Het woord ‘democratie’ is een samentrekking van twee Griekse woorden: het woord ‘demos’, dat volk betekent, en het woord ‘kratos’, dat macht betekent. In een democratie heeft het volk de macht. In een democratie is de macht aan het volk.

In Europa, met uitzondering van Zwitserland, is dat niet het geval. Reeds in het oude Griekenland vond Plato democratie niet ideaal voor de stadsstaat Athene. ‘Met genot als lokaas jagen zij op domheid’, schreef hij over de politici die toen de bevolking van Athene bestuurden. Voor Plato kwam in zijn werk Politeia (380 v. Chr.) aristocratie (van ‘aristos’ oftewel excellent) als de beste en meest ideale regeringsvorm uit de bus.

Romeinen hadden er geen problemen mee als de macht in handen was van slechts één persoon. Na veroveringen door Julius Caesar kregen in het Romeinse Rijk keizers de macht. Het volk werd in een soort amfitheater in de open lucht zoet gehouden met spelen. In Frankrijk waren na het jaar 800 bijna duizend jaar lang vorsten aan de macht, van wie zeventien Lodewijken.

Terugval in de beschaving

Tijdens de Franse revolutie werd de zeventiende Lodewijk afgezet. Doch het volk kwam hierna niet aan de macht. De macht kwam toen in handen van presidenten en dat is nu nog steeds zo onder Emmanuel Macron. In Nederland stond Johan Rudolph Thorbecke (1798-1872) zeer sceptisch tegenover democratie als staatsvorm. ‘Waarin bestaat de democratie? Dat allen door allen geregeerd worden? Een niet georganiseerde massa, waarin de wil van de een evenveel waard is als die van de ander?’ Hij zag de democratie als een terugval in de beschaving.     

Er wordt wel onderscheid gemaakt tussen directe en indirecte democratie. Bij de eerste variant wordt door de burgers direct invloed uitgeoefend op het wetgevingsproces. Zoals dat al sinds 1848 gebeurt in Zwitserland via correctieve referenda. ‘Het (bindende) referendum is het enige democratische instrument dat de eindbeslissing in gelijke mate aan alle burgers geeft,’ schreef politicoloog Thijs Vos, als onderzoeker verbonden aan stichting Meer Democratie, in zijn rapport Wat willen de politieke partijen met de democratie? (2021). In een bindend referendum kan een volk beslissingen van een regering of van een parlement ontkrachten.

Bij indirecte democratie – zoals in Nederland – kiest de bevolking vertegenwoordigers die het bestuur gaan uitoefenen. Het volk mag stemmen, maar alleen op de namen van mensen die op bepaalde lijstjes staan. Die lijstjes worden samengesteld door politieke partijen. Nadat het volk gestemd heeft op die mensen, worden deze mensen geacht volksvertegenwoordigers te zijn.

Maar dat zijn ze niet. Ze blijven vertegenwoordigers van politieke partijen. Van partijen die met elkaar gaan onderhandelen over het vormen van een regering. Dat onderhandelen geschiedt buiten het volk om. Het volk heeft zelf geen enkele invloed op de samenstelling van de regering, noch op het door die regering te voeren beleid.

Wat indirecte democratie wordt genoemd, is geen democratie. Want het volk zelf heeft geen macht. Indirecte democratie kan echter wel worden veranderd in directe democratie, zoals in Zwitserland. Via een bindend correctief referendum. Maar dan zou wel de grondwet veranderd moeten worden. En daarvoor is in de Tweede Kamer nu geen meerderheid. Hiermee is overtuigend bewezen dat veel politieke partijen in Nederland helemaal niet democratisch gezind zijn.

Het volk voelt zich verwaarloosd

Donald Trump kreeg na de Amerikaanse presidentsverkiezingen van vorig jaar niet alleen de meeste kiesmannen achter zich, maar won ook de popular vote. Is dat de kern van wat democratie betekent? Nee, de kern van democratie is dat het volk besluiten van het bestuur van een land kan ontkrachten, zoals in Zwitserland mogelijk is. In de Verenigde Staten is dat niet mogelijk.

Dat het volk dom zou zijn, is een illusie. Mensen voelen zich niet gehoord door de zittende politieke partijen. Het volk voelt zich verwaarloosd, beledigd. Doe daar dan wat aan.

Geert Wilders liet onlangs weten dat de grenzen voor asielzoekers moeten worden gesloten. Op de Nederlandse televisiezenders waren de dagen daarna bijna alleen maar verontwaardigde commentaren te horen van andere politieke partijen. Maar in een democratie gaat het daar helemaal niet om. In een democratie is uitsluitend de wil van (de meerderheid van) het volk bepalend voor wat er dient te gebeuren. Wat politieke partijen ergens van vinden, hoort in een democratie volslagen irrelevant te zijn. Politieke partijen hebben zich te houden aan wat het volk wil. Punt uit.

Daarom moeten we in Nederland het Zwitserse systeem invoeren en het volk het beslissende laatste woord geven. Zo hoort dat in een democratie.

*J.M.C.M. Smarius is jurist in ruste.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Alle macht aan het volk: laten we directe democratie invoeren, zoals in Zwitserland   verscheen eerst op Wynia's Week.

Er zijn volkeren die zich laten temmen.
Eens in de vier jaar mogen ze gaan stemmen.
Dat noemt men dan democratie.
Maar eigenlijk is het dat nie.
Het zijn anderen die het beleid bepalen.
Het is het volk dat met regelmaat loopt te balen.
Waar niet het volk beslist wie mag regeren,
daar rest het demos enkel demonstreren.

Er is een land met duin en dijken,
vanuit de zee goed te bereiken,
waar men politieke partijen
in aantal steeds maar uit ziet dijen.
Die maken in dat land de wetten.
Je moet er maar eens goed op letten
hoe ze in dure zalen praten
als waren het echte democraten.

Er is een land met spitse bergen.
Qua omvang hoort het tot de dwergen.
Het volk heeft niet zoveel houwitsers.
Maar die fiere, slimme Zwitsers
maken zelf hun eigen wetten
en weten zich zo tegen staatsmacht te verzetten.
Referenda is de leuze.
Meer dan een eeuw is dat hun keuze.

Het volk is daar niet een losgeslagen bende,
zoals ons volk wel werd gezien onder Balkenende.
Toen tegen de Europese Grondwet werd gestemd,
stond de regering in haar hemd.
Het volk werd geknecht, compleet genegeerd.
Door de elite werd stug doorgeregeerd.
Zo van: “Wij zijn de baas. Het zijn onze zaken.
Met de wil van het volk hebben wij niets te maken.”

Dit knechtingsproces kan men gekscherend typeren als een evolutie.
Bij volkeren als deze komt het immers zelden tot een revolutie.

Het bericht Er zijn volkeren die kankeren en klagen verscheen eerst op Wynia's Week.

We kijken uit naar de Tweede Kamerverkiezingen van 17 maart. Er wordt al druk gespeculeerd over welke partij met welke partij straks in de formatiebespreking zullen zitten. We hebben minstens 13 partijen die aan de verkiezingen mee doen. Daarvan zijn er mogelijk vier tot vijf nodig om een kabinet te vormen. Dat zal opnieuw een vermoedelijk krappe meerderheid in de Tweede Kamer hebben.

Veel Nederlanders kijken met grote belangstelling toe, hoewel dat proces via informateur en formateur grotendeels achter gesloten deuren verloopt. Met dagelijks de verslagen door de parlementaire journalisten. Zij staan bij de poort om informatie op te vangen over dat geheime proces, maar van hun verslag worden we doorgaans weinig wijzer.

Een snelle, eerlijke formatie…

Wat de meesten van ons willen, is dat de formatietijd zo snel mogelijk verloopt en dat de partij waar op je gestemd hebt gaat meedoen in de regering. De realiteit is dat de afgelopen formatiebesprekingen een steeds ingewikkelder kwestie zijn geworden. Weliswaar nog niet zo lang als in ons buurland België, maar toch.

Al die tijd is de demissionaire regering niet bij machte nieuw beleid te voeren. De regeerperiode van het nieuwe kabinet wordt ook nog eens verkort tot 4 jaar minus die forse formatietijd.

Ik denk dat we er goed aan zouden doen om eens naar een ander land te kijken dat goed scoort op de democratie-index van The Economist. Wat zou het mooi zijn als wij het ook zo kunnen aanpakken als Zwitserland. Zij hebben het idee van een formatietijd uitmondend in een regeerakkoord verlaten. Op de avond van de verkiezingsdag is meteen het volgende kabinet bekend.

In Zwitserland hebben ze ook zo’n 13 partijen, maar altijd nemen de vier partijen met de meeste stemmen automatisch plaats in het kabinet. De drie grootste met twee zetels, de vierde met één. Zij noemen dat hun ‘formule magique’.

Inderdaad: een kabinet van 7 ministers, dat kan dus ook. Verkokeringskansen van beleidssectoren zijn daarmee al direct tot een minimum teruggebracht. Een regeerakkoord is niet nodig. Deze toverformule is een stilzwijgende ongeschreven regel, ontstaan uit een oude afspraak tussen de Zwitserse partijen. Ze doen dat zo al ruim 60 jaar.

De zeven ministers brengen als kabinet de aan hun regeringstafel door geheime stemming tot stand gekomen voorstellen naar het parlement. Het parlement besluit op basis van wisselende meerderheden in de beide kamers.

…waarbij veel kiezers zich vertegenwoordigd weten…

Natuurlijk heeft Zwitserland daar lang mee geoefend. Grote plus is dat niemand wordt uitgesloten. Geen partijen die in een cordon sanitaire zitten; geen grote oppositiepartij die buiten de regering zit. Wat wel jammer is, is dat je als kleinere partij niet tot zo’n kabinet kunt toetreden (zoals bij ons nu de ChristenUnie). Maar het maakt een einde aan hun sleutelpositie als ze nodig zijn voor een coalitiemeerderheid. Die partijen kunnen hun initiatiefwetsvoorstellen net als nu blijven inbrengen.

Een Zwitserse aanpak zou Nederland veel voordelen bieden. De effectieve regeerperiode neemt fors toe door het ontbreken van een (lange) formatieperiode. Daarnaast wordt op deze wijze de polarisatie verkleind, de meeste burgers weten zich vertegenwoordigd in het kabinet. In Zwitserland is dat steeds meer dan 75% geweest.

…en weg met de in beton gegoten regeerakkoorden.

Niet onbelangrijk is ook, is dat er geen in-beton-gegoten regeerakkoorden nodig zijn. De flexibiliteit van regeren en reageren bij veranderingen in het sociaal en financieel klimaat wordt alleen maar groter. Daarnaast zullen nauwverwante partijen gaan fuseren, dat levert immers meer kansen op om bij de grootste vier te komen. En dat werkt versnippering tegen. De problemenlijst van de Staatscommissie Remkes, die in 2018 de Nederlandse democratie onderzocht, wordt zo ook weer korter.

Vanzelfsprekend zal een dergelijke vernieuwing bij ons niet zo maar doorgevoerd worden. Wij hebben een andere geschiedenis dan de Zwitsers. Maar ik wil laten zien hoe het ook kan en hoe we op termijn misschien ook zoiets kunnen proberen, naast de andere goede voorstellen van de commissie-Remkes. Wellicht een idee om hiervoor een commissie Remkes-2 te initiëren, deze keer bijgestaan door Zwitserse adviseurs.

Willem Vrakking is ingenieur, bedrijfseconoom en organisatieadviseur en was hoogleraar. Hij is medeoprichter van de Holland Consultancy Group. Een korte versie van dit artikel verscheen in het Financieele Dagblad.

Het bericht Geen geheime kabinetsformatie meer, volg het voorbeeld van Zwitserland verscheen eerst op Wynia's Week.