Het meten van het volume van de wereldhandel valt niet mee. Het CPB slaat er maandelijks een heroïsche slag naar. Daarbij zijn de rekenmeesters afhankelijk van nationale bronnen uit de hele wereld. Die zijn met de nodige onzekerheden omgeven, dus de cijfers vormen bepaald geen op de millimeter nauwkeurige meting. Maar een redelijk betrouwbaar beeld geven ze waarschijnlijk wel en wereldwijd respecteren economen de CPB-cijfers.

In april voorspelde het IMF nog ongeveer een halvering van de groei van de wereldhandel ten opzichte van de groei in 2025. De CPB-cijfers laten echter juist een versnelling zien. In de eerste vijf maanden van 2026 was het volume van de wereldhandel volgens het CPB 5,3% hoger dan in dezelfde periode vorig jaar. In heel 2025 groeide de wereldhandel nog met 4,3%.

Bron: CPB

Je zou denken dat de vlag dan uit gaat en dat economen zich aan kritische zelfreflectie onderwerpen door zich af te vragen hoe het komt dat ze er (tot dusver) zo spectaculair naast zitten. Niets van dat alles. Met een ogenschijnlijk forse dosis tegenzin passen economen hun voorspellingen aan nu de cijfers een heel ander beeld schetsen dan zij eerder voorspelden.

Het IMF, bijvoorbeeld, heeft de raming voor de wereldhandelsgroei dit jaar in juli met 0,7% verhoogd. Met hun meest recente raming voorziet het IMF evenwel nog altijd een lagere groei dit jaar dan vorig jaar. Doordat de eerste vijf maanden van het jaar juist een hogere groei hebben opgeleverd, impliceert de nieuwste IMF-raming een vrij dramatische – en mijns inziens uiterst onwaarschijnlijke – terugval van de wereldhandel in de rest van het jaar.

Eigenlijk is zo’n aanpassing van de groeiprojectie die het IMF in juli doorvoerde niet veel meer dan het verwerken van realisaties over voorbije maanden. Het is dus meer achterom kijken dan vooruit kijken. In zekere zin ontkent het IMF de cijfers over de eerste vijf maanden van het jaar. Men houdt immers feitelijk vast aan de eerdere visie dat de wereldhandelsgroei dit jaar zal vertragen.

Zo komt de meest evidente vraag bij dit soort instellingen niet eens op tafel, of tenminste niet in het openbaar: hoe kan het dat de groei van de wereldhandel niet terugvalt maar juist versnelt? Laat ik dan maar proberen een antwoord te bedenken.

Ten eerste kan het natuurlijk zijn dat de groei van de wereldhandel in de tweede helft van het jaar alsnog behoorlijk terugvalt. Immers, tijdens de pandemie hebben ondernemers ervaren wat er kan gebeuren als de logistiek in de wereld danig wordt verstoord. Toen kregen ze te maken met ernstige tekorten aan grond- en hulpstoffen en halffabricaten. Om een herhaling van die ellende voor te zijn, hebben ze in de eerste maanden na het uitbreken van de gevechtshandelingen in Iran wellicht uit voorzorg zo veel mogelijk voorraden opgebouwd. Dat heeft de internationale handel in de eerste maanden na het uitbreken van de oorlog ongetwijfeld een tijdelijke impuls gegeven. Maar dat kan mijns inziens niet het hele verhaal zijn.

Een andere verklaring die vaak wordt genoemd, ook door het IMF uiteraard, is dat de explosieve toename van de mondiale investeringen in kunstmatige intelligentie de internationale handel een sterke impuls heeft gegeven. Het lijkt mij evident dat dat het geval is. Wat mij dan niet duidelijk is, is waarom zulke investeringen in de tweede helft van het jaar zodanig zouden terugvallen dat de nogal zuinige groeiraming van het IMF voor de wereldhandelsgroei alsnog uit kan komen. Zouden ze bij het IMF niet luisteren naar wat bedrijven bij de presentatie van hun kwartaalcijfers zeggen over de voorgenomen investeringen in AI?

De wereldhandel kan wel wat hebben

Een derde verklaring voor de onverwacht sterke groei van de wereldhandel is dat de mondiale economie veel veerkrachtiger is dan doorgaans wordt aangenomen. De laatste jaren is vaak betoogd dat de complexe en lange, internationaal verweven toeleverings- en productieketens ons kwetsbaar maken. Het is een reden om meer nadruk te leggen op strategische autonomie.

Vorig jaar viel al op dat de importheffingen van Trump een minder negatieve invloed hadden op de wereldhandel dan verwacht. Mijn conclusie was toen dat die complexe, internationaal verweven productieketens ondernemers dwingen heel alert en flexibel te zijn. Dit jaar zien we dat de wereldhandelsgroei wederom meevalt ondanks een nieuwe schok.

In het volgende plaatje gebruik ik de cijfers die het CPB voor de internationale handel van verschillende regio’s publiceert. De sluiting van de Straat van Hormuz heeft de totale export van de regio ‘Midden-Oosten en Afrika’ vanaf maart een forse knauw gegeven. Aangezien het grootste deel van de olie en het gas die normaal gesproken door de Straat van Hormuz wordt vervoerd naar Azië gaat en daar een belangrijk deel van de totale import uitmaakt, zou je verwachten dat de sluiting van de Straat van Hormuz zich in Azië vertaalt in een vermindering van de importvolumes. Maar dat is helemaal niet het geval.

Mogelijk geeft de handel in AI-gerelateerde zaken – in die landen zowel aan de import- als de exportkant – meer dan voldoende tegenwicht. Daarnaast zijn de hier weergegeven landen er kennelijk in geslaagd hun olie en gas van elders te betrekken en mogelijk ook meer kolen te importeren.

Bron: CPB

Ik zou zeggen dat de verrassend sterke groei van de wereldhandel dit jaar en trouwens ook vorig jaar een heel positief economisch signaal is. Dat signaal vraagt om een doorwrochte uitleg en duiding. In de economische beschouwingen kom ik die niet of nauwelijks tegen. Het wordt opgemerkt als een positieve verrassing zonder dat commentaar wordt geleverd op de vraag wat het over de economie zegt. Ben ik nou zo slim of zijn andere economen zo dom?

Dan rest nog wel de vraag of wij in Europa en in het bijzonder in Nederland ook meedoen in die sterker dan verwachte groei van de wereldhandel. Het antwoord daarop is ja en nee. Ja, omdat we in Nederland gezegend zijn met een aantal bedrijven die in de AI-revolutie een prominente rol spelen. En nee, omdat het laatste plaatje laat zien dat de internationale handel van de eurozone als geheel juist geen structurele groei laat zien, laat staan een versnelling van die groei. Dit staat in schril contrast met wat de cijfers met betrekking tot bijvoorbeeld de VS laten zien. Ook deze constatering vraagt om interpretatie en reflectie. Helaas zijn die evenmin ergens te vinden

Bron: Eigen berekeningen op basis van cijfers van het CPB

Econoom Han de Jong chrijft iedere twee weken voor Wynia’s Week over economie, beleggen en overheidsbeleid. Hij was eerder hoofdeconoom van ABN Amro. Han de Jong is een van de vele tientallen auteurs die Wynia’s Week tot een onmisbaar, ongebonden en onafhankelijk digitaal magazine maken. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u al mee? Hartelijk dank!

Het bericht Opmerkelijk: hoe komt het dat de wereldeconomie zo snel groeit, en dat ondanks ‘Hormuz’? verscheen eerst op Wynia's Week.

Fast forward naar nu. Ursula von der Leyen en andere Europese leiders pleiten voor een dialoog met China omdat het bilaterale handelstekort van de EU met China in tien jaar tijd is verdubbeld. En de Duitse bondskanselier Merz beweert dat China de koers van de eigen munt al jaren manipuleert waardoor die zo’n 25 procent ondergewaardeerd is. Daardoor hebben Chinese producenten een oneerlijk voordeel. Bij ons dus ineens hetzelfde geluid dat we acht jaar geleden zo meewarig wegwuifden. Had Trump dan toch een punt?

Forse daling van het tekort

Een punt had hij zeker. Na China’s toetreding tot de WTO eind 2001 verloor de VS in tien jaar tijd een derde van zijn industriële werkgelegenheid. Maar belangrijker dan de vraag of Trump gelijk had, is wat we kunnen leren van het Amerikaanse beleid sindsdien.

Het Amerikaanse handelstekort met China is sinds 2018 fors gedaald. In 2018 importeerde de VS nog ruim 400 miljard dollar meer uit China dan het ernaartoe exporteerde. Biden zette Trumps protectionistische koers voort en aan het eind van diens regeerperiode was het tekort verminderd tot zo’n 300 miljard. Sinds ‘Liberation Day’ op 2 april vorig jaar is het Amerikaanse handelstekort met China versneld gedaald: het bedraagt nu nog ruim 150 miljard op jaarbasis.

Het aandeel van rechtstreeks uit China ingevoerde goederen in de totale Amerikaanse import daalde van 21 procent in 2018 naar 13 procent eind 2024 en tot minder dan 8 procent nu. Vergeleken met de EU, waar het tekort met China opliep van 113 miljard euro in 2018 naar meer dan 300 miljard nu, lijkt het Amerikaanse beleid een klinkend succes.

Maar dat beeld is misleidend. De Amerikaanse import uit China daalde, maar de import uit andere landen steeg juist snel, waardoor het totale Amerikaanse handelstekort toch toenam. Tegelijkertijd groeide de Chinese export vrolijk door. De conclusie dringt zich op dat Chinese goederen de Amerikaanse markt nog steeds bereiken, maar via een omweg. Of ze worden vervangen door producten uit andere landen. De totale Amerikaanse import ontwikkelt zich niet fundamenteel anders dan de Europese, waardoor de invloed van de Amerikaanse heffingen op hun import beperkt lijkt.

Het terughalen van industriële werkgelegenheid naar de VS is evenmin een daverend succes. De Amerikaanse industrie doet het weliswaar minder slecht dan de Europese, maar van een renaissance is geen sprake.

De mens is vindingrijk

Het grote probleem bij dit soort analyses is dat we niet weten wat er onder ander beleid zou zijn gebeurd. Het ontbreekt aan een ‘counterfactual’. Tentatief concludeer ik dat het Amerikaanse protectionisme weinig succesvol is. Misschien heeft het enkele negatieve trends vertraagd of gestopt, maar zeker niet, zoals wel was bedoeld, overtuigend omgekeerd.

Als liberale econoom vind ik dat eigenlijk heel mooi. Protectionisme is negatief, defensief beleid dat probeert de rest van de wereld buiten de deur te houden. Dat het weinig effect sorteert, suggereert dat mensen vindingrijk en ondernemend zijn. Ze vinden altijd een weg. Een minder optimistische interpretatie is dat overheden van landen die door protectionisme worden getroffen, slinkse wegen vinden om het protectionisme te omzeilen.

China blijft afhankelijk van export

Terug naar Von der Leyen en Merz. Ook zij hebben een punt. Misschien zelfs meer dan Trump destijds. Al sinds 2012 is het in China officieel beleid dat de binnenlandse consumptie de nieuwe groeimotor wordt in plaats van de export. Dat beleid is een complete mislukking. Onder meer door de voortslepende vastgoedcrisis, waardoor de woningen van veel huishoudens ‘onder water’ staan, houdt de Chinese consument de hand op de knip. Zo blijft China voor zijn economische groei afhankelijk van de export, waarschijnlijk nog meer dan tien jaar geleden. Op haar beurt is die economische groei cruciaal voor de sociale en politieke stabiliteit. Geen wonder dat nog altijd stevig op de export wordt ingezet.

Het voorbeeld van de auto-industrie

Nergens is dat zo zichtbaar als in de autosector. In 2021 exporteerde China 1,6 miljoen personenauto’s, iets meer dan 5 procent van de productie. Dit jaar stevent de export af op 10 miljoen stuks — bijna 30 procent van de productie. Spectaculair, zeker omdat Chinese auto’s de Amerikaanse markt vrijwel niet binnenkomen door de prohibitieve invoerheffingen (100%) op elektrische auto’s uit China.

Laat je de Chinese en Amerikaanse markten buiten beschouwing, dan groeide de mondiale automarkt sinds 2021 met ruim 10 miljoen stuks. Chinese fabrikanten voorzien in nagenoeg die hele toename van de vraag. Europese, Japanse, Koreaanse en Amerikaanse autobouwers hebben het nakijken. Ja, de Europese autobouwers hebben dat deels aan zichzelf te wijten (dieselgate, hun aanvankelijk aarzelende houding tegenover elektrisch rijden) maar de dreigende teloorgang van een sleutelindustrie kunnen we niet afdoen met onverschilligheid in de zin van ‘eigen schuld, dikke bult’.

Dialoog en invoerheffingen zijn geen oplossing

Wat staat Von der Leyen, Merz en andere Europese leiders nu te doen? Ze willen een dialoog met China om tot ‘evenwichtige oplossingen’ te komen. Dat klinkt nobel, maar is volstrekt kansloos. Exportgeleide groei is voor China van levensbelang. Chinese onderhandelaars zullen Europa eindeloos aan het lijntje houden. En zodra Europa een hardere toon aanslaat, dreigt China met tegenmaatregelen. Zij weten dat Europa van hen afhankelijk is wat betreft zaken als zeldzame aardmetalen, zonnepanelen, batterijen, magneten en andere producten die we niet snel van elders kunnen halen.

Trumpiaanse invoerheffingen zijn evenmin een oplossing. Niet alleen laat het Amerikaanse voorbeeld zien dat protectionisme weinig oplevert, ook zal China onmiddellijk vergeldingsmaatregelen treffen. Europa heeft niet de stalen zenuwen, niet de pijnbereidheid en niet het uithoudingsvermogen voor zo’n conflict.

De situatie dwingt tot een ongemakkelijke vraag: wat voor economische relatie kun je hebben met landen die totaal andere economische en politieke principes hanteren? Er zijn twee extreme antwoorden. Het eerste: als China ons producten wil verkopen ver onder onze kostprijs – vaak zelfs onder hun eigen kostprijs – moeten we die dankbaar aanvaarden, ook al schaadt het delen van onze eigen industrie. Het tweede: we moeten helemaal stoppen met handel met China. Geen van beide extremen spreekt mij erg aan.

De enige realistische oplossing dringt zich vanzelf op. Als we de handelsrelatie met China onevenwichtig vinden – en dat is ze – en als we die relatie niet willen verbreken maar ook onze industrie niet willen laten wegconcurreren, dan moeten we onze eigen concurrentiekracht drastisch versterken.

Wees vindingrijk

De Amerikanen hebben hun antwoord al: technologische dominantie. Kevin Warsh, de nieuwe baas van de Amerikaanse centrale bank, grapte onlangs dat AI niet staat voor ‘Artificial Intelligence’ maar voor ‘American Ingenuity’. Ik vrees dat daar meer dan een kern van waarheid in zit. In plaats van eindeloos keuvelen met Chinese onderhandelaars zouden Von der Leyen en consorten de hoogste prioriteit moeten geven aan het versterken van onze eigen concurrentiekracht. Ruim baan voor ‘European Ingenuity’ en minder voor CSRD, CSDDD, EUDR, GDPR, ‘net zero’ en CBAM. Ziet u het al gebeuren?

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Het enige juiste antwoord op China is een drastische verbetering van onze concurrentiekracht door technologische vernieuwing verscheen eerst op Wynia's Week.

Het is slechts een instrument om tijd te winnen. Tijd tot de midterm-verkiezingen in de VS. Daarna wordt Epic Fury hervat. Of – waarschijnlijker – een Economic Fury om in ieder geval Iran te dwingen z’n militaire nucleaire ambities op te geven, maar met als uiteindelijk doel ‘regime change’. Want Trump heeft geen enkel vertouwen in de oprechtheid van het Iraanse regime. Om die reden heeft hij het Obama-akkoord, het Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA), opgezegd. Hij wil dan ook zeker geen JCPOA 2.0.

Adempauze

In het MOU is bepaald dat er 60 dagen worden uitgetrokken voor overleg met Iran, met de optie van een verlenging met nog eens 60 dagen. Dat is ná de midterm-verkiezingen op 3 november. Het MOU opent de Straat van Hormuz, waardoor olie en LNG weer ongehinderd de wereldmarkt kunnen opstromen. Met als gevolg een daling van de prijs, waar de Amerikaanse kiezer blij mee zal zijn. Tevens creëert het MOU een adempauze, rust aan het front, waardoor het 250-jarig bestaan van de VS op 4 juli zonder stoorzender gevierd kan worden. Bovendien wordt het wereldkampioenschap voetbal niet in de waagschaal gesteld en kunnen de westerse bondgenoten hun olie- en LNG-voorraden aanvullen.

De onderhandelingen gaan in die 120 dagen niets opleveren. Trump heeft daar geen belang bij en heeft dus geen haast. In tegenstelling tot het Iraanse regime dat de bevroren assets zo snel mogelijk terug wil en snakt naar de opheffing van de sancties tegen het land.

Na de midterm-verkiezingen heeft Trump z’n handen vrij. Hij hoeft dan geen rekening meer te houden met de boze kiezer, die de hoofdprijs aan de pomp moest betalen. Hij heeft vervolgens 2 jaar de tijd om met Iran af te rekenen. Dat kan met een hernieuwde Epic Fury, maar zeer waarschijnlijk is dat helemaal niet nodig. De Amerikaanse vloot kan de Straat van Hormuz openhouden – kon dat altijd al, maar dat was politiek niet opportuun – en Iran kan met economische oorlogsvoering (sancties en blokkade van de Iraanse olie-export, een Economic Fury) op de knieën gedwongen worden. Als het land zijn olie niet kan exporteren moeten de oliebronnen (met grote schade) worden gesloten en gaat Iran uiteindelijk failliet.

De bevolking zal het niet zo ver laten komen en zal een einde maken aan het onderdrukkende regime. Met een nieuwe democratisch gekozen regering kan een definitieve afspraak worden gemaakt over de vernietiging van het verrijkte uranium en het niet weer opstarten van nieuwe verrijking. Kan, kortom, worden voorkomen dat Iran een atoommacht wordt.

Aanvankelijk overoptimisme

Bovenstaande neemt niet weg dat Trump aanvankelijk veel te optimistisch is geweest. Hij had gehoopt met de gezamenlijke aanval van de VS en Israël het Iraanse regime snel op de knieën te dwingen. Zeker toen de Mossad de top van het regime had uitgeschakeld, was de ‘mood’ dat de klus bijna geklaard was. Het Iraanse theocratische regime bleek echter taaier dan gedacht. Waarschijnlijk bevreesd voor zijn eigen positie en hachje. Als het volk de macht overneemt, zouden de mullahs, de topfunctionarissen en zeker de IRGC (Islamitische Revolutionaire Garde) en de SAVAK (de Iraanse veiligheidsdienst) wel eens het loodje kunnen leggen.

Twee versprekingen

Het is natuurlijk niet de bedoeling dat Trumps plan uitlekt. Niet naar het Iraanse regime, maar ook niet naar de Amerikaanse kiezer. Een tipje van de sluier werd niettemin door Secretary of State Marco Rubio opgelicht. Wellicht was het een verspreking. Maar hij zei onlangs dat de VS nooit zouden accepteren dat Iran een atoommacht wordt. Dat de Obama JCPOA-deal met Iran een slechte deal was waar de Iraniërs zich niet aan hielden en dat ze zich aan een dergelijke deal weer niet zouden houden, en dat de regering-Trump niet dezelfde fout zou maken. Rubio impliceerde derhalve dat een onderhandelingsresultaat met Iran niet mocht uitmonden in een tweede JCPOA-deal. In een tweede ‘slip of the tongue’ zei Rubio dat alle opties nog steeds op tafel lagen. Het was aan de president welke hij zou kiezen.

Rubio versus Vance

Intussen mag vice-president Vance met het onderhandelingsteam van Steve Witkoff en schoonzoon Jared Kushner de onderhandelingen met Iran gaan voeren. Onderhandelingen die niets mogen opleveren. Oftewel 120 dagen traineren. Een taktiek overigens waar de Iraniërs expert in zijn. Denk bijvoorbeeld aan de onderhandelingen over de JCPOA. Die hebben jaren geduurd. Ditmaal echter zijn het de Amerikanen die geen haast hebben.

Geruchten gaan dat Rubio, die het brein zou zijn achter Trumps plan om tijd te winnen tot de midterm-verkiezingen, niet zelf de onderhandelingen wilde leiden. Hij ziet graag Vance, die zijn concurrent is voor de opvolging van Trump, z’n tanden stukbijten op de onderhandelingen met Iran.

Het is nog te vroeg om te kunnen zeggen of het (geheime) plan van Trump gaat werken. Wil hij z’n handen richting Iran echt vrij hebben ná de midterms, dan zal hij die midterms moeten winnen. Zonder de steun van het Huis zal dat minder makkelijk zijn. Maar of hij die wint, beter gezegd of de Republikeinen erin slagen om de meerderheid in het Huis van Afgevaardigden te behouden valt te bezien. In de polls staan de Republikeinen op achterstand. Het tij voor Trump kan echter nog gekeerd. Een substantiële daling van de prijs aan de pomp kan de kiezer z’n aanvankelijke boosheid doen vergeten.

Een tweede belangrijke troef is de SAVE America Act (formeel de Safeguard American Voter Eligibility Act genoemd). Als die wordt aangenomen, kunnen de Democraten niet langer rekenen op de stem van de miljoenen illegalen die de VS tijdens het Biden-regime zijn binnengekomen of binnengelaten. Trump chanteert het Congres (het Huis en vooral de Senaat) met obstructie van alle andere wetgeving tot de SAVE America-wet is aangenomen.

Midden-Oosten

Ondertussen moet de Amerikaanse regering lijdzaam toezien hoe in binnen- en buitenland het MOU met Iran neerbuigend wordt afgedaan als het papier niet waard waarop het geschreven is. Trump kennende zal hij dat niet leuk vinden. Als narcist staat hij liever positief in de belangstelling. Zijn erfenis gaat hem echter nog meer ter harte. Hij wil de geschiedenis ingaan als de man die na 3000 jaar conflicten eindelijk vrede heeft gebracht in het Midden-Oosten. Met een uitbreiding van de Abraham-akkoorden, de akkoorden die als doel hebben de betrekkingen tussen Israël en de Arabische landen te normaliseren om vrede, diplomatieke samenwerking, handel en veiligheid te bevorderen in het Midden-Oosten.

Ook Iran zal, na de beoogde regime change, deel gaan nemen aan die akkoorden. Dit uiteindelijke doel zou ook de reden zijn dat Trump Pakistan als bemiddelaar van het conflict met Iran naar voren heeft geschoven en het MOU mede heeft laten ondertekenen, beter gezegd van aval heeft laten voorzien, door alle islamitische landen uit de regio, inclusief Turkije.

Maar nogmaals, het is te vroeg voor een eindoordeel. Vrede brengen in het Midden-Oosten is eerder geprobeerd.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Het VS-Iran memorandum is een schijnmanoeuvre om tijd te winnen. Na de midterm-verkiezingen van 3 november wil Trump definitief afrekenen met het Iraanse regime. verscheen eerst op Wynia's Week.

Symboliek is vaak schone schijn. Vorige week tekende Trump het voorlopige akkoord met Iran in het paleis van Versailles, tijdens een lunch met de Franse president Macron. De MoU bestaat uit 14 punten, wat doet denken aan het 14-puntenplan uit 1918 van de Amerikaanse president Woodrow Wilson; als basis voor een vredesregeling in Europa na de Eerste Wereldoorlog. Veel werd verwerkt in het ‘Verdrag van Versailles’ van 1919; de nieuwe start voor het oude Europa. Dat verdrag dat zou uitlopen op een Tweede Wereldoorlog. Oppassen met Versailles! Niet alles wat schittert in spiegels, is écht.

Partij van God

Trump’s 14-puntenplan struikelt al bij punt 1: ‘een permanent einde op alle fronten, inclusief Libanon’. De laatste 2 woorden verschenen onder druk van Iran dat in Hezbollah een cruciale bondgenoot in Zuid-Libanon heeft. Deze ‘partij van God’ is ‘trigger happy’ en bestookt Noord-Israël voortdurend. Een cascade volgde. Hezbollah, geen partij bij het akkoord VS-Iran, beschiet Israël, evenmin partij bij het akkoord. Israël schiet, vanuit reflex, terug. Iran, dat ‘Libanon’ in het akkoord rommelde, wordt boos op Amerika dat wordt geacht Israël onder controle te houden.

Teheran dreigt daarop met afsluiting van de Straat van Hormuz, en chanteert de hele wereld. Trump krijgt de schuld want het 14-puntenplan garandeert ‘de territoriale integriteit en soevereiniteit van Libanon’. Vervolgens krijgt Trump ruzie met de Israëlische premier Netanyahu. En dat is precies wat Iran beoogt. Over de terroristische handlangers van Iran – Hezbollah, Hamas en Houthi’s – staat niets in het MoU.

Iran speelt schaak terwijl Trump achter een dambord zit

De rest van het MoU zit vol met punten waar, wederom, Amerikanen hun broek scheuren. Zo zegt artikel 2 dat de twee verdragspartijen zich ‘moeten onthouden van bemoeienis met elkaars interne aangelegenheden’. Iran is wereldkampioen schending van mensenrechten en het uitvoeren van doodstraffen. Dat wordt gewoon ‘verzwegen’. Het land is een religieus-ideologische dictatuur, en heeft in de vele duizenden jaren van zijn bestaan nooit een democratie gekend.

Amerika is met zijn 250 jaar (gefeliciteerd!) een nieuwkomer. Wie de geschiedenis van Iran/Perzië doorploegt ziet vele invasies van Grieken tot Romeinen, van Turken tot Arabieren en van Mongolen tot Afghanen. Iran overleefde al zijn veroveraars en speelt nu uit eigen repertoire een spelletje met Amerika.

De onderhandelingen zijn net begonnen in Zwitserland om, in 60 dagen na ondertekening van het MoU, een volwaardig verdrag te kunnen ondertekenen. In de woorden van Trump een ‘final deal’. Er zijn hete hangijzers, zoals het permanent openhouden van de Straat van Hormuz – de strategische troef van Iran.

Er is ook lekkers voor het Iraanse bewind, zoals: een fonds van 300 miljard dollar voor wederopbouw en economische ontwikkeling, een einde van alle sancties, de onmiddellijke export van Iraanse olie (grotendeels naar China), en het vrijgeven van internationaal bevroren Iraanse tegoeden, circa 100 tot 120 miljard dollar; in de VS slechts 2 miljard dollar. Die gelden vloeien echter vooral naar de corrupte Iraanse elite.

Atoomwapens

Maar er is ook een prijs. Iran ‘herbevestigt dat het geen atoomwapens zal aanschaffen of zelf produceren’. Reeds verrijkt uranium moet via de technologie van downblending minder verrijkt worden gemaakt, zodat het niet kan worden gebruikt voor atoomwapens. Het Internationale Atoom- en Energieagentschap (IAEA) in Wenen moet daarop toezien. Voor de VS is dit essentieel, maar is tegelijk het thema waar de islamitische republiek het liegen tot hoogste kunst heeft verheven. Vorig jaar juni heeft de Amerikaanse luchtmacht een grote aanval uitgevoerd met ‘bunker busters’ om opslagplaatsen van hoger verrijkt uranium op te blazen.

Iran moet tevreden zijn met minder verrijkt uranium, maar een atoomwapen is de levensverzekering van het politieke bewind. Zonder atoomwapens zullen de ayatollahs en de generaals van de Islamitische Revolutionaire Gardes (IRGC) zich naakt voelen, onwaardig voor de islamitische republiek. De trukendoos blijft onder handbereik.

Ondanks alle Amerikaanse aanvallen voelt Iran zich winnaar, want het regime heeft de eerste slag overleefd. Het probeert nu via onderhandelingen méér uit de wacht te slepen, door verdeeldheid te zaaien.

De ruzie Trump-Netanyahu is een opsteker voor Iran. Geruzie in Amerika eveneens, want in november zijn de Midterms. Het gebeurt zelden dat een zittende president de Midterms in tweede termijn goed doorkomt. Thema: de benzineprijs, essentieel voor een land met grote afstanden. De benzineprijs is nu 3,94 dollar per gallon; dat komt neer op 0,87 eurocent per liter; in Nederland is alleen de belasting op een liter benzine al hoger dan dit bedrag. In de VS geldt: benzine duur = kiezer boos. Zo medio augustus moet duidelijk worden of de grote ‘Deal’ er komt, of niet.

Regime change

In eigen huis krijgt Trump kritiek, uiteraard van de Democraten vanuit de oppositie, maar ook uit kringen van z’n eigen Republikeinen. Een gerespecteerde senator als Lindsey Graham (70) vindt de MoU tekortschieten evenals als senator Tom Cotton (49), voormalig legerofficier.

In kringen van de Amerikaanse militaire elite zijn er flinke bedenkingen. Zij zijn ‘puzzled’ en hebben het gevoel dat Trump zich door een krokodil het water laat inlokken. Trump wil een ‘deal’. Het zijn vooral gepensioneerde hoge militairen die in de media publiekelijk waarschuwen, zoals 4-sterren generaal Jack Keane. Hij zei onlangs op Foxnews: ‘Iran is niet te vertrouwen, ze liegen en bedriegen; we weten dat allemaal’. Keane: ‘We have to finish the job’. Hij wil ‘regime change’. De Democraten hopen van harte dat Trump stukloopt op Iran. Veel Europeanen hopen hetzelfde.

Franse capitulatie

Er zijn geen onafhankelijk bronnen in Teheran, maar het heersende regime voelt zich sterker. Dat bleek afgelopen weekeinde in Parijs waar de oppositionele Nationale Raad van Verzet in Iran (NCRI) een massademonstratie organiseerde tegen het bewind in Teheran.

De Iraanse minister van buitenlandse zaken, Abbas Araghchi, belde zijn Franse collega Jean-Noël Barrot om te klagen over de betoging van ongeveer 100.000 Iraanse opposanten uit heel Europa. Hij voegde eraan toe dat een bomaanslag niet was uitgesloten. Daarop trok Frankrijk de vergunning voor de betoging in en stuurde alle bussen met betogers weer naar huis. Frankrijk mist zelden een kans om te capituleren.

De rest van West-Europa is weinig anders. De Duitse bondskanselier Friedrich Merz verklaarde dat de confrontatie tussen de VS en Iran niet ‘onze oorlog’ is, al eist hij wel dat de Straat van Hormuz openblijft. Alsof dat vanzelf gaat. Groot-Brittannië zoekt zichzelf, Spanje is uitgesproken pro-ayatollah en bij de Italiaanse premier Meloni is het geknuffel met Trump voorbij. Weer zo’n onnodige ruzie van Trump.

De Amerikaanse toponderhandelaar is de stugge vicepresident J.D. Vance; voordien was dat vooral minister van buitenlandse zaken, Marco Rubio. Vance komt uit de MidWest, het Amerikaanse binnenland, en schreef er een boek over: Hillbilly Elegy (Klaagzang). Rubio heeft Cubaanse ouders en voelt de buitenwereld beter aan, maar leidt de dans niet.

Het stappenplan wordt een hordenloop, onder tijdsdruk; niet zozeer voor Iran, wél voor Amerika.

Derk Jan Eppink was als journalist onder meer actief in Den Haag, Brussel en New York en opereert nu deels vanuit Wenen. Wynia’s Week is ook scherp als het gaat om internationale politiek, in het bijzonder als het gevolgen heeft voor Nederland. Steunt u onze onafhankelijke berichtgeving? Hartelijk dank!

Het bericht Trump zet zijn voet in de Iraanse klem. En Europa capituleert voor de ayatollah’s verscheen eerst op Wynia's Week.

Toch blijft de crisis een waarschuwing. Hormuz toont hoe bepalend energie en strategische afhankelijkheid zijn geworden — en hoe kwetsbaar Europa daarin staat.

Het MOU is geen vredesakkoord, maar een tijdelijke regeling over de-escalatie, maritieme veiligheid en beperkte sanctieverlichting. Over het Iraanse nucleaire programma en de regionale invloed van Teheran blijven de verschillen groot.

Teheran wil tijd winnen

Iran zoekt economische ademruimte zonder strategische concessies te doen. Door tijd te winnen probeert Teheran sanctiedruk te verlichten en tegelijk voldoende regionale invloed en nucleaire capaciteit te behouden voor afschrikking.

Voor Washington lag de focus elders: een kostbare oorlog vermijden, terwijl hogere energieprijzen gunstig bleven voor de Amerikaanse olie- en LNG-export. De VS combineerde dus druk op Iran met versterking van de eigen energiepositie.

De Straat van Hormuz verwerkt ongeveer een vijfde van de wereldwijd verhandelde olie en een groot deel van het vloeibaar aardgas. Zelfs beperkte verstoringen hebben directe economische gevolgen.

De crisis maakte duidelijk hoe kwetsbaar het mondiale energiesysteem blijft. Eén regionale confrontatie volstond om energieprijzen op te drijven, strategische reserves aan te spreken en financiële markten te verstoren.

Daarmee bevestigde Hormuz opnieuw dat energie een geopolitiek machtsmiddel is. Landen die productie of transportroutes controleren, oefenen directe invloed uit op de wereldeconomie.

Maandenlang bleef de vraag waarom de Verenigde Staten de scheepvaartroute niet volledig militair veiligstelden, hoewel ze de capaciteit hadden om dat te doen. De reden was politiek, niet militair.

Voor Europa en Azië veroorzaakte de blokkade economische schade, maar voor Washington lag dat genuanceerder. Hoge olieprijzen maakten Amerikaanse schalieproductie winstgevender, versterkten de LNG-export en vergrootten de afhankelijkheid van bondgenoten van Amerikaanse energie. Zo kon de VS tegelijk druk zetten op Iran en economisch profiteren van de situatie.

Amerika koos een tussenweg

Toch kon Donald Trump de crisis niet onbeperkt laten voortduren.

Ook in de VS dreven hogere energieprijzen inflatie en consumentenprijzen op. Bovendien wilde een groot deel van de Republikeinse achterban juist minder buitenlandse militaire betrokkenheid. Trump had tijdens zijn campagne beloofd nieuwe eindeloze oorlogen te vermijden.

Daarnaast speelde Israël een belangrijke rol. De regering-Netanyahu stond uiterst sceptisch tegenover elk akkoord met Iran en bleef inzetten op maximale verzwakking van Teheran.

Volgens verschillende berichten leidde dat geregeld tot spanningen tussen Washington en Jeruzalem. Trump wilde een gecontroleerde deal; Netanyahu zag vooral risico’s in normalisering.

Washington koos uiteindelijk voor een tussenweg: geen volledige confrontatie, maar ook geen duurzame verzoening.

Twee strategische doelen

De Amerikaanse strategie draaide om twee doelen.

Ten eerste wil Washington voorkomen dat Iran een militaire nucleaire capaciteit ontwikkelt. Diplomatie, sancties en militaire druk moeten het nucleaire programma beperken.

Ten tweede probeert de VS de regionale invloed van Iran terug te dringen. Via veiligheidsgaranties aan de Golfstaten wil Washington de samenwerking tussen Arabische landen en Israël verdiepen en de Abraham-akkoorden uitbreiden, liefst met Saoedi-Arabië als sleutelspeler.

Riyad koppelt verdere normalisering echter aan vooruitgang voor de Palestijnen, waardoor een volledige doorbraak voorlopig moeilijk blijft.

Rusland profiteert stilletjes mee

Rusland stelde zich tijdens de crisis opvallend terughoudend op.

Moskou is officieel een strategische partner van Iran, maar beperkte zich grotendeels tot diplomatieke steun. Economisch gezien is dat logisch.

De onzekerheid rond Hormuz dreef energieprijzen omhoog en vergrootte de vraag naar Russische olie en gas. Dat leverde het Kremlin extra inkomsten op terwijl de oorlog in Oekraïne veel middelen blijft kosten.

Tegelijk verzwakte de energiecrisis vooral Europa — precies het continent dat Rusland geopolitiek onder druk probeert te zetten.

Ook China voelde de gevolgen.

De Chinese economie blijft sterk afhankelijk van energie-import uit de Golfregio. Verstoring van die aanvoer vergroot de kwetsbaarheid van Beijing. Daarom investeert China versneld in alternatieve routes, strategische reserves en langlopende energiecontracten.

Voor Washington is dat niet ongunstig: hogere Chinese energiekosten beperken indirect de economische en geopolitieke slagkracht van Amerika’s belangrijkste concurrent.

Europa betaalt de hoogste prijs

Uiteindelijk betaalt vooral Europa de rekening.

De Europese economie steunde jarenlang op goedkope energie: eerst uit Rusland, later via mondiale handelsstromen uit het Midden-Oosten en LNG-import uit de VS.

Binnen de EU leefde bovendien lang het idee dat economische verwevenheid geopolitieke conflicten zou temperen. Die aanname blijkt steeds minder houdbaar.

De oorlog in Oekraïne en de crisis rond Hormuz tonen dat energie opnieuw een strategisch machtsmiddel is geworden.

Europa beschikt over weinig eigen fossiele grondstoffen, kampt met hoge energiekosten en combineert ambitieuze klimaatdoelen met een kwetsbare industriële basis. Daardoor is het continent extra gevoelig voor externe schokken.

Vooral energie-intensieve sectoren zoals chemie, staal en kunstmest verliezen concurrentiekracht tegenover regio’s met goedkopere energie. Investeringen nemen af en groei vertraagt.

Tegelijk groeit de politieke spanning binnen Europa. Burgers accepteren de stijgende energierekeningen steeds minder, terwijl regeringen klimaatbeleid, sancties en economische stabiliteit proberen te combineren. Dat vergroot de verdeeldheid.

Tijd voor realiteitszin

De grootste fout die de EU nu kan maken, is denken dat het MOU automatisch leidt tot een terugkeer van goedkope energie, stabiele globalisering en vanzelfsprekende Amerikaanse bescherming.

De wereld verandert structureel.

De Verenigde Staten richten zich steeds meer op hun eigen belangen. Rusland gebruikt economische ontwrichting als geopolitiek instrument. China bouwt wereldwijd aan grondstoffen-, energie- en infrastructuurnetwerken om zijn bevoorrading veilig te stellen.

De EU reageert daarentegen vaak traag en versnipperd.

Wil de Europese Unie economisch en geopolitiek relevant blijven, dan moet zij sterker inzetten op strategische autonomie: eigen energievoorziening, bescherming van vitale infrastructuur, industriële versterking en geopolitieke weerbaarheid.

Dat vraagt moeilijke keuzes op economisch en strategisch vlak en ook als het gaat om klimaatbeleid.

In een wereld waarin energie opnieuw de basis van macht vormt, is weinig ruimte voor geopolitieke naïviteit.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Voor de oorlog met Iran betaalde Europa de hoogste prijs – en dat is helemaal onze eigen schuld verscheen eerst op Wynia's Week.

Het slechte nieuws voor Taiwan dat mogelijk in Trump’s opmerkingen schuilt is duidelijk. Maar de rest van de wereld kan eveneens de borst nat maken. Want ook als er geen directe oorlog met China komt, kunnen de VS immers zo’n Chinese aanval niet over hun kant laten gaan en bijna tachtig jaar vriendschap met Taiwan en andere Aziatische landen overboord gooien. Wat kunnen ze dan wel doen?

Belachelijk simpel, maar briljant

Nou, bijvoorbeeld een blokkade op afstand, zoals die op dit moment al op Iran wordt toegepast. Zo’n distant naval blockade van China, dat wil zeggen het afsnijden van aanvoerlijnen op plekken waar Beijing ze niet kan beschermen en Amerikaanse marineschepen niet geraakt kunnen worden door drones en raketten – in de zeestraten van Zuidoost-Azië, Japan en de Filipijnen bijvoorbeeld of nog veel verder in Panama of het Midden-Oosten – wordt een blokkade waarbij die van Hormuz de geschiedenis in zal gaan als een vingeroefening.

Decennialang braken westerse analisten hun hoofd over een mogelijke Iraanse afsluiting van de Perzische Golf, zonder met een oplossing te komen. Toen die afsluiting er enkele maanden geleden dan eindelijk daadwerkelijk kwam, zetten de Amerikanen er een belachelijk simpel maar briljant plan tegenover (een eigen blokkade van Iran, op enige afstand), waarmee Washington niet alleen Iran zelf onder druk zet maar bovenal China – dat zeer afhankelijk is van energieleveranties vanuit de Golf.

De Amerikaanse schepen die de blokkade uitvoeren liggen ver weg in de Indische Oceaan en hebben niet of nauwelijks last van Iraanse tegenacties. Maar ze kunnen wel alle schepen tegenhouden die ze willen en niemand kan er iets tegen beginnen. Collateral damage – in de vorm van directe en indirecte economische schade aan tal van landen in de wereld – inclusief het onze – telt even niet mee voor Trump.

Het toepassen van een dergelijk model om China af te knijpen in geval van conflict is iets wat al ver voor Trump’s eerste termijn is onderzocht en waarover destijds genoeg is gepubliceerd. Zo schreef in een artikel uit 2013 in het Amerikaanse militaire blog War on the Rocks voormalig onderzeeboot-commandant Jason Glab (US Navy) over de pros en cons van een dergelijke operatie, die China’s oliebevoorrading – de achilleshiel van het land – moet ontregelen.

Blokkade en embargo’s

Het meest effectief, schreef Glab, is een blokkade van het Chinese scheepvaartverkeer door de VS met expliciete steun van landen die belangrijke internationale zeestraten controleren, waaronder Indonesië en Maleisië. Maar ook moeten de VS proberen om ​​embargo’s in te stellen in de herkomstlanden van China’s energie-importen. Aan dat laatste aspect wordt inmiddels door Washington hard gewerkt, onder andere door de Amerikaanse overname van olieproducent Venezuela en nu door de blokkade van Iran. De onverwachte actie tegen Venezuela heeft bovendien de Chinezen flink laten schrikken: overal in Zuid-Amerika is de Chinese invloed op de terugtocht en de Amerikaanse in opkomst – geheel in de lijn van de klassieke Monroe-doctrine.

Het zwaartepunt van deze blokkade zou volgens Glab de Straat van Malakka (op dit moment goed voor zo’n 22% van de wereldhandel ter zee) en de nabijgelegen zeestraten door Indonesië (Lombok, Soenda) moeten zijn. Deze zeestraten vallen echter onder bescherming van het internationaal recht en het VN-Zeerechtverdrag en oorlogvoerende partijen mogen niet in neutrale wateren opereren. Dat is makkelijk op te lossen door de blokkade enkele zeemijlen buiten dat gebied uit te voeren, zegt Glab. Dan heb je bovendien niet eens medewerking nodig van Maleisië en Indonesië.

Venezuela, Hormuz en Panama

Maar het lijkt erop dat Washington een nog effectievere methode om China terug te dringen heeft gevonden. Je zou immers kunnen stellen dat de blokkade op afstand eigenlijk al is begonnen of althans de eerste stappen daarvoor gezet zijn op het wereldwijde schaakbord. De VS waren het afgelopen decennium door de Chinese wereldwijde dominantie op het gebied van allerlei strategische grondstoffen en zeldzame metalen op achterstand gezet, maar zijn nu bezig in rap tempo – en met geweld – de rollen om te draaien – door de oliekraan te bedienen.

Zoals gezegd hebben de Amerikanen met hun actie in Venezuela de controle over één van ’s werelds grootste energieleveranciers verkregen. En door de Israëlisch-Amerikaanse acties tegen Iran is uiteindelijk de straat van Hormuz afgesloten (zowel door Iran ter plekke als door de VS op afstand), waardoor een aantal nóg belangrijker energieleveranciers van China tijdelijk buiten bedrijf zijn gesteld.

Maar ook de Amerikaanse bemoeienissen met het Panamakanaal moet je in dit licht zien. Daar werd een Chinees staatsbedrijf (dat haventerminals aan beide uiteinden van het kanaal runde) weggewerkt uit angst dat China het Panamakanaal als chokepoint zou kunnen gebruiken tegen de VS – dat het kanaal onder andere nodig heeft om snel marineschepen van de west- naar de oostkust en vice versa te kunnen verplaatsen in geval van nood.

Wat vindt China van dit alles? Chen Wenxin, directeur van het Instituut voor Amerikaanse Studies, is volgens persbureau Lusa van mening dat Trump bezig is met het uitvoeren van een low cost-strategie om de Amerikaanse hegemonie te bestendigen. Daarbij staat controle over strategische corridors en maritieme knelpunten centraal, dit in plaats van het behoud van een alomvattende wereldorde. ‘De oorlog tegen Iran is een poging van de Verenigde Staten om strategische hulpbronnen en strategische corridors te beheersen en het wereldwijde strategische landschap te hervormen’, schreef Chen in een essay dat werd gepubliceerd in het tijdschrift Qiushi, het orgaan van het Centraal Comité van de Communistische Partij van China.

Onrust

Gaan de VS China hiermee echt op de knieën krijgen? Dat is allerminst zeker. Het land heeft grote voorraden aangelegd op allerlei gebied en intussen is er grote onrust onder Amerika’s bondgenoten ontstaan. En die onrust groeit. Als de VS geen directe militaire hulp aan Taiwan meer bieden, zullen ook Japan, de Filipijnen en Zuid-Korea aan de bel trekken, want gaat Trump hen straks dan wél te hulp schieten? Belangrijker nog: een overname van Taiwan is voor Beijing zo’n overweldigend belangrijk strategisch doel dat het land daarvoor graag een stevige prijs betaalt.

Nikkel

Aan de andere kant is Washington nog lang niet uitgespeeld en kunnen de VS de scope van hun acties uitbreiden van energie naar andere grondstoffen, zoals belangrijke metalen. Maar dat kan pas als de VS daarin – per product – zelf een grote speler zijn geworden. Het is daarom niet uit te sluiten dat het bij de Amerikaanse pogingen tot regime change in Cuba toch ook om toegang tot grondstoffen gaat. Het land heeft immers de grootste nikkelvoorraad ter wereld en is in dat verband grotendeels afhankelijk van de export naar en investeringen door China.

Nikkel is al anderhalve eeuw een strategische grondstof en van groot belang voor militaire productie, waar het wordt gebruikt in bepantsering, geschut, munitie, motoren, etc. Met Cuba onder controle zal die grote voorraad – net als de Venezolaanse olie – straks een troefkaart in handen van Washington zijn. Verwacht dus meerdere Venezuela-achtige acties die als indirect doel hebben de Chinese economie onder druk te zetten door middel van controle over de export van specifieke strategische grondstoffen.

Wat zijn de gevolgen voor Nederland in dit alles? Een Amerikaanse zeeblokkade in de diverse zeestraten van Azië zal natuurlijk desastreus uitpakken voor de Nederlandse logistieke sector die zwaar afhankelijk is van de handel met China. Alhoewel een deel van die handel de laatste jaren gediversifieerd is en enigszins verspreid is over andere Aziatische landen, zal ook de goederenstroom uit die landen getroffen worden door een afsluiting van de betreffende zeestraten. Het stilvallen van het zeetransport tussen Nederland en de landen rondom de Zuid-Chinese Zee zal de haven van Rotterdam flink raken.

Maar zover hoeft het niet te komen, zeker niet nu de Amerikanen een veel effectievere strategie toepassen door productie- en exportlanden van strategische grondstoffen als energie en metalen direct zelf aan te pakken. Een blokkade van China in de zeestraten van Azië is daarmee wellicht niet eens direct noodzakelijk. Ook is het voor de VS nu makkelijk ontkennen dat hun interventies in Venezuela, Cuba, Panama en straks in andere landen eigenlijk dienen om China klem te zetten.

Wereldwijde handelsroutes

Intussen speelt China zelf met vuur door marine-oefeningen te houden nabij maritieme chokepoints. Volgens de Britse denktank Chatham House was de Russisch-Chinees-Iraans-Zuid-Afrikaanse marine-oefening in januari dit jaar voor de kust van Zuid-Afrika, pure chokepoint power play, oftewel een signaal dat deze landen op elk moment ook druk kunnen zetten op wereldwijde handelsroutes.

Zeestraten en scheepvaartroutes zullen nog lang de krantenkoppen gaan domineren.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht In de strijd met China opereren de Verenigde Staten met blokkades op afstand en controle over grote energieleveranciers verscheen eerst op Wynia's Week.

Wat staat er op het spel

De inzet is enorm. Oorlog of stabiliteit in het Midden-Oosten. Escalatie of beheersing van de Amerikaans-Chinese rivaliteit. En misschien wel het meest onderschatte dossier: de vraag wie de regels bepaalt voor artificiële intelligentie, de technologie die de komende eeuw economisch, militair en maatschappelijk zal domineren.

Maar het belangrijkste is de-escalatie: een nieuwe handelsafspraak of minstens een verlenging van de bestaande commerciële wapenstilstand tussen de VS en China, plus afspraken over technologie, Taiwan, Iran en zeldzame aardmetalen.

De meest directe inzet is handel: tarieven, markttoegang en de vraag of de huidige pauze in de handelsoorlog wordt verlengd. Met mogelijke concrete deals zoals Chinese aankopen van Amerikaanse landbouwproducten en eventueel Boeing-toestellen.

Een tweede grote inzet is technologie, vooral exportcontroles op halfgeleiders en AI-chips. China wil die beperkingen versoepeld zien, terwijl Washington juist druk wil houden op de toegang tot geavanceerde Amerikaanse technologie.

Ook zeldzame aardmetalen staan centraal, omdat China daarmee veel invloed heeft op wereldwijde toeleveringsketens. De gesprekken kunnen gaan over het versoepelen of verlengen van exportcontroles, iets dat direct raakt aan auto-industrie, elektronica en defensieproductie.

Taiwan en Iran

Taiwan blijft een gevoelig politiek – en veiligheidsdossier. Beijing zal waarschijnlijk druk zetten op Washington om zijn steun en wapenleveranties aan Taipei te herzien, terwijl de VS juist strategische ambiguïteit en afschrikking willen behouden.

Door de oorlog in Iran heeft deze top ook een bredere geopolitieke lading gekregen. Iran en de Straat van Hormuz kunnen de energieprijzen en dus ook de economische druk op beide landen beïnvloeden, waardoor dit onderwerp de handelsagenda deels overschaduwt.

Voor markten is de belangrijkste vraag of deze ontmoeting de onzekerheid vermindert. Dat kan ook zonder een groot akkoord worden bereikt. Alleen al het vermijden van nieuwe escalatie kan positief zijn voor aandelen, industrie en grondstoffen, terwijl mislukking juist snel tot nieuwe spanningen kan leiden.

Het belang van persoonlijke communicatie

Dat Donald Trump opnieuw centraal staat in deze geopolitieke draaikolk is op zich veelzeggend. Zijn presidentschap werd jarenlang beschouwd als impulsief, transactioneel en gedreven door persoonlijke relaties eerder dan door een institutionele strategie. Toch lijkt juist die persoonlijke diplomatie nu opnieuw bepalend te worden. Volgens het Witte Huis heeft de ontmoeting met Xi Jinping een ‘enorme symbolische betekenis’. Dat klopt – maar het is vooral de inhoud achter de symboliek die ertoe doet.

Bovendien schuilt in zijn praktische aanpak ook een paradoxale kans. Trump gelooft al jaren dat zijn persoonlijke relatie met Xi sterker en pragmatischer is dan de harde anti-China-houding binnen Washington. Critici vrezen dat dit kan leiden tot gevaarlijke toegevingen, vooral rond Taiwan. Maar zelfs sceptici moeten erkennen dat communicatie tussen rivalen noodzakelijk blijft. Tijdens de Koude Oorlog voorkwamen directe lijnen tussen Washington en Moskou meermaals catastrofes. Vandaag ontbreekt een vergelijkbaar mechanisme tussen de VS en China grotendeels.

Schaduw boven topontmoeting

Daarbij is een fundamentele vraag aan de orde: kunnen de Verenigde Staten en China hun rivaliteit beheersen of stevenen zij af op economische ontkoppeling en uiteindelijk militaire confrontatie?

Die vraag wordt steeds urgenter. Taiwan hangt als een schaduw boven de topontmoeting. Voor China is het eiland een onafgewerkt hoofdstuk van nationale hereniging. Voor de Verenigde Staten is Taiwan tegelijk een democratische bondgenoot én de spil van de wereldwijde halfgeleiderindustrie — cruciaal voor de AI-revolutie. Een conflict rond Taiwan zou niet alleen een regionale oorlog betekenen, maar een economische schokgolf veroorzaken die de volledige wereldeconomie raakt.

Conflicten hangen samen

Daar komt nog bij dat de spanningen rond Iran de relatie tussen Washington en Beijing verder vergiftigen. Terwijl de oorlog in het Midden-Oosten blijft smeulen, beschuldigt de Amerikaanse regering Chinese bedrijven ervan Iran indirect te ondersteunen via satellietbeelden en technologische samenwerking. De recente sancties tegen Chinese satellietfirma’s tonen aan dat geopolitieke conflicten vandaag niet langer los van elkaar bestaan. Oekraïne, Iran, Taiwan en AI zijn geen aparte dossiers meer; ze zijn met elkaar verweven in de machtsstrijd tussen grootmachten.

AI-hotlines

Verder is het opvallend dat beide leiders nu voor het eerst serieus lijken te praten over samenwerking rond AI-veiligheid. Dat onderwerp klinkt technocratisch, maar is potentieel van existentiëler belang dan nucleaire ontwapening ooit was. Geavanceerde AI-systemen ontwikkelen zich sneller dan regeringen kunnen reguleren. Cyberaanvallen, autonome wapensystemen, desinformatie en strategische manipulatie dreigen de internationale stabiliteit fundamenteel te ondermijnen.

De vergelijking met nucleaire ‘hotlines’ uit de Koude Oorlog is daarom treffend. Net zoals kernwapens destijds dwongen tot nieuwe vormen van communicatie en crisisbeheer, zou artificiële intelligentie nu hetzelfde kunnen afdwingen. Niet uit idealisme, maar uit wederzijds eigenbelang.

Europa geen speler maar speelveld

De regels van de wereldorde worden in toenemende mate door de VS en China gemaakt en de EU zal niettegenstaande de ambitie van de Europese Commissie regelvolger worden in plaats van regelmaker. Europa, beter gezegd de EU, is geen eenheid, laat staan een grootmacht. Daarbij komt dat op het vlak van defensie, technologie en economische onafhankelijkheid de Europese Unie geen vuist kan maken.

Europa kijkt dus toe vanaf de zijlijn. Dat lijkt problematisch, maar hoeft het niet te zijn. Hoewel Washington en Beijing de contouren van de nieuwe wereldorde uittekenen, verkeert Europa in de luxe positie dat de omvangrijke Europese markt voor beide grootmachten belangrijk is. Dat Europa geen speler is maar een speelveld, zoals onze voormalige minister-president placht te zeggen, is paradoxaal genoeg ook zijn kracht.

Wat de uitkomst in Beijing ook zal zijn, de Amerikanen zullen het Atlantische bondgenootschap uit eigenbelang blijven koesteren. China zal zijn exportindustrie niet in de waagschaal willen stellen en zich wel twee keer bedenken voordat het een conflict met de Europese Unie riskeert.

Conflictbeheersing

Deze week gaat over veel meer dan diplomatieke foto’s of politieke theatermomenten. Het gaat over de vraag of de 21ste eeuw wordt gekenmerkt door gecontroleerde concurrentie of door escalatie zonder vangrails. De ontmoeting tussen Trump en Xi zal die vraag niet definitief beantwoorden. Maar ze kan wel bepalen of de wereld nog beschikt over mechanismen om conflict te beheersen voordat technologie, nationalisme en wantrouwen ontsporen.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Ontmoeting tussen Trump en Xi staat in het teken van beheersing van de Amerikaans-Chinese economische en militaire rivaliteit verscheen eerst op Wynia's Week.

Na 1945 was dat totaal anders. Leve de vrijhandel. Eerst mondjesmaat, maar op volle toeren na de oprichting van de Europese Economische Gemeenschap (nu de EU) in 1957. Vrijhandel, arbeidsmigratie (gastarbeiders) en de onbelemmerde toegang van buitenlandse investeerders in Nederland, werd de politieke norm. Geen politieke beletsels voor buitenlandse overnames. Zo kwamen elektriciteitsproductiebedrijven, ABN Amro, media, staalbedrijf Hoogovens en de Hema, tijdelijk of definitief in handen van buitenlandse eigenaren.

Politieke kloof

Maar de liberale investeringspolitiek wordt stukje bij beetje ondermijnd en ongedaan gemaakt. Eerst vanuit Brussel, waar de grote, van oudsher protectionistischer landen als Frankrijk een Europe First-politiek voorstaan. Nu ook van binnenuit, vanuit de Tweede Kamer.

Er tekent zich een kloof af. Aan de ene kant de traditionele vrijheid-blijheid-politiek van het kabinet en ministeries, zoals Economische Zaken en Financiën. Daartegenover staan de Nederland-op-één en Europe First-aanhangers. In de Tweede Kamer vormen zij inmiddels een ruime meerderheid tegenover het minderheidskabinet-Jetten.

De splijtzwam is de voorgenomen verkoop van het in Nederland gevestigde bedrijf Solvinity aan het Amerikaanse Kyndryl. Aan de fantasienamen kunt u wel afleiden dat het hier om ongrijpbare ict-dienstverlening gaat. Solvinity doet onder meer het technisch beheer voor het ministerie van Binnenlandse Zaken van DigiD en MijnOverheid. Solvinity is in handen van een Engelse investeringsmaatschappij, dus volbloed Nederlands is men niet.

Staatsveiligheid

De regering laat de overname beoordelen door het Bureau Toetsing Investeringen, een afdeling van het ministerie van Economische Zaken. De relevante wet is de Telecomwet. Is de overname door Kyndryl een gevaar voor de Nederlandse staatsveiligheid?

Als het Bureau Toetsing zijn ei heeft gelegd moet minister Heleen Herbert (CDA) van Economische Zaken de knoop doorhakken. Feitelijk beslist het kabinet.

Volop strijd

De voorgenomen verkoop is inzet van uitzonderlijke ambtelijke en politieke strijd. De topambtenaar die over privacy gaat op het ministerie van Binnenlandse Zaken heeft zich publiekelijk gekeerd tegen de transactie. Volgens deze Pieter van Oordt werkt het ministerie toe naar een overname, terwijl het landsbelang zich daar juist tegen verzet.

De Tweede Kamer organiseerde al een hoorzitting. Vorige week diende een kort geding van drie burgers. Mogelijk deze dinsdag neemt de Kamer een petitie tegen de overname in ontvangst met al bijna 200.000 handtekeningen. Verder is er een nieuwe organisatie, stichting The Firewall, die zich in woord, geschrift én in de rechtszaal wil verzetten tegen de hegemonie van ‘Big Tech’.

Wispelturige president

De Tweede Kamer vreest de mogelijke gevolgen van Kyndryl als eigenaar. De gegevens van miljoenen burgers en hun correspondentie met de overheid en met andere organisaties komen onder de hoede van een Amerikaans bedrijf. Een Amerikaanse bedrijf dat zich dient te houden aan de Amerikaanse wetgeving én aan opdrachten van de Amerikaanse regering, inclusief de wispelturige president.

Twee maanden geleden nam de Tweede Kamer in overgrote meerderheid een motie aan die de regering verzoekt ‘te bevorderen dat Nederland structureel zeggenschap houdt over vitale overheidsdata en de bijbehorende infrastructuur’. Alleen JA21 stemde tegen.

Wat nu kabinet-Jetten?

Amerikaanse bril

Het is verleidelijk om de (toets van de) overname door Amerikaanse bril te bekijken.

Veel mensen denken dat de Verenigde Staten een liberaal economisch land zijn. Dat is niet altijd zo. De Amerikanen toetsen al decennia buitenlandse overnames van Amerikaanse bedrijven op gevolgen voor nationale veiligheid. En verbieden sommige gewoon. Hun regels zijn strenger geworden onder invloed van de wedijver met China. Ook Nederlandse bedrijven, zoals Philips en chipmachinefabrikant ASML, hebben daarmee te maken gehad. Net als in Nederland doen ambtenaren het voorwerk, de president beslist.

Rode vlaggen

Hoe de Amerikanen in deze zaak zouden beslissen is natuurlijk speculatie. Maar er zijn genoeg rode vlaggen. Kyndryl verving eerder dit jaar twee van zijn financiële topmensen alsmede zijn hoofdjurist. In het kasbeheer was het bedrijf gestuit op ernstige tekortkomingen. De Amerikaanse beurswaakhond onderzoekt de zaak. Naar aanleiding daarvan is de beurskoers gehalveerd.

Bij de overname gaat het om de meest gevoelige data van Nederlandse burgers. Één rode vlag is genoeg. Bij twijfel niet inhalen.

Kan Nederland zijn databeheer binnen zijn grenzen houden, desnoods via een overheidsinvestering? Er zijn meerdere precedenten van nationaal ingrijpen, met name bij klimaatpolitiek. Op verzoek van de overheid steunde het staatsinvesteringsfonds InvestNL bijvoorbeeld bioplasticfabriek Avantium en de uitbreiding van SIF, dat funderingen maakt voor windmolens op zee.

Durft Nederland?

De vraag is of de Nederlandse regering zijn bevoegdheid om een controversiële overname te blokkeren ook durft uit te oefenen. Filosoferen over Nederlandse en Europese zelfstandigheid tegenover China en de Verenigde Staten kost niks. Iets doen is wat anders. Dat vereist een politieke beslissing.

De ingreep vorig jaar door toenmalig demissionair minister Vincent Karremans (Economische zaken, VVD) in de Nederlandse holding van de Chinese chipfabrikant Nexperia laat zien wat er kan gebeuren. De Chinese overheid was woest.

Rob Jetten (D66) voerde campagne met een Nederlandse vlag achter zich. Hij moet kleur bekennen.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Blokkeert het kabinet de Amerikaanse overname van DigiD? Rob Jetten (die van de Nederlandse vlag-verkiezingscampagne) moet kleur bekennen verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar zijn er geen andere landen die zwak scoren voor wat betreft hun loyaliteit aan de rest van Europa en de NAVO? Jazeker. Er is één land dat – onder een links-populistische regering – behoorlijk uit de pas loopt.

Bulgaarse sympathie voor Rusland

Oud-militair Rumen Radev verkreeg vorige week de absolute meerderheid in het parlement van Bulgarije en werd vrijwel onmiddellijk in diverse media aangeduid als een potentiële lastpak en Poetin-vriend. Radev – al sinds 2017 president van Bulgarije zonder grote controverses – heeft in het verleden wel eens aangegeven te twijfelen aan de mate van steun voor Oekraïne, is kritisch geweest over de invoering van de euro in zijn land en is voorstander van het opstarten van een dialoog met Poetin. Maar vooralsnog is er geen enkel bewijs geleverd van Russische beïnvloeding of financiering.

Dat men in Bulgarije enige sympathie kan opbrengen voor Rusland heeft bovendien historische wortels. Het land heeft zich eind negentiende eeuw met steun van de tsaren ontworsteld aan de Turkse bezetting en heeft meer dan de helft van zijn daaropvolgend bestaan in de Russische of Sovjet-invloedssfeer geleefd. Recent heeft het land echter zijn afhankelijkheid van Russische energieleveranties afgebouwd en experts zeggen dat Radev weinig speelruimte zal hebben voor een eigen koers ten opzichte van de rest van Europa en de NAVO.

Maar laten we intussen eens kijken naar het eigenzinnige en ondermijnende gedrag van een ander land. Spanje, onder de linkse premier Pedro Sánchez, mag zich op dit moment verheugen in negatieve aandacht van Donald Trump. De Amerikaanse president ziet het land als het prototype van de Europese free rider op veiligheidsgebied en als wanbetaler binnen de NAVO.

Met enige reden, want Spanje’s solidariteit was ver te zoeken toen het vorig jaar als enige lidstaat op de NAVO-top in Den Haag weigerde de defensie-uitgaven naar het gewenste niveau van 5 procent te tillen. Recenter nog stond Sánchez niet toe dat de Amerikaanse luchtmacht gebruik kon maken van bestaande rechten op Spaanse militaire bases voor hun – in de ogen van de Spaanse regering illegale – aanvallen op Iran.

Spaans lidmaatschap NAVO ter discussie

Nu is het deze dagen niet zo moeilijk om de toorn van Trump op te wekken en vaak werkt dat juist in het voordeel van de regering in kwestie. De Amerikaanse president heeft zich nu eenmaal niet populair gemaakt in Europa. Zo’n 53 procent van de Spanjaarden keurde de weigering van Sánchez dan ook goed. Maar de Amerikanen pesten terug. Een vorige week – wellicht opzettelijk – gelekt intern memo van het Pentagon maakte gewag van de optie om Spanje uit de NAVO te zetten vanwege het weigeren van ABO-rechten (access, basing and overflight). Deze rechten zijn voor de Amerikanen cruciaal, omdat het land daarmee in staat wordt gesteld snel op te treden in onder andere het Midden-Oosten.

Andere Europese leiders namen het echter snel voor Sánchez op en onder anderen onze jeune premier Rob Jetten stelde dat het NAVO-lidmaatschap van Spanje boven elke twijfel verheven is. NAVO-experts bevestigden dat het lastig is om een land uit het bondgenootschap te zetten, maar gaven ook aan dat Washington het Spaanse lidmaatschap op andere manieren zou kunnen ontregelen, bijvoorbeeld door het blokkeren van benoemingen van Spanjaarden op posten binnen de NAVO.

Marokko als alternatief voor Spanje

Duidelijk is inmiddels dat de Amerikanen zoeken naar alternatieve bases in de nabijheid van de Straat van Gibraltar. Een recent bezoek van Under Secretary for War Elbridge Colby (één van de strategen van het Pentagon) aan Marokko wijst in die richting. Marokko is weliswaar geen NAVO-lid, maar wordt door de VS wel gezien als een MNNA (Major Non-NATO Ally) en de landen onderhouden al vriendschapsbanden sinds nota bene 1776. Nauwere militaire samenwerking tussen beide landen is een tik op de vingers voor Spanje en een waarschuwing voor Marokko’s buurland en eeuwige rivaal Algerije, dat door onder meer Rusland tot de tanden bewapend is met zeer modern materieel.

De VS stellen hiermee niet alleen de strategische Straat van Gibraltar veilig voor de wereldhandel, maar ook de verbindingen met hun nauwste bondgenoot Israël. Voor het zich economisch snel ontwikkelende Marokko is de toenadering natuurlijk een flinke steun in de rug en de regering van het land zal zich er behoorlijk door gesterkt voelen.

Alliantie met extreemlinks en Catalaanse separatisten

Maar niet alleen bij de Amerikanen is er zorg om de koers van Madrid, ook onder Europeanen. Als je de lange lijst van issues ziet ga je vanzelf de vraag stellen aan welke kant Sánchez eigenlijk staat. Tijd dus om naar zijn trackrecord van de afgelopen jaren te kijken, waarbij we de zweem van corruptie die om zijn familie heen hangt maar even laten voor wat die is.

Sánchez en zijn socialistische PSOE slaagden er in 2023 in aan de macht te blijven door een brede alliantie te vormen met extreemlinkse en regionale partijen, waaronder de Catalaanse afscheidingsbeweging van de voorheen voortvluchtige Carles Puigdemont. Om even met laatstgenoemde te beginnen: voor wie altijd een zwak had voor het romantisch ideaal van een eigen Catalaanse staat is er slecht nieuws. De Catalaanse separatisten zouden mogelijk steun van Poetin hebben ontvangen. Omdat Sánchez voor een meerderheid van hem afhankelijk is, verleende hij Puigdemont en zijn kameraden gratie.

Buiten eigen land zijn de betrekkingen minstens zo controversieel. Voor wat betreft Venezuela was Sánchez buitengewoon kritisch op het handelen van Trump. Het gaat te ver om te stellen dat hij Maduro stiekem als een bondgenoot zag, maar hij pakte hem wel met fluwelen handschoenen aan. Dat dat hem nog steeds parten speelt kwam aan het licht toen de Venezolaanse oppositieleider Machado vorige week een ontmoeting met Sánchez weigerde, terwijl ze de centrumrechtse oppositie in het land (en zelfs de leider van het extreemrechtse Vox) nadrukkelijk wel opzocht.

Eenzelfde houding heeft Sánchez tegenover Cuba, waar hij liever ‘dialoog en geleidelijke verandering’ voorstaat en geen omverwerping van het zittend regime. Spanje wil samen met Brazilië humanitaire hulp verlenen aan Cuba, waarbij de soevereiniteit van Havana benadrukt wordt in het licht van de spanningen met de VS. Oppositie voeren tegen Trump legt linkse leiders wereldwijd nu eenmaal geen windeieren en het lijkt soms wel een businessmodel te worden.

(Extreem)linkse conferentie

Het bezoek van Machado viel samen met een grote door Sánchez belegde bijeenkomst van linkse wereldleiders in Barcelona – de nogal marxistisch klinkende Wereldwijde Progressieve Mobilisatie (GPM) – die als doel had een front te vormen tegen ‘de opkomst van extreemrechts en het versterken van democratische instituties’. In de juichende woorden van de linkse Britse krant The Guardian krijgt links eindelijk een tegenhanger van Orbans Conservative Political Action Conference (CPAC).

De onderwerpen van de conferentie passen naadloos in de (extreem)linkse hoek: de strijd tegen het fascisme, grote bedrijven, de genocide door Israël op de Palestijnen, de superrijken en andere elites. Het zal dan ook niet verbazen dat de Nederlandse delegatie onder meer bestond uit vertegenwoordigers van oppositiepartij PRO. Belangrijke Europese politici, om maar te zwijgen van regeringsleiders, lieten het afweten.

Naast actief verzet tegen de Amerikaans-Israëlische oorlog tegen Iran, valt ook de relatie van Sánchez met China op. Spanje onderschrijft het One China Principle dat Taiwan ziet als provincie van China. Tijdens een staatsbezoek eerder deze maand heeft Sánchez de betrekkingen met Beijing nog verder versterkt. Chinese investeringen stromen vrijelijk binnen, al heeft Spanje een structureel handelstekort met het Aziatische land. Merkwaardig genoeg heeft Spanje het omstreden Chinese bedrijf Huawei ingehuurd om kritieke Spaanse infrastructuur (met name in Barcelona), 5G-netwerken en zelfs gevoelige data van de politie te beheren – dit tegen herhaalde waarschuwingen van de EU en de NAVO in.

En last but not least heeft Spanje nu aan 500.000 illegale inwoners van het land beloofd hun verblijf te regulariseren, wat volgens critici niet echt helpt bij het ontmoedigen van illegale immigratie naar Europa en in scherp contrast staat bij pogingen van andere Europese landen om strenger op te treden tegen illegale immigratie.

Tijd voor regime change?

Je kunt je dus terecht afvragen aan welke kant Spanje onder Sánchez staat. Zijn regering gaat lijnrecht tegen Europees en NAVO-beleid in en toont geen solidariteit met andere landen als het gaat om het terugdringen van illegale immigratie. Nederlandse bewindslieden hadden in het verleden vaker te stellen met een nalatig Spanje. Dat gebeurde tijdens de Eurocrisis en ook in 2020, toen minister Wopke Hoekstra terechte kritiek had op het gebrek aan financiële reserves van het land. Sánchez, toen ook premier, vroeg excuses van zijn toenmalige collega Rutte.

Tja, wat moet Europa met een lidstaat die structureel uit de pas loopt met breed geaccepteerd Europees en NAVO-beleid, zich gedraagt als vriend van China, een groot lek vormt op het gebied van illegale immigratie, maar intussen zelf geen financiële middelen beschikbaar houdt om wel keer op keer solidariteit van de rest van Europa te eisen?

Riep daar iemand tijd voor regime change?

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Het Spanje van Pedro Sánchez ondermijnt Europa en de NAVO verscheen eerst op Wynia's Week.

Een ‘AI-waarheidstribunaal’ voor journalisten: dat is het nieuwste plan van investeerder en activist Peter Thiel. Objection, het bedrijf achter het tribunaal, huurt tegen betaling onderzoekers in die tegenbewijs verzamelen, waarna een AI-model een oordeel geeft over de juistheid van de journalistieke claim. Een vorm van ‘alternative dispute resolution’, met minimale menselijke input. Thiel haalt zo weer de krantenkoppen: een nieuwste voorbeeld van zijn visie die ook de Amerikaanse politiek beïnvloedt.

Peter Thiel intrigeert. De in 1967 in Duitsland geboren ondernemer – toen hij een jaar oud was emigreerde de familie naar Cleveland (Ohio) – wordt in Amerikaanse media geregeld afgebeeld als ‘man achter de troon’. De troon van Donald Trump, ja, maar vooral die van vicepresident JD Vance.

In 2016 nam Thiel de jonge jurist Vance aan bij zijn investeringsfonds Mithril Capital. Zes jaar later gaf hij zijn beschermeling 15 miljoen dollar voor een senaatscampagne, de grootste individuele gift van dat jaar (van álle verkiezingen, niet enkel die van Vance). De bij de start van de race relatief onbekende Vance won. Twee jaar later werd hij vicepresident, één hartslag verwijderd van het Witte Huis.

Superioriteit

Geen slechte investering van Thiel, die in 2024, rechtstreeks en via zijn netwerk, druk uitoefende op Trump om de nieuwbakken senator uit Ohio als running mate te selecteren. Maar wie is Thiel zelf? Wat denkt hij? En wat betekent zijn steun aan Vance, de man die over twee jaar zo’n 50 procent kans maakt om zijn baas op te volgen?

‘Techno-nationalist’ is het label dat zonder twijfel het meest gebruikt wordt om Thiels visie samen te vatten. Volgens Thiel moet de technologische superioriteit van de Verenigde Staten een – zo niet dé – kerntaak zijn van de Amerikaanse overheid. Om die superioriteit te verzekeren, moet de staat zijn aanzienlijke macht en middelen aanwenden om de ontwikkeling van kritische tech-infrastructuur (defensie, ruimtevaart, surveillance, AI) te versnellen. Niet door een vrije, mondiale markt te cultiveren, maar door Amerikaanse monopolies te faciliteren – Thiels ‘National Champions’ – en buitenlandse bedrijven stokken in de wielen te steken.

Dat lijkt in contrast te staan met het label van libertariër dat nogal eens op Thiel plakt, een ideologie die niet meteen gelinkt wordt aan gespierde staatsinterventies.

Thiel zal waarschijnlijk antwoorden dat de moderne sociaaldemocratie het libertarisme feitelijk onmogelijk maakt. In zijn essay ‘The Education of a Libertarian’ stelt Thiel dat hij niet langer denkt dat ‘vrijheid’ en ‘democratie’ verzoenbaar zijn. De uitbreiding van het kiesrecht, in het bijzonder het vrouwenkiesrecht, en het uitdijen van de verzorgingsstaat (of ‘welfare state’) baande de weg voor een voortdurende democratische druk voor herverdeling en controle. Individuele vrijheid is, met andere woorden, niet mogelijk wanneer mensen continu ervoor kiezen om hun landgenoten zaken af te nemen of dingen te ontzeggen.

Over zijn claim dat democratie en vrijheid niet compatibel zijn, werd Thiel al meerdere keren scherp onder vuur genomen. Hij gaf geen krimp. Democratie bevoordeelt volgens Thiel de unthinking demos, de massa die alleen begaan is met de bevrediging van zijn onmiddellijke materiële behoeften. Daarboven verkiest Thiel sterk leiderschap, zoals dat van een charismatische CEO die als verlicht monarch zijn mensen aanstuurt.

Optimisme

De waarde die Thiel hecht aan planning en sturing voor het hogere doel (ultiem: de ‘authentieke vrijheid’) is terug te vinden in zijn ideeën over definite optimism, best vertaald als ‘gepland optimisme’: de toekomst wordt beter zolang we samen een ambitieus plan uittekenen en uitvoeren. Dat idee plaatst Thiel niet alleen tegenover het pessimisme dat West-Europa kenmerkt, maar ook tegenover het indefinite optimism of ‘willekeurig optimisme’ dat het denken in de Verenigde Staten domineert.

Indefinite optimism sluit aan bij het traditioneel conservatief denken dat de Republikeinse partij kenmerkte vóór Donald Trump. De toekomst wordt beter, zolang we ‘het proces’ vertrouwen: de markten, de mondiale vrijhandel, de grondwet, enzovoort. Definite pessimism is dan weer de beheerste achteruitgang, de managed decline, die het maatschappelijk verval als onvermijdelijk maar stuurbaar opvat. Een kenmerk van zo’n samenleving is een enorme toename aan regels en een afname van innovatie, ambitie en durf.

Peter Thiel is zo’n 25 miljard dollar waard. Dat fortuin vergaarde hij dankzij… innovatie, ambitie en durf. De man doet in elk geval wat hij predikt.

Zijn meest markante ondernemingen waren/zijn PayPal, de online betaaldienst waarmee hij in 2000, samen met Elon Musk, begon. Thiel was via zijn fonds ook de eerste institutionele investeerder in SpaceX, Musks ruimtevaartbedrijf, en trekt aan de kar van hersenchipmaker Neuralink, geleid door, jawel, Musk.

Wie ooit The Social Network (2010) zag, weet dat Thiel ook de eerste grote investeerder was in Mark Zuckerbergs Facebook. Thiel is verder – en vandaag misschien: vooral – oprichter, aandeelhouder en voorzitter van Palantir Technologies, dat inlichtingendiensten en defensie analyse- en surveillancesoftware levert.

Ultieme promotie

In 2028 is JD Vance de favoriet voor de Republikeinse presidentsnominatie. En niemand twijfelt eraan dat Thiel de geldbeugel zal openen om zijn protegé een laatste, ultieme promotie te bezorgen. President Vance zou een verdere breuk zijn met het old school Republikanisme van Reagan, en zelfs van Bush. Een man die staat en economie/samenleving niet als twee verschillende werelden ziet, en niet aarzelt om met de ene het andere vorm te geven.

*Roan Asselman is journalist, opinieredacteur en Amerika-columnist van Doorbraak.be.   

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Peter Thiel: optimist, techno-nationalist en de grote man achter Donald Trump en (vooral) JD Vance verscheen eerst op Wynia's Week.