Onlangs schreef Steije Hofhuis in Wynia’s Week over hoe moeilijk het in Nederland geworden is om onderzoek te doen dat afwijkt van de dominante academische orthodoxieën. Zijn analyse liet zien hoe tegendraads onderzoek steeds minder ruimte krijgt.

Hier wil ik het hebben over een daaraan gerelateerde, minstens zo zorgelijke ontwikkeling: het sluipend verdwijnen van waarheidsvinding en meritocratie uit officiële beleidsdocumenten van onze wetenschapsorganisaties. Deze twee ontwikkelingen staan op het eerste gezicht los van elkaar staan, maar raken dezelfde kern: een dreigend verlies aan diversiteit van ideeën, gebracht door wetenschappers van hoge kwaliteit.

Hoe ‘waarheidsvinding’ ineens verdween

Tot voor kort was het streven naar waarheid vanzelfsprekend als leidend principe van de wetenschap in Nederland. Je vond het terug in gedragscodes, adviezen, statuten. In de gedragscode voor wetenschappers uit 2014, opgesteld door de koepelorganisatie van de universiteiten – de Vereniging van Samenwerkende Nederlandse Universiteiten (VSNU), de voorloper van de Universiteiten van Nederland (UNL) – werd ‘waarheidsvinding’ nog genoemd, als dat waar onderzoek ‘uiteindelijk’ en ‘uitsluitend’ op gericht moet zijn. Ook het woord ‘objectiviteit’ kwam voor in die gedragscode.

In 2018 verscheen een nieuwe gedragscode, ondertekend door UNL, KNAW en NWO. Daarin kwamen de woorden ‘waarheidsvinding’ en ‘objectiviteit’ niet meer voor, zoals Hofhuis ook al opmerkte.

De Koninklijke Nederlandse Academie voor Wetenschappen (KNAM) veranderde opvallend van toon. In een advies uit maart 2018 refereerde ze maar liefst elf keer aan waarheidsvinding. In 2021, in een nieuw advies over academische vrijheid, was het begrip verdwenen.

Bovenstaande veranderingen zijn zonder kennisgeving aan wetenschappers doorgevoerd. Geen mail aan leden, geen toelichting tijdens jaarvergaderingen, geen publieke communicatie. Terwijl dezelfde organisaties in andere gevallen juist zeer vaardig zijn in het informeren van hun achterban.

Geen ‘waarheidsvinding’, wel ‘inclusiviteit’

Als je deze kernwoorden schrapt, dan zeg je iets over je intenties. Waarheidsvinding en objectiviteit stonden niet per ongeluk in de betreffende documenten, deze termen zijn de kern van wat wetenschap moet zijn: het streven naar het vinden/ontdekken van (nieuwe) waarheden en het streven naar feitelijkheid en objectiviteit.

Terwijl de begrippen ‘waarheidsvinding’ en ‘objectiviteit’ verdwenen, kwamen er nieuwe begrippen bij. ‘Inclusiviteit’ en ‘veiligheid’ staan nu prominent in de documenten. In de gedragscode van 2018 worden deze woorden veel vaker genoemd dan in eerdere versies. Let wel, ‘waarheidsbevinding’, ‘inclusief’ en ‘veilig’ zijn niet tegenstrijdig (of zouden dat niet moeten zijn) maar zijn wel heel verschillende termen. Waarheidsbevinding is verbonden met feitelijkheid en objectiviteit, inclusief en veilig zijn vaak gevoelsmatigheden.

De stille revolutie bij NWO: het CV verwijderd

Parallel aan het verwijderen van waarheidsvinding en objectiviteit uit beleidsdocumenten is er nog een stille revolutie gaande, ditmaal bij de nationale wetenschapsfinancier: de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO). Wie een Veni-, Vidi- of Vici-talentbeurs krijgt, wordt waarschijnlijk het toekomstige kader van wetenschappers aan de universiteiten. Deze beurzen zijn bepalend voor carrièrekansen, vaste aanstellingen en hoogleraarschappen. Een uitgebreid curriculum vitae was decennialang onderdeel van de NWO-talentbeurzen. Wat en waar heeft iemand gepubliceerd? Hoe vaak is diens werk geciteerd? Welke bijdragen aan het vakgebied zijn aantoonbaar geleverd? Dat is informatie die er toe doet als we willen weten wie wetenschappelijk talent en ambitie heeft.

Maar onder druk van nieuw beleid heeft NWO het CV eerst gekortwiekt qua output-indicatoren en recentelijk helemaal verwijderd als beslissingscriterium. In de vooraanmelding is het nog aanwezig. Maar in de aanvraag is het CV verwijderd: externe beoordelaars en commissieleden kunnen en mogen niets zeggen over de kwaliteit van de onderzoeker, alleen over het ingediende voorstel.

Meritocratie werkt

De talentcompetities staan niet alleen, ook bij andere belangrijke NWO-competities is het CV verwijderd. Daarmee worden de beoordelaars expres blind gemaakt voor wat de wetenschapper gepresteerd heeft en blijft alleen een verhaal over, wat tegenwoordig ook door Chat-GPT geschreven kan worden.

Universiteiten en NWO benadrukken graag de maatschappelijke relevantie van wetenschappelijk onderzoek. Maar competities waarin het CV een belangrijke rol speelt scoren hier veel beter op dan competities waarin het voorstel leidend is. Zo geven beurzen van de European Research Council, CV-heavy, per miljard euro ongeveer tweeënhalf keer zoveel patenten dan EU-instrumenten die vooral sturen op voorstellen tot verbetering van de maatschappij! Dat verschil ontstaat niet toevallig, maar uit het simpele feit dat kwaliteit méér kwaliteit oplevert. Meritocratie werkt.

Ook het ontmoedigende effect op jonge onderzoekers moet niet worden onderschat. Ambitieuze wetenschappers investeren jaren van hun leven in het opbouwen van een CV. Wanneer dat minder telt, wordt een loopbaan nog onvoorspelbaarder en het vak onaantrekkelijker.

Uitstraling naar de maatschappij.

Wetenschap heeft een voorbeeldfunctie in Nederland en wordt gezien als een onafhankelijke, intellectuele en economische bron. Als kernwaarden zoals waarheidsbevinding en meritocratie (kunnen) worden verwijderd uit het wetenschapsbeleid, zonder inspraak, is dat ronduit zorgelijk. En als die intentie hier aanwezig is, speelt die dan ook een rol in bestuurslagen van andere sectoren?

Het vacuüm dat zo ontstaat kan gemakkelijk worden opgevuld door bestuurlijke smaken en ideologische/politieke voorkeuren. Het gelijke uitkomsten-streven dat spreekt uit het verwijderen van het CV is zelf een voorbeeld van ideologie.

Nadelige economische effecten

Universiteiten leiden de toekomstige elite van Nederland op. Als meritocratie en waarheidsvinding daar aan belang verliezen is dat geen goede ontwikkeling. Wetenschap zou juist een referentiekader van hoog niveau moeten zijn waar opties voor een toekomstig Nederland zo objectief mogelijk worden gepresenteerd. Waarna de politiek hieruit een keuze kan maken.

Dan zijn er de mogelijke economische effecten. Zoals ik boven aangaf is CV zeer sterk bepalend voor de kwaliteit en economische impact van wetenschappelijk onderzoek. Nederland is nu top-5 van de wereld in vrijwel alle wetenschapsdisciplines. Dat was niet altijd zo. In de jaren tachtig van de vorige eeuw, vóórdat NWO in 1987 werd gevormd, was Nederland een mondiale middenmoter. Er is geen enkele reden waarom Nederland niet opnieuw zou kunnen terugvallen naar die weinig benijdenswaardige positie voor de Nederlandse (kennis)economie.

*Raymond Poot is wetenschapper en schrijft regelmatig over wetenschapsbeleid.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook straks in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Donateurs kunnen ook reageren op recente artikelen, video’s en podcasts en ter publicatie in Wynia’s Week aanbieden. Stuur uw publicabele reacties aan reacties@wyniasweek.nl. Vergeet niet uw naam en woonplaats te vermelden (en, alleen voor de redactie: telefoonnummer en adres). Niet korter dan 50 woorden, niet langer dan 150 woorden. Welkom!

Het bericht Dat waarheidsvinding en wetenschappelijke verdienste zijn verwijderd uit het wetenschapsbeleid schaadt niet alleen de wetenschap maar heel Nederland verscheen eerst op Wynia's Week.

Frans Timmermans schoof de schuld van vrouwelijke onveiligheid af op ‘alle mannen’ – een veilige abstractie die de aandacht wegvoerde van het concrete probleem. Mensen die eerder beweerden dat niet alleen gender maar ook sekse een spectrum is, spraken ineens van een ‘mannenprobleem’ nu dat ze politiek beter uitkwam.

‘Gegoochel’

Femke Halsema deed er nog een schepje bovenop door absolute aantallen verdachten van seksuele geweldsdelicten te delen en het ‘gegoochel’ te noemen om ook per capita aantallen te tonen. Die per capita cijfers toonden toevallig juist een spectaculaire oververtegenwoordiging van niet-westerse allochtonen. Zoals Timmermans met zijn uitspraak over ‘alle mannen’ de aandacht naar een veiliger abstractieniveau wist te verplaatsen, hielp ook bij Halsema het presenteren van absolute aantallen het ongemakkelijke probleem op papier te laten verdwijnen.

KNAW-hoogleraar Leo Lucassen – van wie Halsema vermoedelijk de misleidende statistieken heeft gekregen want het gerommel was wat te geraffineerd voor haar doen – ging mee in het gegoochel-frame en beging wat politiek-eenzijdige blunders met cijfers.

Jan van de Beek moest er later aan te pas komen om te bewijzen waar er daadwerkelijk gegoocheld was: ‘Om aan te tonen dat autochtonen het leeuwendeel van alle zedenmisdrijven plegen, had Halsema in haar grafiek iedereen met een Nederlands paspoort, maar met herkomst uit Somalië, Afghanistan en andere veelplegerslanden, op één hoop geveegd met de autochtonen.’ In werkelijkheid vormen autochtone verdachten slechts 31 procent van het totale aantal. ‘Het is dus gewoon een feit dat niet-autochtonen zwaar oververtegenwoordigd zijn bij zedendelicten, en zelfs in absolute aantallen de meerderheid van zulke delicten plegen.’

Genocide

De NOS trapte in nepnieuws over ‘genocide’ in Gaza dat op X al dagen eerder was ontzenuwd. Een ‘Internationaal Agentschap van Genocidewetenschappers’ zou onder ‘honderden’ leden een stemming hebben gehouden waaruit zou blijken dat Israël genocide pleegt. Er hadden geen honderden leden gestemd, en iedereen kon voor 30 dollar lid worden – Adolf Hitler uit Gaza-stad, huisdieren en Cookie Monster traden probleemloos toe.

Minder grappig: het bestuur van de KNAW, het meest gerenommeerde wetenschappelijke orgaan van ons land, beriep zich in een verklaring op precies datzelfde nep-rapport. Dit terwijl er inmiddels al wekenlang ophef was onder echte genocidewetenschappers.

‘Primeur’

De Volkskrant diende omstreden foto’s uit Gaza, die een jaar geleden in The New York Times stonden, op als ‘primeur’. Het plaatsen van kanttekeningen bij het waarheidsgehalte werd niet gewaardeerd – zelfs niet door wetenschapsjournalisten die #factsfirst in de bio hebben staan.

Op universiteiten waar Petra de Sutter de scepter zwaait, is er zero tolerance voor dat deel van de wetenschappelijke methode dat draait om het proberen te ontkrachten van een stelling op basis van data. Tenminste, niet waar het over Gaza gaat.

Kirk

De moord op conservatieve debater Charlie Kirk deed de democratische moraal nog verder zakken. Juichende reacties op het zogenaamd fatsoenlijke BlueSky, op Nederlandse universiteiten, en een tragisch journalistiek dieptepunt van de NOS. Een lasterlijke montage waarin Kirk werd geframed als racist was volgens een later verschenen rectificatie op een webpagina waar geen hond kijkt ’te kort door de bocht’. Foutje, kan gebeuren.

De mensen die rechtse spraak een vorm van geweld vinden en links geweld een vorm van spraak, herkenden in Bob Vylan eindelijk de Vrijheid van Meningsuiting. Twee dagen nadat we van Kaag te horen kregen dat ‘woorden ertoe doen’, mocht in het Amsterdamse Paradiso de ‘innemende punkact’ Kirk sarcastisch de pronouns ‘was/waren’ toedichten en hem een ‘stuk stront’ noemen. Voor een grote Palestijnse vlag oproepen om ‘zionisten op straat op te zoeken’ en waarschuwen ‘praat poep, wordt geknald’. Volgens Paradiso-directeur Van Itallie was dit niet erg: het ging alleen over fascisten.

Het ontging hem dat een man van 31, wiens ‘halsmisdrijf’ bestond uit het aangaan van gesprek, door precies dit soort figuren tot fascist wordt verklaard.

Frans Timmermans mocht bij Buitenhof vertellen dat ‘helemaal niemand’ feestviert om de dood van Kirk, nadat hij had beweerd dat iedereen ‘kapot was’ over de moord op Pim Fortuyn. Dat contrasteert nogal met wat er wel degelijk zichtbaar was van de achterban en met de reacties destijds op de moord op Fortuyn.

De Waarheid staat vast

Als het vieren van een politieke moord pr-technisch slecht uitkomt, ontkennen we dat het gebeurde. Als wetenschap niet strookt met de ideologische agenda, veranderen we onderzoek in apologetiek. Als criminaliteitscijfers het mantra van ‘diversiteit is een verrijking’ dreigen te ontkrachten, rommelen we met de getallen. De Waarheid staat vast, de bewijzen zoeken we er later bij.

Dat mensen zich doorgaans in hun eigen voordeel vergissen kan ieder kassameisje je vertellen. Wat het ondragelijk maakt, is de hypocrisie.

Het uitgestreken smoel waarmee een politicus beweert dat er ‘niemand feestviert’, alsof we niet zelf het tegenbewijs hebben gezien. Alsof de gefabriceerde papieren werkelijkheid waarin alleen autochtone mannen gevaarlijk zijn maakt dat vrouwen ’s nachts veiliger over straat gaan. Dat de wetenschap zich alleen mag bezighouden met onderzoek dat de ideologische mode uitkomt, en anders geen plaats heeft aan de universiteit.

De strategische blindheid die de afgelopen maand onafgebroken werd geëtaleerd, waarvan ik hier slechts een fractie heb genoemd, heeft een woede en cynisme losgemaakt die de deur verder openen naar precies het gevaar waartegen deze manipulators-voor-de-goede-zaak beweren te strijden.

Kernwaarden

Het is niet mogelijk om een ‘alles voor de revolutie’-mentaliteit te hanteren die de kernwaarden aantast waarop de democratie berust, – een betrouwbare pers, een vrije wetenschap, een politiek die niet liegt over feiten en een maatschappelijk middenveld dat snapt dat vrijheid van meningsuiting geen legitimering betekent van moord –  én de instituties te beschermen tegen ‘ondermijning’ vanuit de politieke oppositie.

‘Help, extreemrechts!’ roepen terwijl de roepers zelf om het hardst zagen aan de poten van de democratie werkt alleen nog op de lachspieren. Het wordt tijd dat men zich gaat realiseren dat wie ideologisch bezetenen toestaat de instituties te slopen, niet alleen zichzelf diskwalificeert, maar ook de instituties. En met de instituties, de democratie.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Ideologische bezetenheid tast de democratie aan verscheen eerst op Wynia's Week.