Afpersing is een soort door particulieren geheven belasting waarmee ondernemingszin wordt afgestraft. Dit soort praktijken zijn een van de belangrijkste redenen waarom sommige landen of regio’s achterblijven in welvaart. Zo betaalt in Sicilië de helft van de bedrijven geld (‘pizzo’) aan de maffia. In Mexico betaalt vrijwel het hele midden- en kleinbedrijf maandelijks ‘cuota’ (Spaans voor bijdrage of tarief) om van misdadigers ‘bescherming’ te kopen.

Ongevraagde samenwerking

Ik moest hieraan denken toen ik las dat Milieudefensie op 18 augustus opnieuw een brief aan 28 in Nederland gevestigde bedrijven heeft gestuurd. Deze organisatie stuurt die bedrijven al sinds januari 2022 brieven. Daarin staat wat Milieudefensie vindt dat ze moeten doen: geld uitgeven om klimaatverandering tegen te gaan. De organisatie ‘spreekt achterblijvers aan op hun verantwoordelijkheid en risico’s’. Verantwoordelijkheid vind ik prima, maar het woord ‘risico’s’ riep bij mij die associatie met Sicilië en Mexico op.

Milieudefensie licht in de brief zijn ‘samenwerking met uw onderneming’ toe, al heeft die onderneming net als bij de maffia niet om enige ‘samenwerking’ gevraagd. De belangenorganisatie zet zijn voet echter tussen de deur door te zeggen dat grote ondernemingen de plicht hebben om gevaarlijke klimaatverandering te helpen voorkomen en volgt met een dreiging:

‘Met juridisch bekrachtigde verantwoordelijkheid, toenemende schade en toenemende toerekening nemen aansprakelijkheidsrisico’s voor grote vervuilers hand over hand toe.

Waarbij de omvang van de veroorzaakte schade de draagkracht van zelfs de grootste ondernemingen te boven kan gaan. Die dreiging [sic] is – gelet op de enormiteit van de (verwachte) wereldwijde klimaatschade – voor u redelijkerwijs voorzienbaar en kan daarmee een grondslag zijn voor persoonlijke aansprakelijkheid naast die van de vennootschap.’

Milieudefensie wil van iedere onderneming weten hoe het staat met de plannen en ambities van hun klimaatbeleid en wel snel. ‘In de bijlage treft u het verzoek en bijbehorende instructies [sic] om uw meest recente plannen uiterlijk 30 september met ons te delen.’

Wat gebeurt er met directeuren van die 28 bedrijven als ze deze ‘ínstructies’ niet opvolgen? ‘Het is ons doel dat ook grote bedrijven die veel uitstoten hun eerlijke bijdrage [‘cuota’ in het Spaans] leveren in de strijd tegen klimaatverandering. Wij hopen met onze onafhankelijke [sic] beoordeling bedrijven te inspireren koploper te worden. Achterblijvers blijven we aanspreken. Maar bestuurders die ambitieus klimaatbeleid willen voeren of hun ambities op willen schroeven, steunen wij graag.’ Dat ‘steunen’ associeer ik dan weer met de ‘bescherming’ die de maffia biedt. Geen onderneming heeft immers om die steun gevraagd.

Milieudefensie dreigt met de wet

Anders dan de maffia dreigt Milieudefensie niet met geweld. De maffia is een criminele organisatie. Milieudefensie niet. Milieudefensie is een Algemeen Nut Beogende Instelling. Milieudefensie dreigt met de wet. Met procedures die ondernemingen en personen financieel te gronde kunnen richten. Dat is wat de organisatie bedoelt met het eufemisme ‘achterblijvers aanspreken’ en met ‘grote schade’. Tussen die regels door lees ik echter: Het zou zonde zijn als bedrijven of U zelf hierdoor ten onder zouden gaan.

De brief is gericht aan de bestuurders van grote bedrijven. Als die mensen de wet overtreden, dan zal het Openbaar Ministerie daartegen optreden. Nederland kent weliswaar niet het legitimiteitsbeginsel op basis waarvan het OM alle misdrijven moet vervolgen, maar hanteert het opportuniteitsbeginsel: Het OM mag zelf kiezen wanneer het vervolgt. Die keuze moet wel worden gemaakt op basis van het algemeen belang. Hetzelfde belang dat Milieudefensie pretendeert te  dienen.

Geen overheidstaak voor Milieudefensie

Waarom is Milieudefensie dan zo gretig? Waarom wacht de organisatie niet af wat het OM gaat doen? Waarom wil deze private club zelf wetsovertreders opsporen en vervolgen? Het antwoord is simpel: Omdat zij het kan.

Als U tegen een automobilist die U inhaalt met een hoger dan toegestane snelheid een proces aanspant, zal de rechter U wegsturen. Maar als U een organisatie opricht met als doel om de verkeersveiligheid te verbeteren en de risico’s voor alle weggebruikers te verminderen, dan is die ontvankelijk. Moeten we zo met elkaar omgaan?

Juridische omgangsvormen

Mij dunkt dat burgers terughoudend moeten zijn met het inzetten van de wet tegen elkaar. Ook als ze zich juridisch hullen in de mantel van een belangenorganisatie. Natuurlijk bestaat de wet om U te beschermen als een ander U bewust schaadt. Maar de wet gebruiken om de ander te dwingen te doen wat Uw ‘one issue’ clubje wil, is andere koek. In mijn ogen is dat misbruik maken van de rechtsstaat. En wie aan de rechtsstaat tornt, schaadt de economie.

Shell is uit Nederland vertrokken omdat Milieudefensie c.s. ontvankelijk werden verklaard, de Nederlandse rechter het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens breed uitlegt en de onderneming wereldwijd (onmogelijke) taken kan opleggen teneinde klimaatverandering te beperken.

Artikel 3:305a BW

Nu heeft Milieudefensie 28 andere bedrijven in het vizier. Alle door de organisatie aangeschreven bestuurders hebben wettelijk de taak om te handelen in het belang van de onderneming waar zij voor werken. En voor alle bij de onderneming betrokkenen.

Net als iedereen hebben bestuurders van ondernemingen zich aan de wet te houden en als zij de wet overtreden worden ze gestraft. Maar als hun handelen in het belang van de onderneming organisaties als Milieudefensie wettelijke handvatten geeft om dat beleid te veranderen, dan deugt de wet niet.

Om precies te zijn: In dit geval deugt artikel 3:305a BW niet. Dat geeft organisaties als Milieudefensie het recht iedereen aan te klagen. U mag dat niet. Terecht niet, want als iedereen zo maar iedereen zou kunnen aanklagen is het einde zoek. Maar dankzij artikel 3:305 mag Milieudefensie ieder bedrijf voor de rechter slepen. Terwijl het toch de taak van de overheid is om als ‘marktmeester’ op te treden. Want het gedrag van de overheid wordt democratisch bepaald, dat van Milieudefensie niet. Milieudefensie spreekt niet namens de meerderheid.

In de verkiezingsprogramma’s van alle politieke partijen staan mooie woorden over de Nederlandse economie. Maar dan gaat het alleen over fiscale maatregelen om investeren en ondernemen te stimuleren. Zaken als de ‘expatregeling’ of de ‘innovatie box’. Veel belangrijker is de juridische omgeving waarin ondernemen tot zijn recht komt. Daar kunnen regering en parlement voor zorgen door goede wetten aan te nemen en slechte wetten af te schaffen. Op initiatief van de SGP (Motie Stoffer) praten Eerste en Tweede Kamer al sinds februari 2023 over aanpassing van artikel 3:305.

Het is inmiddels tijd voor daden. Milieudefensie heeft zijn deadline een maand voor de verkiezingen gesteld. Kan de regering ook snel zijn? Het demissionaire kabinet heeft genoeg politieke ruimte om samen met de nog resterende verstandige Kamerleden artikel 3:305 aan te passen voordat de 28 door Milieudefensie bedreigde bedrijven net als Shell verdwijnen of – zoals Milieudefensie waarschuwt – ‘grote schade’ lijden.

Goed voor de economie

Artikel 3.305 van ons eigen BW wijzigen is een kleine moeite en zou de Nederlandse economie al net zo goed helpen als het uitroeien van de maffia de economie van Sicilië en Mexico zou verbeteren.

En in tegenstelling tot fiscale maatregelen kost zo’n wetswijziging niemand geld! Vervolgens kan Milieudefensie dan verder gaan met het proberen de mensen te overtuigen van zijn gelijk. En kunnen politici vrijblijvend blijven discussiëren over ambitieuze investeringsfondsen en andere plannen om de Nederlandse economie tot de beste ter wereld te maken: Een algemeen belang dat Milieudefensie een worst zal wezen.

Wynia’s Week bericht al zes jaar als een van de weinige Nederlandse media over de misstand dat actie- en lobbygroepen – ook zonder noemenswaardige achterban – met een beroep op het Burgerlijk Wetboek naar de rechter kunnen lopen en kunnen doen alsof ze het algemeen belang dienen. Wij zullen doorgaan zolang onze lezers ons daartoe in staat stellen. Doet u mee?

Eerdere artikelen in Wynia’s Week over het omstreden wetsartikel BW 3:305

‘Laat Schoof rechtsgang door activisten aan banden leggen’ 

‘Het is ondemocratisch dat actievoerders de macht van de staat kunnen inzetten tegen burgers met een andere mening’

‘Nederlanders willen af van klimaatactivisten die bij de rechter doen alsof ze het algemeen belang zijn’

‘Schaf het procedeerprivilege van actiegroepen af’

‘Klimaatactivisten behoren geen voorrang te hebben bij de rechter’

‘Urgenda en de Shell-zaak zijn salonpopulisme plus juridische  alchemie’

‘Geachte Kamerleden, wie is er de baas in de dikastocratie?’

‘Is rechterlijk activisme gerechtvaardigd omdat de wetgever het mogelijk maakt?’

‘Urgenda: rechters stellen zich boven de democratie’  

Het bericht De maffia-achtige methodes van Milieudefensie onmogelijk maken is een kleine moeite en levert Nederland veel op verscheen eerst op Wynia's Week.

Omdat ik wilde begrijpen waarom de pensioenen zo lang niet werden geïndexeerd, en ik niet tevreden was met de uitleg dat de rekenrente te laag was, ben ik op zoek gegaan naar een toegankelijke maar precieze uitleg van het huidige pensioenstelsel. Ik wilde ook wel weten hoe we aan de verplichting waren gekomen om onder de zweep van de lage rente door te gaan. 

Zo’n beknopte maar op kernpunten gedetailleerde beschrijving heb ik niet kunnen vinden. Pas toen ik contact heb weten te leggen met ingewijden die mij door technische literatuur loodsten vond ik antwoord op mijn vragen.

Democratisch tekort

De zoektocht bevestigde mijn idee van een tweedeling tussen een gesloten kring van ingewijden die in jargon discussiëren en een buitenwacht van politici, journalisten en voorlichters die elkaar napraten in oppervlakkige karakteriseringen. Er is hier in mijn ogen sprake van een democratisch tekort. Hoe kan een kiezer zich een mening vormen over stemgedrag van politieke partijen zonder kennis van de zaak, zonder alternatieven en discussiepunten te doorgronden?

Het gemis deed zich opnieuw voelen toen ik mij een oordeel wilde vormen over het wetsvoorstel  voor een nieuw pensioenstelsel. De Rijksoverheid, ABP en DNB volstaan met gemeenplaatsen en verkooppraatjes over de voordelen van het nieuwe stelsel. Op mijn verzoek aan Informatie Rijksoverheid kreeg ik een vriendelijke reactie: ‘Het is begrijpelijk dat u graag een compacte versie van de informatie wilt. Ik kan u niet een beknopte versie van deze informatie geven. Hieronder heb ik wel een link geplaatst.’

Maar herhaaldelijk aanklikken of kopiëren van die link levert steeds dezelfde boodschap: ‘voorlichting.rijksoverheid.nl liet te lang op reactie wachten’. En omdat het een no-reply mail was, kon ik er niet op terugkomen.

Kamerleden begrijpen nieuw pensioenstelsel ook niet

Het wetsvoorstel lezen is ook geen pretje: dat bestaat uit een opsomming van wijzigingen ten opzichte van de huidige wet, zodat je moet jongleren op twee sporen tegelijk. En een Memorie van Toelichting van 636 pagina’s valt buiten mijn definitie van compacte samenvatting.

Mijn gevoel van democratisch tekort kreeg een nog dramatischer lading toen ik afgelopen zaterdag in de NRC bekentenissen las van Kamerleden die openlijk bekenden dat ze het ook niet konden bijbenen. Er komen maar 3 Kamerleden aan het woord, maar ik neem aan dat ze een breed gevoel vertolken.
De dikke wetstoelichting lezen van kaft tot kaft lukt vaak niet bij zo’n grote wet, ook niet voor de beleidsmedewerker. De Kabinetsreactie op de 1400 schriftelijke vragen wordt diagonaal doorgenomen. Weinig Kamerleden gaan de ‘diepte in’. Men concentreert zich op onderdelen die voor de eigen partij belangrijk zijn. Kun je zo als kiezer vertrouwen hebben in een deugdelijke afweging?

Nog enkele vragen

Uit de media verneem ik dat in het voorstel wordt overgegaan van één grote pensioenpot op individuele pensioenpotjes, en voor de veiligheid nog een collectieve pot als buffer voor tegenvallers. Het uit te keren pensioen zal afhangen van de waarde van de inleg op de pensioenleeftijd. Maar ik heb nog wel een paar voor de hand liggende vragen.

Hoe wordt de pensioenpremie bepaald? In het huidige stelsel is er een doelstelling voor de pensioenuitkering (70% van het middelloon), waaruit de premie wordt afgeleid. Maar zonder duidelijke doelstelling ontbreekt een baken voor de premie. Wordt de premie elk jaar in de cao-onderhandelingen vastgelegd of komt er een verordonneerde premie? Heeft de toezichthouder nog iets te zeggen over de premiehoogte? Volgens de propaganda wordt de premiehoogte beter voorspelbaar, maar hoe dan? Wordt hij steeds voor 10 jaar vastgeprikt?

Nog meer vragen

De pensioenuitkering wordt bepaald door de beleggingsopbrengst van de ingelegde premie. Hoe? Wordt op elk moment bepaald hoe de ingelegde premie is belegd en wat daarvan op dat moment de beurswaarde is: uw persoonlijke beleggingsportefeuille is nu € 375.685,63 waard? Wordt voor iedereen in een gegeven jaar op dezelfde manier belegd, of is er nog enige  andere differentiatie? Is dat vrije keus van een pensioenfonds?

Hoeveel vrijheid hebben pensioenfondsen in hun beleggingsbeleid? Zijn pensioenfondsen daarin autonoom, op welke criteria toetst de toezichthouder? Wordt het beleid alleen bepaald door werknemers(-vertegenwoordigers?) en niet door werkgevers? Waarom zouden werkgevers invloed  hebben als ze alleen maar gehouden zijn om premie af te dragen?

Hoe komt het belegde vermogen beschikbaar?

Als een werknemer van baan en daarmee van pensioenfonds verandert, hoe gaat dan het  pensioenvermogen mee? Tegen de beurswaarde in het oude fonds, met omzetting van de actuele nominale waarde in de beleggingsportefeuille van het nieuwe fonds? Als het ene fonds systematisch succesvoller belegt dan het andere (of risicovoller) kan in zo’n constructie een baanwisseling dus grote vermogensconsequenties hebben. Maar het kan ook zijn dat het oude pensioenvermogen gewoon bij het  oude fonds blijft, wordt belegd en op de pensioendatum tot uitkering komt.   

Hoe komt het belegde vermogen beschikbaar op de datum van pensionering? Wordt met de dagwaarde van dat moment een levensverzekering aangeboden? Zo ja, met welke disconteringsvoet wordt dan gerekend? Ligt de uitkering nominaal vast, tot aan de dood? Of waardevast, met aanpassing aan kosten van levensonderhoud? Of zelfs welvaartsvast, met aanpassing aan de loonontwikkeling? Onder welke condities zou aanpassing volgen? Is er keus om een deel van het vermogen vrij op te nemen, en de rest als levensverzekering, dus met zelf te kiezen jaarlijks uitkeringsniveau?  

Kamerleden en media schieten tekort

Het zijn vragen waarop ik de antwoorden graag even zou willen opzoeken. Of moet ik daarvoor de kreupele wetsteksten opslaan, in wijzigingen ten opzichte van de huidige wet? De Memorie van Toelichting doorvlooien, of de 1400 Kamervragen, waar mijn vragen misschien wel tussen zitten. Ik heb de antwoorden niet gezien in de pers, zelfs de vragen niet.

In mijn ogen ligt hier duidelijk een democratisch tekort. Voor Kamerleden ligt hier de kern van hun taak, zij zijn de wetgever. Voor kiezers in een democratie is het essentieel dat ze goed zijn geïnformeerd over keuzes die worden gemaakt in het wetgevingsproces. Naar mijn beleving schieten de media tekort in hun voorlichtende taak (of ik lees de verkeerde kranten, volg de verkeerde radio- en tv-programma’s en zoek niet goed op internet).

Geef heldere voorlichting over wetsvoorstellen

Het informatievacuum zou moeten worden opgevuld in Den Haag.  Je zou de regel kunnen instellen dat een ministerie dat een wetsvoorstel doet, ook altijd een beknopte maar eerlijke samenvatting van de  essentie van die wet maakt, met beantwoording van het soort vragen dat ik hierboven opwierp. Die samenvatting zou geen propaganda mogen bevatten, maar louter een beschrijving van het wetsvoorstel.

Om propaganda te voorkomen zou je die taak in handen kunnen geven van een onafhankelijke tak van de Rijksvoorlichtingsdienst, met journalisten die doorvragen tot de kern glashelder is.  Maar zo’n analytische dienst zou ook heel goed aan het parlement kunnen worden verbonden. Het is evident dat Kamerleden daar baat bij kunnen hebben. Zeker als de versnippering  van politieke partijen blijft bestaan, met partijen die te klein zijn voor een specialist op elk beleidsterrein. 

Joop Hartog is emeritus-hoogleraar economie aan de Universiteit van Amsterdam.

Wynia’s Week is er iedere woensdag en zaterdag. Dat wordt mogelijk gemaakt door alle grote en kleine donateurs. Zo valt Wynia’s Week ook in 2023 weer 104 keer bij tienduizenden lezers in de mailbox. Doet u ook mee? Hartelijk dank!

Het bericht Als zelfs Kamerleden het nieuwe pensioenstelsel niet begrijpen is er iets grondig mis   verscheen eerst op Wynia's Week.