Hoe de DDR nu de Bondsrepubliek in zijn greep heeft

Bijna dertig jaar na het einde van de Duitse Democratische Republiek krijgt het verenigde Duitsland steeds meer de trekken van dat oude Oost-Duitsland. Vreedzame demonstranten van toen heten nu ‘nazi’s’ en herkennen in de propaganda van de staatsmedia die van hun oude communistische heilstaat. Bericht uit Berlijn.

Duitsland vierde deze maand de Val van de Muur van dertig jaar geleden, met een feest bij de Brandenburger Tor in Berlijn — ironisch genoeg door de vele versperringen, dranghekken en politiebusjes slecht bereikbaar. Het woord ‘vieren’ is hier overigens niet op zijn plek, dan zou daar een minder geregisseerde stemming bij horen. En die was er wel. En niet zonder reden.

De hereniging van Oost en West is niet alleen niet gelukt of ‘nog niet volbracht’ (zoals de rechtse oppositiepartij Alternatieve für Deutschland (AfD) het in haar campagne slogans noemt), maar DDR-sentimenten en praktijken zijn zichtbaarder dan ooit. Wensdenken, moralisering van politieke vraagstukken, censuur(wetten), media-manipulatie en uitsluiting van andersdenkenden overheersen en belemmeren het publieke debat en de politieke besluitvorming.

Niet Duitsland, maar ‘de wereld’ wordt gevierd

Tel daarbij op dat in feite het hele idee ‘Deutschland’ niet meer als de aangewezen plek voor de hereniging mag gelden maar dat ‘de wereld’ die bescheiden locatie is geworden. Het idee  is niet meer het samenbrengen van een volk in één vaderland — zoals ‘Die Wiedervereinigung’ tijdens de Koude Oorlog in de Duitse grondwet stond verankerd — maar het samenbrengen van ‘iedereen’.

De kleuren van de slingers, verlichting en logo’s bij het Berlijnse feestpodium zullen dan ook niet verbazen: EU-blauw en EU-geel. De Duitse vlag was nagenoeg afwezig. Een enorme wereldbol met geprojecteerde boodschappen als ‘geen landen met muren’ moest het publiek blijkbaar haar laatste illusies afnemen. ‘De vrijheid’ is teruggevallen in een opdracht om idealisme en collectivisme te gehoorzamen — voor een hoger goed.

De DDR is niet weg, maar de toekomst

De vraag is dan: is datgene waar in november 1989 een einde aan kwam weer terug, of is het nooit weggeweest? Of is er een nieuwe realiteit voor in de plaats gekomen? De Duitse schrijver Michael Klonosky zei het heel treffend in een speech vorige week bij de AfD: ‘Ik kom uit de DDR, ik kom uit de toekomst!’ Daarover verderop meer.

Er is best veel bekend over de voortzetting van het communistische SED-regime in het Westen na de Val van de Muur, de nauwe banden met de Evangelische (protestantse) Kerk en de Westerse intellectuelen en journalisten die zich graag voor het karretje van socialisten lieten spannen. Die hadden een hoop geheim te houden en dus een hoop te bieden. Daarop vooruit lopend wilde de links-groene politicus Joschka Fischer in juli 1989 nog het verenigingsgebod van de twee Duitslanden uit de grondwet schrappen.

‘Wat Fischer deed is een zwarte bladzijde uit de geschiedenis’, schreef ex-inlichtingenchef Hans-Georg Maassen (CDU) onlangs over deze saboterende houding van links. (Maassen moest in 2018 opstappen omdat hij de rechtse ‘hetze tegen buitenlanders’ in het Oost-Duitse Chemnitz na de moord op een Duitser door een vluchteling, een leugen noemde).

‘Wir schaffen das’: de ommekeer

Het meest betrouwbare antwoord is te vinden in de ontwikkelingen van de laatste jaren. Toen bondskanselier Angela Merkel in september 2015 met ‘Wir schaffen das’ de ‘moeder aller problemen veroorzaakte’, aldus Susanne Dagen, een conservatieve politica uit Dresden die ik sprak, ‘verschoof alles’. Dat probleem was het openzetten van de grenzen voor massa-immigratie.

Susanne Dagen

 ‘Dat gaf de zet voor het begin van het einde van de establishment-partijen en het begin van onze democratie,’ vertelde Dagen me. Het is volgens kritisch-onafhankelijke journalisten in Duitsland allemaal dankzij Merkel dat de AfD kon ontstaan en groeien en er een andere waarheid kon worden blootgelegd over de politieke verhoudingen en ideologische strijd. Met de komst van echte oppositie zag men ineens die club DDR-wolven in schaapskleren.

Groenen en AfD in grootte tegenover elkaar

Je ziet dit ook terug in resultaten van de landelijke- en deelstaatverkiezingen. Na ‘Wir schaffen das’ in 2015 is het politieke midden (CDU/CSU en SPD), dat eensgezind Merkels beleid is blijven verdedigen, in rap tempo verdwenen. Iets waar wij sinds Pim Fortuyn al aan gewend waren, maar de Duitsers niet. De AfD kwam in 2017 pas voor het eerst in de Bondstag met 12 procent van de stemmen, maar is dit jaar al drie keer op een rij de grootste winnaar in de oostelijke deelstaten Saksen, Brandenburg en Thüringen. Ze hebben daar inmiddels een kwart van de kiezers achter zich weten te krijgen op de thema’s immigratie, EU en klimaat.

Daarmee staat de AfD (ook in grootte) lijnrecht tegenover de Groenen, die met name in grote steden als Hamburg, Bremen en Berlijn hoog scoren (en in rijkere deelstaten als Beieren). Tot voor kort gingen de Groenen zelfs aan kop in de landelijke peilingen, inmiddels zouden ze alweer 1,5 miljoen kiezers kwijt zijn wegens de radicale klimaatagenda. Links is groot in het oosten, maar dan met name de erfgenaam van de communistische SED, die Linke.

De DDR-demonstranten heten nu ‘nazi’s’

De ‘vredige revolutionairen’, de mensen die in 1989 de straat opgingen in Leipzig en andere steden zeggen nu: voor deze DDR 2.0 onder Merkel, dáárvoor zijn we in 1989 niet de straat op gegaan!’ Zij herkennen de huidige propaganda van de staatsmedia als geen ander, zeggen ze, en stemmen nu allemaal openlijk AfD.

En zij die de bemoeienis van de communistische heilstaat wel prettig en overzichtelijk vonden, met een overheid die de samenleving zuiverde van onrust en andere meningen, die stemmen nu die Linke. De linkse stemmers in het oosten zijn met name de ouderen die nostalgische gevoelens richting de DDR hebben. Zelfs Merkel zei onlangs in een groot interview over de ‘Mauerfall’: het leven in de DDR was op een bepaalde manier ook aangenaam.

Het Westerse, linkse vooroordeel over de boze ‘Wutbürger’ ten spijt stemmen in verhouding veel jongeren in het oosten sinds de verschuiving uit het politieke midden rechts. Op die manier bekeken zijn de huidige ontwikkelingen een reset van begrippen als links en rechts in Duitsland, tot grote verwarring van de mainstream media, die de revolutionairen van toen nu ‘nazi’s’ noemen voor hun huidige keuze op de AfD.

De oude volkspartijen gehalveerd

Het is een idiote vergelijking, maar in het oude frame, waarin de hegemonie van het linkse socialisme leidend moet zijn alleszins begrijpelijk. Zo werd De Muur in de DDR aan Oost-Duitsers ook daadwerkelijk verkocht als een ‘bescherming tegen nazi’s’. Oost-Duitsers lachen dus om die beschuldiging die in al zijn doorzichtigheid niet werkt. Sterker nog, het AfD-bashen heeft het succes van de partij eerder vergroot. 

De CDU van Angela Merkel en coalitiepartij SPD, ooit grote volkspartijen en nu meer dan gehalveerd, reageren op deze verschuivingen met een stoelendans, een driftige discussie over personeel en posities. Over de inhoud van hun boodschap en de noden van de bevolking gaat het niet. Ze hebben de verschuiving van de panelen nog niet door of willen het tegenhouden – waarschijnlijk dat laatste.

Die wisseling zou veel meer recht doen aan de geschiedenis van de Val van de Muur en onze huidige polarisatie uit de doeken doen als een strijd tussen vrijheid en onderdrukking in plaats rechts en links. Want wat is ‘rechts’ in Duitsland, vroeg ik Susanne Dagen. ‘Dat zijn nu de mensen die vrij willen zijn!’ zei ze zonder aarzeling. ‘Maar de media doen alsof wij weer muren willen bouwen!’

Links is weer bang voor het volk

De waarheid is dat de linkse elite opnieuw bang is voor het volk, en het ‘gevaar van rechts’ en van ‘de nazi’s’ opnieuw op agressieve wijze inzetten, als muur om de vrijheid te belemmeren. Zo sprak ook bondspresident Frank-Walter Steinmeier over de ‘nieuwe muren in de samenleving’. Maar wat bedoelde hij daarmee? Het gevaar van rechts-populisme.

Ook de jeugd wordt ingezet in demonstraties tegen de oppositie en voor de macht. De establishment partijen willen het liefst doorgaan met vrijelijk problemen projecteren op het oosten, en als ze ze zich niet gedragen moeten we maar ‘een bom gooien op Saksen,’ zoals een Duitse komiek op de staats-tv laatst opperde. Mensen als Victor Orbán en Donald Trump bashen en zichzelf moreel superieur blijven kronen. Ook de algehele afkeer van het Westen, van vrijheid en van democratie laat zien dat de DDR 2.0 business as usual is.

Wat vroeger het verboden contact met het Westen was,  is nu het omstreden contact met de AfD. De DDR-burger snapt dit. Daarom zei Klonosvky in zijn speech: Ik heb dit allemaal al eens geleerd en ben verstandiger dan toen. ‘Ich komme aus der DDR, ich komme aus der Zukunft.’