Wie zich verdiept in taalactivisme ontdekt een vreemde tegenstelling. Binnen de gevestigde orde is links aan de macht, in elk geval op taalgebied. Maar wie het jargon van linkse taalactivisten leest, ziet voortdurend de overtuiging opduiken dat hun activisme van onderaf komt en een verzet is tegen de ‘rechtse’ macht. Vanuit die vermeende slachtofferpositie komen ze met steeds radicalere voorstellen. Die kunnen nog steeds op welwillendheid bij de macht rekenen, maar de weerstand van onderaf groeit.

Bij het inventariseren van taalactivisme in Nederland stuitte ik voortdurend op initiatieven die vooral instemming vinden aan de linkerkant van het politieke spectrum. Dan gaat het zowel om de woordenlijsten die verschillende overheden publiceren als om afgedwongen taalveranderingen in de media, het onderwijs en bij culturele instellingen.

Het begon me te storen dat al die voorbeelden politiek links leken te zijn, dus ging ik zoeken naar rechts taalactivisme. Dat was bijna niet te vinden.

Van bovenaf tegengewerkt

Natuurlijk zijn er rechtse pogingen tot taalverandering, zoals ‘deugpronker’, ‘klimaatdrammer’, ‘omvolking’ of ‘tsunami van asielzoekers’. Maar die komen niet vanuit de gevestigde orde; ze worden eerder van bovenaf tegengewerkt. Deze taalvondsten blijven meestal in kleine kring en doven vaak vanzelf weer uit.

Daarnaast is er taalactivisme dat in wezen een reactie is op links taalactivisme. Denk bijvoorbeeld aan het verzet tegen de term ‘wit’, die ineens geïntroduceerd werd voor de blanke huidskleur. Een ander voorbeeld is de reactie op de explosieve groei van het aantal ‘genders’, maar is de bewering dat er maar twee genders zijn dan rechts?

In feite gaat het in dergelijke gevallen om verzet tegen opgelegde veranderingen die vaak ook nog onplezierige gevolgen hebben in het dagelijks leven. Het lijkt een geïrriteerde reactie van mensen die niet noodzakelijk politiek geëngageerd zijn, al zullen de meest uitgesproken reacties wel van rechtse politici en opiniemakers komen, die de gelegenheid niet voorbij zullen laten gaan om te wijzen op de minder prettige kanten van links activisme.

Maar linkse taalactivisten zien dit anders. Ze hebben hun eigen wereld. Het is een universum waarin links taalactivisme broodnodig is als verzet tegen het patriarchaat dat minderheden onderdrukt en zelfs de taal ‘gekoloniseerd’ heeft om deze onderdrukking in stand te kunnen houden.

Wie de publicaties van linkse taalactivisten leest, zou niet denken dat wij al decennia in een maatschappij leven waarin gelijke rechten de norm zijn, en onderdrukking en uitbuiting de afwijking. Deze mensen lijken verliefd op de strijd van vroeger. Het is alsof zij verlangen naar het oude patriarchaat omdat dat hun activisme zin geeft, en als er niet genoeg werkelijke onderdrukking te vinden is, construeren ze die desnoods zelf.

Linguistic injury

Wist u dat er zoiets bestaat als taalkundig letsel? Deze term, linguistic injury, is belangrijk in het werk van de Amerikaanse filosoof en feminist Judith Butler.

De betekenis van injury is letterlijk verwonding of letsel, wat meteen de indruk geeft dat dit over iets ernstigs gaat, maar bij nadere beschouwing blijkt dat Butler hier de gevolgen van kwetsende taal mee bedoelt. Zo’n kwetsing – die overigens niet kwetsend bedoeld hoeft te zijn – kan volgens Butler schade toebrengen aan iemands zelfbeeld en zelfs aan iemands sociale positie.

Het ironische is dat taalactivisten het begrip linguistic injury als wapen inzetten tegen anderen. De Wikipediapagina van Judith Butler maakt duidelijk waar dit toe kan leiden. Butler heeft aangegeven dat zij non-binair is, en taalactivisten gebruiken daarom genderneutrale voornaamwoorden om naar haar te verwijzen. Zij stellen namelijk dat het kwetsend is – linguistic injury – om vrouwelijke voornaamwoorden voor haar te gebruiken. Wikipedia gebruikt voor Butler dus keurig genderneutrale versies.

Krampachtige constructies

Dat leidt tot krampachtige constructies zoals: ‘Op veertienjarige leeftijd maakte Butler kennis met filosofie doordat de rabbijn in de lokale synagoge over de denkwereld van Martin Buber en Baruch Spinoza vertelde. Die verdiepte zich in Spinoza en andere filosofen.’ In de tweede zin verwijst ‘die’ dus niet naar de rabbijn of een van de filosofen, maar naar Butler zelf, die volgens deze doctrine niet met ‘zij’ aangeduid mag worden. Deze grammaticale acrobatiek wringt taalkundig en zorgt ook nog eens voor onduidelijkheid.

Wie het heeft over macht en onderdrukking, zou moeten beseffen dat het voorschrijven van genderneutrale voornaamwoorden een kenmerkend voorbeeld is van machtsuitoefening. In een gesprek met Butler zelf zou namelijk nooit aan de orde komen wat de juiste voornaamwoorden zouden zijn, omdat niemand in een direct contact een ander aanspreekt met hij of zij. Mensen gebruiken die woorden alleen als ze over anderen spreken. Degenen die het gebruik van de juiste voornaamwoorden eisen, stellen die eis dus voor gesprekken waarbij zij zelf niet aanwezig zijn. Anderen moeten zich in hun afwezigheid aan hun regels houden.

Taal inzetten als wapen – een gebrekkige vertaling van het Engelse weaponizing – is kenmerkend voor links taalactivisme. Zo kwam ik een wetenschappelijke publicatie tegen waarin het gebruik van de term ‘woke’ door extreemrechtse (far-right) tegenstanders een vorm van linguistic injury werd genoemd. Maar degenen die dit jargon hanteren, vinden vast niet dat zij anderen taalkundig letsel toebrengen door hen ‘extreemrechts’ te noemen…

Volgens de schrijvers van deze publicatie – Sara Elloukmani en haar medeauteurs – hebben (extreemrechtse) politici, opiniemakers en academici de term ‘woke’ verdacht gemaakt. Citaat: ‘In arguing against “woke” these critics express the narrative that this homogeneous and radical group threatens enlightenment values such as rationality, detachment, disembodiment and neutrality, values which are considered essential to produce objective, universally applicable knowledge.’

Het valt op dat de schrijvers nergens inhoudelijk ingaan op het argument dat degenen die zich woke noemen een bedreiging zouden zijn voor de waarden van de Verlichting. Hun belangrijkste verweer is dat de kritiek taalkundig letsel zou toebrengen aan degenen die woke zijn. Ook in de publicaties die zij aanhalen zijn geen inhoudelijke argumenten te vinden: zo wijten Huw C. Davies en anderen de kritiek op woke aan ‘morele paniek’ en stellen zij dat hun critici een ‘anti-links establishmentnetwerk’ vormen. Het is een complot!

Waaruit blijkt nu de linguistic injury die zou ontstaan door kritiek op woke? Volgens Elloukmani en haar medeauteurs gaan mensen door deze kritiek denken dat iemand die woke is wel irrationeel en extremistisch zal zijn, en anderen morele oordelen zal opleggen. Daardoor zullen derden zo iemand minder serieus nemen, wat schadelijk is voor die persoon. Kortom: kritiek op woke is per definitie kwetsend en dus ontoelaatbaar, wat het verder onnodig maakt om er nog inhoudelijk op te reageren. Men zou kunnen stellen dat dit verweer irrationeel is en zelfs een moreel oordeel oplegt…

Links verzet tegen woke

Is er dan ‘op links’ helemaal geen weerstand tegen dit activisme? Zeker wel. In de Volkskrant verscheen eerder dit jaar een interview met de Duitse filosoof Hanno Sauer, die stelde dat er een ‘havermelkelite’ is die status probeert te ontlenen aan woke taalgebruik. Citaat: ‘Dit soort dwingende wokeness en identiteitspolitiek is een resultaat van de statuscompetitie binnen de hogere klassen, met grote maatschappelijke gevolgen. Ik denk dat je hieruit de radicaal-rechtse backlash in Europa kunt verklaren.’

Ook Volkskrant-columniste Jolande Withuis keerde zich onlangs tegen de dwingende aspecten van woke. Citaat: ‘Ik herkende daarin alle slechte eigenschappen van het oude communisme: het deugmonopolie, de dogma’s, de taalzuivering en -vervalsing (“wit”), de canceldrift, de morele intimidatie, de gedachtenpolitie, de valse tegenstelling zwart versus wit.’

En op 22 juli schreef Sander van Walsum, voormalig chef van de opinieredactie, in diezelfde Volkskrant: ‘Woorden die ooit neutraal waren of die een positieve connotatie hadden, krijgen een lading die de gebruiker nooit had beoogd. Dit proces leidt tot huiver om de verkeerde woorden te gebruiken, of juist tot een provocatief gebruik – door radicaal rechts – van die verkeerde woorden.’

De Volkskrant staat bekend als een vrij linkse krant, maar blijkbaar gaat woke taalactivisme ook in de ogen van linkse mensen vaak te ver. Dat roept de vraag op of woke activisme wellicht extreemlinks is. Maar wat is eigenlijk extreemlinks?

Als we het hebben over de betekenis en lading van woorden, zou extreemlinks ongeveer vergelijkbaar moeten zijn met extreemrechts. Maar het toonaangevende woordenboek van Nederland – de Dikke van Dale – denkt daar anders over.

Bij de term extreemlinks staat als betekenis alleen maar: ‘radicaal-links.’ Wie vervolgens gaat kijken wat radicaal-links volgens Van Dale is, vindt daar: ‘uiterst linkse politieke stroming die streeft naar herverdeling en die zich kenmerkt door antikapitalisme en anti-imperialisme.’ Extreemlinks is dus – volgens het woordenboek – een verzetsbeweging. En wie zou dan de kapitalistische en imperialistische machthebber zijn die zorgt dat alles niet eerlijk verdeeld is? De gedachte aan het patriarchaat dringt zich op.

Heel andere uitleg

U voelt hem al aankomen: extreemrechts krijgt een heel andere uitleg. ‘Uiterst rechtse, anti­democratische politieke stroming die zich kenmerkt door nativisme (2), populisme (2) en autoritarisme (eerder geassocieerd met (neo)­fascisme dan met conservatisme).’

Wie doorklikt op nativisme en populisme, leest dat die begrippen staan voor racisme, xenofobie en de roep om een sterke leider. Bij radicaal-rechts staat: ‘Uiterst rechtse politieke stroming die zich kenmerkt door nativisme (2), populisme (2) en autoritarisme, binnen de grenzen van de democratie.’

Hier gebeurt iets merkwaardigs. Politicologen maken consequent onderscheid tussen extreem en radicaal, zowel op links als op rechts. Nu heeft Van Dale voor de rechtse ideologieën vrijwel letterlijk de wetenschappelijke definities overgenomen: het kenmerkende verschil tussen extreemrechts en radicaal-rechts is dat extreemrechts de democratie principieel verwerpt, terwijl radicaal-rechts binnen de grenzen van de democratie opereert.

Voor extreemlinks en radicaal-links geldt in de politicologie precies hetzelfde onderscheid, maar Van Dale stelt deze twee gelijk aan elkaar en vermeldt nergens dat extreemlinks eveneens antidemocratisch is.

En ook bij andere linkse en rechtse ideologieën valt deze discrepantie op. Wie bij Van Dale verder zoekt op fascisme en communisme, vindt daar eveneens de gewelddadige, dictatoriale en antidemocratische aspecten van rechtse ideologieën, maar niet diezelfde aspecten van linkse ideologieën. Wie deze begrippen opzoekt, zou niet denken dat de linkse dictaturen onder Mao en Stalin tientallen miljoenen slachtoffers hebben gemaakt: veel meer dan onder welke rechtse dictator ook.

Links verzet of linkse macht

Als linkse mensen meer met taal bezig zijn dan rechtse mensen, is het natuurlijk logisch dat dit merkbaar is in de taal zelf. Links heeft een veel betere reputatie dan rechts, zelfs als het gaat om extreemlinks. Tegelijkertijd maakt dit overwicht duidelijk dat het zogenaamde linkse verzet tegen de rechtse macht op het gebied van taal een fictie is. Als rechts taalkundig werkelijk aan de macht zou zijn, zouden de woordenboeken andere definities geven en zou links taalactivisme doodlopen op de rechtse definitiemacht.

Om terug te komen op het begin van dit artikel: linkse taalactivisten presenteren zichzelf graag als verzetsstrijders tegen het machtige patriarchaat, maar die strijd is allang beslist. De voornaamste reden dat rechtse mensen zich weleens met taal bezighouden, is om zich te verzetten tegen nieuwe voorschriften vanuit linkse hoek als die inbreuk maken op hun leven.

En in dit linkse wereldbeeld schuilt een gevaar. Vanuit hun vermeende slachtofferschap zien linkse taalactivisten hun eigen macht niet, en zij zijn dus ook blind voor hun eigen machtsmisbruik. Wie zo graag een rebel wil zijn dat hij zelfs ‘verzet’ blijft plegen na het verwerven van de macht, is in feite aan het radicaliseren. En in tegenstelling tot de verhullende omschrijvingen in onze woordenboeken, is radicalisering van links minstens zo gevaarlijk als radicalisering van rechts. Zeker als de radicalen machtsposities bezetten.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Waarom extreemlinks in de Dikke van Dale meer waardering krijgt dan extreemrechts verscheen eerst op Wynia's Week.

Voor wie het begrip niet kent: definitiemacht is het vermogen om vanuit een gezaghebbende positie te bepalen welke betekenis woorden, begrippen en verschijnselen krijgen. Dat kan gaan om de presentatie van gebeurtenissen en personen in de media – wat krijgt aandacht, en op welke manier – maar ook om de betekenis van woorden. Vooral die laatste vorm van definitiemacht verdient onze aandacht.

Schuivende definities

Woorden hebben exacte betekenissen, maar ook emotionele lading. En soms geven mensen verschillende betekenissen aan woorden. Is nationalisme de liefde voor het eigen volk en de gedeelde identiteit die solidariteit mogelijk maakt? Of is nationalisme een aan het fascisme verwante ideologie die leidt tot uitsluiting en oorlog? En wat is eigenlijk gelijkheid? Is er gelijkheid bij gelijke kansen of bij gelijke uitkomsten?

Als degenen die definitiemacht hebben een betekenis opleggen, kunnen degenen die een andere betekenis voor ogen hebben in spraakverwarring terechtkomen als zij erover praten. Hun gesprekspartners verstaan iets anders dan wat zij bedoelen te zeggen. Bovendien krijgen woorden vaak een moreel gewicht: wie een ‘verkeerd’ woord gebruikt, deugt niet.

Denk bijvoorbeeld aan het woord ‘neger’, dat nu zo taboe is verklaard dat bijvoorbeeld in de taalgids van het ministerie van OCW het woord niet eens meer genoemd mocht worden. “Het N-woord reproduceren we nooit, ook niet in een quote.” Een bejaarde dame die geschokt vertelt dat ‘een neger’ er net met haar tas vandoor ging, zou zomaar een reprimande kunnen krijgen vanwege haar ‘racistische’ uitspraken.

Wat is een vrouw?

De strijd om de definitiemacht speelt zich meestal achter de schermen af, maar haalt soms toch de voorpagina’s. Denk bijvoorbeeld aan de definitie van het woord ‘vrouw’. Ooit was die definitie duidelijk: een volwassen mens van het vrouwelijk geslacht. Daar hoefde niet eens bij te staan dat dit te maken had met biologische kenmerken en de rol in de voortplanting. Deze uitleg werd pas noodzakelijk toen een andere definitie opkwam.

Wat was de nieuwe definitie? ‘Iemand die zich als vrouw identificeert.’ Vaak gaat die identificatie gepaard met een extreme versie van vrouwelijkheid: veel make-up, aanstellerige gebaartjes, grote pruiken en hoge hakken. In feite leek de nieuwe definitie te zijn: iemand die zich identificeert met het beeld dat sommige mannen van vrouwen hebben.

Een bijkomend probleem was dat het niet bij deze definitie bleef. De mannen die zich als vrouw identificeerden, lieten het vaak niet bij die identificatie: ze eisten dat vrouwen voor hen opzij gingen. Dit had gevolgen in de echte wereld. Meisjes en vrouwen werden geconfronteerd met mannen die toegang wilden tot hun kleedruimtes, toiletten, sportcompetities en zelfs opvanghuizen. Zorgen hierover werden gebagatelliseerd, en zelfs veroordeeld als ‘transfobie’ of ‘transhaat’.

In alles kreeg de nieuwe definitie voorrang. Zo staat er in de memorie van toelichting bij een voorgestelde wetswijziging over een transgendervrouw dat ‘het kind met haar zaad’ is verwekt. Dit is een biologische onmogelijkheid, maar dat deert activistische politici niet. Nuchtere waarheden worden tot kwetsend verklaard, en op sociale media worden gebruikers geschorst als zij tegen de nieuwe doctrine ingaan. Dit speelt namelijk niet alleen in Nederland, maar wereldwijd.

Oorspronkelijk lag de definitiemacht voor het woord ‘vrouw’ duidelijk bij transactivisten en degenen die hun eisen overnamen: media, internetplatforms, universiteiten, politici en HR-afdelingen bij allerlei overheden en bedrijven. Maar de praktische gevolgen van deze nieuwe definitie waren zo ingrijpend en raakten zoveel mensen dat een krachtige tegenbeweging op gang kwam.

Die tegenbeweging is een alliantie van onwaarschijnlijke bondgenoten: biologen en medici die in opstand kwamen tegen onwetenschappelijke stellingen, conservatieven zoals multimiljonair Elon Musk, en linkse feministen zoals de Britse schrijfster J.K. Rowling. In 2019 kwam Rowling in actie toen een vrouw haar baan verloor omdat zij weigerde transgenders vrouwen te noemen. Ondanks felle tegenstand bleef Rowling zich uitspreken.

In maart 2022 werd de satirische website Babylon Bee van Twitter verbannen na het uitroepen van een transvrouw tot ‘Man of the Year’. Voor Elon Musk was dit de druppel die de emmer deed overlopen. Hij kocht Twitter, naar eigen zeggen om vrijheid van meningsuiting weer mogelijk te maken. Toen hij eigenaar werd, vierden Twitteraars hun ‘bevrijding’ door tweets te sturen als ‘Een man kan geen vrouw worden,’ en ‘Er zijn maar twee geslachten: mannelijk en vrouwelijk.’

De strijd om de definitie van het woord ‘vrouw’ is nog niet gestreden, maar de tegenbeweging lijkt kansrijk. Dat is bijzonder, want in verreweg de meeste gevallen is de definitiemacht stevig in handen van het establishment.

Wit of blank

Een typerend voorbeeld van succesvolle uitoefening van definitiemacht is de verandering van de Nederlandse benaming voor een lichte huidskleur: ‘blank’ is vervangen door ‘wit’. In feite is ook dit een absurde verandering, want de argumenten van de activisten die hierover begonnen, waren niet steekhoudend.

Zij betoogden dat ‘blank’ een positievere klank had dan ‘wit’, en dat met deze verandering een historisch onrecht gecorrigeerd werd. Het onzinnige van dit argument was dat de term ‘wit’ zelf ook een positieve lading heeft. Bovendien werden juist in de koloniale tijd ‘wit’ en ‘blank’ naast elkaar gebruikt; pas in de twintigste eeuw werd de term ‘blank’ dominant.

Het enige effect van deze opgelegde verandering was irritatie bij blanken die ineens ‘wit’ genoemd werden, en dat lijkt een doel van deze activisten te zijn geweest. Een artikel hierover van journalist en filmmaker Clarice Gargard sloot dan ook af met het meesmuilende: ‘Iedereen die zich enigszins onderdrukt of gediscrimineerd voelt vanwege het gebruik van “wit”: je weet dat je privilege hebt, wanneer gelijkwaardigheid als onderdrukking voelt.’

Dat artikel verscheen bij de linkse BNNVARA, maar vrijwel alle gevestigde media gingen mee in dit activisme. NRC, de Volkskrant, Trouw, NOS en RTL zijn allemaal overgeschakeld op ‘wit’ in plaats van ‘blank’. Het AD zoekt een middenweg door het voortaan te hebben over een lichte huidskleur, al duikt blank soms op om ‘niet-blanke’ westerlingen aan te duiden. De Telegraaf koos als enige principieel voor ‘blank’ en schrijft alleen ‘wit’ als anderen geciteerd worden.

Snelle omschakeling

Ondanks het gebrek aan onderbouwing verliep de omslag naar ‘wit’ verbluffend snel. In oktober 2016 schreef de Volkskrant nog dat er een groeiende groep was die stelde dat ‘blank’ besmet zou zijn door het koloniale verleden. In mei 2017 was Trouw al veel stelliger: ‘De samenleving kiest steeds vaker voor de term “wit” omdat “blank” – indachtig het koloniale verleden – een superioriteit tegenover gekleurde mensen uitstraalt die er niet zou moeten of mogen zijn.’

In januari 2023 ging toenmalig hoofdredacteur van Trouw Cees van der Laan nog een stap verder, en schreef dat ‘het woord “blank” niet meer thuishoort in de krant als het gaat om het typeren van mensen. Daarmee associeer je je met rechts-extremisme en daar willen we ver weg van blijven.’ Dat riep destijds nog zoveel weerstand op dat hij een week later zijn toon matigde, maar het beleid van de krant werd niet gewijzigd.

Voor al deze beweringen is geen bewijs te vinden; het waren ongefundeerde stellingen die door activisten in omloop waren gebracht. Maar veel Nederlandse media zagen dit activisme als antiracisme en gaven er een podium aan. Ook HR-afdelingen bij de overheid en in bedrijven gingen erin mee, en al snel werd het in deze kringen sociaal wenselijk om ‘wit’ te zeggen. Daarmee was de definitiemacht stevig in handen van het establishment.

Wat stond er tegenover? De tegenstanders waren wel geïrriteerd, maar het gebruik van het woord ‘wit’ had geen grote gevolgen voor hen. Bovendien had het blijven gebruiken van het woord ‘blank’ wél gevolgen, namelijk maatschappelijke afkeuring. Niemand wil extreemrechts of een racist genoemd worden. De motivatie ontbrak om verenigd verzet te plegen. Maar om de definitiemacht van het establishment terug te pakken, zou dat wel nodig zijn geweest.

Het grote taboe

De termen ‘extreemrechts’ en ‘racisme’ zijn wel vaker succesvol ingezet om de definitiemacht te ondersteunen. Een typerend voorbeeld is het taboe op het woord ‘omvolking’. Als u zich meteen ongemakkelijk voelt bij het gebruiken dat woord, weet u hoe succesvol de campagne is geweest. En dat terwijl de argumenten van de definitiemachthebbers ook hier niet sterk zijn.

In de eerste plaats koppelen zij het woord ‘omvolking’ steevast aan nazi’s, wat al een sterke taboewerking heeft. In de tweede plaats suggereren zij dat Nederlandse gebruikers van de term sympathie hebben voor rechtsextremistische aanslagplegers in andere landen. En in de derde plaats leggen zij dwingend op dat bij dit woord een complottheorie hoort over kwaadaardige elites die de autochtone bevolking willen vervangen.

Deze definitie wordt fel gepromoot door politici, journalisten, wetenschappers en zelfs de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) en de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD). De argumenten hiervoor verdienen een nadere beschouwing, maar eerst: wat is de definitie van mensen die het woord op een andere manier gebruiken?

Dat werd goed duidelijk gemaakt door Reinette Klever toen zij als PVV-minister door de Tweede Kamer werd ondervraagd. Zij stelde dat omvolking ‘een feitelijke omschrijving van een demografische ontwikkeling’ was, en maakte onderscheid tussen de woorden ‘omvolking’ en ‘omvolkingstheorie’. Haar definitie bleek kansloos toen haar tegenstanders hun definitiemacht in stelling brachten.

Daniëlle Hirsch (GroenLinks-PvdA) citeerde de NCTV als gezaghebbende autoriteit: ‘Volgens de NCTV is dit een extreemrechtse complottheorie.’ Zij voegde daaraan toe dat de omvolkingstheorie zijn oorsprong vindt in de nazi-ideologie. Vervolgens ging Jan Paternotte (D66) daar uitvoerig op door met nog veel meer nazi-verwijzingen. Hij suggereerde zelfs dat het gebruik van het woord een Joodse samenzwering zou veronderstellen en dus antisemitisch zou zijn.

Voor deze stigmatiserende interpretatie was de munitie aangeleverd door Cas Mudde, Leo Lucassen en Jelle van Buuren. Deze wetenschappers leggen consequent verbanden met nazi’s, geheime plannen en aanslagplegers, die veel gebruikers van het woord omvolking vreemd zijn. Voor hen is ‘omvolking’ wat zij zien gebeuren in onze grote steden, en wat zij vrezen voor de toekomst. Kortom: het verschijnsel dat minister Klever omschreef.

Misschien had de PVV de definitiemacht van het establishment aan het wankelen kunnen brengen als de partij deze lijn had volgehouden, maar toen een paar dagen later PVV-minister Marjolein Faber in de Tweede Kamer moest verschijnen, bleek dat de PVV was gezwicht. Tot verbazing van vriend en vijand nam Faber de definitie van het establishment over en beloofde het woord ‘omvolking’ niet meer te gebruiken. En dat terwijl in een open inhoudelijk debat de gekunstelde definitie van dit establishment niet overeind zou kunnen blijven.

Vergezochte argumenten

De nazi-link verwijst naar een plan van het Hitler-regime om de bevolking van de in Oost-Europa veroverende gebieden te vervangen door Duitsers. Wie deze Umvolkung – de vervanging van een inheemse bevolking – afkeurt, vindt de Nederlandse gebruikers van de term omvolking aan zijn zijde. Wie stelt dat het woord niet gebruikt zou mogen worden omdat de nazi’s het gebruikten voor een misdadig plan, mag uitleggen waarom het woord euthanasie niet taboe is verklaard. Was dat misdadige nazi-plan minder erg?

Het meest bizarre argument om de term ‘omvolking’ taboe te verklaren is misschien nog wel de verwijzing naar aanslagplegers in andere landen. Het is waar dat deze terroristen vaak manifesten schreven waarin zij zich keerden tegen ‘replacement’, maar dat wil niet zeggen dat Nederlanders die de term omvolking gebruiken hen steunen. De steun in Nederland voor rechtsextremistisch geweld lijkt sowieso klein te zijn.

Het derde argument – ‘het is een complottheorie over kwaadaardige elites’ – was ooit beperkt tot een kleine groep complotdenkers, maar het zou best kunnen dat er nu meer aanhangers zijn. Het cynische is dat alle pogingen om het woord ‘omvolking’ tot complottheorie te verklaren flink reclame hebben gemaakt voor deze variant. Dit nog los van de vele uitspraken die aanleiding gaven hen van zo’n plan te verdenken.

Het is logisch dat de definitiemacht uiteindelijk ligt bij de gevestigde orde en uit bovenstaande voorbeelden wordt duidelijk wie daartoe behoren: wetenschappers, media, politici, overheden en grote bedrijven. De HR-afdelingen kunnen nog als uitvoerders worden gezien.

Wel bijzonder is dat activisten zo’n grote rol spelen. Zowel bij de definitie van ‘vrouw’ als bij de overgang van ‘blank’ naar ‘wit’ waren zij het die met de nieuwe definities kwamen en die – belangrijker nog – bleken te kunnen afdwingen.

Machthebbers als ‘opstandelingen’

Toch lijken deze activisten zichzelf niet als machthebbers te zien. In maart 2024 – dus ruim na de geslaagde wisseling van ‘blank’ naar ‘wit’ – was er een gespreksavond in Brussel over ‘gedekoloniseerde taal’. Eén van de sprekers was Sibo Rugwiza Kanobana, hoogleraar sociolinguïstiek en postkoloniale studies aan de Universiteit Gent en de Open Universiteit. Een notabele dus.

Dit is wat Kanobana zei: ‘Taal heeft een positie van macht in de samenleving: het is een uitdrukking van de werkelijkheid, maar beïnvloedt tegelijkertijd ook de manier waarop we nadenken over die werkelijkheid. Taal heeft dus ook een bepaalde macht over de werkelijkheid. Het dekoloniseren van taal komt erop neer die macht niet zomaar te accepteren, maar ze uit te dagen door zelf woorden te kiezen en deze aan de taal op te leggen.’

Kanobana erkent de macht van taal, maar lijkt zijn eigen positie in dit krachtenveld te bagatelliseren. Hij ziet het veranderen van definities als ‘dekolonisatie’ van de taal, een opstand tegen de gevestigde macht, waarbij activisten zoals hij geen machthebbers, maar opstandelingen zijn.

Realiteit veert terug

Deze activisten zijn er misschien echt van overtuigd dat zij een onderdrukte klasse zijn – of tenminste opkomen voor onderdrukten – maar wie ziet hoe ver hun invloed reikt, beseft dat de macht in werkelijkheid anders verdeeld is. De media en politici die hun activisme ondersteunen, wekken vaak de suggestie dat wij nog steeds moeten vechten tegen de reeds lang ontmantelde hiërarchie van zeventig jaar geleden. Ook dat is het uitoefenen van definitiemacht.

Het gevaarlijke van dit verwringen van de werkelijkheid is dat de echte wereld weliswaar traag reageert, maar dat de dagelijks ervaren realiteit een eigen kracht heeft. De spanning tussen die realiteit en de geconstrueerde werkelijkheid van de definitiemachthebbers loopt steeds verder op. Mannen worden geen vrouwen door hen van een etiket te voorzien, en ‘omvolking’ als groeiend probleem verdwijnt niet door omschrijvingen daarvan te verbieden.

In feite is het verwerpelijk om mensen onder druk te zetten om onwaarheden te beamen en waarheden te ontkennen. Op korte termijn kan dat succesvol zijn, en als het gaat om bijzaken kan het zelfs lukken om dat blijvend af te dwingen. Maar als het gaat om zaken die mensen wezenlijk raken, is het doordrukken van definitiemacht vragen om een opstand. En opstanden hebben de neiging om door te slaan.

De definitiemachthebbers zouden wat beter na mogen denken over de gevolgen van hun dwang.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht ‘Blank’ is niet zomaar ‘wit’ geworden: hoe drammerige activisten ons woorden in de mond proberen te leggen verscheen eerst op Wynia's Week.

De dichter Hendrik Marsman schreef eens dat hij zo vaak over de dood gedicht had, dat het woord dood voor hem niet meer toereikend was om over de dood te schrijven. ‘Ik was echter bezig met een honderdmaal verzwakt en vervalst bééld van de dood. Dat is de dood niet, dat getemde dier uit mijn verzen… Ziet u nu dat ik over een àndere dood heb gedicht? En tegelijk heb ik dichtend het woord dood zo vaak gebruikt, dat ik niet eens meer volstaan kan met dood te zeggen als ik dood bedoel.’

Het is een sprekend voorbeeld van de uitholling van een betekenis, maar die uitholling had alleen gevolgen voor Marsman zelf. Alleen voor hem had het woord dood niet meer de lading die hij voelde dat het zou moeten hebben. Voor de rest van de samenleving was de betekenis van het woord onveranderd. Wat Marsman op kleine schaal deed, kan echter ook op grote schaal gebeuren, als belangrijke groepen in de samenleving een woord uithollen door het voortdurend te gebruiken voor zaken die veel minder gewicht hebben dan de zaak waarvoor het woord oorspronkelijk bedoeld was.

Racisme

Neem het woord racisme. In de Dikke van Dale staat deze definitie: 1. opvatting dat het ene ras superieur is aan het andere en, daaruit voortvloeiend, dat t.a.v. het ene ras andere maatstaven kunnen (mogen) worden aangelegd dan t.a.v. het andere. 2. het maken van onderscheid in behandeling tussen personen van verschillend ras. Deze definitie is al decennia ongeveer hetzelfde gebleven en de meeste Nederlanders zullen de term racisme nog steeds deze betekenis geven.

Maar de Rijksoverheid heeft de definitie inmiddels uitgebreid. Het volgende citaat komt uit een rapport van de Staatscommissie tegen Discriminatie en Racisme (juni 2026). ‘Racisme: een theorie, idee of opvatting waarbij mensen in groepen worden onderverdeeld op basis van vermeende ‘rassen’. () Het gaat hierbij vaak om uiterlijke kenmerken, zoals huidskleur en haartype. Het kan echter ook gaan over sociaal-culturele aspecten, zoals cultuur, religie, (nationale) herkomst of migratieachtergrond.’

Dit zou inhouden dat onderscheid maken op grond van cultuur of religie racistisch zou zijn. Voor discriminatie op basis van religie verwijst het rapport naar het Nationaal Onderzoek Moslimdiscriminatie. In dat rapport is sprake van discriminatie van moslims – al is dat meestal vanwege hun afkomst, dus niet vanwege hun geloof – maar het bevat ook anekdotes als bewijs voor moslimdiscriminatie die dat etiket echt niet verdienen.

Tijdens de ramadan gaf een basisschooldocent een leerling voor de gymles een glas water. Is dat moslimdiscriminatie? Een uitspraak op pagina 40 is veelzeggend. ‘Je kunt je vinger er niet precies op leggen, dat is ook een perfecte omschrijving van hoe discriminatie aanvoelt.’ Pardon? Als de overheid een licht gevoel van onbehagen al onder discriminatie of racisme schaart, is het geen wonder dat de term racisme voor velen steeds inhoudslozer wordt.

En racisme is natuurlijk niet de enige term waarvan de betekenis steeds verder wordt uitgehold.

Democratische rechtsstaat

Dit geldt ook voor het begrip democratische rechtsstaat. Laten we weer beginnen bij de Dikke van Dale. Daar is de definitie van democratische rechtsstaat: rechtsstaat waarin burgers door middel van verkiezingen bepalen hoe en door wie het land bestuurd wordt. Bij rechtsstaat vinden we dan nog dat het recht als hoogste gezag gehandhaafd wordt, en bij democratie dat het volk (door vertegenwoordigers) zichzelf regeert en vrijelijk zijn meningen en wensen kan uiten.

Ook dit is een definitie die de meeste mensen zullen onderschrijven. Maar wie luistert naar sommige autoriteiten, ziet dat zij een andere definitie gebruiken. Professor Ybo Buruma schreef een boek over de rechtsstaat en was veertien jaar lid van de Hoge Raad. Hij kreeg van de Volkskrant de vraag of hij wilde kiezen tussen de rechtsstaat en de democratie. Hij koos onmiddellijk voor de rechtsstaat, want hij vond de huidige democratie – met de opkomende populistische partijen – een gevaar voor de rechtsstaat.

Voor hem is de democratische rechtsstaat blijkbaar een systeem waarin de gevestigde orde niet wordt tegengesproken. Niet dat hij dit zo verwoordde, hij verdedigde zijn keuze door te stellen dat de rechtsstaat minderheden beschermt die door ‘te veel democratie’ in het nauw zouden kunnen komen. Maar komen burgers niet juist in het nauw doordat overheden knabbelen aan hun grondrechten? Zijn pogingen tot partijverboden en het inperken van de vrijheid van meningsuiting niet eerder een gevaar voor de rechtsstaat?

Wat wel of niet een gevaar voor de democratische rechtsstaat is, hangt blijkbaar af van de definitie die daaraan wordt gegeven. En helaas is professor Buruma niet de enige die deze definitie verbuigt tot een interpretatie die de belangen van de gevestigde orde dient. Hij is slechts de zoveelste in een lange rij van notabelen die zo met dit begrip omspringt.

Genocide

Dan is er nog dat woord dat ooit onaantastbaar boven alles uittorende: genocide. De systematische uitroeiing van miljoenen Europese Joden was zo verbijsterend dat er speciale woorden voor werden bedacht: Shoah, holocaust en de juridische term genocide. Aan de holocaust kleefden ook andere termen en beelden: bruinhemden, de grote leider, nooit meer, concentratiekampen, laarzen, het Hitlersnorretje, treinen naar het oosten… allemaal zaken die voor de goede verstaander rechtstreeks betrekking hadden op de nazi’s.

Al decennia zijn naziverwijzingen door politici en commentatoren gebruikt als wapen tegen politieke tegenstanders. Zoals hoogleraar Nederlandse geschiedenis Henk te Velde in 2022 in Trouw zei: ‘De nazi is onze nationale ethische grens geworden.’ Zelfs de boeren bleef dit niet bespaard: de veehouderij werd bestempeld tot een holocaust voor dieren.

En nu is dan ook het woord genocide zo ver uitgehold dat het bijna synoniem is geworden met oorlog. Volgens de Dikke van Dale is genocide ‘stelselmatige uitroeiing van een volk of volksgroep’, terwijl oorlog gedefinieerd wordt als ‘strijd tussen twee of meer volkeren, vorsten of staten’. Oorlog is erg genoeg van zichzelf, maar wie emoties op wil wekken, zoekt superlatieven. Met name bij de oorlog in Gaza is de term genocide inmiddels bijna verplicht, en dat terwijl de beschuldigde – Israël – meer moeite doet om de burgers van Gaza te beschermen dan de autoriteiten van Gaza, ook wel bekend als Hamas.

De jongen die wolf riep

Degenen die zo makkelijk grote woorden misbruiken om aandacht te trekken of tegenstanders verdacht te maken, negeren de schade die zij zelf doen door deze termen uit te hollen. Hun gedrag doet denken aan de oude fabel over de jongen die ‘wolf’ riep.

De fabel gaat over een herdersjongen die zich verveelde tijdens het schapenhoeden en voor de grap ‘Wolf!’ riep. De dorpelingen kwamen meteen aangerend om de kudde te verdedigen, maar er was geen wolf. In sommige versies van het verhaal herhaalde de jongen de grap zelfs een paar keer, totdat natuurlijk het onvermijdelijke gebeurde. Toen de echte wolf kwam, geloofde niemand zijn waarschuwing nog, en de wolf kon zijn gang gaan.

De wolven uit bovenstaande voorbeelden zijn racisme, ondermijning van de democratische rechtsstaat en genocide. Stuk voor stuk reële gevaren waarvoor specifieke termen bestaan. Maar wat gebeurt er als die woorden uitgehold worden?

Echt racisme is een verschrikking. Het is ontmenselijking die kan leiden tot grove discriminatie, onderdrukking en zelfs geweld. Dat is niet te vergelijken met een vaag onbehagen, of tot racisme opgeblazen microagressies. Voor wie niet weet wat dat zijn: microagressies zijn als kwetsend ervaren gedrag of opmerkingen, zoals complimenten over een goede beheersing van de Nederlandse taal of de vraag waar iemand vandaan komt. Als alles racisme is, is niets meer racisme. En waarschuwingen tegen echt racisme verliezen hun kracht.

Verdedig de zaak zelf en niet je kortetermijnbelang

Dit geldt ook voor de tot vervelens toe aangehaalde ‘ondermijning van de rechtsstaat’. Als keer op keer blijkt dat politici, juristen en commentatoren deze beschuldiging inzetten om hun eigen belangen te beschermen; wie gaat zich dan nog zorgen maken over werkelijke ondermijning van de rechtsstaat? Wie echt waarde hecht aan onze door de eeuwen heen opgebouwde democratische rechtsstaat – inclusief alle rechten en vrijheden die daarbij horen – die zal de zaak zelf verdedigen, en niet zijn eigen kortetermijnbelangen.

En hetzelfde geldt voor de gezwollen taal over Gaza die al honderdduizenden Nederlanders ertoe gebracht heeft om mee te lopen in Rode Lijndemonstraties. Lever vooral kritiek op Israël waar dat terecht is, en vergeet niet de rol van Hamas, Hezbollah en Iran daarin te betrekken. Maar bewaar zware termen zoals genocide voor werkelijke genocides, zodat waarschuwingen daarover straks niet in de wind geslagen worden.

Wie woorden uitholt, slaat zichzelf wapens uit handen.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Wie de betekenis van racisme, rechtsstaat en genocide uitholt om het eigen belang te dienen slaat zichzelf de wapens uit handen verscheen eerst op Wynia's Week.

Ook in de eenentwintigste eeuw verandert onze taal. Soms spontaan, en soms onder druk. Denk maar aan de vervanging van blank – als aanduiding voor huidskleur – door wit. Dat gebeurde niet spontaan, maar dankzij activisme.

Zijn de huidige veranderingen te vergelijken met de veranderingen zoals die vroeger plaatsvonden? Daarover sprak ik met historisch taalkundige en etymoloog Nicoline van der Sijs (1955). Ze is senior-onderzoeker bij het Instituut voor de Nederlandse Taal in Leiden en emeritus hoogleraar Historische taalkunde van het Nederlands aan de Radboud Universiteit. Ze publiceerde tientallen boeken over de geschiedenis van het Nederlands, waaronder 15 eeuwen Nederlandse taal (2019).

Geboorte van het moderne Nederlands

Voor wie zich wel eens stoort aan activisten die taalverandering proberen door te duwen (denk aan de taalgidsen die bij verschillende overheden opduiken): ons moderne Nederlands had ook een activistische start. De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden had zich in de zestiende eeuw onafhankelijk verklaard van Spanje, en wilde de eigen identiteit versterken. Daarnaast waren er praktische redenen om te streven naar een geschreven standaardtaal.

De boekdrukkunst was net uitgevonden, en in welke taal moesten boeken verschijnen? Er waren te veel verschillende dialecten in de Republiek. Bovendien waren boeken niet langer uitsluitend bestemd voor de bovenklasse die Frans en Latijn beheerste. Steeds meer kinderen kregen onderwijs, en gewone Nederlanders gingen boeken lezen. De beroemde Antoni van Leeuwenhoek was van eenvoudige komaf en schreef zijn wetenschappelijke verhandelingen in het Nederlands.

Van der Sijs noemde de invloed van Simon Stevin op onze taal, en ik keek haar verbaasd aan. Simon Stevin? Was dat niet die ingenieur die met prins Maurits samenwerkte? Dat klopt. Maar verrassend genoeg had deze bètawetenschapper veel belangstelling voor de ontwikkeling van de Nederlandse eenheidstaal. Hij verving Franse of Latijnse termen door Nederlandse woorden die hij zo nodig zelf bedacht. Aan hem danken we termen als langwerpig, middelpunt en rechthoekig. Ook gaf hij wetenschapsgebieden Nederlandse namen, zoals wiskunde en meetkunde.

De schrijvers, drukkers en wetenschappers die zich met de ontwikkeling van de eenheidstaal bezighielden, woonden voornamelijk in Holland. Dat was logisch, want daar bevond zich destijds het economische en culturele zwaartepunt van de Republiek. Ons moderne Nederlands is een mengvorm waarin de invloed van het Hollandse dialect het grootste was.

Zo kozen de samenstellers van de nieuwe taal voor de Hollandse uitgang van verkleinwoorden, en niet voor de Brabantse: kindje in plaats van kindeke. Voor wie denkt dat kindeke toch wel erg bekend klinkt: dat is waar. Wij kennen die vorm van het kindeke Jezus. En dat heeft weer te maken met het feit dat de Statenvertaling van de Bijbel eigenlijk al archaïsch was toen hij in 1637 verscheen. De Statenvertaling is namelijk deels gebaseerd op oudere vertalingen die al in de zestiende eeuw rondgingen, terwijl de geschreven standaardtaal daarna pas zijn definitieve vorm kreeg.

Schelden

Intussen spraken de meeste Nederlanders nog hun eigen dialect; lange tijd was er een forse kloof tussen de spreektaal en de schrijftaal. Van die spreektaal is veel minder vastgelegd dan van de schrijftaal, maar soms stuiten wetenschappers op ware schatkamers. Nicoline van der Sijs schreef samen met Hans Beelen een vermakelijk overzicht van scheldwoorden die werden opgetekend door Amsterdamse notarissen: ‘Injurieuse expressien’. Scheldwoorden in Amsterdamse Notarisakten 1583-1796.

Deze notarissen deden dat niet zomaar. Burgers die zich gekwetst voelden, konden bij de notaris laten vastleggen waarvoor zij waren uitgescholden. De notaris noteerde de klachten, aangevuld met verklaringen van getuigen. Dat zo’n klacht werd vastgelegd, had vaak meteen al effect omdat schelders hun uitspraken terugtrokken. Deden ze dat niet, dan bouwde de gekwetste burger toch alvast een dossier op dat bij een eventuele rechtszaak gebruikt kon worden.

De scheldwoorden voor mannen die destijds als bijzonder kwetsend werden beschouwd, zijn nu vaak afgesleten tot gewone woorden of zelfs in onbruik geraakt. Dit was de top tien: schelm, dief, hond, guit, schurk, fielt, canaille, bankroetier, verrader, verklikker. Het is opvallend dat de scheldwoorden voor vrouwen nu soms nog net zo gangbaar zijn als destijds. Bij vrouwen was de top tien: hoer (wie had dat gedacht…), varken, canaille, beest, dievegge, donderhoer, dievenhoer, echtbreekster, allemanshoer, kat.

Het is verleidelijk om elke hedendaagse ontwikkeling als uniek te zien, maar uit dit overzicht blijkt dat niet alleen schelden van alle tijden is; hetzelfde geldt voor het verzet daartegen van degenen die zich gekwetst voelen. Anno 1700 gingen de gekwetsten naar de notaris; anno 2026 gaan ze naar een meldpunt of doen aangifte. Toch zijn er ook verschillen met vroeger. Wanneer is iets kwetsend?

De zeventiende-eeuwse Nederlanders maakten zich vooral zorgen om hun goede naam. Een man wilde niet bekend staan als onbetrouwbaar – het meest voorkomende verwijt – want dat schaadde hem in zijn werkzaamheden. Een vrouw wilde niet bekend staan als onzedelijk – zie alle hoerverwensingen – want dat werd als een grote schande beschouwd.

Wat vinden wij tegenwoordig kwetsend? Veel van de scheldwoorden die de notarissen noteerden zouden wij nu ook nog kwetsend vinden, maar meer omdat ze lelijk bedoeld zijn dan omdat we ons ervoor zouden schamen. De woorden die wij nu als kwetsend beschouwen, zijn vaak eerder woorden die wij als discriminerend ervaren. Niet schaamte weegt het zwaarst, maar onderdrukking.

In de taalgidsen zien we dan ook dat vooral die termen als onwenselijk worden aangeduid die met discriminatie te maken hebben. Eskimo, indiaan, slaaf, allochtoon, homo, lesbo, zwarte piet, het zijn allemaal woorden die gevoelig liggen omdat zij te maken hebben met (vroegere) onderdrukking. Blanke mensen wit noemen is door die lens bekeken natuurlijk niet kwetsend, omdat blanken niet beschouwd worden als onderdrukt.

Moeder

Heeft zo’n taalgids nut? Van der Sijs begreep de goede bedoelingen, maar vroeg zich af waarom het zo ingewikkeld moest. Zelf houdt ze gewoon rekening met de wensen van de ander omdat dat het gemakkelijkste is voor beide partijen. Dus als Eskimo’s liever Inuit worden genoemd, dan doet ze dat. Hetzelfde geldt ook voor een aanspreekvorm: het makkelijkste is om dat gewoon aan iemand te vragen.

En meer problemen die de taalgidsen opwerpen, zijn in het dagelijks leven eenvoudig op te lossen door onderling begrip. Een duidelijk voorbeeld is een woord als moederdag. Waarom zou dat jij-dag moeten worden? Als een kind in een schoolklas geen moeder heeft, kan de onderwijzeres ter plekke kijken wat dit unieke kind nodig heeft als de knutselwerkjes voor moederdag gemaakt worden.

Toen ik voorbeelden noemde uit de FIOM adviezen voor taalgebruik over abortus, reageerde Van der Sijs resoluut: ‘Goed en fout, dat werkt niet.’ De stichting Fiom heeft namelijk een overzicht online gezet met tips voor ‘passend en neutraal taalgebruik over abortus’. In elk vakje staat met een groen vinkje of een rood kruisje aangegeven wat goed taalgebruik is en wat niet.

Ook in dit overzicht worden de woorden vader en moeder fout gerekend. Volgens deze handreiking moet dat zwangere en partner of verwekker zijn. Dat is vanuit de visie van de FIOM begrijpelijk – een vader en moeder maken de vrucht menselijk – maar neutraal is het niet. Net zo min als de stelling dat pro-choice tegenover anti-abortus staat, terwijl zowel pro-life als pro-abortus worden afgekeurd. De logische tegenstelling zou zijn: pro-abortus tegenover anti-abortus, of pro-choice tegenover pro-life.

Verschil in succes bij veranderingen

In 2025 bracht Van der Sijs een boek uit: Dijt onze woordenschat alsmaar uit? Daarin somde zij het volgende rijtje woorden op: ‘eerst gastarbeider, daarna buitenlander, immigrant, allochtoon, medelander, nieuwe Nederlander, Marokkaanse/Turkse Nederlander en tegenwoordig iemand met een migratieachtergrond.’ Deze steeds wisselende benamingen waren pogingen om een negatief imago op te vijzelen, maar alleen al het aantal termen maakt duidelijk dat taal zich niet laat dwingen. Elke volgende term kreeg al snel dezelfde negatieve bijbetekenissen. Betekent dit dat het zinloos is om woorden te vervangen?

Van der Sijs vertelde over een eigen initiatief dat succesvol bleek. Sinds de Russische inval is Oekraïne veel in het nieuws, en voorheen onbekende plaatsnamen doken ineens op in Nederlandse media. Alleen, onze media gebruikten de Russische namen voor plaatsen in Oekraïne, zoals Charkov in plaats van Charkiv. Van der Sijs, die ook slavist is, schreef samen met andere kenners van Slavische talen een brief aan de media. Was het niet vreemd om de ‘taal van de bezetter’ te gebruiken voor steden in een land dat nu aangevallen was?

De meeste media waren uiteindelijk gevoelig voor dit argument, waarbij meespeelde dat veel plaatsnamen eerder onbekend waren bij de gemiddelde Nederlander. De overgang naar Oekraïense namen was dus niet ingrijpend. Anders lag dit bij de hoofdstad Kiev – eigenlijk Kyiv – die in eerste instantie vrijwel overal Kiev bleef. Inmiddels zijn veel kranten en de NOS toch overgeschakeld op Kyiv.

Maar de schrijfwijze van Oekraïense plaatsnamen heeft weinig invloed in de Nederlandse samenleving. Anders is dat als woorden zoals vader of moeder worden ontraden. Ik legde Van der Sijs een uitspraak voor uit het boek 1984 van George Orwell: ‘In the end we shall make thoughtcrime literally impossible, because there will be no words in which to express it.’ Is het werkelijk haalbaar om ‘verkeerde gedachten’ onmogelijk te maken door woorden te laten verdwijnen?

Dit blijkt een stelling te zijn waar al lange tijd een fel wetenschappelijk debat over woedt. Van der Sijs verwees naar de Sapir-Whorfhypothese, een theorie dat de taal die gesproken wordt invloed heeft op het denken van de gebruiker. De sterkste versie van deze theorie lijkt op wat Orwell beschrijft, maar juist die versie wordt door de meeste taalwetenschappers verworpen.

De zwakkere versie ziet wel beïnvloeding van de taal op het denken, maar geen bepalende invloed. Van der Sijs noemde als voorbeeld een taal die geen verschil maakt tussen de kleuren blauw en groen: dit betekent niet dat sprekers van die taal het verschil tussen de kleuren niet zouden zien, hooguit dat ze het verschil moeilijker kunnen verwoorden.

Theorieën die verder gaan dan dat zijn lastig te bewijzen. Er is wel wetenschappelijk onderzoek gedaan naar de invloed van talen op het gedrag van de sprekers, maar daar zijn eigenlijk geen harde conclusies uit te trekken. Binnen talen bestaan vaak ook te veel variaties om – zoals in dit geval – uit te kunnen gaan van vaste taalconstructies die de houding van de sprekers zouden beïnvloeden.

Taboes

Je kunt je dan ook afvragen hoe zinvol taboes zijn. Een bekend hedendaags taboe is het uitbannen van het woord neger. Dit is inmiddels zelfs zo taboe dat de taalgids van het ministerie van OC&W er slechts naar verwees met ‘het N-woord reproduceren we nooit, ook niet in een quote’. Daarmee is een mogelijk kwetsend woord uitgebannen, maar Van der Sijs constateerde dat hierdoor racisme niet verdwenen is. Dat zit niet in een woord, het zit in de hoofden van mensen.

Van der Sijs vertelde dat taboes soms blijkgeven van magisch denken. Zo is het oorspronkelijke woord voor beer in het Russisch verdwenen, het is vervangen door honingeter. Waarom werd dit woord taboe? Omdat mensen dachten dat ze de gevreesde beer op zouden roepen als ze zijn naam zouden zeggen. Het grappige is dat ook in het Nederlands de oorspronkelijke naam verdwenen is; beer betekent eigenlijk ‘de bruine’.

Het woord taboe komt oorspronkelijk van het Polynesische eiland Tonga, waar het gebruikt werd voor vervloekte en voor heilige zaken. Het kan dus zowel uit afkeer als uit eerbied onaanraakbaar betekenen. Deze herkomst is overigens te vinden op de door Nicoline van der Sijs opgezette website etymologiebank.nl, die gelukkig weer online is nadat de site eerder dit jaar gehackt was.

Alle relativering neemt natuurlijk niet weg dat taal wel degelijk als wapen gebruikt kan worden. Maar wie gebruiken taal anno 2026 eigenlijk als wapen? Komen de pogingen om taal te veranderen vooral van mensen die diversiteit en inclusie promoten, of ook vanuit andere richtingen?

Van der Sijs noemde het woord kopvoddentaks dat Geert Wilders in 2009 gebruikte toen hij een belasting op hoofddoekjes wilde invoeren. Dit was een duidelijk voorbeeld van een woord als wapen. Kopvoddentaks was zo kwetsend mogelijk samengesteld. Kop is een negatief woord voor hoofd, en vodden is een woord voor textiel dat eigenlijk afval is. Dit nog los van de aanval op moslima’s door een speciale belasting op hun hoofdbedekking in te willen stellen. Overigens bleek dit wapen eerder een boemerang. Het woord was kansloos om ooit breed geaccepteerd te worden, en het effect was geen stigmatisering van moslima’s, maar eerder van de PVV zelf.

Van der Sijs maakte zich meer zorgen over het toenemende gebruik van het woord omvolking, wat een discussie tussen ons opleverde, omdat ik mij lang verzet heb tegen de definitie die bepaalde wetenschappers oplegden. Niet dat ik de illusie heb hiervan nog mensen te kunnen overtuigen. De negatieve betekenis is inmiddels zelfs overgenomen door de NCTV.

Vroeger en nu

Al met al was ik verrast door de overeenkomsten tussen de huidige taalstrijd en het taalactivisme van honderden jaren geleden. Het opkomen en verdwijnen van woorden is altijd al bevorderd of tegengewerkt om allerlei verschillende redenen. En de aanname dat onze voorouders zich niet druk maakten om kwetsende woorden, klopt ook al niet.

Wie overigens na het lezen van dit stuk de onhoudbare neiging krijgt om de herkomst van woorden op te zoeken – waar komt textiel eigenlijk vandaan…? – of zich te verdiepen in meer wetenswaardigheden over de geschiedenis van de Nederlandse taal, verwijs ik naar de website van Nicoline van der Sijs, en naar Etymologiebank.nl.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Klachten indienen over kwetsend taalgebruik? Dat gebeurde 500 jaar geleden ook al verscheen eerst op Wynia's Week.

De Coronacrisis begon in Nederland in maart 2020. En toen: scholen dicht, horeca op slot en later avondklok en coronatoegangsbewijs. De Nederlanders gehoorzaamden. Critici werden weggezet als ‘wappie’ en deskundigen die het anders zagen, kwamen niet aan tafel.

Maar wat als de aanpak zelf het probleem was?

Het kabinet-Rutte voer blind op een klein groepje

In ‘De Covidstaat’ spreekt Eva Munnik onder meer acht experts die tijdens de pandemie zelden werden uitgenodigd door de talkshows. Ze vertellen wat je destijds niet hoorde en wat er nu nog steeds niet uit mag. Want het kabinet voer blind op een klein, eenzijdig groepje medici.

Velen van ons zijn de benauwdheid van de coronatijd al bijna weer vergeten. Of hebben we die herinnering liever verdrongen? De angst voor de ziekte zelf en de beklemming van de maatregelen waren op zichzelf al akelig, maar in die jaren is de Nederlandse samenleving ook diep verdeeld geraakt, en terugkijken kan pijnlijk zijn.

Wat ging er mis? En wat zijn de belangrijkste lessen die we zouden moeten leren uit de gemaakte fouten?

De Covidstaat is geen complottheorie. Het is een ongemakkelijk, feitelijk en urgent boek. Geschreven omdat er gegarandeerd ooit weer een pandemie komt. En omdat we het dan anders moeten doen.

Deze video is ook te beluisteren als podcast. Klik HIER

‘De Covidstaat’ is overal verkrijgbaar – ook als E-book – zoals ook HIER.

Wynia’s Week heeft een unieke formule: vrij toegankelijk voor iedereen, mogelijk gemaakt door de vrijwillig betalende abonnees. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Eva Munnik over haar nieuwe boek ‘De Covidstaat’: was dat wel echt nodig, al die angst, al die onvrijheid? verscheen eerst op Wynia's Week.

Tegenstrijdigheden

Zo trof ik op pagina 38 in de woordenlijst een aantal aanbevelingen die samen tot bizarre resultaten leiden. Dit gedeelte gaat over woorden die gender en lhbtiq+ betreffen, het favoriete strijdperk van de woke brigades. Even voor het overzicht de drie aanbevelingen onder elkaar.

• liever niet de term homo’s, beter is: homoseksuele mannen.
• liever niet de term mannen, beter is: transgender mannen, cisgender mannen.
• liever niet de term homoseksuele mannen, beter is: mannen die seks hebben met mannen.

Op deze ene pagina staan al meerdere tegenstrijdigheden. Het ene moment beveelt de gids de term homoseksuele mannen aan, het volgende moment toch liever niet. Hetzelfde geldt voor het woord mannen dat eerst wordt afgeraden, en vervolgens gewoon gebruikt. Maar stel dat een vlijtige ambtenaar toch zou willen proberen om al deze aanbevelingen volledig toe te passen, dan zou een beschrijving van homo’s hierop uitkomen: Cisgender of transgender mannen die seks hebben met andere cisgender of transgender mannen. Persoonlijk denk ik dat 99 procent van de homo’s liever gewoon homo blijft.

En als we het hebben over tegenstrijdigheden: de taalgids wemelt van aanbevelingen die taal ingewikkeld en omslachtig maken. Wilt u een verhaal schrijven over een blinde, zwarte slaaf uit de Arabische wereld die als vluchteling naar Nederland kwam, en tot zijn geluk een man vond waarmee hij een homohuwelijk kon sluiten? Dan lopen de adviezen van de taalgids hierop uit: Een tot slaaf gemaakte man van kleur met een visuele beperking die vanwege zijn seksuele oriëntatie seks wil hebben met andere cisgender of transgender mannen, vluchtte vanuit de overwegend Arabischtalige landen vanwege de gevaarlijke omstandigheden daar, en kwam in Nederland waar hij tot zijn geluk een cisgender man vond waarmee hij een huwelijk voor mensen van hetzelfde geslacht kon sluiten.

Bent u daar nog? En besef dan dat elders in de taalgids, op pagina 7, een pleidooi staat voor toegankelijke taal. Citaat: ‘Ons advies is om waar mogelijk op B1-niveau te schrijven. B1-taal is eenvoudig en duidelijk, en daardoor beter te begrijpen voor de meeste mensen. Dat betekent dat je korte zinnen gebruikt, eenvoudige woorden kiest en actief schrijft in plaats van passief.’ Eenvoudig en duidelijk? Korte zinnen? De adviezen van de taalgids zijn niet te combineren.

Enige zelfreflectie hebben de schrijvers ook niet, want op pagina 3 staat: ‘Deze gids geeft adviezen en richtlijnen over welke woorden we gebruiken en waarom. Daarnaast leert het ons meer over de juiste toon en boodschap voor een zo inclusief mogelijk taalgebruik binnen OCW.’ Maar wat lezen we op pagina 8? ‘Neem elkaar serieus (voorkom tone policing). In een debat, gesprek of in de media worden personen vaak aangevallen op toon in plaats van boodschap of argument.’ De ene toon is de andere niet…

Woke is niet verslagen

Alles in deze taalgids ademt woke. Dat blijkt uit het totale gebrek aan logica, het centraal stellen van gevoelens ten koste van feiten, de krampachtige zedepreken, en niet te vergeten de westerse zelfhaat. Het is geen wonder dat woke de afgelopen jaren al snel bespot en gehaat werd. Even leek het alsof woke aan kracht verloor, alsof het gezonde verstand toch gewonnen had. Een hoopvolle column van Jolande Withuis – ‘… als de tekenen niet bedriegen, is woke op de terugtocht’ – gaf hier uiting aan. Die column verscheen op 2 april in de Volkskrant, en de volgende dag lekte de taalgids uit. Hoe konden we denken dat het wel mee zou vallen? Het leven is hard, het valt zelden mee.

Want besef dat dit niet de enige taalgids is. De gemeente Amsterdam kwam in 2017 al met een taalgids. De scholierenvereniging LAKS volgde in 2023, en daar zijn zelfs nog Kamervragen over gesteld. Er blijkt een Handreiking inclusief taalgebruik & handelen te zijn van de Rijksdienst voor Cultureel erfgoed, die ook onder het ministerie van OC&W valt. Dat alles in de geest van het Nationaal actieplan voor meer diversiteit en inclusie in het hoger onderwijs en onderzoek. Wie weet hoeveel meer taalgidsen er rondzwerven. Woke is niet verslagen, woke heeft zich genesteld in onze overheden en knabbelt daar lustig verder aan de grondslagen van onze samenleving.

Lievig en geniepig

Woke klaagt graag over giftige mannelijkheid, maar deze ideologie vertoont alle kenmerken van giftige vrouwelijkheid. Het is dat lievige en geniepige. Dat altijd maar over gevoelens praten, en tegelijkertijd behendig weten te kwetsen. Mean girls blinken uit in manipulatie, en wat is hun belangrijkste wapen? Taal.

Wie de taalgids van OC&W goed leest, kijkt door de lievigheid heen, en ziet het geniepige. Het lijkt zo lief om Moederdag te vervangen door Jij-Dag – want kinderen zonder moeder – maar is het lief om moeders geen moeder meer te noemen? Het lijkt zo zorgvuldig om sinterklaasliedjes te kuisen – want koloniale associaties – maar is het zorgvuldig om een geliefde traditie nog verder kapot te maken? En onder alles zit natuurlijk de haat tegen het Westen en tegen de blanke man.

Orwell

Kamerleden stelden vragen over de plotseling ontdekte taalgids, en staatssecretaris Tielen van Onderwijs en Emancipatie probeerde te doen alsof het allemaal wel meeviel. Natuurlijk was de taalgids een beetje betuttelend, maar het was iets van ambtenaren onder elkaar, en daar wilde zij zich niet teveel mee bemoeien. Dit in antwoord op een bijdrage van Peter van Duijvenvoorde (FvD) die vaststelde wat de grote lijn van de taalgids was: ‘…dat taal de werkelijkheid niet altijd vatten kan, maar wel kan construeren.’ Hij vroeg dan ook of de staatssecretaris erkende dat deze gids vorm wilde geven aan de werkelijkheid, en in vervolg daarop, op welke basis de overheid zichzelf bevoegd achtte om dergelijke taalnormen richtinggevend te maken.

Het was terecht dat Mona Keijzer later in haar schriftelijke Kamervragen het boek 1984 van George Orwell aanhaalde: ‘Don’t you see that the whole aim of Newspeak is to narrow the range of thought?’ In het boek staat daar nog achter: ‘In the end we shall make thoughtcrime literally impossible, because there will be no words in which to express it.’ Taal is een machtig wapen, omdat taal onze gedachten vormt. Wij denken in taal, en daar hebben we woorden voor nodig. Het gesprek waar deze citaten uit komen, ging over de nieuwe taal – Newspeak – waaraan in het boek gewerkt werd. Die taal werd steeds verder teruggesnoeid om te voorkomen dat mensen woorden zouden hebben om hun gedachten in uit te drukken.

Het is niet onschuldig om woorden te laten verdwijnen. Woorden als vader, moeder, Gouden Eeuw, blank, Midden-Oosten en zelfs neger. Deze woorden hebben diepe betekenissen die ons met elkaar en met onze geschiedenis verbinden. Woorden geven ons wortels. En ja, dit geldt zelfs voor het woord neger, dat door de taalgids zo taboe is verklaard dat op pagina 26 staat: ‘Het N-woord reproduceren we nooit, ook niet in een quote.’

Ter info: het echte N-woord was nikker, wat een scheldwoord was. Neger was een neutrale omschrijving, maar is door activisten aangegrepen om er discriminatie achter te zoeken. Deze activisten snijden met dit taboe de banden met het verleden door, ook met de archieven waarin informatie te vinden is over iets wat hen zo aan het hart gaat: het slavernijverleden. Het onbereikbaar maken van de geschiedenis sluit naadloos aan bij de tactieken van het ministerie van Waarheid waar George Orwell over schreef.

Wie zich niet schikt is een slecht mens

Voor wie denkt dat niemand dergelijke taaladviezen serieus neemt: herinner u hoe toonaangevende media – NOS, NRC, Volkskrant, Trouw en RTL – de term blank vervangen hebben door wit. Hier waren geen goede argumenten voor, maar de angst om racist genoemd te worden was doorslaggevend. Ook dit is trouwens weer zo’n geval waaruit het geniep van woke blijkt: kwetsen is tot doodzonde verklaard, maar blanken tegen hun zin wit noemen, dat is ‘gelijkwaardig’.

En wat is het effect als overheden, onderwijsinstellingen en organisaties deze taaladviezen serieus nemen?

Mensen worden schichtig en onzeker, want ze kunnen het niet goed doen. De regels zijn onderling tegenstrijdig. Bovendien mogen ze geen verouderde termen gebruiken. Wat gisteren nog goed was – empoweren, identificeert zich als – is vandaag fout. Daarnaast wordt de taal zelf onduidelijk. Niet meer doorstromen naar een hoger niveau, maar wisselen van school. Want het is fout om in niveaus te denken, we zijn immers allemaal gelijk? ‘Iedereen professor!’ De taalgids staat vol met waarschuwingen tegen hiërarchie, maar is wel degelijk uit op een nieuwe hiërarchie. Daarom mag de Nederlandse en westerse cultuur niet positief zijn. ‘We vermijden taal die het “Westen” beter laat lijken.’ Daarom moeten blanken zich voortaan wit laten noemen. En vlak de manipulatie niet uit: wie zich niet schikt, is niet een andersdenkende, maar een slecht mens. Iemand die anderen kwetst.

Blijkbaar geen geldtekort

De schrijvers van de taalgids beseffen hopelijk niet wat zij aanrichten door zo lichtzinnig met taal om te springen. Overigens was ik niet verbaasd om te ontdekken dat het bijna allemaal vrouwen zijn. Neemt u maar eens een kijkje op de website van Expertisecentrum Diversiteitsbeleid (ECHO), en googelt u even op Ailing Eelman. Deze mensen zullen vermoedelijk die 40.000 euro ontvangen hebben waar staatssecretaris Tielen over sprak, maar het zou naïef zijn om te denken dat dit al het belastinggeld was wat hiernaartoe ging.

De stichting ECHO had tot oktober 2023 ANBI-status, en het verplicht gepubliceerde jaarverslag van 2022 maakt duidelijk dat het ministerie van OC&W – waar ECHO oorspronkelijk uit voortkwam – nog steeds een belangrijke partner is. Daarna noemt het jaarverslag de gemeente Den Haag en de gemeente Amsterdam. Het woord subsidie komt in het verhaal niet voor, en ook bedragen ontbreken; veel openheid gaf deze non-profit organisatie niet.

Maar blijkbaar is er geen geldtekort: ECHO financiert een leerstoel Onderwijs en Diversiteit bij de Vrije Universiteit van Amsterdam. Toevallig dezelfde universiteit waar bestuurslid Vinod Subramaniam tot 2021 rector was; ons kent ons. Die leerstoel wordt natuurlijk bekleed door een woke wetenschapper, Maurice Crul, die in de Volkskrant vertelde dat Nederlanders zonder migratieachtergrond ‘er maar beter mee leren omgaan dat zij in veel steden hun meerderheidspositie kwijt zijn.’ Hij adviseert hen te integreren in de nieuwe diversiteit.

Nog zo’n verrassing. Voorzitter van het bestuur van ECHO is oud-GroenLinks Tweede Kamerlid Naima Azough. Op de website van Colourful People vertelt ze dat zij een groot en divers netwerk heeft opgebouwd binnen overheid, onderwijs, cultuur en het sociaal domein. Dat klopt, gezien alle baantjes die zij daarna opsomt, al staat het voorzitterschap van ECHO er niet eens bij.

Wie dergelijke verhalen doorneemt, ziet hoe de diversiteitsmachine draait. Het is marketing, netwerken, en de weg naar belastinggeld weten te vinden. En vooral: de juiste taal spreken en verkondigen. Iemand als Azough, die ‘waarden gedreven leiderschap, inclusie en kansengelijkheid’ promoot, draagt in de visie van woke natuurlijk veel meer bij aan onze samenleving dan een eenvoudige boer of vrachtwagenchauffeur.

Parlement moet ingrijpen

Laten we hopen dat de Kamerleden scherp blijven als de antwoorden op de Kamervragen binnenkomen. Hun vragen zouden zomaar in het vergeetboek ku nnen raken, net als die aangenomen motie van Martine van der Velde en Claudia van Zanten uit november 2024. Weet u wat daarin stond? ‘Dat het onnodig vervangen van specifieke termen zoals “moeder” en “vader” door genderneutrale begrippen kan leiden tot onduidelijkheid en dat dit afbreuk kan doen aan het behoud van maatschappelijk herkenbare rollen.’

Verder stond erin dat de Kamer de regering verzocht om ‘in wetsteksten termen zoals “moeder” en “vader” te behouden.’ Nu is de taalgids geen wettekst, maar het is duidelijk dat een ruime Kamermeerderheid destijds niets voelde voor het zomaar uitwissen van de woorden moeder en vader.

Zou er een Kamermeerderheid zijn voor het financieren van Orwelliaanse taalgidsen? In elk geval is dit niet iets waarbij burgers op de rem kunnen trappen. Als de overheid de diversiteitsmachine draaiend houdt, kan alleen het parlement nog ingrijpen.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Achter de woke taalgidsen van de overheid schuilt een diversiteitsmachine die ons denken aan banden wil leggen verscheen eerst op Wynia's Week.

Dit is natuurlijk niet waar. Schelden doet wel degelijk pijn: woorden kunnen kwetsen. En domweg schelden is niet eens het gevaarlijkste taalwapen om tegen anderen te gebruiken. Zoals George Orwell al vaststelde in zijn beroemde boek Nineteen-eighty-four denken wij in taal, en zullen de beschikbare woorden dus onze gedachten vormen. Daarom was absolute heerschappij over de taal een belangrijk doel van het schrikbewind waaronder zijn hoofdpersoon leefde: deze dictatuur wilde de taal van mensen zo verwringen dat zij alleen nog over woorden zouden beschikken waarmee zij de ‘juiste’ gedachten konden denken.

De dystopie die Orwell schetste is dichterbij dan we zouden willen, wat ertoe leidt dat op internet soms een cynische uitspraak rondgaat: 1984 was een waarschuwing, geen handleiding. De manier waarop – vooral sinds 7 oktober 2023 – over Israël gesproken wordt, is een goed voorbeeld van taalmanipulatie. Het beeld van Israël bij het grote publiek wordt verwrongen door een dagelijks bombardement van woorden die zich langzaam vastzetten in de menselijke geest.

Schuiven met definities

Wat is de definitie van genocide? Daarmee is de laatste twee jaar geschoven, ook door wetenschappers. De officiële definitie staat natuurlijk nog als een huis, aangezien die na veel onderhandelingen in 1948 is vastgelegd. Dat is ook de reden dat het Internationaal Gerechtshof (ICJ) in Den Haag nog steeds geweigerd heeft om de oorlog in Gaza genocide te noemen. De oud-president van het gerechtshof – Joan Donoghue – verscheen al in april 2024 in eigen persoon bij de BBC om dit toe te lichten, maar haar boodschap was zo onwelkom dat ook daarna de bewering bleef rondzingen dat het ICJ een genocide waarschijnlijk of zelfs bewezen zou achten.

Wetenschappers die bereid zijn te schuiven met de definitie krijgen een warm onthaal bij veel media, zoals in mei 2025 bij NRC. ‘Zeven gerenommeerde wetenschappers vrijwel eensgezind: Israël pleegt in Gaza genocide’, luidde de kop boven dit geruchtmakende artikel. Vier dagen later publiceerde de NOS een artikel onder de beschuldigende kop ‘Israël blijft onverstoord massaal geweld gebruiken: ‘Een schoolvoorbeeld van genocide’’. In dit stuk haalde NOS-redacteur Eliane Lamper naast het NRC-artikel beschuldigingen van diverse ngo’s aan.

De eensgezindheid van ‘betrouwbare bronnen’ lijkt al snel overtuigend. Maar wie de artikelen en rapporten leest die concluderen dat Israël genocide zou plegen, stuit steeds op dezelfde werkwijze: ondersteunend bewijs fabriceren, tegenbewijs negeren, en schuiven met de definitie. Citaat uit voornoemd NRC-artikel: ‘Waarom eindeloos soebatten over de precieze term, terwijl mensen nú worden vermoord, verjaagd, uitgehongerd, en hele steden vernietigd?’ 

Nog afgezien van het waarheidsgehalte van deze bewering, zou een wedervraag kunnen zijn: waarom eindeloos aandringen op precies deze term, terwijl ook zonder aanvechtbare etiketten ellende en eventuele misdaden benoemd kunnen worden?

De obsessie met de term genocide lijkt soms vooral voort te komen uit het feit dat Joden slachtoffers waren van de Holocaust, alsof er een soort balans hersteld zou zijn als zij nu daders van een genocide zouden zijn. Maar los hiervan is er nog een andere mogelijke reden waarom deze term ondanks het gebrek aan onderbouwing zo populair is geworden.

In hetzelfde NRC-artikel staat: ‘We hebben een genocideverdrag dat ondertekenaars verplicht om genocide te voorkomen. Die verplichting treedt al in werking bij een risico op genocide. Zoiets bestaat niet voor andere misdaden.’ Dat maakt van de term genocide een wapen. Zodra deze uitleg van de situatie breed geaccepteerd is, kunnen ondertekenaars van het genocideverdrag gewapende actie tegen Israël rechtvaardigen.

Aanvallende woorden

De term genocide valt in deze woordenoorlog het meest op, maar dit is niet het enige woord dat tot wapen is gemaakt. Denk aan het voortdurende gebruik van termen als ‘bezetting’, ‘kolonisten’, ‘etnische zuivering’, ‘onderdrukking’ en ‘apartheid’. Deze woorden zijn niet bedoeld om de realiteit te omschrijven, maar om een beeld te scheppen van een schurkenstaat die zo verdorven is, dat vernietiging van deze staat een loffelijk streven wordt.

In deze oorlog van woorden groeit de invloed van Israël – of het Joodse volk – uit tot een karikatuur van kwaadaardigheid en almacht. Zoals het Franse parlementslid Sébastien Lecornu in februari 2026 zei: ‘The war of words paves the way for war against people. It designates targets.’ Zulke woorden banen de weg voor een oorlog tegen mensen. Ze vormen onze gedachten, ze maken onze geest rijp voor actie.

Verhullende termen

En de wapens in deze oorlog van woorden zijn niet alleen de extreme termen, het zijn ook de eufemismen. Want terwijl de vermeende boosaardigheid van Israël door deze grote woorden steeds verder wordt opgeblazen, gebeurt met dreigementen tegen Israël het omgekeerde. Vrijwel elke uitspraak die betekent dat Israël vernietigd moet worden, krijgt een onschuldige betekenis.

‘From the river to the sea, Palestine will be free!’ Deze leus is een variant op de Arabische leus die luidt: ‘Van de rivier tot de zee zal Palestina Arabisch zijn.’ De Arabische slogan laat weinig te raden over: het is een oproep tot etnische zuivering of zelfs genocide. Maar de Engelstalige leus lijkt slechts op te roepen tot vrijheid, en daar kan toch niemand iets tegen hebben? Veel demonstranten zullen zich niet eens afvragen hoe die vrijheid bereikt moet worden en wat daarvoor tussen de rivier en de zee zou moeten veranderen.

Net zo verhullend zijn de oproepen tot intifada. Demonstranten kunnen de bloeddoordrenkte betekenis van dit woord negeren, en doen alsof het slechts een oproep is tot verzet tegen onderdrukking. Zelfs bij de kreet ‘Globalize the intifada!’ kunnen activisten nog stellen dat die betekent dat iedereen overal op moet komen voor verdrukte Palestijnen, al maken moorden op Joden duidelijk wat de werkelijke betekenis van wereldwijde intifada is.

Bij de keurige VPRO dook in januari 2026 de term ‘ontmantelen’ op. In een interview van Nadia Moussaid met Midden-Oosten-analist Mouin Rabbani zei Rabbani: ‘Met een genocidaal apartheidsregime hoor je geen vrede te stichten, die hoor je te ontmantelen.’

Hij wilde nog wel onderscheid maken tussen ‘het regime’ en ‘de Joden die daar nu wonen,’ wat in feite suggereerde dat die Joden er straks niet meer zullen wonen. Moussaid verzuimde te vragen of hij pleitte voor etnische zuivering. En ze knikte instemmend toen hij zei: ‘Met zionisme kan je geen langdurige vrede stichten.’ Ze had hem kunnen vragen waarop hij dat baseerde. Het is niet alsof Israël decennialang elke vredesovereenkomst weigerde, dat waren toch echt de Arabische landen.

Maar Moussaid had er blijkbaar geen enkele behoefte aan om de beweringen van Rabbani te toetsen. Zij sprak hem ook niet tegen toen hij stelde dat zionisme gewelddadig en racistisch zou zijn, wat weer schuiven met een definitie was. Zionisme is het nationalisme van de Joden: het streven naar een eigen staat, en sinds die staat er is, de wens om die staat te behouden.

Onderliggende betekenis

Dit stukje interview was kenmerkend voor de oorlog met woorden. De extreme termen – ‘volkerenmoord’, ‘genocidaal’, ‘apartheid’, ‘regime’ – klonken als vaststaande feiten. Het woord zionisme kreeg een zwaar negatieve lading, en de vernietiging van Israël – ‘ontmanteling’ – kon luchtig besproken worden als een volstrekt redelijke mogelijkheid.

Eigenlijk is de term ontmanteling goed te vergelijken met de term Endlösung. Als we die term nu horen, huiveren we, omdat we weten wat de nazi’s ermee bedoelden: de vernietiging van het Joodse volk. Maar oorspronkelijk had dit woord helemaal niet zo’n verschrikkelijke betekenis. Het betekende gewoon eindoplossing, definitieve oplossing. Het was een verhullende term om te voorkomen dat er te veel weerstand tegen het plan zou zijn.

Onder het mom van…

En als we het toch over verhullende termen hebben, wat dacht u van de term ‘Israëlkritiek’? Anno 2026 is het volkomen geaccepteerd om eindeloos ongefundeerde beschuldigingen tegen Israël te verkondigen, en dan te zeggen dat kritiek op Israël moet kunnen. Dat rechtvaardigt onder meer boycots van Israëlische universiteiten, al hoeven universiteiten van werkelijk kwaadaardige regimes zich over boycots geen zorgen te maken.

Nog zo’n woord: ‘antizionisme.’ Zanger Douwe Bob trad niet op voor Joodse kinderen omdat hij ergens ‘zionisme’ had zien staan, en sinds 7 oktober 2023 had hij ‘geleerd’ dat zionisme slecht is. Vanwege antizionisme is het nu mogelijk om Joodse evenementen te boycotten zonder dat iemand dat antisemitisme mag noemen. Zelfs geweld tegen Joden kan hierdoor vergoelijkt worden. Rapper Bob Vylan riep in Paradiso op tot een jacht op zionisten, en kwam ermee weg omdat het OM meeging in de redenering dat hij geen Joden had bedoeld.

Iedereen die nu het nieuws over de oorlog tegen Iran volgt, zou moeten beseffen hoe verwrongen ons beeld van de situatie in het Midden-Oosten al was voordat de eerste bom viel. En wie oplet ziet nog dagelijks hoe de duiders in gerespecteerde media deze taaloorlog voortzetten.

Onlangs bij Nieuwsuur wist Erwin van Veen (Clingendael) nog te vertellen dat de oorlog tegen Iran een tragedie van de eerste orde was. Dit zei hij nadat hij voor Israël de volgende bewoordingen had gebruikt: ‘nietsontziend’, ‘genocidaal’, ‘verwoestend’, ‘militair keihard erop slaan’, ‘roekeloos avontuur’. De motieven van Israël om dit ‘Dood aan Israël!’-regime aan te vallen, reduceerde hij tot de wens van Benjamin Netanyahu om strafrechtelijke vervolging te ontlopen.

Duiders als Van Veen zullen zelden of nooit – waarschijnlijk nooit – de genocidale dreigementen van de vijanden van Israël noemen. Deze dreigementen zijn een oude traditie die tot op de dag van vandaag wordt voortgezet, maar helaas is het verhullen van deze oorlogstaal ook een oude traditie bij vrijwel alle Midden-Oostendeskundigen die optreden in onze media.

Inprenting

En omdat de betrouwbaar geachte media elkaar op dit dossier niet tegenspreken en steevast dezelfde deskundigen opvoeren, krijgen Nederlanders dagelijks ingeprent wat zij over Israël behoren te denken. In de massale Rode Lijn-demonstraties liepen niet alleen extremisten mee, maar ook talloze argeloze burgers die oprecht geloofden wat op hun spandoeken stond. En hun onwetende activisme blijft niet zonder gevolgen.

De taaloorlog rond het Israëlisch-Arabisch conflict maakt gewapende actie tegen de zogenaamde schurkenstaat Israël langzaam acceptabel. En in het verlengde daarvan verandert iedereen die niet meegaat in deze demonisering in een zionist waarop gejaagd mag worden.

De gevaarlijkste oorlog tegen Israël is de taaloorlog.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Er wordt tegen Israël een gevaarlijke taaloorlog gevoerd verscheen eerst op Wynia's Week.

Je kunt het heden alleen begrijpen als je tenminste een globaal idee hebt van wat aan dat heden vooraf ging. Helaas zijn velen nogal selectief in het herinneren. Bepaald onrecht – slavernij, de Nakba, kolonialisme – moet bijna obsessief herinnerd en ‘goedgemaakt’ worden, ander onrecht mag niet of nauwelijks bestaan. In het terugdenken en vooruitkijken dacht ik vooral aan een onrecht in Nederland waar niet van geleerd is, en dat nog steeds doorgaat. Een onrecht dat onze toekomst als land zal bepalen.

Een zorgvuldig aangekweekt afgrijzen

In 2021 deed ik een poging om dat onrecht onder de aandacht te brengen. Het was natuurlijk niet politiek correct, en de woorden die ik nodig had om het te omschrijven waren al taboe verklaard. Onderschat de definitiemacht van de gevestigde orde niet. Wie de betekenis van woorden vaststelt, wie de heilige huisjes op mag richten en de taboes mag bepalen, kan morele superioriteit claimen en het dominante narratief handhaven.

Het onrecht dat ik onder de aandacht wilde brengen kwam voort uit de derde demografische transitie. Zegt u dat niets? Ik zal het uitleggen. De derde demografische transitie is een concept uit de demografie dat verwijst naar ingrijpende veranderingen in de bevolkingssamenstelling door internationale migratie, bovenop eerdere demografische veranderingen. Als u dat nog steeds niets zegt, er zijn mensen die er een simpele term voor bedacht hebben: omvolking. Als u nu in afgrijzen dit artikel weg wilt leggen, besef dan waar uw afgrijzen vandaan komt: dat is zorgvuldig aangekweekt.

Wetenschappers, politici en opiniemakers hebben met grote toewijding gewerkt aan het taboeïseren van deze term, waarmee ze op de korte termijn succesvol zijn geweest in het monddood maken van mensen die slachtoffer werden van dit onrecht. Op de lange termijn helpen ze hierdoor dit onrecht in stand te houden.

Overigens zal ik voor de zekerheid maar meteen mijn bewijs van goed gedrag overhandigen: ik heb altijd gewezen op het feit dat niet alleen inheemse Nederlanders hier slachtoffer van werden, maar ook immigranten. En natuurlijk heb ik de complottheorieën die de censuurliefhebbers hier graag aan verbinden altijd verworpen. De strijd om dit woord is een klassenstrijd, maar dankzij de succesvolle framing beseffen velen dit niet meer.

Schilderswijk

Zelf ben ik geboren in de Haagse Schilderswijk en ik weet uit eigen ervaring wat daar gebeurd is, vandaar dat ik deze wijk als onderwerp voor mijn eerste boek koos. Voor zover ik weet ben ik nog steeds de enige in Nederland die de moeite heeft genomen om te documenteren hoe de omvolking van een wijk tot stand kwam. En dat terwijl zoveel Nederlandse wijken dit lot al ondergingen, en nog veel meer wijken nu in ditzelfde proces zitten. Het was dan ook niet voor niets dat het slothoofdstuk van mijn boek de titel droeg ‘Scenario voor Nederland?’

Hierbij een citaat uit dat slothoofdstuk: ‘Met dit boek wil ik een monument oprichten voor al die mensen die vertrapt zijn en niet gehoord werden. Daarnaast wil ik de angst van veel Nederlanders voor verdere omvolking bespreekbaar maken. En vooral wil ik de onderliggende patronen zichtbaar maken. Mensen staren zich vaak blind op de deelproblemen: criminaliteit, segregatie, discriminatie of extremisme. Maar al deze zaken worden een probleem omdat er in de kern van onze democratie iets mis gaat. Wat is die kern?’

Democratie

Het oprichten van dat monument is gelukkig geslaagd. Talloze lezers uit het hele land schreven mij ontroerende brieven met hun eigen verhalen, en nog steeds druppelen reacties binnen van mensen die dankbaar zijn om verwoord te zien wat zij meemaakten. Maar het bespreekbaar maken van de angst voor verdere omvolking? Dat bleek kansloos te zijn. De taboes wegen zwaarder, en bovendien zou het werkelijk aanpakken van dit onrecht te pijnlijk zijn voor de Nederlandse gevestigde orde. Het zou om te beginnen erkenning van gemaakte fouten vergen, vervolgens zou het werkelijk bijsturen van bestaand beleid strijdig zijn met de belangen van deze mensen, en tenslotte zou dit alles Wilders in de kaart spelen.

Het was niet voor niets dat ik in datzelfde citaat schreef over de onderliggende patronen. In de kern van onze democratie gaat iets mis, en dat ‘iets’ is nog steeds en steeds erger mis aan het gaan. Eigenlijk is het twijfelachtig of we nog een democratie hebben. Degenen die in onze politiek en media het hardst roepen dat zij de ware democratie verdedigen – nog zo’n stukje definitiemacht – verdedigen niet de democratie, maar een systeem waarin hun kaste altijd aan het langste eind trekt.

Eduard Bomhoff schreef onlangs een behartenswaardig stuk over de manier waarop de Raad van State voorkomt dat democratisch gekozen anti-establishment partijen iets kunnen veranderen aan de koers van dit land. Eerder was bij Bart Nijman al een uitgebreid overzicht te lezen – gebaseerd op een scherpe twitterdraad van EO-journalist Hildebrand Bijleveld – waaruit duidelijk werd hoe de gevestigde orde had weten te voorkomen dat het ‘populistenkabinet’ iets voor elkaar zou krijgen. Ondanks alle – deels terechte – verwijten over incompetentie bij de kersverse regeringspartijen, was dergelijke incompetentie bij de oude partijen nooit zo’n probleem. Blijkbaar is de macht achter de schermen bepalender voor succes dan de competentie van bewindslieden.

Is dit democratisch? Nee. Is dit in het landsbelang? Ook niet. Het is wel in het belang van degenen die vanachter die schermen een ijzeren greep houden op het beleid. Hun mening kunnen we dagelijks lezen en beluisteren via officiële kanalen en via gedienstige media. De mantra’s over onze pluriforme media kunnen niet verhullen dat elke Nederlander feilloos weet wat de ‘juiste’ mening is over een grote verscheidenheid aan onderwerpen, zoals het klimaatbeleid, de EU, Trump, de Palestijnse kwestie, en in het bijzonder de gevolgen van grootschalige immigratie uit landen die cultureel op grote afstand staan.

Islamisering

Dat wil niet zeggen dat in de gevestigde media de gevolgen van de islamisering van Nederland (ai, alweer een besmet woord…) nooit aan de orde komen. NRC en Nieuwsuur hebben al meerdere keren verslag gedaan van zorgwekkende ontwikkelingen in het islamitisch onderwijs, zowel bij Koranscholen als bij het groeiende aantal islamitische scholen. Toch blijft deze verslaggeving zonder gevolgen. De verontwaardiging laait even op… en ebt weer weg. Diversiteit is immers heilig verklaard, en een kritische blik op de islam geldt al snel als bekrompen.

En waar sommige echte journalisten binnen deze media af en toe grondig onderzoek doen naar dergelijke misstanden, verdrinken hun verontrustende bevindingen in de stroom van feelgood-berichten van collega’s die het blijkbaar als hun missie zien om de islam te promoten. Dit varieert van eindeloze empathische verhalen over de Ramadan tot regelrechte bekeer-tv bij de NPO.

Ahmed Al-Ahmed

De sussende geluiden over ‘niet alle moslims’ hebben weinig met de realiteit te maken. Ja, er zijn goede moslims, denk maar aan Ahmed Al-Ahmed die met gevaar voor eigen leven een jihadist ontwapende die bezig was Joodse bezoekers van een Chanoekafeest af te slachten. Zijn daden zijn uitbundig gevierd in westerse media, en terecht. Het is de vraag of diezelfde media ook verslag doen van de bedreigingen die Al-Ahmed kreeg van medemoslims die hem als verrader beschouwen. Vaak horen we dat een minderheid het voor de meerderheid verpest, maar soms lijkt het alsof het eerder andersom is: de meerderheid die het voor een minderheid verpest.

Overmatige tolerantie

Want het gaat niet alleen om moslims die oververtegenwoordigd zijn in de criminaliteit, het gaat juist vaak om moslims die op het eerste gezicht keurige burgers zijn, maar voor wie de westerse waarden niet tellen. Vorige week besprak ik de indoctrinatie van islamitische kinderen in Nederland met ideeën die lijnrecht tegenover onze westerse waarden staan. Degenen die deze kinderen indoctrineren, doen dat keurig binnen de kaders van onze democratische rechtsstaat, die hen daar alle ruimte voor geeft.

Zoals ik in mijn boek over de Schilderswijk liet zien, heeft Nederland vanaf het allereerste begin geweigerd om aanpassing aan die westerse waarden te eisen. Dit citaat is van een Haags CDA-raadslid in 1977: ‘Wij zijn van mening dat de vrijheid van immigranten om hun eigen leefwijze aan te houden en hun eigen cultuur te beleven zoveel mogelijk moet worden gerespecteerd. Het kan zeker niet de bedoeling zijn onze eigen cultuur aan hen op te dringen.’

Dit was destijds de gangbare opvatting, en helaas zit deze overtuiging nog steeds diep bij veel leden van onze gevestigde orde. Zelfs als men inmiddels met de mond belijdt dat nieuwkomers zich aan moeten passen – D66 won er net de verkiezingen mee – dan nog gelooft men diep van binnen in cultuurrelativisme. Alsof het imperialistisch, neokoloniaal of racistisch zou zijn om westerse waarden superieur te vinden.

Westerse waarden

En dat terwijl deze mensen in feite heel goed beseffen dat onze westerse waarden wel degelijk superieur zijn. Dit is vooral te merken als streng christelijke Nederlanders die waarden naar hun mening niet (voldoende) huldigen; dan regent het veroordelingen vanuit precies dezelfde kaste die verlegen zwijgt als islamitische Nederlanders in gebreke blijven.

Heb als zwaar gereformeerde niet het hart om homoseksualiteit zondig te vinden, want dan herinnert heel fatsoenlijk Nederland zich hoe belangrijk homorechten zijn. Maar discriminatie en zelfs agressie tegen homoseksuelen vanuit de islamitische gemeenschap veegt men liever onder het tapijt. Hetzelfde geldt voor de gelijkheid van man en vrouw. Dezelfde lieden die de SGP bespotten vanwege het vrouwenstandpunt van deze partij, zijn uitermate tolerant als het gaat om de verplichte hoofddoek bij islamitische meisjes en vrouwen. Er zijn onder hen zelfs mensen die beweren dat het dragen van de hoofddoek een uiting van feminisme is.

Uit alles blijkt dat deze witwassers van de islam wel degelijk het belang beseffen van vrouwenrechten, homorechten, vrijheid van meningsuiting en gelijkheid voor de wet. Totdat de islam in beeld komt. Dan valt vrijheid van meningsuiting ten prooi aan de lange tenen van radicale moslims – geen Mohammedcartoons! – en blijkt niet iedereen even gelijk voor de wet. In feite zijn deze cultuurrelativisten zelf de grootste bedreiging voor onze democratie. Zij verhinderen de meerderheid van Nederland om democratisch de koers van ons land te bepalen, en zij leveren de westerse waarden in als die de islamitische waarden in de weg zitten.

Leren van het verleden

Als wij nog iets willen behouden wat lijkt op een democratische rechtsstaat, zou alsnog serieus werk gemaakt moeten worden van wezenlijke integratie. Van het werkelijk huldigen van de westerse waarden en het afwijzen van waarden die daar strijdig mee zijn. Dat is al bijna een onmogelijke opgaaf na decennia van verwaarlozing, en als de instroom op deze manier doorgaat, is het helemaal hopeloos. Hiermee vertel ik natuurlijk niets nieuws. Maar Nederland heeft in feite geen nieuwe boodschap nodig, Nederland heeft nodig dat de antidemocraten die een koerswijziging in de weg staan deze blokkade stoppen.

Tot nu toe weigeren zij te leren van het verleden. Zij klampen zich aan elkaar en aan hun illusies vast, en leggen steeds dwingender hun narratief op als de enige acceptabele weergave van de realiteit. Zij weigeren zelfs te erkennen wat de recente Nederlandse geschiedenis is. Liever grijpen ze terug op een ver verleden waar ze zelf geen waarneembare relatie mee hebben, dan dat ze zich werkelijk rekenschap geven van wat hier de laatste vijftig jaar gebeurd is. En zolang ze hun ogen daarvoor sluiten, zullen ze er niet van leren. En zullen ze zich vastklampen aan het versteende systeem waarin zij en hun naasten het op dit moment nog goed hebben.

Dit suïcidale kortetermijndenken gaat ten koste van alle Nederlanders.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook straks in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Donateurs kunnen ook reageren op recente artikelen, video’s en podcasts en ter publicatie in Wynia’s Week aanbieden. Stuur uw reacties aan reacties@wyniasweek.nl Vergeet niet uw naam en woonplaats te vermelden (en, alleen voor de redactie: telefoonnummer en adres). Niet korter dan 50 woorden, niet langer dan 150 woorden. Welkom!

Het bericht Om de democratische rechtsstaat te behouden, moeten we onze westerse waarden werkelijk gaan huldigen en handhaven verscheen eerst op Wynia's Week.

Het is een mooi sprookje, maar het is in de loop der jaren doeltreffend onderuit gehaald door talloze grondige onderzoeken. Zo toonden Wouter Schakel en Daphne van der Pas in 2020 aan dat het Nederlandse beleid vrijwel volledig bepaald wordt door de bevoorrechte klasse van hoogopgeleiden. De rest van Nederland heeft weinig of geen invloed. Het is dus geen wonder dat veel Nederlanders zich niet vertegenwoordigd voelen, zoals het rapport van de Commissie Remkes in 2018 al uitwees.

Vinger op de zere plek

Toch hebben velen de mond vol van onze democratie, die blijkbaar beschermd moet worden tegen allerlei bedreigingen. Na de verkiezingsoverwinning van de PVV in november 2023 regende het bezorgde artikelen over de Grondwet en de grondrechten. Veelzeggend was een NRC-artikel van Folkert Jensma, die schreef wat volgens hem bedreigd werd: ‘het gedachtegoed dat de Grondwet belichaamt en daarmee de dominante politieke cultuur.’

Daarmee legde Jensma onbedoeld de vinger op de zere plek. Deze ‘dominante politieke cultuur’ is niet de democratie, maar het systeem waarin de bevoorrechte klasse van hoogopgeleiden het beleid bepaalt. Volgens vertegenwoordigers van die klasse is dit de ware democratie, en die moet met alle middelen beschermd worden tegen dat deel van het volk dat er nog primitieve ideeën op nahoudt over gelijke rechten en gelijke inspraak voor iedereen.

In deze ware democratie was het in 2023 ondenkbaar dat de leider van de grootste partij – anderhalf keer zo groot als de tweede partij – de premier zou leveren, want zijn naam was Geert Wilders. Bij partijleiders van de VVD, het CDA, D66 of GroenLinks-PvdA zou dat geen punt zijn geweest, want die zijn wél acceptabel. Zelf schendingen van de Grondwet – denk aan het toeslagenschandaal – hebben deze partijen niet ongeschikt gemaakt om de premier te mogen leveren.

De weerstand tegen de PVV ging zelfs zó ver dat de partij pas een coalitie kon vormen na het ondertekenen van een verklaring over rechtsstatelijkheid. In die verklaring stonden grote woorden over ‘het waarborgen van de Grondwet, de grondrechten en de democratische rechtsstaat’. Natuurlijk werd de nadruk gelegd op maatregelen die de PVV wilde nemen tegen de islam en tegen criminaliteit, maar het is opvallend dat de verklaring ook sprak over het respecteren en beschermen van ‘instituties die de rechtsstaat dragen’.

Sommige instituties zijn zo langzamerhand heilig verklaard. Toen vicepremier Mona Keijzer (BBB) het waagde om een advies van de Raad van State naast zich neer te leggen, werd zij om de oren geslagen met zware termen als ‘constitutioneel/rechtsstatelijk vandalisme’ (emeritus hoogleraar Aalt Willem Heringa, Montesquieu Instituut), ‘ondermijning van de rechtsstatelijkheid’ (John Bijl, directeur Periklesinstituut), en ‘ongehoord verkiezingspopulisme’ (hoogleraar staatsrecht Wim Voermans).

Wie deze termen hoort, zou denken dat Keijzer iets vreselijks had gedaan. Maar waar ging het eigenlijk over? De minister wilde een voorrangsregeling voor statushouders afschaffen waardoor de wachttijden voor sociale huurwoningen ver zijn opgelopen. Zij maakte een andere politieke keuze dan de Raad van State. Dat de Raad dit ongrondwettelijk noemde, is een mogelijke interpretatie, maar de minister ziet dat anders.

Rechtsstatelijkheid als verkiezingsleus

Natuurlijk grepen politici van andere partijen dit aan om hun eigen ‘rechtsstatelijkheid’ nog wat op te poetsen en zich af te zetten tegen de gebrandmerkte concurrent. Zoals Henri Bontenbal (CDA) tegen NU.nl zei: ‘Ik zie bewindspersonen die constant in talkshows de grenzen van de rechtsstaat opzoeken en als bewindspersoon nota bene de Raad van State onder de bus gooien.’ Die Mona Keijzer toch. Gelukkig maar dat Henri Bontenbal wél de Raad van State respecteert. Rechtsstatelijkheid als verkiezingsleus.

Inmiddels mengde de Nederlandse Orde van Advocaten (NOvA) zich in de verkiezingsstrijd, met een rapport over de programma’s van de politieke partijen. Sinds 2012 onderwerpt de advocatenorde bij elke verkiezing de programma’s aan een rechtsstatelijke toets. En dit keer was volgens hen bij twaalf van de vijftien partijen sprake van voorstellen ‘die strijdig zijn met beginselen van rechtsstatelijkheid’. Inmiddels is DENK weer in genade aangenomen, waardoor nu volgens de orde vier partijen ‘binnen de grenzen van de rechtsstaat’ blijven.

Wie het overzicht bekijkt dat NRC hierover publiceerde, zal meteen iets opvallen. Als de partijen nauwkeurig van politiek links naar politiek rechts gerangschikt waren, zou dat vrijwel dezelfde volgorde opgeleverd hebben. Zoals Wim Voermans tegen één van de opstellers van dit rapport zei: ‘Het rapport staat vol met allerlei dingen die volgens mij helemaal niks met rechtsstaat te maken hebben. U juicht programma’s toe die meer overheidsbemoeienis, meer regulering, en meer regie op de markt hebben. Dat krijgt dan een dikke groen. Wat heeft dat met de rechtsstaat te maken?’

Daar sloeg Voermans de spijker op de kop. De politieke kleur van de partijen leek bepalender voor hun score dan de voorstellen die ze deden. Inmiddels hebben diverse mensen twitterdraadjes gemaakt en stukken geschreven, waaruit blijkt dat de orde nogal selectief te werk is gegaan. De advocaten hebben vooral groene vinkjes gegeven hebben aan partijen waarmee zij zich blijkbaar verwant voelen, en rode vinkjes aan partijen die hen tegenstaan. Soms voor precies dezelfde punten.

Tegelijkertijd claimen deze mensen dat zij de autoriteit zijn op dit gebied. Zij zijn de ‘experts’ die beoordeeld hebben of partijen wel binnen de grenzen van de rechtsstaat blijven. En hun rapport wordt door veel media als gezaghebbend gepresenteerd. Maar zoals Wim Voermans waarschuwde: ‘Als je van de rechtsstaat een soort speelbal maakt van een politieke minderheid – of een politiek correcte minderheid – die dat de hele tijd inroept voor mogelijkerwijs hun eigen belangen, dan maak je de rechtsstaat politiek.’

Kiezersrevolte

Is dit niet wat al veel langer gaande is? De bevoorrechte groep die alles zo goed voor elkaar had, is een koers gaan varen die steeds meer weerstand opriep. Degenen die zich niet vertegenwoordigd voelden, kregen steeds meer te maken met de gevolgen van dat beleid. De belofte van democratie was zo sterk, dat deze mensen bleven proberen om via de stembus invloed te krijgen. Maar al hun pogingen liepen dood op het machtsmonopolie van de bevoorrechte klasse.

Twee jaar geleden was de onvrede zo hoog opgelopen dat er een ware kiezersrevolte plaatsvond. In maart 2023 werd BBB uit het niets de grootste partij bij de Provinciale Statenverkiezingen. In november 2023 boekte de PVV een overwinning die geen peiling had voorzien. Maar het resultaat was geen regering die eindelijk een koerswijziging kon bewerkstelligen, het resultaat was een patstelling tussen de officiële macht en de macht van al die instituties waar de bevoorrechte klasse het nog steeds voor het zeggen had.

Hoe meer de machteloosheid van de nieuwe regering bleek, hoe harder gestreden werd over de schuldvraag. Lag de mislukking aan het amateurisme van de regeringspartijen? Lag het aan de tegenwerking vanuit het establishment? Voor allebei zijn argumenten aan te voeren, maar het sterkste argument is toch wel dat blunderende klunzen in vorige regeringen nog altijd meer voor elkaar kregen dan tamelijk competente bewindslieden in dit kabinet. Onderschat de macht achter de schermen niet.

Angst voor echte democratie

Wie even nadenkt, weet wat een belangrijk aspect van die macht achter de schermen is: het is de autoriteit van de gevestigde orde. Het is de structuur van de Nederlandse democratie, die gezag heeft uitbesteed aan instituties die boven de burger staan. Die structuur is onmisbaar. In een moderne maatschappij is het niet meer mogelijk om met elkaar op het dorpsplein de zaken te regelen, we hebben een fijnmazige organisatie nodig. Maar die organisatie, die hiërarchie, brengt met zich mee dat mensen macht krijgen als ze op de juiste plek zitten.

Degenen die zich in die macht bedreigd voelen – bijvoorbeeld door groeiende politieke invloed van de ‘verkeerde’ mensen – hebben de instrumenten voor het grijpen. Zij hebben de kennis en de macht, zij hebben de autoriteit. Zij kunnen ervoor kiezen om kritischer op de aanstormende populisten te zijn dan ze ooit geweest zijn op de politici van de gevestigde partijen. Mark Rutte was dan wel een aalgladde opportunist, maar hij was nooit een bedreiging voor de status quo. De populisten zijn dat wel.

De plotselinge liefde voor rechtsstatelijkheid lijkt meer op angst voor echte democratie dan op bescherming van de democratische rechtsstaat.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Rechtsstaat versus democratie (1): de linkse partijdigheid van de gevestigde orde zit burgers steeds vaker in de weg verscheen eerst op Wynia's Week.

Wat is woke eigenlijk?

Hofhuis: ‘Woke is een cocktail van ideeën, bijvoorbeeld vanuit het marxisme en het postmodernisme, en dat maakt het lastig te definiëren. Toch vallen bepaalde zaken wel op. Zo spreekt Eric Kaufmann – een Canadese professor politicologie – over de heiligverklaextremering van historisch benadeelde groepen bij woke. Dat leidt tot een sterke ambitie om dat historische onrecht recht te zetten, via de hooggestemde idealen van diversiteit, equity en inclusie, met ingrijpende controle van bovenaf. Bij woke ligt dus niet de focus op mensen goed onderwijs bieden waardoor ze  beter in staat worden zichzelf te redden – het oude verheffingsideaal – maar ligt de focus op sturing van bovenaf, waarbij woke totalitaire trekjes ontwikkelt.

‘Verder heeft het iets religieus. De Duitsers spreken wel van een Ersatzreligion, een vervangende religie. John McWhorter – een zwarte Amerikaanse intellectueel – noemde het ook een religie, in zijn boek Woke Racism: How a New Religion Has Betrayed Black America. Dat religieuze blijkt ook uit een verlangen naar zuiverheid. ‘Wij gaan Gods staat op aarde creëren.’ Maar als mensen zo hoog, zo utopisch inzetten, weet je eigenlijk wel al dat het onaangenaam gaat worden. Zoals Karl Popper zei: “The attempt to make heaven on earth, invariably produces hell.”’

Is extremisme een onvermijdelijk aspect van woke?

‘Niet iedereen die zich woke noemt, zit er op dezelfde manier in. Je hebt ook van die goedbedoelende PvdA’ers die denken: de civil rights movement was goed, en dit is gewoon de volgende stap. Maar als het gaat om die DEI-idealen (diversiteit, equity, inclusie) is radicalisering bijna onvermijdelijk. Dat kom door die utopische ambities, en het heeft ook te maken met een drogreden, gerelateerd aan equity, de tweede letter van DEI.

‘Die drogreden is dat ongelijke uitkomsten per definitie te wijten zijn aan discriminatie en racisme. Het is zelfs zo dat discriminatie en racisme vaak al ‘bewezen’ worden uit het feit dat er ongelijkheid is, terwijl er natuurlijk veel meer factoren meespelen. Dat ‘onrecht’ moet dan bestreden worden om equity – vaak vertaald als gelijke uitkomsten – te bereiken. Maar daarvoor moet je mensen in hokjes indelen, en permanent controleren dat mensen uit verschillende hokjes op de juiste manier gerepresenteerd worden. Dat kan bijna niet anders dan totalitair worden.

‘Wat je ook ziet in de woke-beweging is een erfenis van marxisme: een tegenstander is niet een andersdenkende waarmee je een open discussie aangaat, maar iemand die staat voor belangen die onderdeel zijn van het onderdrukkende systeem. Alles wordt gedefinieerd door de belangen in het machtsconflict.

‘Een wrange ironie van de woke-beweging is dat die een deel van zijn populariteit ontleent aan het feit dat mensen terecht racisme onaangenaam vinden, maar door die hokjesmentaliteit denken ze zelf enorm vanuit ras. Ze maken ras tot centrale identiteit, en komen uit op dingen die veel op racisme lijken. Denk bijvoorbeeld aan ‘white culture’ en ‘het witte perspectief’, dat zijn ideeën die je ook bij de nazi’s zag, maar dan benaderd vanaf de andere kant. Ook interessant is dat ze vaak tegen assimilatie zijn, of dat de ene raciale groep cultuuritems van een andere groep overneemt, de zogenoemde cultural appropriation. Daar waren de nazi’s ook tegen.’

Na 7 oktober 2023 werden grote delen van de woke-beweging anti-Israël, en zelfs antisemitisch. Hoe kijk jij daar tegenaan?

‘Er spelen meerdere dingen. Woke heeft veel uit het marxisme overgenomen, zoals het scherpe onderscheid tussen onderdrukkers en onderdrukten. In het conflict tussen Israël en de Palestijnen worden de zionisten – wat dus vrijwel alle Joden zijn – als onderdrukkers beschouwd. En dan wordt het heel moeilijk om nog te zien dat antisemitisme ook een vorm van onderdrukking is, dat ook Joden slachtoffer van racisme kunnen zijn.

‘Een ander probleem van de woke-beweging is dat hun idealen natuurlijk heel vaak conflicteren met opvattingen van moslims. Bijvoorbeeld als het gaat om seksuele vrijheid van vrouwen of homo’s, of toxische mannelijkheid binnen de islamitische wereld. Dat is een pijnpunt waar ze voortdurend mee worstelen. Dus ik denk ook dat er een soort blijdschap was, van: “Hier zijn we het een keer eens! Hiervoor kunnen we samen de straten op.” Ik heb ook wel verslagen gelezen waarin mensen schreven: “Wat een geweldig gevoel om hier met al die moslims samen hetzelfde te delen.”’

In De Groene Amsterdammer stoorde theatermaakster Naomi Velissariou zich aan schooljuffen die zich tijdens een activiteit als heksen verkleedden. Wat vind jij daarvan?

‘Wat die juffen doen is de heks als een toch wat komische figuur neerzetten. En wat interessant is: dat beeld van de heks als een soort sprookjesfiguur – wel gevaarlijk, maar niet al te serieus – dat ontstond pas in de zeventiende eeuw. En dat viel samen met het verval van de heksenjachten. Want heksenjachten vonden plaats vanuit de gedachte dat heksen echt gevaarlijk zijn, dus toen die ontspanning ontstond, was het met heksenvervolging snel gedaan.

Daarom denk ik ook dat het nogal ironisch is dat mensen hier zo dwingend over zijn. Alles moet voor de juiste samenleving precies op onze manier, en voor deze sprookjesfiguur, de heks, is geen ruimte meer. Dan krijg je die extreme serieusheid, die wens naar een soort zuiverheid. En dat is nu net de houding die tot heksenvervolgingen leidde. Niet die sprookjesfiguur. Die maakte er juist een einde aan.’

Denk jij dat woke is gekaapt door een vooraanstaande culturele elite, zoals de Amerikaanse socioloog Musa al-Gharbi stelt?

‘Dit klinkt een beetje als: het “echte” communisme is nog niet geprobeerd. Tegelijkertijd wijst hij wel op iets interessants: namelijk dat woke een beweging is die zich sterk profileert als opkomen voor de onderdrukten, maar die tegelijkertijd juist populair is geworden bij het ultieme establishment. Waarom gebeurt dat? Daar zijn meerdere analyses over.

‘Ten eerste de klassiek marxistische analyse. Een linkse beweging zou voor wezenlijke economische verandering kunnen zorgen en daarmee een bedreiging kunnen zijn voor de belangen van de heersende kapitalistische klasse. Dan is woke een handige variant van links. Je kunt wat uiterlijke kenmerken overnemen en daarmee het juiste imago creëren zonder dat echte verandering nodig is. Dus wel pronouns gebruiken, maar niet het minimumloon verhogen. Tegelijkertijd worden onderlinge tegenstellingen binnen de economisch arme klasse, zoals kleur, juist opgepookt.

‘Een andere analyse is dat een elite altijd nieuwe manieren zoekt om zich te onderscheiden. Een Franse socioloog, Pierre Bourdieu, heeft daar een interessant boek over geschreven: La distinction. De elite handhaaft haar exclusiviteit door telkens nieuwe hoepeltjes te creëren waar je doorheen moet springen. Wie dat niet kan, is geen echte elite. Het gaat dan om steeds weer nieuwe hypes rond triviale dingen die heel belangrijk worden gemaakt. Je zou woke taalgebruik als zo’n hoepeltje kunnen zien.

‘Dan is er nog een verklaring die afkomstig is uit de evolutietheorie: the handicap principle. Denk bijvoorbeeld aan een pauwenstaart, die is heel onhandig en maakt het moeilijker om te overleven. De evolutionaire verklaring voor zo’n kostbare handicap is, dat het een signaal is om te laten zien: kijk eens, ik ben zo fit, dat ik me deze handicap kan veroorloven! Zo kun je kijken naar blanke mannen als journalist Joris Luyendijk of hoogleraar Casper Albers die woke-denken omarmen en zich afzetten tegen ‘witte’ mannen, dus tegen de categorie waar zij zelf bij horen. Daarmee adverteren zij hun eigen sterke maatschappelijke positie, zij kunnen zich deze handicap van anti-blanke retoriek en beleid veroorloven. Voor blanke mannen uit de lagere middenklasse is dat veel te riskant.’

In haar HJ Schoo-lezing van 2022 noemde Dilan Yeşilgöz woke een bedreiging voor de democratische rechtsstaat. Hoe denk jij daarover?

‘Niet iedereen die zichzelf woke noemt is gevaarlijk, maar in de kerngedachtes van de beweging zitten wel fundamentele gevaren. Zo kunnen deze mensen vaak niet verdragen dat er andersdenkenden zijn. Dat zie je ook in de wetenschap gebeuren, dat ze gewoon geen expliciete tegenstemmen verdragen. Niet in debat willen gaan bedreigt natuurlijk de democratische orde waarin pluralisme heel belangrijk is.

‘Een ander risico is de verabsolutering van dat diversiteit- en inclusie-ideaal. Samenlevingen hebben niet alleen diversiteit nodig, maar ook gemeenschappelijkheid. Dat is zo’n beetje het oudste sociologische inzicht: je hebt gemeenschappelijke symbolen, een gemeenschappelijke cultuur nodig om als samenleving te kunnen functioneren. Dat betekent dat een samenleving ook buitensluiting nodig heeft: niet iedereen op aarde kan er zomaar onderdeel van uitmaken. Immigratie gecombineerd met het loslaten van een duidelijke aanpassingspolitiek erodeert dat fundament.’

Waarom zijn de reacties op woke vaak zo extreem?

‘Nu woke voortdurend benadrukt dat “wit zijn” fundamenteel is voor je (negatieve) identiteit, gaan mensen hun blanke huidskleur op een positieve manier omarmen. Ik heb er vaak discussies over gehad. Eigenlijk erkent iedereen wel dat er bij woke excessen zijn, maar wat bij voorstanders altijd op die erkenning volgt is: in de kern is het een goede beweging, en die extremen zijn nodig om de meute de goede kant op te trekken. Maar volgens mij is dat helemaal niet de uitkomst hiervan. Een veel logischer uitkomst is polarisatie; dat mensen gewoon zo woedend worden van woke, dat ze op steeds extremere antikrachten gaan stemmen.

‘In Nederland vind ik het nu echt zorgelijk dat er een soort triomfantalisme is, van: “Haha, de PVV krijgt met migratie niks voor elkaar!” Dan denk ik: als er een heel duidelijke democratische wens is bij een groot deel van de bevolking om meer grip op migratie te krijgen, en dat wordt via allerlei instituties gedwarsboomd, wat gebeurt er dan? Als mensen via democratische weg dingen niet voor elkaar krijgen, waar gaan ze dan voor kiezen? En als je vanuit een machtspositie oplegt dat alleen jouw ideologie meetelt, dan valt te verwachten dat na een machtswisseling de andere ideologie precies hetzelfde gaat doen. Zo van: nu wij de baas zijn, moeten jullie opeens je mond houden. En dat zie ik nu in de VS helaas gebeuren.’

Wat vind je van de tegenbeweging in de VS?

‘De Democraten zijn de laatste jaren echt ontspoord, dus een reactie was onvermijdelijk, maar ik maak me grote zorgen over Donald Trump. Je ziet dat een deel van de Amerikanen gewoon woedend is geworden op woke. En deels snap ik dat wel, want ik ergerde me ook vaak groen en geel. Maar die reactie is denk ik nog gevaarlijker. Welke kant gaat dat op?

‘Dat is wat we nu ook in Duitsland meemaken met de AfD. Ik ben blij dat in Duitsland de CDU nu eindelijk echt beweegt. Dus echt heeft gezegd: die politiek van Angela Merkel met asiel, daar nemen we afstand van, we gaan controle nemen over onze grenzen, we gaan het op een fundamenteel andere manier organiseren. Maar het is veel te laat! Dit had allemaal al eerder moeten gebeuren. Bovendien: wat als kiezers nu niet op de AfD zouden stemmen? Zou de CDU dan het huidige nogal rampzalige immigratiemodel gewoon in stand houden? Dat is de vraag. Het zou niet zo moeten zijn dat stemmen op radicaal rechts de enige manier is voor kiezers om iets te bewerkstelligen. En daar laat het politieke midden het te veel op aankomen.

‘En als je dan denkt aan de VS, dan zie je dat daar begin twintigste eeuw ook heel nare uitwassen waren omdat Amerikanen zich door te veel immigratie in hun identiteit bedreigd voelden. De Ku Klux Klan bereikte zijn hoogtepunt, en er waren ook keiharde aanvallen op Amerikanen van Duitse afkomst. Nu is er weer enorme immigratie in de VS, maar afgelopen decennia kwamen daar vanuit het establishment voortdurende verdachtmakingen over de eigen identiteit bovenop… Zo zijn gevaarlijke krachten opgeroepen.’

Is woke op de terugtocht?

‘Er komt meer weerstand tegen woke, maar dat wil niet zeggen dat woke echt terrein prijsgeeft. Aan de universiteiten is het in elk geval nog steeds een ideologie die nauwelijks tegenspraak krijgt. Een van de grote problemen is dat kritisch onderzoek naar woke bijna altijd buiten de subsidiepotjes valt. Ik heb nu twee jaar subsidie om onderzoek te doen naar hoe migratiegeschiedenis wordt gebruikt in het huidige migratiedebat, waarbij ik ook kritisch kijk naar woke perspectieven.

‘Maar ik ben de enige. Verder ken ik in de afgelopen tien, vijftien jaar niet één academische subsidie, noch een vaste aanstelling, voor onderzoekers die fundamenteel kritische vragen over woke aannames stellen. Zo vind ik het een enorme misstand dat iemand als dr. Jan van de Beek zijn middelen privaat bij elkaar moet sprokkelen. Ik ben het op punten met hem oneens, maar zijn onderzoek vormt een wezenlijke aanvulling op het debat. Zijn onderzoeksvragen zijn alleen ideologisch ongewenst en dus is er geen subsidie.’

Is er iets belangrijks wat we nog niet besproken hebben?

‘De positieve kanten van woke. Zo is door de MeToo-beweging Harvey Weinstein ten val gekomen, en ondanks de latere uitwassen met ‘believe the victim’ vind ik dat een goede zaak. En, als ik het even bij mezelf houd: woke overdrijft enorm de omvang van racisme, maar ik denk dat ik het vroeger ietsje onderschatte. Door de aandacht die daarvoor kwam, ging ik wel beseffen dat het een groter probleem is dan ik dacht. Maar het probleem met alles is: er zit wel iets positiefs in, maar het slaat meteen totaal door.’

Maaike van Charante is auteur van ‘Het verdriet van de Schilderswijk’ (2021)  en ‘Debat Ongewenst’ (2023).

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht ‘Een samenleving heeft gemeenschappelijkheid nodig, maar ook buitensluiting’ verscheen eerst op Wynia's Week.