In 2022 bood de toenmalige premier Mark Rutte namens de Nederlandse regering excuses aan voor het Nederlandse aandeel in de slavernij in Suriname en op de Nederlands-Caraïbische eilanden. Die werd per 1 juli 1863 in heel het koninkrijk afgeschaft. Koning Willem-Alexander bood vervolgens in 2023 nogmaals verontschuldigingen aan. Ook vroeg hij om vergiffenis voor het leed dat de voorouders van de nazaten was aangedaan.

Honderdzestig jaar na de afschaffing van de slavernij zette Rutte geen punt achter dat verleden, maar plaatste hij nadrukkelijk een komma. Die markeerde het begin van de emancipatie: het langverbeide proces van – zoals het mantra wil – ‘erkennen, excuses en herstel’.

Tot op de dag van vandaag

Dit betekende dat vooraleerst ‘alle’ hedendaagse Nederlanders daadwerkelijk dienden te ervaren wat slavernij toentertijd behelsde. Bovendien moest voor ‘alle’ Nederlanders invoelbaar worden gemaakt hoe wijdverspreid ‘witte’ Nederlanders hadden geprofiteerd van de slavernij – tot op de dag van vandaag. Bovendien mocht niet onderschat worden hoe juist de nazaten van de slaven hadden geleden – ook weer tot op de dag van vandaag.

De ongunstige nawerking was overrompelend, dat was vanzelfsprekend en diende nog slechts onderbouwd te worden door onderzoek. Het sprak tevens voor zich dat het een en ander zou worden gestut door de ontwikkeling van een groots Nationaal Slavernijmuseum.

De komma van Rutte ontkende praktisch het bestaan van een al eeuwen uitgerold emancipatieproces van slaven en hun nazaten. Hij zweeg dan ook over de rol van blanken in dit proces. Het ondermijnen van emancipatie door ‘zwart’ doen en laten, zoals van de Surinaamse legerleider Desi Bouterse, bleek ook taboe.

In aanwezigheid van een ontroerd publiek en gesteund door Zijne Majesteit, gaf Rutte het startschot voor de op- en uitbouw van een gemoderniseerde vorm van apartheid. Etniciteit werd hét doorslaggevende criterium om zich gunstig of juist ongunstig uit te spreken over actoren en hun handelen in verleden, heden en veronderstelde toekomst.

Moslims hoeven zich sowieso niet aangesproken te voelen. Hoewel het koninkrijk er ruim een miljoen heeft geregistreerd staan, scheidden Rutte en de koning de moslims af van de rest van de Nederlanders. Ze zijn mogelijk nazaten van slaveneigenaren of hadden geprofiteerd van de slavernij in hun islamitische land van herkomst, maar tot deze allochtonen richtten de gezaghebbers zich niet.

Gemeenschappelijk stempel

Dit gold eveneens voor de immigranten in het koninkrijk, die uit een Afrikaans land afkomstig waren en mogelijk de nazaten zijn van de verkopers van slaven aan islamitische handelaren of voor trans-Atlantisch transport. Over de nog bestaande slavernij in bepaalde landen van herkomst van nieuwe Nederlanders zwegen de premier en de koning eveneens. Al die mensen behoren eigenlijk niet tot het gewortelde Nederlandse volk.

Rutte en de koning – inmiddels gesteund door premier Rob Jetten – richtten zich tot enerzijds de authentieke blanke Nederlanders en, anderzijds, Afro-Caraïbische mensen uit en in de West. Na de komma werd het vereist om van ‘witten’ (zonder hoofdletter) respectievelijk ‘Zwarten’ (met hoofdletter) te spreken. Even nadrukkelijk werd op het verleden van de ‘witten’ en de ‘Zwarten’ het stempel ‘gemeenschappelijk’ gedrukt.

Hiermee werd niet de gemeenschappelijke inspanning om te emanciperen bedoeld, ook al was de afschaffing van de slavernij een exclusief westers fenomeen en mede bewerkstelligd door blanken. Het gemeenschappelijke verleden kent namelijk een duidelijke scheiding. De ‘witten’ waren de kwaadaardige slavenhouders en de ‘Zwarten’ hun slachtoffers. Heden ten dage waren alle blanken nog aansprakelijk: ze hadden en hebben direct of indirect geprofiteerd van de slavernij. Alle Afro-Caraibische mensen zijn nazaten van – zo vereist het discours – ‘tot slaaf gemaakten’ (een weinig van kleur is al voldoende om als zodanig te worden opgemerkt).

Honderden miljoenen euro’s werden geoormerkt door de Nederlandse overheid – op diverse bestuurlijke niveaus – om invulling te geven aan de excuses, het etaleren van het leed in verleden en heden en aan ‘herstel’. Om een greep te kunnen doen naar subsidies is het van primair belang zoveel als mogelijk de uitvoerders en het onderwerp te etaleren met de Afro-Caraïbische etniciteit.

Versluierde bewoordingen

Kortom, wanneer maar enigszins mogelijk ben je geen Nederlander, maar een creoolse Surinamer. Je bent geen Nederlander maar – hoewel je hier bent geboren en geen Papiaments spreekt – wel degelijk een Curaçaoënaar, Arubaan of Bonairiaan. Je bent geen Nederlander maar ‘a child of Sint-Eustatius or Sint-Maarten’.

Onder de versluierende bewoordingen van ‘diversiteit’ en ‘inclusie’ blijkt het startschot voor apartheid te zijn afgegaan. Hieraan hebben alleen Sabanen zich onttrokken. Die hebben een iets andere kijk op de zaak. ‘Yes, indeed we are from Saba, we are Saban,’ zo zeggen ze. ‘But, yes, indeed we are Dutch just as well, we have been for ages, on this island of ours, also known as The Unspoiled Queen’.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Apartheid is het nieuwe verbinden. Hoe zijn we in deze waanzin beland? verscheen eerst op Wynia's Week.

Marugg was een blanke man, zijn moedertaal was Papiaments (de creoolse taal van zijn geboorte-eiland Curaçao), hij beheerste het Nederlands meesterlijk en hij had er wel degelijk een voortreffelijke roman in geschreven.

In het jaar dat Marugg mij het manuscript toevertrouwde, in 1988, verscheen de roman onder de titel De morgen loeit weer aan bij uitgeverij De Bezige Bij en beleefde daarop vele herdrukken. Hij verwoordde zijn vrees om niet vanwege de kwaliteit van de roman te worden uitgegeven, maar om wazige ideële redenen. Hij doelde op het vermeend deugdzame handelen van hoger opgeleide Nederlanders om geen verwerpelijke stempels als ‘discriminatie’, ‘kolonialisme’ en ‘moederlandse arrogantie’ opgeplakt te krijgen. Het intimiderende stel ‘diversiteit en inclusie’ bestond toen nog niet. De praktische gedachten erachter waarden echter al volop rond. Die bereikten het eiland in de gedaante van ‘lankmoedigheid’, dat wil zeggen: het jubelend prijzen van middelmatig handelen, reguliere vorming en van doorsnee brouwsels.

Onwankelbare hooghartigheid

Die lankmoedigheid steekt inmiddels vernietigend de kop op in het Nederlandse culturele veld. Met een onwankelbare hooghartigheid worden prijzen uitgereikt aan – mogelijk alleraardigste – mensen waarvan het werk geen uitzonderlijke kwaliteit heeft of zelfs uitgesproken verwerpelijke aspecten kent. Marugg keert zich om in zijn graf door de toewijzing van De Gouden Ganzeveer aan Gershwin Bonevacia, een auteur met een Afro-Curaçaose achtergrond. Marugg zou Bonevacia ongetwijfeld alle goeds in de wereld hebben gegund, maar geen vernederende lankmoedigheid: ‘Hoe alleraardigst… een pen weet vast te houden…‘

Bonevacia heeft nog lang niet het niveau bereikt van gelauwerden die hem voorgingen, zoals Adriaan van Dis, Geert Mak, Jan Brokken, Arnon Grunberg, Ian Buruma, Antjie Krog, David van Reybrouck en Annejet van der Zijl. Je plaatst een brugklasser niet over naar de universiteit. Dat zou valse waardering zijn en zodoende pakt die overplaatsing naar hogere regionen – voor de betrokkene – schaamtevol uit. Bonevacia voldoet (nog) niet aan de verwachtingen die er op zijn schouders worden gelegd met die prijs, hoe ‘alleraardigst’ ook zijn gedichten, theaterwerk en podcasts mogen zijn.

Niet minder schaamtevol is de toekenning van de prestigieuze P.C. Hooft-prijs aan Anja Meulenbelt. Met alle recht en alleszins overtuigend plaatste Harrie Verbon hier gepaste kanttekeningen bij.  In Nederland is het ‘prijswaardig’ geworden om moord, verkrachtingen en terreur, in casu als die van Hamas, begripvol en zelfs instemmend te verdedigen, zoals Meulenbelt heeft gedaan. Hoe weerzinwekkend de prijswaardigheid van Anja M. is, wordt nog tastbaarder wanneer bekeken in het licht van de toekenning van een andere hoogst prestigieuze prijs.

Nadat, in 2021, de Surinaams-Nederlandse schrijfster Astrid Roemer de Prijs der Nederlandse Letteren was toegekend, werd bekend dat zij zich begripvol had uitgelaten over de zogeheten ‘decembermoorden’. Door toedoen van de latere president Desi Bouterse werden, in 1982, vijftien [!] prominente Surinamers – tegenstanders van zijn bewind – standrechtelijk gedood. Verontwaardiging in geschoolde Nederlands-Surinaamse kringen over Roemers goedgezinde opstelling naar de despoot. Vervolgens besloten de verantwoordelijke instellingen – het Nederlandse Letterenfonds en Literatuur Vlaanderen – de beoogde feestelijke prijsuitreiking door de koning van België in zijn paleis niet door te laten gaan. Astrid Roemer zou zich op schaamteloze wijze hebben gecompromitteerd. Zodoende had zij tevens de jury beschaamd. De reuring die het een en ander opleverde heb ik voor deze website hier onder de loep genomen.

Op 7 oktober 2023 vielen in Israël minstens 1200 doden [!], hoofdzakelijk Joden, door gruwelijk gewelddadig handelen van Hamas-strijders en andere Palestijnen. Anja Meulenbelt liet zich meerdere malen begripvol uit over die slachting, zelfs al op 8 oktober van dat jaar (op de BNNVARA-website Joop). De moordpartij en het aantal doden blijken onvoldoende om haar de P.C. Hooft-prijs te onthouden. Is de Palestijnse terreurdaad wellicht wél voldoende om van de toekenning geen feestje te maken, zeker nu bekend is in welke mate Iran – de stuwende kracht en donor achter Hamas – dood en verderf zaait onder de eigen protesterende bevolking?

Nee, er komt toch een feestelijk prijsuitreiking, zo bevestigde het bestuur van de Stichting P.C. Hooft-prijs mij. Het bestuur wenst zich niet uit te spreken over de standpunten van Meulenbelt en reduceert bijgevolg de literatuur tot een kinderlijk bellenblazen zonder enige betekenis, maar wel van ’literaire kwaliteit’.

Morele correctheid

Terzijde, maar niet om terzijde te schuiven: de ‘literaire kwaliteit’ van het werk van beide auteurs stel ik niet ter discussie. Al dan niet literair verpakt, waarom is de ene jury beschaamd door de begripvolle opstelling naar de moord op vijftien Surinamers en waarom is de andere jury nog niet bereid om de moord op 1200 Israëliërs en de moord op duizenden Iraniërs op enigerlei wijze te laten meewegen in een beoordeling?

Met andere woorden, waarom worden er – terugblikkend – aan Astrid Roemer hogere eisen van morele correctheid gesteld dan aan Anja Meulenbelt? Er is sprake van een pijnlijk discriminatoir handelen inzake een auteur van kleur en een blanke c.q. witte schrijfster, zo komt mij voor. Ik legde deze aangelegenheid dan ook voor aan de Nationaal Coördinator tegen Racisme en Discriminatie, Rabin Baldewsingh. Het zal hem, mede gegeven zijn Surinaamse achtergrond, interesseren, maar hij blijft mij vooralsnog een antwoord schuldig.

Een zekere grilligheid is eigen aan onze ‘woke’ culturele elite waar het de concrete invulling van hun gevoelens voor ‘sociale rechtvaardigheid’ betreft. Wie of wat voor deugdzaam doorgaat en de schreeuw om ‘social justice’ vertolkt, wordt bij ongeschreven en onschendbaar decreet afgekondigd. Tegenspraak is uit den boze. Hierdoor ondergaat een bekend gezegde enige verschuiving, wanneer de praktijk weerbarstig blijkt: beter ten hele gedwaald dan ten halve gekeerd. Voor onze ‘woke’ letterenclan was Desi Bouterse een dictator voor wie Roemer zich niet gunstig had mogen uitspreken. Voor diezelfde clan is de verdediging van de moorddadige Ali Khamenei en zijn vazallen – waaronder Hamas – ‘prijswaardig’. Punt.

Vooral eigenbelang

Mede door het grondig onderbouwde werk We have never been woke van de Amerikaanse socioloog Musa al-Ghrabi – recentelijk hier besproken – weten we dat een ‘woke’ elite, zoals die in de letteren, bovenal het eigenbelang voorstaat. In één slogan wordt al-Ghrabi’s studie raak samengevat: ‘How a new “woke” elite uses the language of social justice to gain more power and status, without helping the marginalized and disadvantaged.’ In het Engels wordt dit ‘virtue signalling’ genoemd, waarvoor in het Nederlands ‘deugpronken’ als vertaling opgang maakt. Die elite heeft slechts tot doel de bestendiging van haar eigen status, de dominante groepsnormen en legitimiteit van haar bestaan.

Dit zorgt dan ook voor een bestendiging van de maatschappelijke status quo. Van enige verbetering van de ‘gekoesterde’ slachtoffers is geen sprake: geen Surinamer of moslim is wijzer geworden van het veronderstelde deugdzame handelen van de respectieve jury’s. Zoals Marugg al wist: ‘De morgen loeit weer aan en is niet te vertrouwen’.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank

Het bericht Van het deugpronken van onze literaire elite wordt niemand wijzer – en het is nog discriminatie ook verscheen eerst op Wynia's Week.

Door therapeutisch handelen kun je verlost worden van een fobie, zo wil de overtuiging. In het geval van islamofobie betekent dit dat kafirs – niet-moslims, ongelovigen – praktisch nader kennis zouden dienen te maken met moslims en de concrete invulling die zij geven aan hun religieuze ideologie. Accepteer eens de uitnodiging om tijdens de ramadan na zonsondergang gezamenlijk van de iftar (maaltijd) te genieten. Bezoek – zoals politieagenten wordt (aan)bevolen – eens een moskee, ga op de knieën en luister naar de imam. Neem op de markt de gratis uitgedeelde koran aan, sla die thuis open en laat de geheiligde woorden tot je komen.

Het islamitisch geloof zou als het ware waardering afdwingen. Ongefundeerde angst voor de islam en de praktische uitwerking ervan zouden verdwijnen. Het woord islamofobie bedoelt nadrukkelijk scherpe randjes aan de religieuze ideologie en de praktische uitwerking ervan weg te vijlen én tikt per definitie de persoon met deze stoornis op de vingers. Wat let kafirs nog om de islam te omarmen, dan wel er op z’n minst waardering voor te krijgen?

Maar er is geen sprake van een ‘fobie’ aan de zijde van westerse kafirs. Hoe divers de islam ook mag worden geïnterpreteerd en gepraktiseerd, de wijze waarop deze religieuze ideologie invulling krijgt roept in westerse samenleving juist sterke gevoelens van weerzin op.

Immense bedreiging

Het lijkt mij gerechtvaardigd om van ‘islam-aversie’ te spreken, waarvan islamitische landen en islamitische gemeenschappen in westerse landen zélf de ‘infectiebron’ zijn. Het hameren op een tekortkoming bij kafirs is misplaatst.

Een rol van doorslaggevend belang spelen de – bijna twee dozijn – dictatoriale regimes in islamitische staten, de overrompelende ongelijkheid in welzijn en welvaart in die landen, de antiwesterse houding, de ernstige onderdrukking van meisjes en vrouwen, de verstikkende tradities, de remmende religieuze beperkingen op intellectuele ontplooiing, slecht onderwijs, terroristische aanslagen die door islamitisch gedachtegoed worden geschraagd, aanhoudende slavernij, de bittere noodzaak om te migreren naar westerse landen voor werk, onderwijs en (medische) zorg, het gebrek aan (industriële) innovaties, het ontbreken van vrijheid van meningsuiting, demonstratie en zelfkritiek, enzovoorts.

Van dit alles gaat een immense bedreiging uit, meer in het bijzonder doordat mensen uit de betreffende landen in grote getalen – miljoenen – in westerse landen zijn neergestreken. De immigranten en hun nazaten dragen de beeldvorming die er is ontstaan met zich mee. Dit mag een akelige ‘veralgemenisering’ zijn, maar dit is onvermijdelijk, temeer daar die beeldvorming een fikse feitelijke grondslag kent. Sla de studies van de Nederlandse socioloog Ruud Koopmans  – hoogleraar aan de Humboldt Universiteit in Berlijn – er maar na, verzameld in onder meer in Het vervallen huis van de islam (2019).  

Kortom, de beeldvorming wordt praktisch dagelijks krachtig bevestigd. Ondanks indrukwekkende prestaties van grote groepen islamitische migranten, maken moslimextremisten in veel Europese landen luidruchtig en te vaak ook op moorddadige wijze hun aanwezigheid kenbaar. Statistieken tonen bovendien aan dat er relatief vaak sprake is van betrokkenheid bij criminaliteit, van uitkeringsafhankelijkheid en van huiselijk geweld. 

Waar praktiserende moslims in westerse samenlevingen menen teveel over één kam te worden geschoren – en spreken van ‘discriminatie’ en zelfs van ‘racisme’ – wreekt zich een kenmerk dat in de islamitische gelederen dominant is, namelijk een gebrek aan tegenspraak.

Richting de westerse wereld is die tegenspraak er volop. Geen gelegenheid wordt onbenut gelaten om gebruik te maken van vrijheden die in het land van herkomst onder druk staan of daar voor kafirs en kritische moslims überhaupt niet bestaan, zoals het recht op vrije meningsuiting en demonstratie.

Meer tegenspraak uit eigen gelederen

Wanneer je als moslim tegen polygamie, tegen gescheiden zwemlessen of het dragen van een boerka bent, dan zou dit luid en duidelijk moeten kunnen uitgedragen. Wanneer je meent dat kritiek op westerse aangelegenheden geuit kunnen worden, dan zouden ook kritische geluiden op eigen doen en laten toegestaan moeten zijn. De hand waarvan een vinger op westerse mankementen wordt gericht, kent nog vier vingers die op de eigen gelederen gericht kunnen en moeten worden. Luid en duidelijk.

Ook wanneer je voorstander bent van de mogelijkheid om het islamitische geloof opzij te schuiven, verneemt de kafir dat graag luid en duidelijk. De levensbedreigende kritiek die de schrijfster Lale Gül uit islamitische kring moet verstouwen – beschreven in haar boek Ik ben vrij (2024) – vereist sowieso meer, veel meer felle tegenspraak uit eigen gelederen. Zo niet, dan is het onvermijdelijk dat alom wordt gedacht dat in moslimkringen kennelijk het idee heerst dat Gül met de vele ernstige bedreigingen haar verdiende loon krijgt.  

Recent betoogde de Turks-Nederlandse Trouw-columniste Emine Uğur dat de westerse moderniteit verrijkt zou kunnen worden door haar islamitische wereld. ‘Jullie hebben de Verlichting gebracht. Wetenschap. Industrie. Moderniteit’, schreef Uğur. ‘En nu gaan al die mensen die tot gisteren nog ondergeschikte figuranten waren gebruikmaken van diezelfde moderniteit om te zeggen dat jullie meningen achterhaald zijn en dat zij ook iets in te brengen hebben?’

Ondermijnd vertrouwen

Heeft de islamitische ideologie en praktijk de westerse samenlevingen ‘iets’ te bieden? Uğur mag hiervan overtuigd zijn, maar het is voor het overgrote deel van de westerse kafirs niets dan wensdenken van haar en haar geloofsgenoten. Het lijkt mij dat de bevindingen van de Franse politicoloog Dominique Moïsi ruimhartiger onderschreven worden: ‘[Een] systeem dat macht investeert in godsdienst kan geen vooruitgang boeken als heersende interpretatie van dat geloof zelf vijandig staat tegenover moderniteit en verandering’ (uit De geopolitiek van emotie, 2009).

Moslims menen dat zij als erflaters van hun islamitische beschaving waardevolle bijdragen kunnen leveren aan de westerse beschaving. Dit zal zónder gewelddadig handelen, zónder uitsluiting van vrouwen en mét onbelemmerde ruimte voor tegenspraak invoelbaar moeten worden gemaakt. Vooralsnog is dat vertrouwen aanhoudend ondermijnd of onvoldoende gestut door tastbare voorbeelden. Dit voedt islam-aversie.

Dr. Aart G. Broek is (historisch) socioloog en letterkundige. 

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Hartelijk dank!

Het bericht Aversie tegen de islam voed je zó verscheen eerst op Wynia's Week.

Alle Marokkaanse gastarbeiders kwamen naar Nederland – inmiddels meer dan een halve eeuw geleden – in de overtuiging dat zij door deze arbeidsmigratie erop vooruit zouden gaan. In materiële zin is die verbetering er voor de meesten – aanvankelijk mondjesmaat – gekomen, ondanks de belabberde werk- en leefomstandigheden. Die vernederende factoren werden grotendeels stilzwijgend gedragen.

 Deze fysieke en bovenal mentale lasten konden worden meegetorst enerzijds door het daadwerkelijk financieel kunnen steunen van de eigen familie, anderzijds door verwachtingen over de toekomst van de kinderen en kleinkinderen. Gezinshereniging werd mogelijk en het verblijf was niet langer tijdelijk van aard. Die toekomst zou vele slagen beter moeten kunnen zijn. Hiertoe hadden de belaste lijven zich tenslotte ingespannen.

Van een cent naar een kwartje

Al zal het nooit in deze termen zijn geuit het gedroomde adagium was: ik mag voor een cent geboren zijn, jullie – mijn kinderen en kleinkinderen – moeten ervoor zorgen dat het een dubbeltje en uiteindelijk een kwartje gaat worden! Stel mij niet teleur. Ahmed Aboutaleb, Mohammed Benzakour en Najib Amhali zijn geen uitzonderingen, om nog maar te zwijgen over de vele Marokkaans-Nederlandse meiden en vrouwen die scoren.

Het is feitelijk hoogst opmerkelijk dat deze hooggespannen verwachtingen van de Marokkaanse gastarbeiders in twee, drie generaties door tal van hun (klein)kinderen werd gerealiseerd. De vaart waarmee dit geschiedde kan voor vele leden van het autochtone proletariaat – de nazaten van fabrieksarbeiders, veenstekers, rietsnijders en wat dies meer – niet zonder meer gezegd worden.

Ondanks de verbetering van de sociale mobiliteit lijkt mij de dominante gedachtegang nog steeds van toepassing: als je voor een dubbeltje geboren bent, word je nooit een kwartje. Recent verschenen boeken als De net-niet elite van Dylan van Rijsbergen en De nieuwe standenstaat van Martin Sommer bevestigen dit.

Zou de islamitisch geschraagde opvoeding binnen de (Nederlands-)Marokkaanse samenlevingsgroep -waaronder die hoge verwachtingen – bijdragen aan de succesvolle invulling van de voorvaderlijke verwachtingen? Ongetwijfeld, al zou van die vormende bijdragen weinig terechtkomen zonder de mogelijkheden en vereisten van de Nederlandse samenleving.

Belangwekkender is echter de vraag: zou die islamitisch geschraagde opvoeding eveneens voor de gedragspatronen zorgen die een ongekende agressiviteit en gewelddadigheid met zich meebrengen? Er is een groep Marokkaanse jongeren in de Nederlandse samenleving die exclusief in wij-zij termen denkt. Op die groep is de volgende beschrijving van toepassing:

‘[De groep] die zich enorm snel op de pik getrapt voelt, permanent verongelijkt is, altijd anderen de schuld geeft van hun eigen ongeluk gebrek aan succes en de Nederlandse samenleving vijandig gezind is. Bij wie de zin “Ik maak je dood” in de mond bestorven ligt. Deze groep noemt de Marokkanen die wat van het leven proberen te maken en hun best doen, “verkaasd”. Deze groep neemt snel het woord verrader in de mond voor de Marokkanen die succesvol zijn. Dat zijn de jongens met een grote bek die roepen: “Wij zijn Marokkanen, wij zijn geen Nederlanders”.’

Geknakt machismo

Dit zijn, zo wil de hedendaagse verwijzing, ‘de jongeren op scooters’. Deze beschrijving werd vijftien jaar geleden al gemaakt door Paul Andersson Toussaint in zijn boek Staatssecretaris of seriecrimineel. Het smalle pad van de Marokkaan. Hoe indringend zijn beschrijving van factoren die van invloed zouden zijn op ‘criminaliteit, wangedrag, agressie en intimidatie’ ook mag zijn, de meest essentiële factor blijft ongenoemd.

Dé doorslaggevende factor: de ‘jongeren op scooters’ worden vernederd. Zij worden vernederd juist door de vele succesvolle Marokkaanse-Nederlanders, meer in het bijzonder door de (jonge) vrouwen. Juist zij zorgen als het ware voor een ‘geknakt machismo’.

De emancipatoire ontwikkelingen in Westerse landen contrasteren heftig met de traditionele islamitische man-vrouw verhoudingen. Aan het thuisfront zijn die nog volop leidraad bij de opvoeding. Hiervan tekent de invloedrijke wetenschapper Ed Husain, zelf moslim, de agressieve consequenties in zijn onderzoekingstocht door islamitisch Groot Brittannië, Among the mosques; A Journey across muslim Britain (Londen, 2022). Het is hier niet anders: vrouwenemancipatie voedt agressieve weerstand door mannen wanneer zij ervaren door die emancipatie achtergesteld en ondergeschikt te raken. Tegen die agressie lopen de vrouwen zelf aan én de buitenwacht.

De Marokkaanse grootvaders – én moeders – van de jongere generatie werkten keihard, opdat kun kinderen en kleinkinderen de mogelijkheden zouden hebben om een beter leven op te bouwen. Die voorouders gaven het voorbeeld: steek bovenal zélf de handen uit de mouwen.

Wanneer je niet aan die hoge verwachtingen kunt voldoen, terwijl zo velen uit jouw etnische groep dat wél blijken te kunnen doen, dan is dit – onbedoeld – uitgesproken vernederend. Je wordt praktisch gekleineerd, opzij gezet en zodoende diep gekrenkt. Deze vernedering wordt aanhoudend gevoed door je succesvolle ‘broeders en zusters’. Voor deze gevoelens hebben we een woord, namelijk schaamte.

Het betreft feitelijk een samenballen van primaire emoties verdriet, angst en agressie. Het kanaliseren van schaamte geschiedt onder meer op de wijzen zoals hiervoor door Andersson Toussaint al werd beschreven (al realiseerde hij zich dit niet). Schaamte is inderdaad een uitgesproken belangrijke voedingsbodem voor agressie: er moet hoe dan ook worden teruggeslagen.

Externe zondebok

Hoewel de beschaming in de eerste plaats in de eigen etnische groep plaatsvindt, wordt de zondebok per definitie buiten de eigen gelederen gezocht: de Nederlandse samenleving. (Voor een nadere onderbouwing van de relatie schaamte-agressie, zie mijn in 2006 verschenen boek De terreur van schaamte. Brandstof voor agressie). In die samenleving wordt deze ‘beschaming’ ruimhartig door met name politiek linkse partijen en groeperingen – en die zij omarmen, zoals het ultraconservatieve DENK – bevestigd, zelfs gekoesterd. Hoe pijnlijk bizar, maar bovenal fnuikend om tot een juiste preventie te kunnen komen.

Het antwoord op bovengestelde vraag is, zo moet duidelijk zijn geworden: ‘Ja, die islamitisch geschraagde opvoeding zorgt eveneens voor de gedragspatronen die een ongekende agressiviteit en gewelddadigheid met zich meebrengen.’ Dát is de integratieparadox: een schijnbare tegenstelling, met enerzijds (uitzonderlijk) succes en anderzijds (ongeremde) agressie uit een en dezelfde groep. De vraag of dit iets met de religieuze ideologie islam te maken heeft, mag u zelf beantwoorden. Het is wel raadzaam – zo mag uit een beschouwing van mij blijken – voorzichtig te zijn.      

Dr. Aart G. Broek is (historisch) socioloog en letterkundige. 

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht De Marokkaanse scooterjongens voelen zich vernederd – door succesvolle Marokkaanse meisjes en vrouwen verscheen eerst op Wynia's Week.

De deugdzaamheid van deze professionals, managers en (politiek) bestuurders vertaalt zich enerzijds in het vermanend uitdragen van de genoemde kreet, anderzijds in het toewijzen van belastinggelden om luidruchtig geuite identitaire eisen te verwezenlijken. Het afgelopen ‘Herdenkingsjaar Slavernijverleden’ – dat liep van 1 juli 2023 tot 1 juli 2024 – mocht een activistische groep nazaten van slaven proeven van die deugdzaamheid.

De marxisten zaten ernaast

Karl Marx (1818-1883) en Friedrich Engels (1820-1895) hebben het niet kunnen bevroeden. Zij voorspelden dat westerse samenlevingen met de nodige vaart naar twee klassen – heel ongelijkmatig in grootte – zouden toegroeien, te weten het proletariaat en de bourgeoisie. De eerstgenoemde had niet meer dan zijn (loon)arbeid te vergeven, de laatstgenoemde bezat in overrompelende mate het kapitaal, de productiemiddelen.

De arbeid was net (of net niet) voldoende om zelf als proletariër in leven te blijven, maar voedde daarentegen ruimschoots het vermogen van de bourgeoisie. Er was nog de zogenoemde petit bourgeoisie van zelfstandige ambachtslieden, winkeliers en keutelboeren met iets aan productiemiddelen als een werkplaats, winkel of een stukje grond. Deze klasse kleinburgers leek kwijnende door de groeiende industrialisatie en zou, zo meenden Marx en Engels, onvermijdelijk vervallen tot het proletariaat. Door die enorme massa proletariërs zou binnen afzienbare tijd – na een onvermijdelijk gewelddadige revolutie – een nieuwe maatschappelijke orde worden opgebouwd.

De geschiedenis pakte anders uit dan marxisten verwachtten. De klasse van de ‘oude’ kleinburgers nam juist in omvang toe in plaats van opgeslokt te worden door het proletariaat. Daarenboven voegde er zich in de loop van de twintigste eeuw een enorme ‘nieuwe’ groep van kleinburgers aan toe. De economische structuurveranderingen zorgden voor witte-boorden-werkenden die, al dan niet met een vast contract, hun arbeid verkochten in (semi-)overheidsorganisaties, kantoren van nationale en internationale bedrijven, als kleine zelfstandigen (tegenwoordig zzp’ers geheten). De petit bourgeoisie onderscheidt zich van het proletariaat door hogere (beroeps)opleidingen, potentiële groei in vermogen en status, een levensstijl ter onderscheiding van proletariërs, individualisme en fikse onderlinge competitie.

De ‘oude’ en ‘nieuwe’ kleinburgers hebben echter gemeenschappelijk de existentiële angst (weer) in de sociale klasse van het proletariaat te vallen. In de woorden van de socioloog Dan Evans is die sociale positie dan ook aanhoudend ‘precarious – at risk of falling down the class structure’ en leidt vervolgens onvermijdelijk ‘to being ruined’.

Materiële vooruitgang

In materiële zin is het proletariaat er de afgelopen decennia overigens flink op vooruit gegaan en er soms beter aan toe dan menig kleinburger. Dit neemt niet weg dat die klasse in belangrijke opzichten verschilt van de kleinburgers, waaronder een beperkte zucht naar c.q. mogelijkheid van sociale stijging, een voorkeur voor praktijkonderricht en een eigen culturele levensstijl waarin saamhorigheid en lokale verbondenheid leidend zijn.

Qua academische carrière is Evans overigens een mislukte socioloog en bijgevolg een ‘nieuwe’ kleinburger. Desalniettemin – of juist daarom – is zijn studie A Nation of Shopkeepers. The Unstoppable Rise of the Petty Bourgeoisie (Londen, 2023) een overtuigend onderzoek naar de sociale geleding van westerse samenlevingen. Op creatieve wijze maakt hij gebruik van marxistisch gedachtegoed en weet daar evenzo helder afstand van te nemen of dit aan te vullen gegeven economische ontwikkelingen. Dit maakt het mogelijk om tevens de opkomst en nadrukkelijke aanwezigheid te beschrijven van de vrij recent ontstane professional-managerial class.

De ‘net-niet elite’

Deze PMC weet nog slechts de kleine en moeilijk doordringbare klasse van uitzinnig vermogende bezitters van productiemiddelen boven zich – door Marx cum suis de bourgeoisie genoemd. Ook al zijn de PMC-leden vrij vermogend, praktisch vormen zij de ‘net-niet elite’. Deze kwalificatie gaf de publicist Dylan van Rijsbergen als titel mee aan zijn recent verschenen studie naar deze toplaag (De net-niet elite. Hoogopgeleiden tussen macht en meritocratie, Zutphen, 2024). Vanuit de top van het weidse sociale middensegment vormen de hoogopgeleide professionals, topmanagers en bestuurders een ongekend invloedrijke laag.

‘Zij zijn het,’ stelde de Amsterdamse hoogleraar financiële geografie Ewald Engelen onlangs in een interview met Evans, ‘die in staat en bedrijf de regels bepalen, de toekomst uitstippelen, de plannen maken. Die het in de politiek voor het zeggen hebben, de universiteit bemensen, de media bevolken. En die, als bezitters van de definitiemacht, bepalen wat de politieke agenda is, waar het publieke en politieke debat over gaat, wat de bandbreedte van acceptabele oplossingen is, die de goede smaak bewaken en bepalen welke morele standpunten juist en welke verwerpelijk zijn.’

Kortom, een welgestelde en uiterst geprivilegieerde klasse die het de onderliggende klassen verrekte lastig maakt, met name door de rol die opleidingen spelen. Van Rijsbergen: ‘Waar scholing het volk toegang gaf tot een nieuw segment aan beter betaalde banen, daar werd diezelfde scholing tegelijkertijd een barrière voor anderen. Niet iedereen was immers in staat om zo’n opleiding te doorlopen.’

Van Rijsbergen wijst vervolgens op de hoge mate van egocentrisme onder PMC-leden. Hoe begrijpelijk ook dat mensen hun kwaliteiten en de geboden mogelijkheden aanwenden om in de bestaande hiërarchie vooruit te komen en zich te nestelen in PMC-gelederen. ‘De uitdaging is echter om solidair te blijven met de mensen die achterblijven’.

Hier wringt de schoen in ernstige mate. De nadruk is komen te liggen op ‘gelijke kansen’, maar aangezien deze slechts in beperkte mate zijn te realiseren, krijgen we nooit gelijke uitkomsten. Zowel winnaars als verliezers zijn onvermijdelijk, zeker in een meritocratische samenleving als de onze.

Die solidariteit krijgt nauwelijks tastbare invulling. De gepresenteerde deugdzaamheid bedoelt primair het eigen gemoed van PMC-leden gerust te stellen, is eerder belastend dan bevrijdend voor onderliggende klassen, faciliteert bovenal de eigen professionals, managers en (politiek) bestuurders. Zodoende wordt feitelijk de bestaande ongelijkheid aangescherpt. Illustratief in dezen is de respons van de PMC op de lobby voor erkenning, excuses en herstel(betalingen) inzake het slavernijverleden.

Meer zekerheid en meer welvaart

De nazaten van de slaven in de West – Suriname en de voormalige Nederlandse Antillen – zijn de afgelopen decennia in groten getale neergestreken in Nederland. Zij nestelden zich – zoals het overgrote deel van migranten – in het proletariaat en de geledingen van de kleinburgerij die Nederland kent. Die klassen hoeven de boodschap van ‘diversiteit en integratie’ dan ook niet aanhoudend ingewreven te krijgen, want het is de praktijk van alledag. Ook het verwijt uit PMC-gelederen van discriminatie en racisme mag wel wat minder aanmatigend richting de onderliggende klassen gestuurd worden. De migranten komen allen uit onverdeeld etnisch discriminerende samenlevingen, zijn zodoende wel wat gewend als slachtoffer én – niet minder – als actor.

Evenals de autochtone kleinburgers koestert het aanzienlijke aantal aan nazaten van slaven in de kleinburgerij de verworvenheden aan welzijn en welvaart, verlangt naar meer wanneer maar mogelijk, én vreest vanzelfsprekend de altijd aanwezige mogelijkheid van een sociaaleconomische terugval. Sinds de afschaffing van de slavernij in 1863 hebben de nazaten al een enorme emancipatoire ontwikkeling vorm en inhoud gegeven, veelvuldig in nauwe samenwerking met blanken. Gegeven de vorderingen zijn de nazaten – als menigeen in hun klassen – niet zozeer geïnteresseerd in een radicale verandering van het systeem. Zij wensen bij voorkeur meer zekerheid en een betere welvaart dan al verworven. Dit realiseert zich het afgelopen decennium maar moeizaam of in het geheel niet. Stagnatie voor vrijwel eenieder uit die lagen.

Behoefte aan zondebokken

De ‘onderstroom van angst en onrust’ – de woorden ontleend aan het werk van Van Rijsbergen – is praktisch een dreigende vernedering. Dit voedt een vrij agressieve opstelling en zorgt voor het aanwijzen van zondebokken.

Dit geschiedt – eigen aan agressie – zonder al teveel nuancering. Van dik hout zaagt men planken: de nazaten zijn ernstig slachtoffer van discriminatie en racisme; alle witten – al dan niet nazaten van een blanke slavenhouder – zijn schuldig aan discriminatie, racisme en de aanhoudende uitbuiting van de nazaten; alle witten hebben tot nu toe geprofiteerd van de slavernij; de nazaten lijden onder de doorwerking van het slavernijverleden; zowel de nazaten als de witten dienen bewust gemaakt te worden van het leed dat slavernij was en de aanhoudende consequenties ervan; de bewustwording vereist veel wetenschappelijk onderzoek; de bewustwording dient te geschieden door middel van een slavernijmuseum, door beeldende kunst, spoken-word, theater, letteren, curricula en wat dies meer; het herstel van de last van het verleden en van de verhoudingen tussen de nazaten en de witten kan eerst plaatsvinden na excuses van de Nederlandse staat; het beoogde herstel dient exclusief door de Nederlandse staat te worden gefinancierd.

Het eisenpakket is alleszins aanvechtbaar, zoals ik heb aangetoond in mijn beschouwing Je wordt zelf niet wit door anderen zwart te maken (Haarlem, 2024) en ook in een bijdrage aan Wynia’s Week.

Ogenschijnlijk opmerkelijk is het gegeven dat de politiek-bestuurlijke elite de pleidooien zonder meer serieus heeft genomen en eraan gehoor geeft. Dit past de PMC echter naadloos. Het vermeend deugdzaam handelen financieren uit de belastingpot. Een façade aan betrokkenheid optrekken. Smalend criticasters van het PMC handelen moreel de maat nemen. Op geen enkele wijze de daadwerkelijke achterstand van proletarische en kleinburgerlijke nazaten verlichten. Uitsluitend een zwart-activistische elite – ten dele uit de eigen gelederen – aan de borst drukken. Een select gezelschap aan etnisch geprofileerde kunstenaars, wetenschappers, museale collectiebeheerders, curriculumontwikkelaars en wintipriesters ruimhartig de bühne geven.

De polarisatie overheerst

Kortom, er worden cultureel progressieve idealen oppervlakkig inhoud gegeven, maar er verandert praktisch verder niets.  Hoewel…? Terugblikkend moet in ieder geval geconstateerd worden dat de honderden miljoenen euro’s voor het herstel werden verkregen onder een aanhoudend kritiseren van blanken – álle blanken, welteverstaan, vanaf de geboorte tot aan de dood. De essentie van het binnenhalen van de poet heeft uitgesproken racistische contouren. Ondanks vleiende woorden als ‘verbinding’, ‘gezamenlijk’ en ‘inclusie’ overheerst de polarisatie. Met dank aan een zwart-activistische elite én PMC, de klasse van overwegend blanke professionals, managers en (politiek) bestuurders.

Dr. Aart G. Broek is (historisch) socioloog en letterkundige. 

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Activistisch zwart en deugdzaam wit zijn twee handen op één buik verscheen eerst op Wynia's Week.

De excuses hebben een lawine aan verschijnselen van veronderstelde doorwerking opgeleverd. Onlangs verscheen een zogeheten ‘kennisagenda’ voor de jaren 2025-2035. Die agenda verlangt een overrompelende hoeveelheid aan onderzoek naar – zo wil de titel – ‘Het Nederlandse koloniale slavernijverleden en zijn doorwerkingen’. Het fundament voor dit verlanglijstje werd gestort in een omvangrijke publicatie onder de titel Staat en slavernij (2023).

‘Witte’ kennis

We behoeven een bataljon aan onderzoekers en veel meer dan tien jaar om de doorwerking op allerhande terreinen onder de loep te nemen, zo maakt de agenda duidelijk. Denk aan sociale, culturele, medische, (religieus-) ideologische, economische, klimatologische, linguïstische, psychologische velden en wat al niet meer. Er lijkt weinig aan de aandacht van de opstellers van de verlanglijst –  Rose Mary Allen, Esther Captain, Matthias van Rossum en Urwin Vyent – te zijn ontsnapt. Opmerkelijk genoeg ontbreken verlangens om onderzoek te verrichten op het criminele, justitiële en politiële vlak.

Enfin, het zou allemaal nog grotendeels onontgonnen terrein zijn. Ook waar wel al onderzoek heeft plaatsgevonden naar slavernijverleden,  kolonialisme en doorwerken, is dit per definitie ontoereikend. De vergaarde kennis is in principe ‘witte’ kennis, ook al was de onderzoeker ‘van kleur’. De kennis die tot nu toe werd vergaard, voedt en versterkt de (over)heersende westerse, mannelijke, blanke macht. Dát is niet de werkelijkheid van de slaven en hun nazaten. Díe werkelijkheid zou nog grotendeels ontbreken en dient opgegraven te worden.

De man die het mogelijk maakte om de overrompelende hoeveelheid onderzoek van de afgelopen halve eeuw praktisch te diskwalificeren is de Franse filosoof Michel Foucault (1926-1984). Foucault – blank en ook nog man – blijft onvermeld door Allen, Captain, Van Rossum en Vyent, maar hij is alom aanwezig in de kennisagenda. Zo opent het rapport met een citaat van de Nigeriaanse auteur Chimamanda Ngozi Adichie, die haar opleiding genoot in de Verenigde Staten waar Foucault furore maakte. ‘It is not that Europe has denied its colonial history. It is instead that Europe has developed a way of telling the story of its colonial history that ultimately seeks to erase that history. […] It frees Europe of responsibility, of a significant and traceable connection to the African present and it allows Europe the glow of charity. […] We cannot pick and choose which histories and which points of view still matter, because to do this would be an exercise of brute power.’

De wijze waarop geschiedschrijving tot nu toe heeft plaatsgevonden resulteert in een eenzijdig verhaal – ‘narratief’ of ‘discours’ geheten – dat uiteindelijk de westerse wereld vrijpleit, zo wil de overtuging. Het is aan kritische wetenschappers om dit narratief te ontrafelen – ‘deconstrueren’ genoemd – en er een waarachtig narratief tegenover te plaatsen. Dat valt niet mee want de kritische wetenschapper – ook al is die ‘van kleur’ – staat onder invloed van die onderdrukkende macht van blanken en de ideologie die die macht rechtvaardigt (‘doxa’ is het woord om te gebruiken voor het dominante discours).

Perspectief van slachtoffers

Van belang is dat het bestaande dominante verhaal van die witte wetenschap wordt ondermijnd en opzij gezet. Hiervoor in de plaats dienen het perspectief van onderdrukten en de structuren waarin zij vastzaten en -zitten, blootgelegd te worden. Slaven en hun nazaten ogen als alleszins welvoeglijke slachtoffers van onderdrukkende systemen en het dominante witte discours.

De kennisagenda is een symptoom van dit foucaultiaanse gedachtegoed. Dit staat feitelijk haaks op de idealen uit de (radicale) Verlichting die Spinoza (1632-1677) inzette, waaronder gelijkheid, vrijheden én rationele waarheidsvinding (in plaats van religieus-ideologisch gezag). Niemand kan echter nog aanspraak maken op enige waarheid, zo wist Foucault, maar het perspectief van slachtoffers – bij voorkeur van kleur – is inmiddels wel van meer waarde dan dat van de dominante witte macht.

Een en ander hoeft ook nauwelijks of niet meer verantwoord te worden. Het voorgestelde onderzoek over het slavernijverleden en zijn doorwerkingen is ‘relevant voor de overheid zelf en voor de wetenschap, maar ook voor onderwijs, de erfgoedsector en educatie’. (Terzijde, ‘educatie’ zal iets anders zijn dan ‘onderwijs’). Hier zullen we het mee moeten doen ter verantwoording van het waarom van al het verlangde onderzoek.

Ook een kritische historicus van kleur zal uiteindelijk een verhaal (narratief, discours) produceren dat er een is te midden van andere en in principe niet waarheidsgetrouwer. Zo dienen we met Foucault te concluderen, maar daar horen we de postmoderne kritische wetenschappers niet over. Enkele jaren geleden merkte de Vlaamse filosoof Tinneke Beeckman in haar studie Macht en onmacht (2015) al op: ‘De historicus vermengt feiten met morele oordelen, en is blind voor de subjectiviteit van zijn eigen positie (…)’

Emancipatie

Zou het onderzoek misschien van enig belang moeten kunnen zijn voor de uitbouw van de emancipatie van de nazaten van slaven én van slavenhouders (of welke blanken dan ook)? Het woord ‘emancipatie’ ben ik niet tegengekomen in de kennisagenda. Het ligt zeer voor de hand van het onderzoek naar emancipatie een kernelement van studie te maken. Emancipatie betreft dan bovenal ‘verwerking’ van het slavernijverleden (in plaats van ‘doorwerking’) en zou wel eens een veel krachtiger bijdrage kunnen leveren aan verdere emancipatie dan de genoemde drie aandachtspunten.

‘In het onderzoek naar het koloniale slavernijverleden zijn drie belangrijke elementen aan te wijzen: 1) de geschiedenis van de koloniale slavernij; 2) de doorwerkingen daarvan in de manier waarop koloniale slavernij invloed heeft uitgeoefend op mens en samenleving gedurende de periode van wettelijk toegestane slavernij en daarna; 3) en de hedendaagse omgang met dit koloniale slavernijverleden, de langdurige gevolgen en voortdurende effecten ervan.’

Met deze instelling begrijpen we waarom Rutte en Willem Alexander zeggen dat ‘na de komma’ het herstel, de emancipatie, de verbinding beginnen, dat wil zeggen ná de excuses en ná het jarenlange onderzoek. Toch spijtig dat er zo naar wordt gekeken. Zo plaatsen Allen cum suis belangwekkend onderzoek buiten de ring. Even terug naar de opening van deze bespreking. Is de opmerkelijke deelname van nazaten van slaven in crimineel handelen – bijvoorbeeld in mensenhandel en gedwongen prostitutie – een doorwerking van de slavernij? Of is er juist sprake van optimaal geëmancipeerd zijn?

Hoe het ook zij, de witte geschiedschrijving deugt niet. Het perspectief van de slachtoffers dient bestudeerd te worden. Dat perspectief is niet zo gemakkelijk te pakken te krijgen, want slaven waren grotendeels analfabeet. Ook de gealfabetiseerde slaven en hun nazaten hebben verhoudingsgewijs niet veel geschreven bronnen nagelaten, al ontbreken ze niet helemaal. Het schrift van vrijgemaakte en gevluchte slaven is meestal weer sterk beïnvloed door het ‘discours’ en de vooroordelen (‘bias’ in het Nederlands) van koloniale machthebbers. Hiertoe behoorden ook de lobbyisten voor de afschaffing van de slavernij die de inhoud van zogenaamde ‘slave narratives’ flink beïnvloedden.

Lees eens wat romans

We zullen moeten roeien met de riemen die we hebben, zo menen de opstellers van de kennisagenda. Hoe onbetrouwbaar ook, onderzoekers gaan het zwarte perspectief uit de eeuwen van slavernij mede blootleggen door – in wetenschappelijk Nederlands – ‘oral history’, ‘storytelling’, ‘critical fabulation’ en (een vorm van therapie) ‘embodied knowledge’. Een en ander zal menigmaal vooral het perspectief van de hedendaagse wetenschapper, diversiteits- en inclusie-expert of (religieuze) therapeut opleveren, zoals met ‘critical fabulation’. Met een samenraapsel aan historische fragmenten van slaven wordt wat onbekend is – het zogeheten ‘non-history’ – aangevuld door de scherpzinnige geest van de wetenschapper of wie dit handelen dan ook meent te kunnen invullen.

Zonder de pretentie wetenschappelijk onderzoek te doen, heeft ‘kritisch fabuleren’ overigens al decennia lang schitterende teksten opgeleverd, namelijk romans. Hier moet gedacht worden aan de overrompelende historische fictie van wijd vermaarde auteurs als Maryse Condé (bijvoorbeeld Ségou, 1984), Alejo Carpentier (El reino de este mundo, 1949, El siglo de las luces, 1962), V.S. Naipaul (A Way in the World, 1994) en Caryl Phillips (Higher Ground, 1989, Cambridge, 1992, Crossing the River, 1993). De pleitbezorgers voor een nieuwe geschiedschrijving hadden wel naar dit vermaarde ‘fictionele’ fundament aan onderzoekservaringen en -resultaten mogen verwijzen. Dergelijke verwijzingen naar de schouders waarop zij feitelijk staan ontbreken sowieso. Daar is wel begrip voor op te brengen, want wil je tien jaar onderzoek gefinancierd krijgen dan moet je het vermeend unieke karakter van je onderzoeksmethoden en -objecten onder het vergrootglas leggen.

Dr. Aart G. Broek is (historisch) socioloog en letterkundige. 

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Besteed meer aandacht aan de verwerking dan aan de doorwerking van het slavernijverleden verscheen eerst op Wynia's Week.

Door schandalen van grensoverschrijdende aard werd in 2018 de Nobelprijs voor Literatuur niet uitgereikt. Als alternatief werd een respectabele prijs in het leven geroepen: the New Academy Prize for Literature.  Deze prijs werd toegekend aan de Afro-Caribische Maryse Condé. Zij werd geboren op Guadeloupe in 1937 en overleed afgelopen week in Parijs. Haar romans zijn een weldaad voor de Cariben én de rest van de wereld.

Condé ondermijnt de ‘zwarte eenheid’

Condé beantwoordt als geen ander uit de archipel aan de eisen die aan hedendaagse auteurs gesteld kunnen worden: ze schept personages met wie lezers wereldwijd zich kunnen identificeren om hun menselijk handelen, denken en voelen. Die zijn grillig, ontembaar en overschrijden steevast etnische grenzen. Condé rukt zich in haar literatuur los van voorgebakken groepsidentiteit. Zij weet overtuigend de veelzijdigheid van ervaringen en van nieuwe  identificatiemogelijkheden onder woorden te brengen. Het gelauwerde werk van Maryse Condé is zodoende een scherpe kritiek op voormalige en hedendaagse zwarte-identiteitsbewegingen.

Vanaf haar eerste roman Hérémakhonon (1976) heeft Condé systematisch ingehakt op het ongenuanceerd verheerlijken van zwarte etniciteit. In het verlengde ligt het geselen van het evenzo ongenuanceerd aanscherpen van wrok tegen alles wat westers en blank is. Zij ondermijnt krachtig de etnisch gekleurde ‘zwarte eenheid’ die is gebaseerd op een ellendig verleden en op verbittering.

De Afro-Caribische banden met Afrika worden door Condé scherp geproblematiseerd in deze eerste roman en in de roman Une saison à Rihata (1981). ‘Ik heb me vergist, vergist van voorouders. Ik heb mijn heil daar gezocht waar het niet te vinden was’, concludeert de hoofdpersoon in Hérémakhonon: een eenheid op etnische basis is een illusie. Van de ellende in je verleden is het geluk in jouw toekomst niet te maken.

In Moi, Tituba, sorcière (1986) worden aspecten van de westerse, in het bijzonder de joodse, beschaving in een gunstig licht geplaatst, tegenover gerechtvaardigde kritiek op weer andere aspecten. Enerzijds worden mensenrechten door dik en dun verdedigd, anderzijds is er intolerantie en discriminatie.

Een vergissing

Condé’s bestseller, de dubbeldikke roman Ségou (1984/1985), ondergraaft het door literaire en wetenschappelijke stereotyperingen dichtgegroeide beeld van de slavernij. Zij realiseert dit door in detail de invloed van het Arabische expansionisme en van de Afrikaanse collaboratie bij de slavenhandel – plundering, verkrachting, verkoop, terreur, opstanden en wat dies meer zij – te beschrijven. Condé vervreemdt zodoende haar lezers van het vertrouwde en maakt hen vertrouwd met het vreemde.

In Traversée de la mangrove, uit 1989, wordt het Afro-Caribische nationalistische denken en het gebrek aan tolerantie en inlevingsvermogen onder de scherp geslepen loep gelegd en verschroeid. Of, zoals dat in de Nederlandse vertaling Tocht door de mangrove (1991) heet: ‘Net als jullie was ik er heel lang van overtuigd dat je nationalistisch moest eten, nationalistisch moest drinken en nationalistisch moest naaien! Ik verdeelde de wereld in twee kampen: wij en de klootzakken! Nu heb ik ontdekt dat dat een vergissing is. Een vergissing!’ 

Rampzalige processen

De hoofdpersoon Francis Sancher – met een praktisch onontwarbare Europese, Latijns-Amerikaanse en Caribische achtergrond – bezit ‘meer menselijkheid en geestelijke rijkdom dan al onze creoolse praatjesmakers bij elkaar.’

Condé verliest vanzelfsprekend de rampzalige processen in het verleden en heden niet uit het oog: de middle passage, de slavernij, de contractarbeid, de martelingen onder de handen van koloniale overheersers en wat al niet meer. Ze begaat echter niet de fout alle blanken uit het verleden schuldig te verklaren en die van het heden en de toekomst op de koop toe.

Wat van evenredig groot zo niet van groter belang is, zij begaat niet de fout om alle Afro-Caribische mensen uit het verleden tot willoze slachtoffers of zondeloze martelaren van een systeem te maken en daarmee die van het heden en de toekomst op de koop toe. Bij Condé zijn intriges, haat, begrip, liefde, lafheid, vooroordelen, veroordelingen, moed, afgunst en al het andere aan menselijke eigenschappen geen selectief etnisch gebonden grootheden maar aspecten van complexe mensen en hun complexe samenlevingsvormen.    

De complexiteit van het menselijk handelen heeft Condé evenzo meeslepend in beeld gebracht in La vie scélérate (1987), waarvan onder de titel Het valse leven (1993) een Nederlandse vertaling is uitgekomen. Deze roman is een koestering van de Cariben en zijn mensen door de acceptatie van alle mogelijke eigenaardigheden, extremiteiten en groteske aangelegenheden – als vanzelfsprekend opnieuw ongeacht de etnische achtergrond. Het valse leven heeft een indrukwekkende reikwijdte en diepgang door de tekening van vier generaties, hun sociale mobiliteit, hun geografische spreiding, hun zeer uiteenlopende en veelvuldig tegenstrijdige aspiraties, hun onderlinge relaties en hun banden met derden, en een schier eindeloze reeks aan dikwijls zeer weerbarstige menselijke kenmerken.

Meeslepende reis

We krijgen het Caribische samenleven voorgeschoteld in een speurtocht van Coco naar de geschiedenis van haar familie. Coco, geboren in 1960, behoort tot de jongste generatie van deze familie. Die speurtocht gaat met meer of minder bereidwillige hulp van familieleden terug tot aan haar in 1948 overleden overgrootvader Albert Louis.

Albert zwoer ooit als jongen van twaalf, dat hij niet zou leven en sterven op de suikerrietplantages zoals zijn vader. Het oudste, tastbare levensteken dat Coco van Albert aantreft, is een door hem ondertekend contract van ‘dinsdag 14 maart 1904’ om twee jaar mee te werken aan het graven van het Panamakanaal. Met Alberts ontberingen, overlevingsstrategieën, idealen, teleurstellingen en succesvolle ondernemingen wordt de roman op de rails gezet en begint een meeslepende tocht door de twintigste eeuw en naar uiteenlopende delen van de Cariben, elders in de Nieuwe Wereld en in Europa.

Mangroven

Vooral door haar grootvader Jacob, een van Alberts zonen, met een niet minder intrigerende levensloop dan zijn vader besluit Coco uiteindelijk dat verleden op schrift te stellen, wat feitelijk de roman is. ‘Het zou het verhaal worden van heel gewone mensen, die een heel gewoon leven leidden, maar ondertussen wel bloed aan hun handen hadden. (…) Dat verhaal moest ik vertellen, het zou mijn eigen monument voor onze doden worden. Een heel ander boek dan de ambitieuze boeken waarvan mijn moeder had gedroomd, Zwarte revolutionaire bewegingen en meer van dat soort dingen. Een boek zonder grote beulen of roemrijke martelaars. Maar dat toch zijn gewicht aan mensenlevens in de schaal zou leggen. Het verhaal van mijn familie.’ Het verhaal van families zoals er talloos vele zijn, wereldwijd.

Met het te boek stellen van de geschiedenis van haar familie wordt door Coco geen enkele poging ondernomen om het heden tot Afrikaanse ‘roots’ te herleiden. De geschiedenis van de Caribische mensen heeft meer overeenkomsten met het onontwarbare wortelstelsel van mangroven. Coco leert dit te accepteren, inclusief de grillige en soms uitgesproken weerzinwekkende vertakkingen in het modderige verleden.

Het moet dan ook niemand meer verbazen dat de rol van zowel Afro-Caribische mensen als blanken in Het valse leven door Maryse Condé aanzienlijk genuanceerder wordt getekend dan we in teksten tegenkomen die door zwart identitair gedachtegoed zijn gevoed, zoals de historische Négritude, de Black Power-beweging en het Rastafarianisme of zoals de hedendaagse roep om safe spaces, om het vertrek van de zwarte Zwarte Piet en het felle dekoloniseringsdebat.

Met de roman geeft Condé aan Coco, haar familie en zodoende eenieder in de Cariben én daarbuiten een stem die onverbloemd en zonder afkeuren verwoordt wat dat verleden behelst aan  identificatiepunten. Die zijn zowel in als buiten de eigen regio te vinden, binnen en buiten de eigen etnische groep. Voor een benauwd nationalisme met uitgesproken etnische contouren – van welke ‘kleur’ dan ook – heeft Condé geen enkele plaats ingeruimd. Ze zou erop blijven hameren, steeds weer verrassend uitdagend verpakt. Dit maakt haar werk tot wereldliteratuur en een zegenrijk geschenk voor ieder.

Een toekomst zonder etnische enclaves

Met haar oeuvre heeft Condé een overweldigende bijdrage geleverd aan het doorgronden van wie wij als mens zijn. Ze deed dit met overtuigende kracht, met gepaste pretenties en toonde zich vertrouwd  met onvermijdelijke beperkingen. ‘Er ligt nog zoveel terrein braak’, zoals Jacob opmerkt, ‘Vol brandnetels, guinea gra en manzels marie die naar je kuiten klauwen.’

Het verleden laat zich ook niet voor eens en altijd vastleggen en eenduidig interpreteren. Dat hoeft ook niet en moet ook niet gewild worden. Dit voorkomt het slaafse buigen voor versteende voorstellingen van het verleden en laat meer ruimte voor een creatieve invulling van de toekomst – een toekomst zonder etnische enclaves. 

Een tiental van Condé’s romans werd vertaald naar het Nederlands en gepubliceerd door uitgeverij In de Knipscheer, Haarlem. Dit is ook de uitgever van een verzameling essays van Aart G. Broek onder de titel Het zilt van de passaten; Caribische literatuur in de twintigste eeuw. Het meest recente werk van Condé verschijnt bij uitgeverij Orlando in Amsterdam.

Dr. Aart G. Broek is (historisch) socioloog en letterkundige. 

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Maryse Condé overstijgt etnische scheidslijnen en geeft zwarte identiteit een menselijk gezicht verscheen eerst op Wynia's Week.

Vorige zomer versleepten leden van de plaatselijke Rotaryclub ruim 1.250 kilo afgedankte schoolboeken van vier basisscholen in Leiderdorp naar een loods in Alkmaar. De loods wordt de stichting MissIQ voordelig ter beschikking gesteld om er nog goed bruikbaar schoolmeubilair en lesmateriaal in op te slaan. Ruth Groenewoud, directeur van de stichting, heeft voldoende verzameld om enkele containers te vullen. Jaarlijks zijn scholen in Curaçao de bestemming.

Hoe schaamtevol dat dergelijke voorzieningen niet uit eigen gelederen komen, maar uit het moederland. Daarenboven is de gift een vorm van liefdadigheid. Gunsten als deze vormen geen bevrijding uit mentale slavernij. Dát is geen emancipatie. Zou het nog toe te schrijven zijn aan de slavernij?

‘Nog even geduld’

Tula, de vermaarde leider van de slavenopstand in 1795 op Curaçao, zou zich kapot schamen na ruim anderhalve eeuw emancipatoire ontwikkelingen. Hij moet een fikse dosis moed hebben gehad om in opstand te komen. Hem wordt ook veel geduld toegeschreven. In ieder geval door de populaire singer-songwriter Rignald Recordino. Die schreef in het fameuze lied Tula, warda (‘Nog even geduld, Tula’] onder meer de regels (vertaald uit het Papiaments):

‘Tula, je leven lang heb jij gezwoegd / om een stukje brood en om slaag te vermijden. / Tegenwoordig willen wij ons lijf niet vermoeien / toch graaien wij met twee handen naar de wereld. / Wij presteren niet veel, nee, wij presteren niet veel. (…) Tula, wacht, nog even niet kijken. / Er moeten nog dingen worden hersteld. / We zijn nog heel hard aan het werk.’

In enkele regels tekent Recordino wat we probleemloos beeldend kunnen invullen. Dagelijks worden op de Nederlands-Caraïbische eilanden zijn woorden bevestigd door ontoereikende criminaliteitsbestrijding, overrompelende milieuproblematiek, gemankeerd onderwijs, een onduldbare (intereilandelijke) infrastructuur, falende handhaving van de mensenrechten, fnuikende afhankelijkheid van drugshandel en -doorvoer, schrijnende armoede, uitzonderlijk venijnige gewelddadigheden, belabberde ambtelijke dienstverlening, niet functionerende toezichtorganen, haperende kinderbescherming, vastgelopen digitaliseringsinitiatieven, hoge werkloosheid, frauduleus bestuur, behoeftige gezondheidszorg, onbeheersbare overheidsfinanciën, enzovoort.

Recordino laat Tula niet wijzen op het koloniale moederland, maar op de eigen verantwoordelijkheid van de nazaten. Dit was tot aan de afgelopen eeuwwisseling een doortastende kijk op de eigen mogelijkheden en beperkingen. In de West leverde het ‘graaien met twee handen’ niet de resultaten op waarvan werd gedroomd. Integendeel, Desi Bouterse liet een praktisch failliet Suriname achter, terwijl de Nederlands-Caraïbische eilanden aan het financieel, justitiële en politiële infuus van Nederland liggen.

Tula, wacht, nog even niet kijken. Een zwart-activistische elite – die hoofdzakelijk in Nederland huist – slaat het langdurige emancipatieproces, inclusief het eigen gemankeerde handelen, uit het zicht. Zwarte heilsprofeten, hun slippendragers en wapenbodes bikkelen de geschiedenis af tot nog slechts de gefolterde zwarte slaaf resteert. Zij verlangen een slavernijmuseum, bewustwordingscampagnes voor blanke Nederlanders over hun verwerpelijke rol in het slavernijverleden én een fonds van honderden miljoenen euro’s.

Achter het net vissen

Zo zou eindelijk een begin gemaakt worden met het herstel van de duistere nawerking van dat verleden. Dit is een beschamende ontkenning van wat er door zwarte én witte mensen in eeuwen werd gepresteerd om de nazaten van slaven te emanciperen. De verleiding is gebleven om zich de verzorging van het moederland te wensen zoals de slaven aanspraak op de zorg van hun eigenaren maakten.

Niemand van de nazaten heeft zich onttrokken aan het eeuwenlange emancipatieproces. Het is onmogelijk om het te negeren. Wel is het zaak te onderkennen dat niet iedereen er al in voldoende mate aan heeft kunnen bijdragen en ervan heeft kunnen profiteren. Een specifieke groep van nazaten blijkt achter het net te vissen. Aan díé vissers heeft de zwart-activistische elite al helemaal niet gedacht. Het zou anders niet in haar zijn opgekomen om bij ‘herstel’ in termen van excuses, een museum en een bewustwordingscampagne te denken.

Wat moet je ermee als emanciperende nazaat wanneer het water je aan de lippen staat in een wereld die voor jou wordt bepaald door werkloosheid, huiselijk geweld, incest, lening op lening, afwezige vaders, obesitas, soa’s, mocro’s, analfabetisme, taarten en drank om de eerste heilige communie te vieren, begrafenissen, huurschulden, verkrachting, maffia, hongerige kinderen, gewelddadige jongeren, cocaïne, deurwaarders, kostbare carnavalskostuums, schaamte, dure KLM-vliegtickets, wapens, alcoholisme, discriminatie, taalachterstand, prostitutie, leerstoornissen, gouden tanden, Medellínkartel, hairextensions, zorgmijding en tienerzwangerschappen?

Je kunt het als zwart-activistische elite allemaal toeschrijven aan het witte kolonialisme en de slavernij, maar met de gekoesterde triniteit van ‘erkennen, excuses en herstel’ zul je geen van deze veronderstelde consequenties van de slavernij oplossen. Niets. Het zwart-activisme bestendigt – eigen aan despotische elites van alle kleuren – de status quo. Zwarte privileges geef je niet uit handen.

Integendeel, de geprivilegieerde zwart-activisten graaien in de overheidspotten met subsidie, maar van die poet komt niets de behoeftige nazaten ten goede. Díé geprivilegieerde opstelling vormt geen fundamentele bijdrage aan emancipatie.

‘Het hele verhaal’ hoort in het Rijksmuseum

De afgelopen honderd jaar en langer nog is aanhoudend gehamerd op de noodzaak om er bovenal voor elkaar te zijn. Daar is een woord voor: saamhorigheid. Grijp de woorden die de zwarte Papiamentstalige auteur Manuel Fray honderd jaar geleden al schreef: ‘Als wij willen dat anderen ons helpen, dan zullen wij eerst onszelf moeten helpen.’ Laat zien wat je zelf bij- en aandraagt vóór je je eisenpakket als een schot hagel ongericht op blanken afschiet.

Kortom, gebruik die honderd miljoen om het wegkwijnende onderwijs op de eilanden op te krikken.

Met een fractie van dat bedrag kan tevens het bestaande slavernijmuseum in Curaçao worden opgeknapt. Daarenboven dienen we ons te realiseren dat het vertellen van ‘het hele verhaal’ het beste tot z’n recht komt in het bestaande Rijksmuseum in Amsterdam: het betreft ‘onze gezamenlijke geschiedenis’, niet waar? Voor wat betreft de Rotary Club Leiderdorp: die kent nog wel andere hulpbehoevende aangelegenheden.

Dr. Aart G. Broek is (historisch) socioloog en letterkundige. Hij is onder meer auteur van

‘Je wordt zelf niet wit door anderen zwart te maken’ (Uitgeverij In de Knipscheer, 2024).

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Na de ketens van de slavernij moeten nu de ketens van de zwart-activistische elite worden gebroken verscheen eerst op Wynia's Week.

De omvang en gewelddadigheden gericht op Joodse en Israëlische burgers en doelen noodzaakt de vraag te stellen wat dit islamitische volksgeweld en -gericht daadwerkelijk voedt. Die urgentie van die vraag speelt juist ook, omdat het islamitisch volk opmerkelijk selectief is in zijn agressieve verontwaardiging. Want de (dodelijke) terreur in Syrië, Jemen, Iran en wat dies meer levert géén woest protesterende menigtes op in westerse steden.

Een diversiteit aan onderzoeksvelden helpt bij het ophelderen van deze kwestie. Geweld wil schaamte lozen. Met vormen van geweld zetten mensen schaamte op afstand en trachten het op afstand te houden.

Na veel schaamte-ervaringen gaat de woede overheersen

Schaamte is een algemeen menselijk fenomeen. Het is het pijnlijk verdrietige gevoel dat we krijgen wanneer we sociaal en emotioneel – en menigmaal ook fysiek – worden vernederd, waarbij zich onvermijdelijk de angst voegt voor nog meer vernederingen. Het maakt ons ook kwaad, vooral door een (aanvankelijk) machteloos gevoel en de meestal beperkte mogelijkheid zich te weren.

Kortom, schaamte is een samenballen van primaire emoties: verdriet, angst en woede. De ervaringen beitelen zich in ons als letters in marmer; onuitwisbaar.

Bij een opeenstapeling van schaamte-ervaringen gaat de woede hoe dan ook overheersen. Die ervaringen verkrijgen een ongekende kracht wanneer we ze opdoen in de eigen sociaal-culturele omgeving. Juist daar verwachten we, met recht, broodnodige ‘geborgenheid’ (het tegenovergestelde van beschaamd worden). Helaas, het is een algemeen gegeven dat we die ervaringen juist opdoen in die eigen leefomgeving.

Wereldwijd lopen moslims allereerst de ernstigste schaamte-ervaringen op in de eigen, door de islamitische ideologie geschraagde samenlevingen en leefgemeenschappen. In dezen moeten we denken aan de ernstig vernederende gevolgen van de uitgesproken dictatoriale regimes in islamitische staten, aan de overdonderende ongelijkheid in welzijn en welvaart, de onderdrukking van meisjes en vrouwen, het uitgesproken slechte onderwijs, de verstikkend traditionele sociale codes, de remmende religieuze beperkingen op intellectuele ontplooiing, de aanhoudende slavernij, de bittere noodzaak om te migreren naar westerse landen voor werk en zorg, het gebrek aan (industriële) innovaties, het ontbreken van vrijheid van meningsuiting, et cetera, et cetera.

De opeenstapeling van vernederingen zorgt voor agressie en geweld die niet zonder meer in de eigen landen geuit kunnen worden – de zogenoemde ‘Arabische lente’ (2010) is hiervan een sprekend voorbeeld. Ruimte voor substantiële tegenspraak is er evenmin in de eigen samenlevingsgroepen in westerse landen, gegeven strenge religieuze en traditionele sociale codes, druk en dwang. De vrijheid ontbreekt en dikwijls ook het onderkennen van de vernederende dagelijkse praktijk in eigen kring. 

Voedingsbodem zijn de eigen tekortkomingen

De (veronderstelde) boosdoener van het beschamende kwaad dient van buiten te komen. Zo werd en wordt keer op keer ‘Israël’ de kop-van-jut. Eerst dan kun je als moslim eindelijk demonstreren, stoom afblazen, schaamte lozen, zelfs in de meest dictatoriaal geleide islamitische landen. Ook al leg je een ‘stok’ neer om de ‘hond’ te slaan (zoals Hamas feitelijk deed), de voedingsbodem vormen de eigen beschamende tekortkomingen.

Het is ongetwijfeld raadzaam met de (gewelddadige) reikwijdte van schaamte rekening te houden bij het kanaliseren van de vernederingen die we zélf oplopen door het islamitische geweld.

Dr. Aart G. Broek is (historisch) socioloog en letterkundige. Hij is onder meer auteur van ‘De terreur van schaamte. Brandstof voor agressie’ (Uitgeverij In de Knipscheer, Haarlem 2015 [2007]).

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Moslims worden vernederd – niet door Israël, maar door de islam verscheen eerst op Wynia's Week.

Onze huidige wereld zou er fundamenteel anders hebben uitgezien zonder de geschriften van filosofen als Immanuel Kant, David Hume, Voltaire, Adam Smith, Benjamin Franklin, Paul-Henry d’Holbach, Denis Diderot en Baruch Spinoza. Deze mannen wisten het – aanvankelijk vooral theoretische – begrip ‘gelijkwaardigheid’ uit te denken en op te rekken.

Het begon met de Verlichting

We kunnen inderdaad spreken van ‘the invention of equality’, zoals Kenan Malik doet in zijn indrukwekkende studie Not so black and white. A history of race from white supremacy to identity politics (Londen, 2023). Deze (uit)vinding kende evenwel beperkingen. Zo kwamen onder anderen vrouwen, arbeiders, slaven en zij die zich aan slavernij ontworstelden er niet zonder meer voor in aanmerking. Het betrof mensen van een minder kaliber in enigerlei opzicht, zoals ‘ras’ of ‘sekse’ of ‘potentie tot ontwikkeling’. Die beperkende overtuiging is ongetwijfeld nog steeds niet voor alle betrokkenen verdwenen.

De maatschappelijke ordening was door goddelijke voorzienigheid gegeven en liet zich dan ook niet gemakkelijk ontmantelen door de Verlichting die in de achttiende eeuw inzette. Praktisch diende de invulling van ‘gelijkwaardigheid’ nog gevoed te worden door rebellerende slaven, activistische nazaten van slaven, stakende arbeiders en protesterende vrouwen – tot op de dag van vandaag.

De consequenties van ‘gelijkwaardigheid’ waren sowieso ingrijpend, want daarmee werden ook bezit, politieke inspraak en vertegenwoordiging, maatschappelijke orde, institutionele hiërarchie, kolonialisme, slavernij, seksualiteit, individualiteit, rechten, (belasting)verplichtingen en wat dies meer zij opnieuw gewogen en herijkt.

Als er iets aan ‘doorwerking’ van het koloniale verleden ons huidige doen en laten mateloos beïnvloedt, dan is het deze ‘invention of equality’ en hoe daar concreet invulling aan wordt gegeven. Dit ‘emanciperen’ is nog volop gaande, zal ongetwijfeld altijd – voor én dóór allen in onze samenleving –  werk-in-uitvoering blijven en onvermijdelijk niet voor allen met dezelfde vaart toereikend gestalte krijgen.

Het emanciperen is in ieder geval niet iets dat voor nazaten van de slaven nog moet aanvangen, zoals demissionair premier Rutte en de koning wél menen. Nu er excuses zijn aangeboden, hebben zij een komma geplaatst waarna er aan ‘heling en herstel’ begonnen kan worden. Maar daar wordt al meer dan tweehonderdvijftig jaar aan gewerkt – door zwarte én witte mensen.

Bizar genoeg komen we de opvatting van Rutte en ons staatshoofd ook weer tegen in het onderzoek naar de ‘doorwerking’ die het slavernijverleden op de nazaten van slaven heden ten dage zou hebben. De Staatscommissie tegen discriminatie en racisme vroeg, bij monde van haar voorzitter Joyce Sylvester, een tiental wetenschappers om hun gedachten te laten gaan over de doorwerking. De resultaten zijn te vinden in de digitale essaybundel Doorwerkingen van slavernijverleden. Meervoudige perspectieven op de relatie tussen verleden en heden.

Voorzichtige tegenspraak van Gert Oostindie

Geen van de ‘meervoudige perspectieven’ blijkt te werken vanuit de verwondering dát de slavernij werd afgeschaft. Ook blijven onaangeroerd dat de emancipatie al minstens tweehonderd jaar vorm en inhoud krijgt en dat het verbazingwekkend is wat er sinds die tijd al kon worden gerealiseerd. Zo is het, op lange termijn bezien, niet vanzelfsprekend dat onder de betreffende wetenschappers zich nazaten van slaven bevinden die een academische graad behaalden.

Hoe het ook zij, geen van de wetenschappers werkt vanuit het gegeven dat het emanciperen al volop uitgerold wordt voor en dóór de nazaten en – geen bijkomstigheid – mét blanken. De Leidse emeritus hoogleraar koloniale geschiedenis Gert Oostindie wijst nog wel op ‘verzet’ – in uiteenlopende vormen – tegen uitbuiting, vernedering en discriminatie sinds de afschaffing van de slavernij. Emanciperen is echter beduidend meer dan verzet. Het betreft in ieder geval een actief bijdragen met constructief en (zodoende) breed gewaardeerd handelen in de samenleving in het algemeen. Verzet bedoelt in de eerste plaats constructief te zijn voor de eigen groep en hoeft ongetwijfeld niet per definitie zo uit te pakken.

Oostindie levert in ieder geval als enige voorzichtig geformuleerde tegenspraak, waaronder ook de vraag hoe je de vingers krijgt achter wat ‘doorwerking’ op zich nu eigenlijk vermag en of dit op enigerlei wijze tastbaar is vast te stellen.

Het lijkt aan dovenmansoren te zijn gezegd. Er zou juist ‘een groeiende roep [bestaan] om stil te staan bij de rol van het koloniale en slavernijverleden van Nederland en de mogelijke doorwerking hiervan op arbeidsmarktdiscriminatie’ (pagina 64). Om nog maar te zwijgen over (mogelijke) discriminatie in het onderwijs, op de woningmarkt en in de medische wereld.

De onderzoekers vragen zich geen moment af hoe het mogelijk is dat zovelen van de nazaten zich hebben bevrijd van de last van het verleden. Dit wel bevragen zou motiverend handelen opleveren voor nazaten die menen nog onvoldoende en met gepaste waardering mee te draaien in de huidige samenleving. De nazaten van de slaven lijken bovenal unieke slachtoffers te moeten zijn van aanhoudende achterstelling, uitbuiting, discriminatie, vernedering. Deze zijn koste wat kost terug te voeren tot de slavernij.

Steeds wordt de hand opgehouden naar de overheid

Hiermee komen we bij een ‘doorwerking’ van de slavernij die vooralsnog steevast onbenoemd blijft: een gedragspatroon dat materiële zorg overlaat aan de machthebber en geen noemenswaardige eisen aan zichzelf stelt. Op zich een bijzonder trieste gedragslijn. In de pleidooien voor excuses, erkenning en herstel en in de onderzoeken naar de ‘doorwerking’ van het slavernijverleden blijven de nazaten geketend aan de slavernij. De zwart-activisten en hun slippendragers stellen geen eisen aan de nazaten en al helemaal niet aan zichzelf.

Ter bestrijding van de doorwerking van de slavernij wordt de hand exclusief opgehouden naar de Nederlandse overheid. Hiermee worden juist de dagen van de slavernij opgeroepen. Ook toen waren slaven immers afhankelijk van hun eigenaren voor materiële zorg.

Dr. Aart G. Broek is (historisch) socioloog en letterkundige. 

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Een zwart-activistische elite houdt ons geketend aan het slavernijverleden verscheen eerst op Wynia's Week.