In ons land betalen zieke en gezonde mensen voor dezelfde polis dezelfde premie. Dat was voor de invoering van de Zorgverzekeringswet wel anders. In het ziekenfonds zaten relatief veel ouderen die veel zorg gebruikten. Jonge gezonde mensen met een hoger inkomen waren oververtegenwoordigd in de particuliere verzekeringen. Jonge mensen waren daardoor met een particuliere verzekering vaak veel goedkoper uit dan in het ziekenfonds.

Hogere inkomens stappen niet uit het systeem

De particuliere verzekeringsmarkt was een vrijwel volledig commerciële markt met leeftijdsafhankelijke premies waardoor ouderen een hogere premie betaalden dan jongeren. Voor kinderen moest bij de particuliere verzekeringen ook apart premie worden betaald, waardoor gezinnen met kinderen vaak duur uit waren. In de huidige basisverzekering betalen jong en oud dezelfde premie en zijn kinderen gratis meeverzekerd. Vergeleken met het oude stelsel van ziekenfondsen en particuliere verzekeringen is in het huidige stelsel de solidariteit enorm veel groter.

Deze solidariteit is niet vanzelfsprekend. In Duitsland hebben ze nog steeds een systeem van ziekenfondsen voor lagere inkomens en particuliere verzekeringen voor de hogere met alle ongelijkheden van dien. In Engeland is er wel een nationale gezondheidsdienst voor iedereen, maar kiezen de rijken ervoor zich bij te verzekeren zodat ze naar particuliere ziekenhuizen kunnen gaan zonder wachtlijsten en met betere kwaliteit zorg. In ons land is de zorg dermate goed dat hogere inkomens niet de noodzaak voelen uit het systeem te stappen.

De toegankelijkheid van de zorg is met de invoering van de basisverzekering ook toegenomen. Het aantal onverzekerden is enorm afgenomen. Voor 2006 gold er alleen een verzekeringsplicht voor werknemers met een inkomen beneden de ziekenfondsgrens. Als je niet onder het ziekenfonds viel, mocht je zelf besluiten of je je wilde verzekeren. Hiervoor gold geen verplichting. Zelfstandigen vielen niet onder het ziekenfonds en moesten een particuliere verzekering afsluiten. Zelfstandigen met een laag inkomen en kinderen kozen er daardoor soms voor om zich om financiële redenen niet of maar gedeeltelijk te verzekeren. De basisverzekering maakte daar een eind aan.

Dezelfde zorg voor arm en rijk

Arm en rijk krijgen sinds de invoering van de basisverzekering ook dezelfde zorg. Ik kan me nog wel herinneren dat tot in de jaren zeventig particulier verzekerden ’s ochtends op afspraak bij de huisarts terecht konden en dan gelijk konden doorlopen naar de spreekkamer. Ziekenfonds verzekerden konden om 12 uur een nummertje trekken en moesten vaak uren wachten tot ze aan de beurt waren.

Huisartsen konden aan particulier verzekerden ook meer verdienen. Dit leidde er soms toe dat huisartsen oudere ziekenfondspatiënten weigerden. Ook bij ziekenhuizen was er ongelijke behandeling. Zij hadden vaak een- of tweepersoonskamers voor particulier verzekerden en zalen met zes of acht bedden voor ziekenfondsverzekerden. Aan deze verschillen in behandeling heeft de invoering van de basisverzekering helemaal een einde gemaakt.

Zorgtoeslag voor lagere inkomens

In de basisverzekering zijn de lasten tussen lagere en hogere inkomens ook eerlijker verdeeld. Voor invoering van de basisverzekering waren hogere inkomens vaak goedkoper uit met een particuliere verzekering dan in het ziekenfonds. Dat verschil is met de basisverzekering verdwenen. De inkomensgrens voor de inkomensafhankelijke bijdrage is de afgelopen jaren verhoogd waardoor hogere inkomens meer zijn gaan bijdragen.

Lagere inkomens ontvangen een zorgtoeslag waarmee een groot deel van de zorgpremie en het eigen risico wordt gedekt. Hierdoor betaalt iemand met een inkomen op het sociaal minimum die haar hele eigen risico opmaakt slechts €62 per maand aan premie en eigen risico. Iemand die niet in aanmerking komt voor een zorgtoeslag betaalt gemiddeld €159 aan premie en €32 eigen risico per maand. Door de invoering van de Zorgverzekeringswet zijn de premies en het eigen risico grotendeels inkomensafhankelijk geworden. De solidariteit van hogere inkomens met lagere inkomens is daardoor groter geworden.

Tegelijkertijd biedt het huidige stelsel veel keuzevrijheid. Voor 2006 hadden werknemers met een laag inkomen geen keuzevrijheid en waren verplicht om zich aan te sluiten bij het ziekenfonds in hun eigen regio. Particulier verzekerden hadden wel de vrijheid om hun eigen zorgverzekeraar te kiezen. Tegenwoordig hebben we allemaal eenmaal per jaar de mogelijkheid van zorgverzekeraar te veranderen. Elk jaar maken zo’n 1,4 miljoen mensen hiervan gebruik.

Zorgverzekeraars concurreren met elkaar om deze overstappers naar zich toe te halen. Deze concurrentie houdt de premie laag. Door de toename van het zorggebruik en de kosten van behandeling stijgen de premies wel, maar zonder de concurrentie zou de premiestijging nog hoger zijn. Elk jaar halen zorgverzekeraars tientallen miljoenen uit hun reserves om de basisverzekering beneden de kostprijs aan te bieden. Hierdoor vallen de premies jaarlijks gemiddeld €30 tot €40 lager uit.

Blijf verworvenheden koesteren

De Zorgverzekeringswet combineert de positieve kanten van concurrentie en solidariteit. De concurrentie zorgt ervoor dat zorgverzekeraars proberen de premie zo laag mogelijk te houden, ondanks dat de zorgkosten stijgen als gevolg van de toename van het zorggebruik door de vergrijzing, de introductie van nieuwe en vaak dure behandelmethoden en de stijging van de kosten van behandeling door de loon- en prijsstijgingen.

De solidariteit zorgt ervoor dat arm en rijk toegang hebben tot dezelfde zorg, de sterkste schouders meer bijdragen aan de kosten en jonge gezonde mensen meebetalen aan de kosten van de zorg voor oudere zorggebruikers. Deze verworvenheden moeten we blijven koesteren.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Zorgverzekeringswet maakte een eind aan de ongelijke ziekenzorg voor arm en rijk verscheen eerst op Wynia's Week.

Voormalig PvdA-leider en minister van financiën Wouter Bos, de huidige bestuursvoorzitter van Menzis (die van de leefkracht in de reclame), zei in een interview met het vakblad Zorgvisie dat zorgverzekeraars meer moeten investeren in preventie en het bevorderen van gezond gedrag in de regio. Alle verzekeraars zouden verplicht moeten worden hier aan mee te betalen, want door te investeren in preventie en gezond gedrag ‘nemen je kosten dus toe en gaat je premie omhoog’.

‘Leefkracht’ kost volgend jaar 100 euro meer

Volgens Wouter Bos is het oneerlijk als andere zorgverzekeraars hier niet aan meebetalen en daardoor een lagere premie kunnen rekenen en meer verzekerden kunnen aantrekken. Of verzekerden zitten te wachten op bemoeienis van hun zorgverzekeraar met hun leefstijl is de vraag. Ik denk het niet.

Waar ze zeker niet op zitten te wachten is een nog grotere stijging van hun premie. Bij Menzis gaat de premie op jaarbasis volgend jaar al met bijna €100 omhoog. In een tijd waar door de inflatie veel mensen al moeite hebben om rond te komen, is een verdere premiestijging voor gezondheidsbevordering in de regio moeilijk te verkopen.

Ten onrechte wordt de indruk gewekt – zoals Wouter Bos doet in het interview – dat door een gezonde leefstijl te bevorderen op de zorgkosten bespaard kan worden. Het bevorderen van gezond gedrag wordt vaak omschreven als een investering, terwijl het meestal weggegooid geld is.

Zelfs de preventie die door de zorgverzekeraars wordt vergoed, zoals de Gecombineerde Leefstijlinterventie, heeft nauwelijks effect. Dat betoogde deze week de Rotterdamse hoogleraar Lex Burgdorf, hoofd van de afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg van het Erasmus MC, eveneens in het vakblad Zorgvisie.

‘Leefstijlinterventies’: zelden effect

De Gecombineerde Leefstijlinterventie is onderdeel van het verzekerde pakket van de basisverzekering. Mensen met ernstige obesitas kunnen – vergoed door de zorgverzekeraars en op verwijzing van de huisarts – hulp van een diëtist krijgen om gezonder te eten en van een fysiotherapeut om meer te bewegen.

Volgens professor Burgdorf werkt de Gecombineerde Leefstijlinterventie nauwelijks. Volgens hem zijn er wel effectieve programma’s maar, ‘die transformeren mensen met obesitas niet opeens in mensen die gezond zijn. Mensen worden een beetje minder obese’. Burgdorf verwijst ook naar onderzoek waarin 26 leefstijlinterventies in Nederland zijn geëvalueerd. Van deze interventies bleken er maar vijf enig effect te hebben.

Niet effectief, wel gehandhaafd

Hoewel de Gecombineerde Leefstijlinterventie dus niet effectief is, blijft deze wel in het verzekerde pakket. Geneesmiddelen en verrichtingen die niet werken worden uit het pakket gehaald, maar als het om preventie gaat gelden kennelijk andere regels. Drie van de vier grote zorgverzekeraars willen ook meer geld ‘investeren’ in preventie, ook als dat leidt tot hogere premies. Alleen VGZ is daar, terecht, sceptisch over.

Meer aandacht voor preventie en minder voor zorg lijkt het motto van sommige zorgverzekeraars. Joep de Groot, de bestuursvoorzitter van CZ, een van de vier grootste zorgverzekeraars, baarde twee weken geleden opzien door in de Telegraaf te verklaren dat CZ niet meer de garantie kan geven dat de zorg altijd en voor iedereen toegankelijk zal zijn. ‘Sterker nog’, zo voegde hij er aan toe, ‘ik denk dat ik bijna de garantie kan geven het niet zo is’.

Als het interview met De Groot was bedoeld om ons over te halen een zorgverzekering bij CZ af te sluiten, was het een miskleun. Wie wil betalen voor een verzekering die niet levert als je hem nodig hebt?

De klant draait op voor het falen

Het lijkt een nieuwe trend in de publieke dienstverlening te worden: we betalen ervoor maar moeten maar afwachten of we er ook iets voor terugkrijgen. De belastingdienst zegt tegenwoordig standaard nee als de politiek iets van ze vraagt. De uitvoering van een nieuwe regeling voor kinderopvang? De belastingdienst kan het niet aan. De uitvoering van de energietoeslag? Een herziening van het belastingstelsel? De belastingdienst zegt nee.

Ook de NS heeft er een handje van. Die laten om de haverklap vanwege gebrek aan personeel treinen uitvallen en reizigers in de kou staan. Dit wordt gebracht met een houding van ‘helaas, pindakaas en zoek het maar lekker zelf uit’. Die houding van ‘zoek het maar lekker zelf uit’ sprak ook uit de woorden van de bestuursvoorzitter van CZ: u betaalt wel verplicht maandelijks een steeds hogere premie, maar als er geen zorg voor u beschikbaar is, kunnen wij er niets aan doen.

Dit is natuurlijk te kort door de bocht. Zorgverzekeraars hebben een zorgplicht en moeten ervoor zorgen dat er voor ons verzekerden binnen redelijke termijn en afstand zorg beschikbaar is als we dat nodig hebben. Daar kan je je niet zo makkelijk van afmaken. Zeker niet omdat zorgverzekeraars, zoals ik hier op deze plek al eerder heb aangegeven, veel meer kunnen doen om bij ziekenhuizen en andere zorgaanbieders af te dwingen dat ze meer en betere zorg leveren.

Door het gebrek aan personeel als gevolg van het hoge ziekteverzuim en het grote verloop in personeel is de omzet in veel ziekenhuizen dit jaar lager dan begroot. Ziekenhuizen moeten om de gaten in de roosters van de verpleegkundigen te vullen duurdere zzp’ers inhuren. Een aantal ziekenhuizen zal door de lagere omzet en de hogere kosten in de rode cijfers terecht komen.

Ongetwijfeld zullen ziekenhuizen dan weer om meer geld van de zorgverzekeraars vragen. Zorgverzekeraars zouden in plaats daarvan bij ziekenhuizen goed werkgeverschap moeten afdwingen en ze verplichten maatregelen te nemen om het torenhoge ziekteverzuim en het enorme verloop van personeel te verminderen.

Premies verhogen voor ‘preventie’

Door verzekerden preventie op te dringen waar ze niet om vragen en daarvoor de premies te verhogen, vervreemden zorgverzekeraars zich van hun verzekerden. Het vertrouwen in zorgverzekeraars wordt nog minder als ze er ook nog eens niet voor zorgen dat noodzakelijke zorg tijdig beschikbaar is. Dit kunnen de zorgverzekeraars zich niet veroorloven, zorgverzekeraars genieten al weinig vertrouwen.

Zorgverzekeraar zouden zich op hun kerntaak moeten richten: het verkopen van zorgverzekeringen tegen een zo laag mogelijke prijs en het inkopen van goede zorg voor hun verzekerden. Alleen als ze dat doen, hebben ze bestaansrecht.

Wim Groot is hoogleraar economie aan de Maastrichtse universiteit en gespecialiseerd in zorg. Zijn columns en artikelen voor Wynia’s Week worden gevreesd door de top van de zorgwereld.

Wynia’s Week is er twee keer per week, 104 keer per jaar. De lezers, kijkers, luisteraars en donateurs maken dat mogelijk met hun financiële bijdragen. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Met uw dure zorgpremie betaalt u voor ‘preventie’ die niet werkt verscheen eerst op Wynia's Week.