Op 22 januari 2025 nam de Tweede Kamer een motie aan van het Kamerlid Eerdmans (JA21), waarin het kabinet werd verzocht om de ANBI-status in te trekken van Extinction Rebellion (XR). Giften aan een Algemeen Nut Beogende Instelling (ANBI) zijn fiscaal aftrekbaar.

Uiteraard mag het niet zo zijn dat van elke organisatie met wiens doelstellingen men het niet eens is de ANBI-status wordt ingetrokken. Dat was ook niet de bedoeling van de motie-Eerdmans. Die motie vraagt om intrekking omdat XR heeft bewezen dat het ‘een onwettige, maatschappij-ontwrichtende en vandalistische organisatie is’ en dat ‘politieagenten vanwege de grote inzet van wegblokkades door Extinction Rebellion ander belangrijk werk laten liggen en soms geen noodhulp kunnen verlenen’.

Beperkt aantal gronden voor intrekking

Onlangs berichtte verantwoordelijk staatssecretaris van Financiën Van Oostenbruggen (NSC) dat het intrekken van de ANBI-status van XR niet mogelijk is. Hij stelt dat: ‘In zijn algemeenheid kan worden gezegd dat verdenkingen, niet-vervolgbare activiteiten of gedrag dat simpelweg niet aansluit bij de algemeen gangbare definitie van algemeen nut geen redenen zijn om de ANBI-status van een instelling in te trekken’. Een opsomming die nogal afwijkt van die in de motie-Eerdmans, maar ook van rechterlijke uitspraken, zoals we zullen zien.

De beslissing van de staatssecretaris is eerst ter advies voorgelegd aan de landsadvocaat. Deze onderschrijft het eerdere ambtelijke advies dat de staatssecretaris kreeg. Beide stellen dat het intrekken van de ANBI-status is gebonden aan een limitatief aantal gronden: ‘Het gaat daarbij ten eerste om de situatie dat de ANBI niet langer voldoet aan de eisen die gesteld zijn voor deze status en ten tweede om een onherroepelijke veroordeling van bepaalde strafbare feiten. Bij dat laatste is door de wetgever uitdrukkelijk de afweging gemaakt dat bepaalde gedragingen niet passen bij een ANBI-status, ondanks dat instellingen een grote vrijheid hebben bij het bepalen van hun doelstellingen én de manier waarop zij deze wensen te bereiken. …. Ten derde kan grond voor intrekking bestaan indien de inspecteur gerede twijfel heeft over de integriteit.’

Over intrekking beslist dus de verantwoordelijke belastinginspecteur. Andere mogelijkheden om de ANBI-status in te trekken zijn er niet, aangezien ‘het niet bij de positie van de inspecteur past om in het kader van de belastingheffing te moeten oordelen over de inhoud of wenselijkheid van de activiteiten van een ANBI’. Daarvoor zou dan de wet moeten worden gewijzigd, aldus de staatssecretaris.

Dat laatste is niet nodig in het geval van XR. Als naar de bovengenoemde voorwaarden wordt gekeken, is er nu al voldoende bewijs dat het intrekken van de ANBI-status rechtvaardigt.

Jaarlijks budget van 1 miljoen euro

XR heeft overigens zelf geen ANBI-status. Het is financieel afhankelijk van de steun van de Stichting Vrienden van Extinction Rebellion die deze status sinds 22 februari 2019 wel heeft. Deze stichting heeft als enige doelstelling om het werk van XR financieel mogelijk te maken. De reden dat XR zelf geen ANBI-status heeft, is dat met de ‘Vrienden van XR’-constructie afstand wordt geschapen tussen de activiteiten van XR en de financiering daarvan, zodat eventuele schadeclaims aan het adres van XR minder kans van slagen hebben.

In een eerder artikel in Wynia’s Week is aard en omvang van deze steunstichting alsmede het ontstaan van XR zelf al aan de orde gekomen. XR kan op veel sympathie in de media rekenen. Toch maakt het deel uit van een internationale organisatie waarvan leden in bijvoorbeeld het Verenigd Koninkrijk zijn veroordeeld tot jarenlange gevangenisstraffen wegens het blokkeren van, inderdaad, snelwegen. Ook bleek dat de belangrijkste donateurs van XR hun geld verdienen met beleggingen in aardolie, luchthavens en vliegtuigbouwer Airbus.

De Stichting Vrienden van Extinction Rebellion wordt voor driekwart gefinancierd met giften van particulieren. Substantiële bedragen komen ook binnen via giften van organisaties als Oxfam Novib, Greenpeace en Milieudefensie. Het jaarlijks beschikbare budget van de vriendenstichting bedraagt circa 1 miljoen euro en lijkt, na een forse groei in 2023, te stabiliseren.

Integriteitseisen

Terug naar de gronden uit de brief van de staatssecretaris. De eerste grond heeft betrekking op de voorwaarden waaraan een ANBI moet voldoen. Een compleet overzicht daarvan vindt u hier. Voor zover controleerbaar voldoet de steunstichting aan deze voorwaarden.

De tweede en derde grond stellen dat personen die rechtstreeks zijn betrokken bij de instelling moeten voldoen aan bepaalde integriteitseisen: ‘Wij zien een instelling niet (langer) als algemeen nut beogende instelling als een bestuurder, een leidinggevende, of een gezichtsbepalende persoon van de instelling is veroordeeld voor een misdrijf en:

• het misdrijf is gepleegd in de hoedanigheid van de betrokkene
• de veroordeling minder dan 4 jaar geleden plaatsvond
• het misbruik een ernstige inbreuk op de rechtsorde oplevert.’

In zijn brief geeft de staatssecretaris een aantal voorbeelden van wat een ernstige inbreuk op de rechtsorde oplevert: ‘Het gaat dan bijvoorbeeld om het opzettelijk plegen van een misdrijf waardoor de veiligheid van personen of goederen in gevaar wordt gebracht, evenals het aanzetten tot haat dan wel het aanzetten tot of gebruik van geweld.’

Emeritus-hoogleraar staatsrecht Jos Theunissen wijst erop dat blokkades van land- en waterwegen niet vallen onder het betogingsrecht. Het opzettelijk blokkeren van wegen is het favoriete actiemiddel van XR en brengt zonder enige twijfel personen en goederen in gevaar. Waar de Blokkeerfriezen en sommige boeren die wegen blokkeerden wel werden veroordeeld tot straffen anders dan een boete blijft dat XR bespaard.

Advocaat-generaal demonstreert gewoon mee

Deelnemers aan acties van XR werden eerder wel veroordeeld, onder andere wegens lokaalvredebreuk in verband met het bezetten van de hal van het ministerie van Economische Zaken, maar er werd geen straf opgelegd vanwege het uitoefenen van het demonstratierecht. Illustratief voor de houding van justitie is dat een advocaat-generaal bij het gerechtshof Den Bosch ‘gewoon’ mee demonstreert met XR en daar openlijk gewag van doet.

Andere strafbare feiten waar XR zich de afgelopen jaren aan schuldig heeft gemaakt zijn het bekladden van muren en gebouwen, het binnendringen en bezetten van kantoren van onder andere ING en ABP en het verspreiden van boterzuur in een kledingwinkel waarbij diverse bezoekers onwel werden.

Veroordelingen

De schaarse gevallen waarin tot vervolging wordt overgegaan, resulteren meestal in vrijspraak of schuldigverklaring zonder strafoplegging. Dat laatste voorkomt overigens niet dat betrokkenen een strafblad krijgen, waardoor het verkrijgen van een Verklaring Omtrent het Gedrag moeilijker wordt. De belastinginspecteur kan die Verklaring eisen op basis van de derde grond uit de brief van de staatssecretaris. Het neemt ook niet weg dat de rechter de ten laste gelegde strafbare feiten bewezen acht.

Inmiddels zijn wel zeven verdachten veroordeeld tot taakstraffen wegens opruiing, tegen welke uitspraak nog hoger beroep loopt. Op dit moment loopt een zaak tegen zes deelnemers aan acties van XR die van meerdere strafbare feiten worden verdacht. Als in deze zaken een definitieve veroordeling is uitgesproken met strafoplegging valt al helemaal niet meer in te zien waarom de vriendenstichting nog langer de ANBI-status houdt. De strafbare feiten worden immers in naam van XR gepleegd en met geld van de vriendenstichting mogelijk gemaakt.

Bewezen strafbare feiten

Los daarvan valt moeilijk te verdedigen dat het stelselmatig blokkeren van wegen, binnendringen en bezetten van gebouwen en vernielen en bekladden van winkels, kantoren en dergelijke het algemeen belang bevorderen en mede moeten worden gefinancierd door de belastingbetaler. Dit zijn volgens de rechter ook bewezen strafbare feiten, hetgeen de formulering in de brief van Van Oostenbruggen dat het gaat om ‘verdenkingen, niet-vervolgbare activiteiten of gedrag dat simpelweg niet aansluit bij de algemeen gangbare definitie van algemeen nut’ nogal merkwaardig maakt.

Temeer daar geweldloze alternatieven voorhanden zijn en er genoeg organisaties zijn die ook passioneel opkomen voor bepaalde doelen en zich wel aan de regels houden.

En dan is er nog het feit van het grootschalig inzetten van de met belastinggeld gefinancierde politie om met belastinggeld gefinancierde acties te beëindigen die volgens de rechter buitenwettelijk zijn. Een politieapparaat dat zegt overbelast te zijn en daardoor gedwongen is veel zaken te laten liggen.

Het voorgaande stelt de beslissingen van de rechter en het OM om de strafbare gedragingen van leden van XR af te doen met vrijspraak, schuldigverklaring zonder straf of hooguit een boete in een ander daglicht. Temeer daar deze sanctionering geen enkel effect heeft op het handelen van XR. Het heeft er alle schijn van dat zwaardere straffen niet worden opgelegd om de fiscale status van de steunstichting niet in gevaar te brengen en/of te voorkomen dat XR wordt verboden.

Autoriteiten houden XR de hand boven het hoofd

De staatssecretaris noemt in zijn brief ook de Stichting Vrienden van Extinction Rebellion Eindhoven en trekt wat betreft het intrekken van de ANBI-status dezelfde conclusie. In één oogopslag is echter duidelijk dat deze stichting niet voldoet aan de publicatieverplichtingen die de wetgever aan een ANBI stelt. De linkjes naar het beleidsplan en het financieel jaarverslag leiden niet naar deze informatie, maar leveren alleen foutmeldingen op. De financiële gegevens van eerdere jaren zijn niet beschikbaar. De ANBI-status van deze stichting kan dus meteen worden ingetrokken.

XR denkt haar doelstellingen alleen te kunnen bereiken door stelselmatig de wet te overtreden. Dit biedt volop mogelijkheden om de ANBI-status van de Stichting Vrienden van XR in te trekken. Dat dit niet gebeurt bevestigt de indruk dat de activisten van XR en de stichtingen die hen steunen de hand boven het hoofd wordt gehouden door de autoriteiten.

Wouter Roorda publiceert regelmatig in Wynia’s Week over hoe de schaduwwereld van de meningsvorming en besluitvorming in Nederland werkt. Op 3 februari 2025 verscheen zijn samen met Oswin Schneeweisz geschreven boek De Nederwolf bij Uitgeverij Blauwburgwal.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Niet intrekken ANBI-status Extinction Rebellion berust op onwil verscheen eerst op Wynia's Week.

Er rijzen dan twee vragen. In de eerste plaats: in hoeverre die beslissing beïnvloed is door Korver of sympathisanten van Korver binnen het OM. Daarover kan en wil – het gaat me niet om de persoon Korver – ik kort zijn. Er is namelijk geen directe aanwijzing bekend geworden waar dit uit blijkt. Maar dat leidt tot een vraag die deze casus overstijgt: in hoeverre komt de neutraliteit van het OM in het algemeen, en een specifieke AG in het bijzonder, in het geding in zo’n casus?

De advocaat-generaal is een mens

Het is goed om bij enkele ogenschijnlijk simpele punten stil te staan. Een advocaat-generaal (AG) is een mens, en mensen hebben ideeën over hoe de wereld eruit zou moeten zien. Voor mensen in maatschappelijke beroepen geldt dat soms wellicht zelfs sterker. Een AG zal dus doorgaans bepaalde politiek-ideologische voorkeuren en afkeren hebben. Dat is onvermijdelijk en niet uit te schakelen, maar hoeft geen onoverkomelijk probleem te zijn.

Voor ik daar verder op in ga, moet ik de volgende vraag beantwoorden: Waarom zou je als AG – of als overheidsmedewerker in soortgelijke posities – je politiek-ideologische voorkeuren, misschien wel delen van je identiteit, moeten uitschakelen of verzachten?

Een AG aan een gerechtshof vertegenwoordigt het Openbaar Ministerie. De AG vertegenwoordigt onze staat bij zo’n hof, in de opsporing en vervolging van strafbare feiten. Een verdachte heeft recht op een eerlijk proces. Tegen een verdachte bestaat een verdenking, maar dat betekent niet dat hij of zij het vermeende strafbare feit heeft gepleegd.

De verdachte moet erop kunnen vertrouwen dat de staat zo objectief mogelijk aan waarheidsvinding doet, in het belang van alle burgers – waaronder het belang van de verdachte. Hoewel absolute neutraliteit of objectiviteit van officieren van justitie (OvJ’s) of rechters een illusie lijkt, is het niet wenselijk dat Geert Wilders wordt vervolgd door een OvJ in een D66-jas. Waarom? Omdat dit de schijn kan doen opwerpen dat die OvJ – hoe bekwaam dan ook – een politiek motief had voor de vervolging: om diens politieke oppositie te doen wegvagen.

Kleur bekennen

Maar is dat niet hypocriet? Dat het oké is dat een AG in het geheim sympathie heeft voor XR of Pegida, maar niet als die AG daarvoor uitkomt? De meeste AG’s zullen sympathieën en afkeren hebben, maar die zijn bij ons simpelweg niet bekend. Is dat geen struisvogelpolitiek? Je zou immers kunnen stellen dat als niemand helemaal objectief is, het handig is om te weten hoe iemand in zo’n machtspositie naar de wereld kijkt. Als een Pegida-sympathisant een strafzaak tegen iemand van Antifa behandelt zou diegene extra terughoudend moeten zijn – of wellicht extra gecontroleerd moeten worden door een collega.

Zulke maatregelen kunnen slechts worden uitgevoerd als er politiek-ideologische openheid bestaat binnen overheidsorganisaties. Daar valt iets voor te zeggen. Maar het bekennen van kleur zou alleen kunnen gebeuren als onderdeel van checks and balances, en alleen binnen die organisaties. Anders komt de schijn van neutraliteit in de buitenwereld in het geding.  

XR staat voor meer dan alleen klimaat

Welke ruimte zou een AG privé moeten hebben? Het is goed om te beseffen dat participeren in een demonstratie iets anders is dan in petit comité – bijvoorbeeld onder vrienden – te sympathiseren met een beweging. Dat heeft te maken met het publieke karakter van de actie, met het actief uitdragen. Maar dat gaat verder dan alleen de uitstraling van neutraliteit behouden. Als het Nederlandse klimaatbeleid je zo ernstig raakt dat je ervoor gaat demonstreren tegen de overheid, in hoeverre ben je dan nog in staat om je eigen gevoelens en ideeën los te laten wanneer je een zaak tegen Shell draait?

Je zou kunnen stellen dat AG’s geen rechtszaken zouden moeten draaien die politiek-ideologisch dichtbij ze staan. Oké, dus Winfried Korver zou geen zaken moeten oppakken tegen klimaatactivisten en geen zaken tegen klimaatveranderingssceptici. Maar XR staat voor meer dan alleen het klimaat. XR strijdt tegen vermeende oneerlijke welvaartsverdeling, kapitalisme an sich, bepaalde (land)bouwmethoden, seksisme, racisme en discriminatie, en voor meer decentralisatie van macht en veganisme. En klimaatveranderingssceptici worden ook met allerlei andere politiek-ideologische voorkeuren in verband gebracht.

Al met al beslaan deze twee uitersten veel potentiële strafrechtelijke thema’s. Zou Korver een huiselijk-geweldzaak moeten mogen draaien waarin de man een nogal klassieke man-vrouwrelatie voorstaat (omdat XR opkomt tegen seksisme)? Daarnaast speelt mee dat de meeste OvJ’s zich niet uitspreken over politiek-ideologische onderwerpen, althans publiekelijk geen kleur bekennen. Van hen weten we dus niet waar zij staan. Moeten zij bij sollicitatie een uitgebreide vragenlijst invullen over hoe ze naar de wereld kijken? Dat gaat nogal ver, naast de praktische rompslomp die het meebrengt.

Dat je als AG een mens bent, met eigen ideeën, een eigen identiteit, maakt eigenlijk niet uit. Je vertegenwoordigt de staat. Voor de verdachte zou het niet moeten uitmaken hoe jij naar de wereld kijkt. Diegene verwacht een eerlijk – en dus objectief – strafproces. De staat moet ideologieneutraal zijn wanneer het gaat om de vervolging van burgers. Dat vloeit voort uit ons sociaal contract. De staat bestaat door en voor ons, omdat wij bepaalde vrijheden hebben afgestaan aan een systeem dat ons in ruil daarvoor moet beschermen tegen grotere vrijheids- of veiligheidsdreigingen.

Een AG dient geen publieke figuur te zijn

Het is belangrijk dat iemand die namens de overheid in een machtspositie functioneert in en naar de buitenwereld zo neutraal mogelijk diens werk doet. Dat is echter niet genoeg. Omdat die machtspositie bestaat bij de gratie van het volk moet het volk erop vertrouwen dat die functie zo neutraal mogelijk wordt vervuld. Daarom moet naast zoveel mogelijk neutraliteit ook de uitstraling van neutraliteit worden hooggehouden. Daartoe helpen transparantie en motiveringen van beslissingen. Maar ook een politiek-ideologisch neutrale uitstraling.

En dus dient een AG geen publieke figuur te zijn. In diens werk dient hij of zij geen D66-jas, PVV-button, hoofddoek, keppeltje, of zichtbaar kruisje om de nek te dragen. De burger moet erop kunnen vertrouwen dat politiek-ideologische factoren geen rol spelen bij de vervolging van verdachten.

Van Bart Collard verscheen in 2023 ‘Het recht op misinformatie’. Het boek is overal te koop en te bestellen, ook in de winkel van Wynia’s Week. Kijk HIER. 

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Wie belast is met opsporing en vervolging moet ook de schijn van neutraliteit hooghouden verscheen eerst op Wynia's Week.