de natuur, er moet nú actie ondernomen worden voor herstel.

NatuurDoelAnalyse

Waar ging het deze week om? Van elk stikstofgevoelig Natura2000-gebied moet een NatuurDoelAnalyse (NDA) gemaakt worden, een uitvoerige rapportage hoe de ‘staat van instandhouding’ (de officiële wettelijke term) van de natuur in dat gebied is, en vooral: of die sinds de aanwijzing van het gebied als Natura2000 (meestal rond de eeuwwisseling) verslechterd of verbeterd is. En op basis daarvan een plan van aanpak.

Dat gebeurt door lokale natuurbeheerders. Daar zijn wel richtlijnen voor, maar het is onvermijdelijk dat ze het allemaal op hun eigen manier invullen. De Ecologische Autoriteit bekijkt al die NDA’s in samenhang en doet daar een soort peer-review op.

Op zichzelf heel verstandig, en hun oordeel is bepaald niet mals: de meerderheid van die NDA’s is kwalitatief onder de maat. Grootste probleem is, dat heel veel gegevens ontbreken, met als ernstigste manco dat de staat van het gebied ten tijde van de aanwijzing als Natura2000 veelal niet, of onvoldoende, bekend is. Als je de staat nu niet kunt vergelijken met de staat van toen, weet je niet of er sprake is van verslechtering. En dat is allesbepalend in de Europese wetgeving: Natura2000-gebieden mogen niet verslechteren. Als verslechtering niet is aangetoond, hoef je strikt genomen als natuurbeheerder niks te doen.    

Dat die NDA’s qua data gatenkazen zijn, is niets nieuws, zie deze column uit mei 2023. Maar ook bij het ontbreken van relevante data kun je volgens de Ecologische Autoriteit nog alle kanten op. Dat is voor één voorbeeld, het Aamsveen in Overijssel, tot in detail uitgezocht door de redactie van Agrio.

0,09 hectare

Ook voor het Aamsveen ontbreken gegevens over de staat van dit gebied bij de aanwijzing als Natura2000-gebied in 2004. Met name over de staat van een piepklein stukje ‘herstellend hoogveen’ in het Aamsveen. Maar volgens de Ecologische Autoriteit is het nu in slechtere staat dan het beoogde doel als het hoogveen volledig hersteld is, dus moet het sinds 2004 verslechterd zijn, althans dit is niet uit te sluiten.

Nota bene: dit gaat over 0,09 hectare herstellend hoogveen. Dat is zoiets als het strafschopgebied van een voetbalveld. En alleen om dit lapje grond te laten floreren, geldt de zeer lage KWD (kritische depositie waarde, de maximale stikstofbelasting) van herstellend hoogveen, en kan er 25 kilometer in de omtrek vrijwel niets meer wegens overschrijding van de drempelwaarde voor stikstof: geen woningbouw, geen nieuwe elektriciteitsleidingen, geen evenementen, en barbecueën in je achtertuin kan eigenlijk ook niet. 

Het perfide voorzorgbeginsel

Aamsveen is geen incident, het is exemplarisch voor hoe de Ecologische Autoriteit alle twijfelgevallen beoordeelt: omkering van de bewijslast. ‘Tal van maatschappelijke groeperingen stellen vragen bij de betrouwbaarheid van natuurgegevens en de concreetheid van doelen. Echter, vanwege het geldende voorzorgsbeginsel zal twijfel of onzekerheid geen oplossing bieden. Integendeel. Bij aanwijzingen dat het slecht gaat met de natuur (bijvoorbeeld bij een overschrijding van de kritische depositiewaarde voor stikstof) én bij gebrek aan natuurgegevens die deze aanwijzingen kunnen ontkrachten, ligt er juridisch juist een zwaardere motiveringsplicht bij de initiatiefnemer en vergunningverlener.’

Hier zien we het perfide voorzorgbeginsel weer opduiken, de helaas door de Raad van State omarmde dooddoener waarmee je als milieuactivist ook je zin krijgt als je geen data en geen argumenten hebt. Want dan valt ‘verslechtering niet uit te sluiten’.

En natuurlijk sluit ook de Ecologische Autoriteit aan in de rij van instanties, politici en ecologen die ons wijs willen maken dat er geen keus is: dat Nederland op slot zit vanwege de erbarmelijke staat van onze natuur. Terwijl Nederland toch echt op slot zit door zelf gecreëerde, wurgende stikstofregels die geen enkel ander EU-land hanteert.

Daar mag niet aan getornd worden; het is voor de Ecologische Autoriteit niet eens een bespreekpunt. De enige uitweg is volgens hen om volgens het huidige, dwangneurotische systeem de natuur te herstellen. ‘Daarmee ontstaat ook het zo noodzakelijke perspectief. Perspectief op herstel van een goede milieukwaliteit, die niet alleen bijdraagt aan de natuur, maar ook aan de gezondheid van de mens.’ 

Slecht voor de gezondheid

Daarmee zijn we aangeland bij het kwalijkste stuk desinformatie over het stikstofprobleem in Nederland: dat het een volksgezondheidsprobleem zou zijn. Mensen hebben begrijpelijkerwijs heel veel (belasting)geld over voor de gezondheid van hun medemens, maar aanzienlijk minder voor beschermde natuur. Dat weet de sector ook. Dus moet het stikstofprobleem worden verkocht als een bedreiging van onze gezondheid.

Jaren langer op een huis moeten wachten omdat de bouw volgens de huidige regelgeving te veel stikstof uitstoot, kun je desnoods nog aan de burger uitleggen als je daarmee mensenlevens zou redden, of zieke kinderen een beter leven geeft, maar niet omdat een lapje hoogveen ergens in Overijssel ter grootte van een strafschopgebied moet ‘herstellen’. Dus wordt telkens de suggestie gewekt dat als hoogveen last heeft van te veel stikstofdepositie, die stikstof ook mensen vergiftigt.

Maar zeker de stikstofuitstoot die gepaard gaat met de bouw van een woonwijk is zo gering, dat die een volstrekt verwaarloosbare invloed heeft op de volksgezondheid.

Stop met omkering van de bewijslast

Er zijn Europese regels voor de luchtkwaliteit met normen voor NH3, NOx en fijnstof. Bij overschrijden van die – zeer strenge – normen kun je een zinnig gesprek voeren over de invloed van stikstof op de volksgezondheid. Maar Nederland voldoet ruimschoots aan die Europese normen voor luchtkwaliteit. Het zijn onze eigen, uniek Nederlandse normen voor stikstofdepositie op Natura2000-gebieden die momenteel de maatschappij voor een flink deel lamleggen en splijten tot op het bot.

Hier ligt een schone taak voor de nieuwe minister van Landbouw (een nieuwe minister voor stikstof komt er vast niet): eis van de Ecologische Autoriteit dat ‘verslechtering’ van Natura2000-gebieden wordt onderbouwd met data, niet met omkering van de bewijslast.

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers schreef De Stikstoffuik, het boek dat ontleedt hoe Nederland in de handen van activistische ecologen raakte en zichzelf zo als enige land ter wereld een ‘stikstofcrisis’ bezorgde. Hij bereidt nu een boek voor over ‘de Nederlandse energietransitie’.

Wynia’s Week viert deze maand het vijfjarig bestaan. Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers, kijkers en luisteraars. Doet u al mee – ook in 2024?

Het bericht Kwalijkste desinformatie is dat stikstof onze gezondheid zou bedreigen verscheen eerst op Wynia's Week.

De twee andere locaties waar deze behandelingen worden uitgevoerd, verbonden aan de universitaire ziekenhuizen van Utrecht en Leiden/Amsterdam, zouden van de minister moeten sluiten. Volgens de rechter was het besluit van Kuipers niet zorgvuldig en evenwichtig.

Was het toeval of zag Kuipers de bui al hangen en verdween hij daarom als een dief in de nacht?

Slecht nieuws voor de patiënten? Welnee

Het was aan Conny Helder – Kuipers opvolger tot D66 een vervanger heeft gevonden – om de scherven van het mislukte beleid bij elkaar te vegen. Dat deed ze niet al te gracieus. Ze zei de uitspraak van de rechter te betreuren. ‘Dit is slecht nieuws voor alle betrokkenen en met name de patiënten’, aldus de minister. Dit slechte nieuws was niet, zoals de minister deed voorkomen, de schuld van de rechter, maar van het geklungel van haar eigen minister en voormalige collega Kuipers.

De suggestie die werd gewekt door minister Helder dat de uitspraak slecht was voor patiënten, was ook misplaatst. De kinderhartchirurgie is in ons land van zeer goed niveau, ook zonder verdere concentratie. Het is niet voor niets dat het overlijdensrisico aan hart- en vaatziekten in ons land ongeveer de laagste in Europa is.

Bij de kinderhartchirurgie gaat het gelukkig om maar een beperkt aantal patiënten per jaar. Het is ook een medische behandeling waar de minister wat over te zeggen heeft: hij geeft de vergunningen af voor bijzondere en gespecialiseerde medische behandelingen zoals kinderhartchirurgie. De vernietiging van het besluit over de kinderhartchirurgie door de rechter heeft echter ook gevolgen voor andere, veel voorkomende behandelingen zoals kankerbehandeling of een nieuwe heup. Veel meer patiënten dan alleen kinderen met aangeboren hartafwijkingen zullen te maken krijgen met het besluit van de rechter.

De concentratie van zorg gebeurt op basis van zogenaamde volumenormen: het minimale aantal behandelingen dat een ziekenhuis moet uitvoeren om deze vorm van zorg te mogen blijven aanbieden. De gedachte is dat als een ziekenhuis minder doet dan dit aantal, de kwaliteit van zorg slechter is. In zijn uitspraak zegt de rechter dat minimum volumenorm wetenschappelijk goed onderbouwd en geaccepteerd moeten zijn. Bij de kinderhartchirurgie was dat niet het geval.

De wetenschappelijke literatuur laat zien dat de minimum volumenormen meestal betrekkelijk laag zijn. Dit heeft gevolgen voor de concentratie van bijvoorbeeld kankerbehandelingen. Ziekenhuizen die kankerzorg dreigen te verliezen zullen, gesterkt door de uitspraak over de kinderhartchirurgie, dit nu waarschijnlijk vaker via de rechter proberen te voorkomen door te wijzen op het ontbreken van wetenschappelijke onderbouwing. Of door te zeggen dat ze voldoen aan de minimumnormen uit de wetenschappelijke literatuur.

Het opleggen van volumenormen is een manier waarop de zorg wordt geconcentreerd in een beperkter aantal ziekenhuizen. Voor patiënten is de concentratie van zorg binnen ziekenhuisorganisaties vaak nog belangrijker. Veel ziekenhuizen zijn de afgelopen jaren door fusies uitgegroeid tot organisaties met meerdere vestigingen. Steeds vaker besluiten bestuurders van ziekenhuizen met meerdere locaties tot concentratie binnen een van de vestigingen.

Politici hebben weinig middelen om concentratie van zorg te stoppen

De ene locatie wordt dan een ziekenhuis voor acute zorg met een uitgebreide spoedeisende hulppost waar de acute hartoperaties en verloskunde wordt geconcentreerd. De andere vestiging wordt een focuskliniek voor planbare zorg zoals heupoperaties, galblaasoperaties en staaroperaties. Recent hebben bijvoorbeeld het Gelre ziekenhuis met vestigingen in Apeldoorn en Zutphen en het HagaZiekenhuis in Den Haag en Zoetermeer dergelijke concentratie aangekondigd. Andere ziekenhuizen, zoals het St Jansdal  in Harderwijk en Lelystad, deden dit al eerder. Ook het Zuyderland Medisch Centrum met vestigingen in Heerlen en Sittard overweegt concentratie van acute en planbare zorg op twee verschillende locaties.

Deze concentratieplannen roepen onder de lokale bevolking altijd veel verzet op. Zij worden daarin gesteund door politici. GroenLinks-PvdA-leider Frans Timmermans liep voorop in een demonstratie voor het behoud van een volwaardig ziekenhuis in Heerlen. Tijdens het SBS6-verkiezingsdebat besloten de aanwezige lijsttrekkers spontaan dat niet alleen het ziekenhuis in Heerlen maar alle streekziekenhuizen open moesten blijven. Voor de formerende partijen komt de uitspraak van de rechter daarom wel goed uit. Zowel PVV, NSC als BBB willen streekziekenhuizen open houden.

Politici hebben weinig middelen om deze vorm van concentratie van zorg tegen te houden, ondanks dat ze vaak de indruk wekken van wel. Een paar maanden geleden was ik aanwezig op een bijeenkomst met gemeenteraadsleden en politici in het gemeentehuis in Zutphen. De aanleiding was het voornemen van het Gelre ziekenhuis om de 24/7 spoedeisende hulp en de acute verloskunde in het ziekenhuis in Zutphen te sluiten. De aanwezige Tweede Kamerleden buitelden over elkaar heen in hun verontwaardiging over dit voorgenomen besluit. Het kersverse Tweede Kamerlid Jimmy Dijk van de SP riep dat hij het wel zou tegenhouden.

De regels voor fusies aanscherpen kan wél

Ik antwoordde hem dat politici geen loze beloftes moeten doen en bij burgers geen valse hoop en verwachtingen moeten wekken. Politici gaan niet over het sluiten van ziekenhuisafdelingen. Hij reageerde boos dat politiek de baas was. Enkele weken na de bijeenkomst sloot per direct de afdeling acute verloskunde in Zutphen. Korte tijd later sloot ook de 24/7 spoedeisende hulp. Van Dijks belofte aan de gemeenteraad en burgers van Zutphen om dit tegen te houden, is verder niets meer vernomen.

Ziekenhuizen zijn private instellingen die zelf besluiten hoe ze de zorg voor patiënten organiseren. Daar kan en moet de politiek zich niet mee bemoeien. Waar politici wel iets aan kunnen doen, is aan fusies in de zorg. Ziekenhuizen met meerdere vestigingen zijn het gevolg van fusies. Op dit moment zien we een nieuwe golf van fusies en overnames. Het Antonius Ziekenhuis in Sneek en Ziekenhuis Tjongerschans in Heerenveen willen samengaan en een nieuw ziekenhuis bouwen in Joure. Het academisch ziekenhuis in Maastricht heeft aangekondigd het St Jansdal ziekenhuis in Weert te willen overnemen.

De Autoriteit Consument en Markt, de toezichthouder, is in het verleden zeer lankmoedig geweest bij fusies en overnames. Als politici streekziekenhuizen willen behouden, zouden ze de regels voor fusie moeten aanscherpen en het moeilijker moeten maken dat er nog meer grootschalige ziekenhuisorganisaties ontstaan.

Hoogleraar economie Wim Groot schrijft enkele keren per maand voor Wynia’s Week. 

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank! 

Het bericht Minister Ernst Kuipers is weg en zijn beleid grotendeels ook verscheen eerst op Wynia's Week.