Of ik niet eens wat wilde schrijven over de roofmoorden op blanke boeren hier in Zuid-Afrika. Toevallig was mij enkele dagen eerder door een citrusboer in een landbouwgemeenschap bij Kaapstad verteld hoe zijn zus en zijn zwager – ook boer – op hun erf waren overvallen door een groep mannen. De zwager was vermoord, met zijn eigen vuurwapen nota bene, en de zus ernstig mishandeld; zij kon het voorval navertellen. Verdere details bespaar ik de lezer.

Wat betekende dit verhaal en wat betekende het niet?

Genocidaal complot

Tussen 1 april 2022 en 31 maart 2023 werden aan de Zuid-Afrikaanse politie 27.494 moorden gerapporteerd, op een bevolking van 60 miljoen. (In Nederland, met een bevolking van 17 miljoen, werden in 2022 142 moorden gepleegd, red.)

Volgens AfriForum, een Afrikaner belangenvereniging, werden 50 van die 27.494 moorden gepleegd in een boerengemeenschap. Op het erf en erbuiten. Het totale aantal boerderij-gerelateerde overvallen, met en zonder fatale afloop, ligt in een jaar doorgaans tussen de 300 en de 500. Deze informatie wordt door de Transvaler Landbouworganisatie ingewonnen bij lokale verenigingen, omdat de politie voor deze doden al langer geen aparte categorie meer hanteert.

Vijftig doden in één jaar tijd, ten opzichte van 36.000 commerciële boerenbedrijven (waarop vaak meerdere gezinnen wonen; de talloze kleine, informele keuterboeren niet meegeteld) op een snel groeiende bevolking van inmiddels 63 miljoen, en dat blijft al jaren min of meer gelijk. Niettemin is dit specifieke, tot de verbeelding sprekende misdrijf wereldberucht, en wie in een plattelandsstreek het lokale krantenaanbod bijhoudt, kan zomaar de indruk krijgen dat er systematisch boerengezinnen worden uitgeroeid, en geloof je bepaalde politici en lobbygroepen, dan gaat daar ook nog eens een genocidaal complot achter schuil. Een flinke discrepantie dus, tussen frequentie en ruchtbaarheid, en je vraagt je af hoe dat zo komt.

Ik ging te rade bij twee specialisten op dit gebied: de journaliste en misdaadonderzoekster Nechama Brodie, en gelauwerd academicus Jonny Steinberg.

Van Brodie verscheen twee jaar geleden het boek Farm Killings in South Africa, een historisch dossieronderzoek op basis van de diverse beschikbare bronnen in dit land, die verre van eenduidige informatie verschaffen. Aan de conventionele definitie van de boerenerfmoord (namelijk: blanke boer wordt op erf beroofd en doodgemarteld door bloeddorstige zwarte bende) blijkt bij lezing al gauw het een en ander te mankeren.

Homogene streekmoord bestaat niet

Neem een onderzoek dat de politie in 2003 door een enquête-commissie liet uitvoeren, waarvan aannemelijk is dat de uitkomsten nu, twintig jaar later, nog overeind staan. In 89 procent van de geweldsmisdrijven op boerenerven bleek het motief diefstal te zijn. Achter ‘slechts’ 2 procent ging een politieke of een racistische drijfveer schuil. Aan de overige incidenten ging intimidatie vooraf, of een arbeidsgerelateerde kwestie, zoals een loongeschil. Van de slachtoffers was 61 procent blank, 33 procent zwart en de rest anderszins gekleurd (bruin). De boer, de opzichter en hun gezinnen waren in 69 procent van de gevallen het slachtoffer; werknemers en hun gezinnen in 29 procent; de rest bestaat uit onfortuinlijke bezoekers.

Uit diverse casussen die Brodie tot in detail beschrijft, blijkt dat er vaak een persoonlijke kwestie speelt, soms in de familiaire sfeer; dat er soms alcohol in het spel is, soms ook drugs; dat soms een boer de trekker overhaalt en soms een medewerker; dat soms een criminele bende voorkennis verkreeg via een informant op het erf en de overval goed voorbereidde, en dat er soms juist zeer amateuristisch te werk wordt gegaan, kortom: dat de homogene streekmoord niet bestaat.

Vrijburgers

Daarbij moet aangetekend worden dat nu eenmaal verreweg het meeste boerenland in Zuid-Afrika nog in handen is van de blanke minderheid in dit land (7 procent van de bevolking, boerenfamilies gaan soms zes generaties terug), dat daar vanuit crimineel oogpunt veel te halen valt, en dat de meerderheid van de zwarte Zuid-Afrikanen nog altijd in armoede leeft en, zoals dat eufemistisch heet, is ‘oververtegenwoordigd’ in de misdaad.

Brodie vindt enkele opvallende historische constanten. Zo kon in de jaren dertig van de vorige eeuw in kranten al kennis genomen worden van roofovervallen waarbij daders het muntten op oudere, weerloze slachtoffers (gebeurt nog steeds), en al aan het eind van de achttiende eeuw schetste een Zweedse handelsreiziger in zijn dagboek een bekend angstklimaat. Hij zocht buiten de grenzen van de Kaapkolonie de zogeheten vrijburgers op. Daar, in de wildernis, mochten deze stamvaders van de Afrikaner Boeren vee houden en gewassen telen zolang de VOC daar maar geen last van had, en konden zo hun landerijen als republieken besturen.

Brute lijfstraffen voor hun slaven en landarbeiders waren niet ongebruikelijk, en dienden ertoe bloedige opstanden en ontsnappingen te voorkomen. De Zweed noteerde verwonderd: ‘Een ieder in dit land is genoodzaakt om des nachts de deur van zijn kamer te grendelen, en geladen vuurwapens bij zich te houden, uit vrees voor de wraakzuchtige gezindheid der slaven.’ Hij slaapt die avond met een stoel onder zijn deurknop geklemd, en met een mes onder zijn hoofdkussen.

Wie, zoals ik, weleens op een Zuid-Afrikaans boerenerf verblijft, ziet een parallel met het heden, en kan de stoel vervangen door een elektrisch hek, en het mes door een vuurwapen.

Boerenmilities

Brodie verklaart het plattelandsgeweld vanuit de ontstaansgeschiedenis van het moderne boerenbedrijf in Zuid-Afrika, een verhaal dat aan elkaar hangt van moord en dwang. Het begon natuurlijk met de schurken van de VOC, die zoetwaterbronnen en vruchtbare weidegrond op de Kaap innamen en daarbij op een aanvankelijk nog vreedzame, lokale bevolking botsten – primitieve herders die uit wraak en wanhoop vee begonnen te stelen, met als gevolg de oprichting van Boerenmilities, die de jacht openden op deze Khoi en San.

Duizenden stierven, anderen werden gevangengenomen en tewerkgesteld. De later arriverende Britten onteigenden op hun beurt land van de Xhosa in het oosten, waarop de Boeren uitweken naar het noorden en zich vestigden op land van de Sotho en de Tswana, die allen verpaupering wachtte. (Ik kan zo snel geen cijfers vinden, maar de lezer kan aannemen dat veel Zuid-Afrikaanse boerderijmedewerkers in het hier en nu van de voorgenoemde onteigenden afstammen.)

Vuurwapens ter zelfverdediging

Het leven van een vroeg-moderne landarbeider in Zuid-Afrika was geen pretje. Hij vestigde zich, al dan niet vrijwillig en met gezin, op privégrond; een geïsoleerde wereld met sterk hiërarchische sociale verhoudingen zonder eerlijke rechtsbescherming, waar arbeid kon worden beloond met alcohol (met in de provincie Westkaap intergenerationele verslaving als gevolg), en waar volgens de overlevering de nodige verkrachtingen en familicides plaatsvonden.

Opstootjes, arbeidsconflicten en diefstal blijken zo oud als het boerenlandleven zelf, en de aard ervan verandert drastisch wanneer vuurwapens algemener beschikbaar worden. Niet alleen is de afloop vaker fataal; pistolen en geweren behoren tot de buitgemaakte kostbaarheden en worden voor criminelen een doel op zichzelf. Je kunt er in dit land nog altijd één aanschaffen, ter zelfverdediging, en een poging van de minister om de wet die dat mogelijk maakt te amenderen, sneuvelde in 2021 onder druk van oppositie en lobby.

Rijk assortiment van dood en geweld

Het beeld van zinloos martelgeweld – dat leeft – schrijft Brodie toe aan de pers, die in dit land te kiezen heeft uit een rijk assortiment van dood en verderf, en door commerciële impulsen selecteert op exceptionaliteit: een extreem, de menselijke verbeelding overstijgend geweldsmisdrijf waarin bij voorkeur een jonge, blonde vrouw het slachtoffer is, liefst een beetje sensationeel opgeschreven. Daar verkoop je kranten mee. Ernstige mishandelingen vinden plaats, martelingen ook, maar lijken zelden een doel op zichzelf. Zo moet er vaak onder schot een sleutel van een brandkast worden gevonden, of een reeks pincodes worden opgegeven.

Jonny Steinberg, prijswinnend auteur, reconstrueert in zijn debuut Midlands (2002) de moord op een blanke boer in de gelijknamige streek. Hij deed uitvoerig etnografisch onderzoek naar verschillende landbouwgebieden in Zuid-Afrika, en zag dat de middenklasse op het platteland in zijn geheel – dus niet alleen de blanke boer – in de jaren negentig ten prooi was gevallen aan roofdelicten, tijdens de overgang naar democratie. Volgens hem had het in de basis te maken met landbezit. Hij definieert de roof als een heronderhandeling van bezit tussen landeigenaar en pachter – onuitgesproken, en met uiterst grof geweld.

In 1997 kreeg de boerenlobby – waartoe ook AfriForum moet worden gerekend – president Mandela zo ver om misdrijven op en rond boerenerven apart te laten categoriseren in de politiestatistieken, mogelijk een soort van politiek compromis, en volgens Steinberg was dit een fout. Hiermee werd de indruk van een homogeen misdrijf gewekt, met één motief. Vermoedelijk hield de politie er om die reden na de eeuwwisseling stilaan weer mee op.

‘Shoot the boer’

Brodie veronderstelt dat de zogenoemde plaasmoorde zelden politiek zijn, maar de reactie erop vrijwel altijd. In 2017 stelde Freedom Front Plus, een partij van Afrikaner nationalisten, de plaasmoorde in het parlement ter discussie, en sindsdien geeft FF Plus – inmiddels regeringsdeelnemer – regelmatig ruchtbaarheid aan het fenomeen. De politieke vijand speelt dan weer handig in op de angstsentimenten die daaruit ontstaan.

Een bekend voorbeeld is Julius Malema, de voorman van de Economic Freedom Fighters, een partij van zwarte nationalisten. Malema werd in 2011 door de rechter beticht van haatzaaierij omdat hij het strijdlied Dubul’ ibhunu (‘Shoot the boer’) in het openbaar had gezongen, een provocatie waar hij zich vorig jaar, in verkiezingstijd, weer aan bezondigde. Elon Musk – Zuid-Afrikaan – tweette in een reactie dat ‘they are actually killing white farmers every day’.

Kevin van Vliet is voor Het Financieele Dagblad en Trouw correspondent in Zuid-Afrika. Volgend jaar verschijnt van hem bij uitgeverij Prometheus een (nieuwe) roman.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Elke maand vier moorden op het Zuid-Afrikaanse platteland. Wat betekent dat? verscheen eerst op Wynia's Week.

Het is ook goed mogelijk dat men in Nederland gewoon gerust is op Zuid-Afrika sinds het African National Congres (ANC) daar na een slopende strijd tegen de blanke overheersing aan de macht kwam in het wondere jaar 1994. Apartheid behoorde voorgoed tot het verleden, de hulp van Nederland was niet meer nodig. Eind goed, al goed.

Bevrijder verliest regeringsmacht

Dat datzelfde ANC daar woensdag voor het eerst zijn parlementsmeerderheid is verloren (de stemmen worden nog geteld maar de uitslag is wel duidelijk) lijkt mij toch belangrijk nieuws, en juist voor Nederland, een voorloper in de anti-apartheidsbeweging. Wat betekent het, dat de bevrijder van weleer de regeringsmacht verliest? Is dat een goed teken voor de democratie, of juist niet? En wat maakt dat van Zuid-Afrika?

Volgens prognoses van de kiescommissie hier heeft het ANC 42 procent van de stemmen voor het parlement behaald. Dat is wat je moet noemen een historische nederlaag. Bij de vorige verkiezingen, vijf jaar geleden, kreeg het ANC nog 57 procent van de stemmen, wat toen al als een dieptepunt werd beschouwd, zeker ten opzichte van de 69 procent die in 2004 werd behaald. De zaak laat zich eenvoudig verklaren: de partij – die overigens al onder Nelson Mandela verdeeld was tussen twee rivaliserende vleugels – is uit elkaar gedonderd.

Het eerste grote brok viel in 2008, toen drie ANC-prominenten zich afsplitsten en een eigen partij, Congress of the People, oprichtten. Vijf jaar later werd de losgeslagen leider van de jeugdliga, Julius Malema, de partij uit geknikkerd omdat hij opriep tot regime change in Botswana en omdat hij een journalist had uitgescholden. Dat ging het ANC te ver.

Malema richtte een eigen partij op, de Economic Freedom Fighters (EFF), en je kunt inmiddels wel spreken van een volwassen beweging, met rode baretten, strijdliederen en een charismatische leider die zo nu en dan een speelse oproep doet om blanke boeren te vermoorden. (Tegen Malema wordt regelmatig aangifte gedaan.) Het EFF, dat mijnen en banken wil nationaliseren, lijkt woensdag 9 procent van de stemmen te hebben behaald.

Zuma is populair

De laatste breuk kan, met een beetje overdrijving, de doodssteek van het ANC worden genoemd. Eind vorig jaar stampte ook de in 2019 afgezette oud-president Jacob Zuma een eigen beweging uit de grond – Umkhonto weSizwe, naar de vroegere gewapende tak van het ANC. Met name in zijn thuisprovincie, KwaZoeloe-Natal, is Zuma populair. Hier komen de Zoeloes vandaan, die in Zuid-Afrika in bestuurlijk opzicht een uitzonderingspositie hebben, alleen al omdat ze een eigen monarchie hebben.

Zuma, inmiddels 82, is zelf Zoeloe en speelde tijdens zijn campagne behendig in op het breed levende nationalisme dat onder zijn volk leeft. Dat hem achttien aanklachten wegens corruptie, afpersing, fraude en belastingontduiking boven het hoofd hangen, geeft hem thuis mogelijk zelfs extra legitimiteit.

Premier van een provincie

Op X tekende een prominente Zimbabwaanse journalist Zuma’s opkomst al in april uit en hij merkte daarbij op: ‘Africans adore a lovable rogue’. Zuma lijkt 13 procent van stemmen voor het parlement te hebben behaald, plus 43 procent van de stemmen voor het provinciale bestuur in KwaZoeloe-Natal (er werd woensdag ook gestemd voor provinciebestuur). Geen enkele nieuwkomer in Zuid-Afrika is daar ooit ook maar bij in de buurt gekomen en Zuma zou zomaar eens de premier kunnen worden van zijn eigen provincie. Het land krijgt hij nooit meer terug, dan maar een deel ervan.

Zonder afsplitsingen zou het ANC met een meerderheid aan de macht zijn gebleven. Het lijkt een kwestie van tijd voordat de partij verder uiteen valt. Zittend partijleider en president Cyril Ramaphosa wist dan wel met brede steun de verkiezingen in te gaan, maar van een bron dichtbij het ANC heb ik begrepen dat de veteranen in de coulissen klaarstaan om hem te lozen. Dat zou niet ongebruikelijk zijn, want coups zijn de partij niet vreemd.

Met wie moet het ANC regeren?

Mocht het Ramaphosa lukken om in het krankzinnige, door de constitutie gedicteerde bestek van twee weken een coalitie te smeden, en mocht de meerderheid van de gekozen volksvertegenwoordigers hem een tweede presidentstermijn gunnen, dan betreedt Zuid-Afrika een nieuw, onbekend terrein. Samen regeren.

Precedenten op gemeentelijk niveau voorspellen weinig goeds. Neem Johannesburg, daar trad in 2021 voor het eerst een coalitiebestuur aan. Dat kreeg het drukker met zichzelf dan met besturen. In twee jaar tijd werden zes burgemeesters versleten terwijl de stroom- en waterlevering in grote delen van de stad stokte, het wegdek stuk ging en het afval soms dagen, soms weken op straat bleef liggen. En met wie moet het ANC dan in zee? Oude vijanden?

Achteruitgang

Onder dertig jaar ANC is het land als geheel er in economisch opzicht niet beter op geworden. Sterker nog, de ongelijkheid tussen rijk en arm is volgens de Wereldbank groter dan voor 1994. De schade van 46 jaar rassensegregatie is verre van ongedaan gemaakt, witte Zuid-Afrikanen zijn op vrijwel elk sociaal-economisch vlak nog altijd beter af dan zwarte. De toegang tot fatsoenlijke huisvesting, gezondheidszorg en onderwijs blijft achter voor wie het niet betalen kan, misdaad grijpt om zich heen, en basale voorzieningen worden niet of nauwelijks geleverd.

Gemeentes zijn failliet, belastingen kunnen niet betaald worden, meer dan 40 procent van de bevolking (62 miljoen mensen) heeft geen baan, en zowat de helft leeft van een uitkering van nog geen 18 euro per maand. Een overwinning voor de sociale zekerheid en een economische mislukking ineen.

Je kunt wel stellen dat Mandela’s opvolgers het hebben verziekt en dat het nieuwe leiderschap vooral zelf heeft geprofiteerd van de vrijheid –Ramaphosa kon puissant rijk worden dankzij kortingen die zwarte ondernemers bevoordeelden –, al doet die conclusie het land wat mij betreft geen recht.

Zuid-Afrika, waar een vreedzame machtsoverdracht van blank naar zwart werd bewerkstelligd (een dekoloniaal wonder), is bestand tegen al te grote schokken. Waar despoten grondwetten herschrijven om aan de macht te kunnen blijven, en waar een complete regio in nog geen paar maanden tijd omviel, zijn Zuid-Afrikanen keurig naar de stembus gegaan om hun gevoelens van onbehagen tot uiting te brengen. En 75 procent van de stemmen van woensdag ging niet naar populisten, maar naar centrumpartijen – links en rechts.

Veiling van erfgoed

Wie goed zoekt, kan in alles een symbool vinden. Ik trof er een aan in het nieuws dat Makaziwe Mandela, oudste-dochter-van, zeventig persoonlijke bezittingen van haar vader aanbood op een veiling in de VS. Gehoorapparaten, een ID-kaart, geschenken van diverse wereldleiders, en wat iconische Madida-hemden. De afdeling Erfgoed van de Zuid-Afrikaanse regering was daar niet zo blij mee en probeerde de veiling te voorkomen. Tevergeefs. Wat moet ze in godsnaam met al die troep?

Ik dacht: de magie van Mandela lijkt er in Zuid-Afrika wel vanaf, en dat is misschien wel zo gezond ook.

Kevin van Vliet is voor Het Financieele Dagblad en Trouw correspondent in Kaapstad. Vorig jaar verscheen bij uitgeverij Prometheus zijn roman ‘Bobbejaanskloof’.

Wynia’s Week is blij met alle abonnees. Maakt u vrienden en collega’s ook abonnee? Graag! Wilt u ook sponsor of donateur worden? Hartelijk dank!

Het bericht De magie van Mandela is er vanaf en dat is misschien wel zo gezond verscheen eerst op Wynia's Week.

Twee congresleden hebben namens de Democratische en Republikeinse partij een wetsvoorstel ingediend bij het Huis van Afgevraagdigden, met een oproep om de relatie met Zuid-Afrika te herzien in het belang van de eigen nationale veiligheid. De congresleden – John James en Jared Moskowitz – zijn niet gerust op de betrekkingen die de Zuid-Afrikaanse regering onderhoudt met Peking, Moskou (door de VS gesanctioneerd) en Hamas (beschouwd als terroristische organisatie), en vrezen voor onderlinge uitwisseling van informatie. Mocht de wet worden aangenomen, dan komt onder meer de vrijhandel tussen de VS en Zuid-Afrika op de tocht te staan.

‘Heulen met kwaadwillende actoren’

Volgend jaar verloopt de termijn van de African Growth and Opportunity Act (Agoa), een wet die meer dan dertig Afrikaanse landen vrije toegang verschaft tot de Verenigde Staten – vrij zonder importtarieven te hoeven betalen. Zuid-Afrika verscheept auto’s, ijzer, staal en landbouwproducten naar de VS in het kader van de wet. De VS waren in 2021 op een na de belangrijkste handelspartner van Zuid-Afrika naar handelsvolume (22,7 miljard dollar).

Agoa is een hoeksteen van de Amerikaanse Afrika-politiek, en werd in 2000 gelegd om invloed te krijgen op het continent. In Washington gaan stemmen op om de criteria van de wet te herzien of de wet als geheel te vervangen. Om in aanmerking te komen, moeten landen beleid voeren dat armoede bestrijdt, corruptie tegengaat en mensenrechten waarborgt. Zuid-Afrika zou volgens Amerikaanse bestuurders inmiddels voldoende ontwikkeld zijn om nog langer van het programma afhankelijk te zijn voor groei, en hoewel Amerikaanse en Afrikaanse handelsfunctionarissen in december, op een driedaagse samenkomst in Johannesburg, besloten dat Agoa aan modernisering toe is, en hoewel president Joe Biden voorstander is van voortzetting, is deelname van één van de grootste begunstigden niet vanzelfsprekend meer.

Zuid-Afrika, nu op de kop af dertig jaar met een parlementsmeerderheid geregeerd door het African National Congres (ANC), heeft daarvoor in de ogen van een deel van het Amerikaanse politieke establishment te veel foutje vriendjes. In de woorden van Congresleden James en Moskowitz: ‘De Zuid-Afrikaanse regering heeft, in tegenstelling tot haar neutrale houding, een verleden van heulen met kwaadwillende actoren’.

Die in Washington verfoeide internationale betrekkingen gaan ver terug, en kunnen worden verklaard vanuit ideologische verwantschap en een gedeeld verleden. Al in 1927 bezoekt ANC – dan nog een denktank – de Sovjet-Unie, waar wordt gesympathiseerd met de onderdrukking van het zwarte proletariaat door de blanke kapitalisten, en in 1960 neemt die vriendschap een serieuze vorm aan. In dat jaar schieten politieagenten 69 onbewapende, zwarte demonstranten dood in het township Sharpeville. Het ANC, dat overweegt militant te worden, wint advies in bij het Kremlin, waarna onder Nelson Mandela een militaire vleugel wordt opgericht; het begin van de gewapende strijd tegen de apartheid.

De Sovjet-Unie begint op eigen bodem militaire trainingen voor de anti-apartheidsbeweging te organiseren. ANC-delegaties worden ingevlogen om conferenties bij te wonen, en in Moskou wacht een ziekenhuisbed voor wie maar medische hulp nodig heeft. Duizenden jonge Zuid-Afrikanen komen naar de Sovjet-Unie om er te studeren. Volgens de Russische historicus Vladimir Sjoebin, indertijd betrokken bij het steunprogramma, zouden zo’n tweehonderd ANC-leden een academische opleiding hebben afgerond in de Sovjet-Unie. Meer dan drieduizend activisten en guerrillastrijders werden in de Sovjet-Unie opgeleid.

Geld uit Moskou

Tot eind jaren tachtig ontving het ANC ieder jaar een paar honderdduizend dollar van de Sovjetregering, en van 1963 tot 1990 zou de militante vleugel van het ANC voor 36 miljoen roebel aan wapentuig hebben gekregen (geweren, pistolen, granaat- en raketwerpers, anti-tankwapens en luchtdoelraketten) en daarbovenop nog eens 16 miljoen roebel voor humanitaire hulp.

In 1980 constateerde de Amerikaanse inlichtingendienst CIA dat een groot deel van de trainingsprogramma’s was geënt op ideologische indoctrinatie. Over de communistische ideeën van het ANC bestaat tot op de dag van vandaag discussie. Veel ANC-prominenten, onder wie oud-president Jacob Zuma, volgden een militaire opleiding in de Sovjet-Unie.

Nadat de Sovjet-Unie uiteenviel, en het ANC onder aanvoering van Nelson Mandela een historische verkiezingsoverwinning boekte, ging de geldkraan dicht. De interesse vanuit Rusland nam weer toe tijdens de tweede presidentstermijn van Vladimir Poetin. In 2006 bezocht hij Zuid-Afrika om zakenkansen te creëren voor Russische bedrijven.

De oliemiljardair Roman Abramovitsj en de aluminiumbaron Viktor Vekselberg worden – nog steeds – geschaard onder de voornaamste begunstigden. Als er Russische invloed is op de Zuid-Afrikaanse politiek, laat die zich nu waarschijnlijk vooral gelden via het bedrijfsleven. Vorig jaar nog doneerde Vekselberg (gesanctioneerd door de VS) omgerekend 826.000 dollar voor de verkiezingscongres van het ANC via een van zijn in Zuid-Afrika geregistreerde bedrijven. En onlangs dook ook de gesanctioneerde Russische wapenhandelaar Ivor Ichikowitz op (zijn Ichikowitz’s Paramount Group is een van de grootste wapenproducenten op het Afrikaanse continent), en wel tijdens een Zoom-vergadering van de zes Afrikaanse leiders die onder leiding van Ramaphosa op het punt stonden om op vredesmissie naar Oekraïne en Rusland.

Ideale klant van Israël

Terwijl Moskou de revolutie in Zuid-Afrika steunde, kwamen via een ander kanaal fondsen binnen om de revolutie te stuiten. Israël, in 1973 economisch verzwakt door de Jom Kipoer-oorlog, zocht dringend een afnemer voor defensiecontracten omdat de Amerikanen weigerden Israël opnieuw te bevoorraden. De regering van de Nasionale Partij in Pretoria bleek de ideale klant: een op defensie gerichte, rechtse regering van een ontwikkelingsland zonder nauwe banden met het Arabisch-islamitische blok. Geld was geen bezwaar, dankzij de gestegen prijzen van goud, steenkool en uranium, waar de Zuid-Afrikaanse bodem vol mee zat. Er woonde in het land daarnaast een grote joodse gemeenschap, die ook nog eens, per hoofd van de bevolking, de grootste sponsor van de staat Israël was, en daarmee van zijn militaire uitgaven.

Via clandestiene contracten (de Israëlische regering was voor de buitenwacht tegen de apartheid) stegen de militaire uitgaven van Israël in een jaar tijd met veertig procent, terwijl het bbp goeddeels was verdampt. De Zuid-Afrikaanse regering konden het materieel goed gebruiken, want er stonden twee Sovjet-regimes voor de deur, in Angola en Mozambique. Met een formidabele oorlogsmachine kon het communistische gevaar – in het geval van Angola gesteund door Cubaanse troepen van Fidel Castro – buiten gehouden worden, en hoefde Pretoria zich niet al te veel zorgen te maken over de tanende blanke macht in buurland Rhodesië. (Pretoria vertrouwde lang op deze koloniale bufferzone als frontverdediging tegen de rest van zwart Afrika.)

De Amerikanen, eerder nog bondgenoten (de VS waren na de Tweede Wereldoorlog afhankelijk geraakt van Zuid-Afrikaanse uranium), stelden in 1977 een internationaal wapenhandelverbod in tegen Pretoria, wat Israël in een nog ongemakkelijker positie zetten. Desalniettemin ging er, volgens onderzoek van de Amerikaanse journalist Sasha Polakow-Suransky, tussen 1974 en 1993 aan 600 miljoen dollar per jaar aan oorlogsmateriaal naar Zuid-Afrika, wat van Zuid-Afrika Israëls derde grootste handelspartner maakte. In ruil exporteerde Israël Zuid-Afrikaanse goederen onder Israëlische labels om Pretoria een Europese boycot te helpen omzeilen. De ene paria hielp de ander, en dat zette kwaad bloed.

Een jaar voor de eerste democratische verkiezingen in Zuid-Afrika zou Nelson Mandela op een internationaal congres van sociaaldemocraten tegen de Israëlische delegatie hebben gezegd dat ‘de Zuid-Afrikanen de steun van de staat Israël aan het apartheidsregime nooit zullen vergeten’, en in die uitspraak lijkt de verklaring te liggen voor de actie die de ANC-regering onder president Ramaphosa bereid is te nemen tegen Israël.

Een ander deel van de verklaring: ook Arabische landen kochten tijdens de Koude Oorlog invloed. Golfstaten boden aantrekkelijke hulppakketten aan in ruil voor steun aan de Palestijnse zaak. De Organisation of African Unity (voorloper van de Afrikaanse Unie) sprak indertijd onvoorwaardelijke steun uit voor de Palestijnse Bevrijdingsorganisatie, en sinds Mandela’s verkiezingen heeft het ANC goed contact onderhouden met de Palestijnse Autoriteiten, met een ambassade in Ramallah en meerdere bilaterale verdragen als gevolg.

‘Regime change’ in Johannesburg?

De situatie in het Midden-Oosten is door zowel Mandela als Ramaphosa vergeleken met de apartheid in Zuid-Afrika, waarbij de gelijkenis wordt gemaakt tussen de Palestijnse gebieden en de vroegere Bantoestans – in naam onafhankelijke vazalstaten binnen de landsgrenzen van Zuid-Afrika waarmee Pretoria een groot deel van de arme, zwarte bevolking isoleerde.

Er is een maand verstreken sinds de regering van Cyril Ramaphosa in het gelijk werd gesteld door het Internationaal Gerechtshof in Den Haag, en in eigen land zijn verkiezingen op komst. De president van Zuid-Afrika heeft op een partijcongres gezegd te vrezen voor buitenlandse inmenging, als repercussie voor de zaak. Hij zegt, zonder te melden uit welke hoek de dreiging komt, dat ‘regime change’ weleens het doel kan zijn van deze kwaadwillende actor. De staatsinlichtingendienst heeft nog geen concrete dreiging gemeld.

Kevin van Vliet is voor Het Financieele Dagblad en Trouw correspondent in Kaapstad. Vorig jaar verscheen bij uitgeverij Prometheus zijn roman ‘Bobbejaanskloof’.

Wynia’s Week is blij met alle abonnees. Maakt u vrienden en collega’s ook abonnee? Graag! Wilt u ook sponsor of donateur worden? Hartelijk dank!

Het bericht Moskou, Peking, Hamas: hoeveel foute vrienden kan Zuid-Afrika nog verdragen? verscheen eerst op Wynia's Week.

Amerikanen en de Europeanen zijn hun economieën aan het hervormen en Afrika komt daar goed bij van pas. Je hebt er zon, wind, ruimte om te bouwen, behoefte aan infrastructuur en benodigde arbeid is ter plaatse lekker goedkoop. Een geschikt klimaat om te investeren in de productie van schone energie. Concurrentie geen bezwaar, want westerse overheden subsidiëren deze investeringen gretig – en de zakken zijn diep.

Zuid-Afrika, de meest geïndustrialiseerde economie op het Afrikaanse continent, en de op twee na grootste, heeft een bijkomende voordeel: iets van 80 procent van de elektriciteit wordt opgewekt uit steenkolenverbranding, waarmee het land grootuitstoter van broeikasgassen is. De Sustainable Development Goals van de Verenigde Naties moedigen investeringen in zulke landen aan, en investeringen zijn er welkom.

Het plan is ietwat ambitieus voor Zuid-Afrika

Eind vorig jaar stelden de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk, de Europese Unie, Frankrijk, Duitsland en de Wereldbank gezamenlijk meer dan 9 miljard dollar beschikbaar voor een energietransitie in Zuid-Afrika. Daarmee moeten de kolencentrales worden ontmanteld en het verouderde elektriciteitsnet worden versterkt zodat er zonne- en windparken op kunnen worden aangesloten.

Een ambitieus plan, en niet alleen omdat de regering in Pretoria schat dat er omgerekend 84 miljard dollar nodig zal zijn om volledig naar schone energiebronnen over te kunnen schakelen; de eigen energievoorziening staat door wanbeheer op instorten, elke dag verdampt er veel geld in de kolensector (die in de greep is van misdaadsyndicaten) en kennis en kunde trekken weg.

Als gevolg valt de stroom elke dag twee tot tien uur uit en het enige echt substantiële alternatief voor steenkool zijn vooralsnog de miljoenen liters diesel die energieleverancier Eskom verbrandt in noodsituaties. Je vraagt je toch af: hoe stapt zo’n land af van fossiele brandstoffen zonder af te zakken naar de Middeleeuwen? Niets is onmogelijk, maar Zuid-Afrika is Nederland niet.

Een deel van de 9 miljard dollar is bestemd voor de bouw van assemblagefabrieken voor elektrische auto’s en voor de ontwikkeling van groene waterstof. De auto-industrie is een belangrijke werkgever voor Zuid-Afrikanen en waterstofproductie zou naar schatting meer dan een nieuwe miljoen banen kunnen genereren, waarmee het ‘Just’ in de naam van dit fonds – the Just Energy Transition – eer zou worden aangedaan. Die banen zijn nodig, want in de steenkoolstreek van Zuid-Afrika, de provincie Mpumalanga, zijn 90.000 banen gemoeid met het delven en stoken van steenkool.

In juni dit jaar kwam er nog een miljard bij. Premier Mark Rutte en zijn Deense ambtsgenoot Mette Frederiksen zegden een fonds toe bestemd voor de productie van waterstof en het transport daarvan naar het noordelijk halfrond. Door inspanningen van de Development Bank of Southern Africa, de grootste verzekeraar van Zuid-Afrika (Sanlam) en het Haagse Climate Fund Managers (een joint venture van Sanlam en de Nederlandse ontwikkelingsbank FMO) moet het fonds binnen nu en twee jaar gevuld zijn door het bedrijfsleven. De Nederlandse overheid schenkt 50 miljoen dollar als startkapitaal.

Nederland moet doorvoerland voor groene waterstof worden

Ook in buurland Namibië zegden Rutte en Frederiksen een waterstoffonds van een miljard dollar toe. Hier in Zuidelijk-Afrika moeten de komende jaren fabrieken, pijpleidingen, terminals en havens uit de grond schieten. In oktober volgt een tweede handelsmissie, die gunstig samenvalt met een reis van Z.M. de Koning en H.M. de Koningin naar Zuid-Afrika – het eerste staatsbezoek sinds 1999. De diplomatieke inspanningen vanuit Den Haag passen in het plan om van Nederland een doorvoerland voor groene waterstof te maken en zo de markt in Noordwest-Europa te bedienen, waarmee de Haven van Rotterdam zijn strategische positie op de energiemarkt kan behouden mochten gas-, olie- en koolvrachten straks wegvallen.

De Gasunie zal zijn leidingen gaan ombouwen en aansluiten op die van Duitsland zodat waterstof naar het achterland kan worden verscheept voor industrieel gebruik. In Nederland kan groene waterstof worden gebruikt als schone brandstof voor de staalindustrie en de transportsector, en in de vorm van ammoniak voor de productie van kunstmest.

Waterstof die wordt opgewekt met zonne- en windenergie mag ‘groen’ heten, en de vraag naar groene waterstof zal in Europa tegen het jaar 2040 groot zijn. Het kabinet verwacht dat tegen die tijd 70 procent geïmporteerd zal moeten worden vanuit overzeese gebieden om in de Europese vraag te kunnen voorzien – het liefst op schepen die zelf ook met groene waterstof worden aangedreven, maar voorlopig nog gewoon met dikke zwarte rookwolken. In Marokko en Spanje zijn de plannen voor export redelijk ver gevorderd; in Zuidelijk-Afrika moet nog heel wat gebeuren.

Experts in Zuid-Afrika zijn sceptisch. Econoom Moeletsi Mbeki, broer van oud-president Thabo, laat weten: ‘Om nieuwe industrieën te beginnen, heb je ondernemers nodig. Daar zijn er niet genoeg van in Zuid-Afrika. De westerse landen moeten dus hun eigen ondernemers meebrengen. De meeste zonnevelden in Zuid-Afrika zijn aangelegd door buitenlandse bedrijven.’

Westers geld voor westerse bedrijven

Econoom Lungile Mashele van de Universiteit van Pretoria deelt Mbeki’s zorgen. ‘Vorig jaar werd in Mpumalanga een kolenproject ontmanteld. De herbestemmingsprocedure werd betaald met Nederlandse financiering. Er werden Nederlandse consultants ingevlogen, en de projecteigenaar kreeg te horen dat het land geschikt was voor Nederlandse landbouw.’

Een ander voorbeeld: ‘Een Duits bedrijf was geïnteresseerd in de bouw van een waterstofproject in Zuid-Afrika. Er was op dat moment nog geen geld voor de beginfase en er waren nog geen vergunningen. Het Duitse bedrijf gebruikt Duits geld om dit deel te financieren, en dat geld gaat niet naar Zuid-Afrikaanse consulenten en ingenieurs – maar naar Duitse. De baten voor Zuid-Afrika zijn beperkt: onafhankelijke energieproducenten profiteren, en de overheid verdient iets aan belastinginkomsten.’

De Zuid-Afrikaanse minister van Energie, Gwede Mantashe, is een uitgesproken tegenstander van de ontmanteling van de kolenindustrie. Mbeki begrijpt zijn houding wel: ‘Met steenkool wordt geld verdiend. Mantashe wil de kolenindustrie niet uit principe beschermen – nee, er zijn gewoon niet genoeg ondernemers in Zuid-Afrika. De lening wordt een schuld, wat ten koste gaat van staatsinkomsten, en dat wil de heersende elite niet. Bovendien wordt gevreesd dat die staatsschuld straks door westerse regeringen zal worden gebruikt als politiek drukmiddel.’

Als kleine speler is het moeilijk concurreren

Terug naar de waterstofeconomie. Ondernemer Mashudu Ramano staat op het punt om met zijn bedrijf Mitochondria Energy ’s lands eerste grote assemblagefabriek voor brandstofcellen te bouwen. In die cellen wordt waterstof omgezet in elektriciteit, geschikt om zwaar transport aan te drijven.

Ramano deed jaren onderzoek naar de mogelijkheden en kwam tot de conclusie dat hij, als hij wil profiteren van een hydrogen boom, niet moet concurreren met westerse bedrijven. ‘Door subsidies uit Europa en de VS kun je als kleine speler moeilijk opboksen tegen de concurrentie in de waterstofhandel. Amerikaanse bedrijven krijgen onder de Inflation Reduction een heffingskorting van iets van 3 dollar per kilogram groene waterstof. In Europa gaan stemmen op om iets soortgelijks in te voeren.’

‘Ik wil daarom zakendoen in het industriële segment, waar de componenten voor waterstofproductie worden gemaakt. Vanuit Europa wordt daarin veel geïnvesteerd. De vraag naar brandstofcellen is groot. De industrie voor waterstofcomponenten als geheel is in 2050 waarschijnlijk 200 miljard dollar waard. Zuid-Afrika zou daar 20 procent van kunnen innemen – tweeënhalf keer zoveel als de mijnindustrie momenteel genereert.’

Groen, eerlijk, duurzaam. Wie is er bij gebaat?

*Kevin van Vliet is voor Het Financieele Dagblad en Trouw correspondent in Kaapstad. In mei verscheen bij uitgeverij Prometheus zijn roman ‘Bobbejaanskloof’.

Het bericht Wie is er gebaat bij de grootse plannen in Den Haag voor de energietransitie in Zuid-Afrika? verscheen eerst op Wynia's Week.