Ook in de eenentwintigste eeuw verandert onze taal. Soms spontaan, en soms onder druk. Denk maar aan de vervanging van blank – als aanduiding voor huidskleur – door wit. Dat gebeurde niet spontaan, maar dankzij activisme.

Zijn de huidige veranderingen te vergelijken met de veranderingen zoals die vroeger plaatsvonden? Daarover sprak ik met historisch taalkundige en etymoloog Nicoline van der Sijs (1955). Ze is senior-onderzoeker bij het Instituut voor de Nederlandse Taal in Leiden en emeritus hoogleraar Historische taalkunde van het Nederlands aan de Radboud Universiteit. Ze publiceerde tientallen boeken over de geschiedenis van het Nederlands, waaronder 15 eeuwen Nederlandse taal (2019).

Geboorte van het moderne Nederlands

Voor wie zich wel eens stoort aan activisten die taalverandering proberen door te duwen (denk aan de taalgidsen die bij verschillende overheden opduiken): ons moderne Nederlands had ook een activistische start. De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden had zich in de zestiende eeuw onafhankelijk verklaard van Spanje, en wilde de eigen identiteit versterken. Daarnaast waren er praktische redenen om te streven naar een geschreven standaardtaal.

De boekdrukkunst was net uitgevonden, en in welke taal moesten boeken verschijnen? Er waren te veel verschillende dialecten in de Republiek. Bovendien waren boeken niet langer uitsluitend bestemd voor de bovenklasse die Frans en Latijn beheerste. Steeds meer kinderen kregen onderwijs, en gewone Nederlanders gingen boeken lezen. De beroemde Antoni van Leeuwenhoek was van eenvoudige komaf en schreef zijn wetenschappelijke verhandelingen in het Nederlands.

Van der Sijs noemde de invloed van Simon Stevin op onze taal, en ik keek haar verbaasd aan. Simon Stevin? Was dat niet die ingenieur die met prins Maurits samenwerkte? Dat klopt. Maar verrassend genoeg had deze bètawetenschapper veel belangstelling voor de ontwikkeling van de Nederlandse eenheidstaal. Hij verving Franse of Latijnse termen door Nederlandse woorden die hij zo nodig zelf bedacht. Aan hem danken we termen als langwerpig, middelpunt en rechthoekig. Ook gaf hij wetenschapsgebieden Nederlandse namen, zoals wiskunde en meetkunde.

De schrijvers, drukkers en wetenschappers die zich met de ontwikkeling van de eenheidstaal bezighielden, woonden voornamelijk in Holland. Dat was logisch, want daar bevond zich destijds het economische en culturele zwaartepunt van de Republiek. Ons moderne Nederlands is een mengvorm waarin de invloed van het Hollandse dialect het grootste was.

Zo kozen de samenstellers van de nieuwe taal voor de Hollandse uitgang van verkleinwoorden, en niet voor de Brabantse: kindje in plaats van kindeke. Voor wie denkt dat kindeke toch wel erg bekend klinkt: dat is waar. Wij kennen die vorm van het kindeke Jezus. En dat heeft weer te maken met het feit dat de Statenvertaling van de Bijbel eigenlijk al archaïsch was toen hij in 1637 verscheen. De Statenvertaling is namelijk deels gebaseerd op oudere vertalingen die al in de zestiende eeuw rondgingen, terwijl de geschreven standaardtaal daarna pas zijn definitieve vorm kreeg.

Schelden

Intussen spraken de meeste Nederlanders nog hun eigen dialect; lange tijd was er een forse kloof tussen de spreektaal en de schrijftaal. Van die spreektaal is veel minder vastgelegd dan van de schrijftaal, maar soms stuiten wetenschappers op ware schatkamers. Nicoline van der Sijs schreef samen met Hans Beelen een vermakelijk overzicht van scheldwoorden die werden opgetekend door Amsterdamse notarissen: ‘Injurieuse expressien’. Scheldwoorden in Amsterdamse Notarisakten 1583-1796.

Deze notarissen deden dat niet zomaar. Burgers die zich gekwetst voelden, konden bij de notaris laten vastleggen waarvoor zij waren uitgescholden. De notaris noteerde de klachten, aangevuld met verklaringen van getuigen. Dat zo’n klacht werd vastgelegd, had vaak meteen al effect omdat schelders hun uitspraken terugtrokken. Deden ze dat niet, dan bouwde de gekwetste burger toch alvast een dossier op dat bij een eventuele rechtszaak gebruikt kon worden.

De scheldwoorden voor mannen die destijds als bijzonder kwetsend werden beschouwd, zijn nu vaak afgesleten tot gewone woorden of zelfs in onbruik geraakt. Dit was de top tien: schelm, dief, hond, guit, schurk, fielt, canaille, bankroetier, verrader, verklikker. Het is opvallend dat de scheldwoorden voor vrouwen nu soms nog net zo gangbaar zijn als destijds. Bij vrouwen was de top tien: hoer (wie had dat gedacht…), varken, canaille, beest, dievegge, donderhoer, dievenhoer, echtbreekster, allemanshoer, kat.

Het is verleidelijk om elke hedendaagse ontwikkeling als uniek te zien, maar uit dit overzicht blijkt dat niet alleen schelden van alle tijden is; hetzelfde geldt voor het verzet daartegen van degenen die zich gekwetst voelen. Anno 1700 gingen de gekwetsten naar de notaris; anno 2026 gaan ze naar een meldpunt of doen aangifte. Toch zijn er ook verschillen met vroeger. Wanneer is iets kwetsend?

De zeventiende-eeuwse Nederlanders maakten zich vooral zorgen om hun goede naam. Een man wilde niet bekend staan als onbetrouwbaar – het meest voorkomende verwijt – want dat schaadde hem in zijn werkzaamheden. Een vrouw wilde niet bekend staan als onzedelijk – zie alle hoerverwensingen – want dat werd als een grote schande beschouwd.

Wat vinden wij tegenwoordig kwetsend? Veel van de scheldwoorden die de notarissen noteerden zouden wij nu ook nog kwetsend vinden, maar meer omdat ze lelijk bedoeld zijn dan omdat we ons ervoor zouden schamen. De woorden die wij nu als kwetsend beschouwen, zijn vaak eerder woorden die wij als discriminerend ervaren. Niet schaamte weegt het zwaarst, maar onderdrukking.

In de taalgidsen zien we dan ook dat vooral die termen als onwenselijk worden aangeduid die met discriminatie te maken hebben. Eskimo, indiaan, slaaf, allochtoon, homo, lesbo, zwarte piet, het zijn allemaal woorden die gevoelig liggen omdat zij te maken hebben met (vroegere) onderdrukking. Blanke mensen wit noemen is door die lens bekeken natuurlijk niet kwetsend, omdat blanken niet beschouwd worden als onderdrukt.

Moeder

Heeft zo’n taalgids nut? Van der Sijs begreep de goede bedoelingen, maar vroeg zich af waarom het zo ingewikkeld moest. Zelf houdt ze gewoon rekening met de wensen van de ander omdat dat het gemakkelijkste is voor beide partijen. Dus als Eskimo’s liever Inuit worden genoemd, dan doet ze dat. Hetzelfde geldt ook voor een aanspreekvorm: het makkelijkste is om dat gewoon aan iemand te vragen.

En meer problemen die de taalgidsen opwerpen, zijn in het dagelijks leven eenvoudig op te lossen door onderling begrip. Een duidelijk voorbeeld is een woord als moederdag. Waarom zou dat jij-dag moeten worden? Als een kind in een schoolklas geen moeder heeft, kan de onderwijzeres ter plekke kijken wat dit unieke kind nodig heeft als de knutselwerkjes voor moederdag gemaakt worden.

Toen ik voorbeelden noemde uit de FIOM adviezen voor taalgebruik over abortus, reageerde Van der Sijs resoluut: ‘Goed en fout, dat werkt niet.’ De stichting Fiom heeft namelijk een overzicht online gezet met tips voor ‘passend en neutraal taalgebruik over abortus’. In elk vakje staat met een groen vinkje of een rood kruisje aangegeven wat goed taalgebruik is en wat niet.

Ook in dit overzicht worden de woorden vader en moeder fout gerekend. Volgens deze handreiking moet dat zwangere en partner of verwekker zijn. Dat is vanuit de visie van de FIOM begrijpelijk – een vader en moeder maken de vrucht menselijk – maar neutraal is het niet. Net zo min als de stelling dat pro-choice tegenover anti-abortus staat, terwijl zowel pro-life als pro-abortus worden afgekeurd. De logische tegenstelling zou zijn: pro-abortus tegenover anti-abortus, of pro-choice tegenover pro-life.

Verschil in succes bij veranderingen

In 2025 bracht Van der Sijs een boek uit: Dijt onze woordenschat alsmaar uit? Daarin somde zij het volgende rijtje woorden op: ‘eerst gastarbeider, daarna buitenlander, immigrant, allochtoon, medelander, nieuwe Nederlander, Marokkaanse/Turkse Nederlander en tegenwoordig iemand met een migratieachtergrond.’ Deze steeds wisselende benamingen waren pogingen om een negatief imago op te vijzelen, maar alleen al het aantal termen maakt duidelijk dat taal zich niet laat dwingen. Elke volgende term kreeg al snel dezelfde negatieve bijbetekenissen. Betekent dit dat het zinloos is om woorden te vervangen?

Van der Sijs vertelde over een eigen initiatief dat succesvol bleek. Sinds de Russische inval is Oekraïne veel in het nieuws, en voorheen onbekende plaatsnamen doken ineens op in Nederlandse media. Alleen, onze media gebruikten de Russische namen voor plaatsen in Oekraïne, zoals Charkov in plaats van Charkiv. Van der Sijs, die ook slavist is, schreef samen met andere kenners van Slavische talen een brief aan de media. Was het niet vreemd om de ‘taal van de bezetter’ te gebruiken voor steden in een land dat nu aangevallen was?

De meeste media waren uiteindelijk gevoelig voor dit argument, waarbij meespeelde dat veel plaatsnamen eerder onbekend waren bij de gemiddelde Nederlander. De overgang naar Oekraïense namen was dus niet ingrijpend. Anders lag dit bij de hoofdstad Kiev – eigenlijk Kyiv – die in eerste instantie vrijwel overal Kiev bleef. Inmiddels zijn veel kranten en de NOS toch overgeschakeld op Kyiv.

Maar de schrijfwijze van Oekraïense plaatsnamen heeft weinig invloed in de Nederlandse samenleving. Anders is dat als woorden zoals vader of moeder worden ontraden. Ik legde Van der Sijs een uitspraak voor uit het boek 1984 van George Orwell: ‘In the end we shall make thoughtcrime literally impossible, because there will be no words in which to express it.’ Is het werkelijk haalbaar om ‘verkeerde gedachten’ onmogelijk te maken door woorden te laten verdwijnen?

Dit blijkt een stelling te zijn waar al lange tijd een fel wetenschappelijk debat over woedt. Van der Sijs verwees naar de Sapir-Whorfhypothese, een theorie dat de taal die gesproken wordt invloed heeft op het denken van de gebruiker. De sterkste versie van deze theorie lijkt op wat Orwell beschrijft, maar juist die versie wordt door de meeste taalwetenschappers verworpen.

De zwakkere versie ziet wel beïnvloeding van de taal op het denken, maar geen bepalende invloed. Van der Sijs noemde als voorbeeld een taal die geen verschil maakt tussen de kleuren blauw en groen: dit betekent niet dat sprekers van die taal het verschil tussen de kleuren niet zouden zien, hooguit dat ze het verschil moeilijker kunnen verwoorden.

Theorieën die verder gaan dan dat zijn lastig te bewijzen. Er is wel wetenschappelijk onderzoek gedaan naar de invloed van talen op het gedrag van de sprekers, maar daar zijn eigenlijk geen harde conclusies uit te trekken. Binnen talen bestaan vaak ook te veel variaties om – zoals in dit geval – uit te kunnen gaan van vaste taalconstructies die de houding van de sprekers zouden beïnvloeden.

Taboes

Je kunt je dan ook afvragen hoe zinvol taboes zijn. Een bekend hedendaags taboe is het uitbannen van het woord neger. Dit is inmiddels zelfs zo taboe dat de taalgids van het ministerie van OC&W er slechts naar verwees met ‘het N-woord reproduceren we nooit, ook niet in een quote’. Daarmee is een mogelijk kwetsend woord uitgebannen, maar Van der Sijs constateerde dat hierdoor racisme niet verdwenen is. Dat zit niet in een woord, het zit in de hoofden van mensen.

Van der Sijs vertelde dat taboes soms blijkgeven van magisch denken. Zo is het oorspronkelijke woord voor beer in het Russisch verdwenen, het is vervangen door honingeter. Waarom werd dit woord taboe? Omdat mensen dachten dat ze de gevreesde beer op zouden roepen als ze zijn naam zouden zeggen. Het grappige is dat ook in het Nederlands de oorspronkelijke naam verdwenen is; beer betekent eigenlijk ‘de bruine’.

Het woord taboe komt oorspronkelijk van het Polynesische eiland Tonga, waar het gebruikt werd voor vervloekte en voor heilige zaken. Het kan dus zowel uit afkeer als uit eerbied onaanraakbaar betekenen. Deze herkomst is overigens te vinden op de door Nicoline van der Sijs opgezette website etymologiebank.nl, die gelukkig weer online is nadat de site eerder dit jaar gehackt was.

Alle relativering neemt natuurlijk niet weg dat taal wel degelijk als wapen gebruikt kan worden. Maar wie gebruiken taal anno 2026 eigenlijk als wapen? Komen de pogingen om taal te veranderen vooral van mensen die diversiteit en inclusie promoten, of ook vanuit andere richtingen?

Van der Sijs noemde het woord kopvoddentaks dat Geert Wilders in 2009 gebruikte toen hij een belasting op hoofddoekjes wilde invoeren. Dit was een duidelijk voorbeeld van een woord als wapen. Kopvoddentaks was zo kwetsend mogelijk samengesteld. Kop is een negatief woord voor hoofd, en vodden is een woord voor textiel dat eigenlijk afval is. Dit nog los van de aanval op moslima’s door een speciale belasting op hun hoofdbedekking in te willen stellen. Overigens bleek dit wapen eerder een boemerang. Het woord was kansloos om ooit breed geaccepteerd te worden, en het effect was geen stigmatisering van moslima’s, maar eerder van de PVV zelf.

Van der Sijs maakte zich meer zorgen over het toenemende gebruik van het woord omvolking, wat een discussie tussen ons opleverde, omdat ik mij lang verzet heb tegen de definitie die bepaalde wetenschappers oplegden. Niet dat ik de illusie heb hiervan nog mensen te kunnen overtuigen. De negatieve betekenis is inmiddels zelfs overgenomen door de NCTV.

Vroeger en nu

Al met al was ik verrast door de overeenkomsten tussen de huidige taalstrijd en het taalactivisme van honderden jaren geleden. Het opkomen en verdwijnen van woorden is altijd al bevorderd of tegengewerkt om allerlei verschillende redenen. En de aanname dat onze voorouders zich niet druk maakten om kwetsende woorden, klopt ook al niet.

Wie overigens na het lezen van dit stuk de onhoudbare neiging krijgt om de herkomst van woorden op te zoeken – waar komt textiel eigenlijk vandaan…? – of zich te verdiepen in meer wetenswaardigheden over de geschiedenis van de Nederlandse taal, verwijs ik naar de website van Nicoline van der Sijs, en naar Etymologiebank.nl.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Klachten indienen over kwetsend taalgebruik? Dat gebeurde 500 jaar geleden ook al verscheen eerst op Wynia's Week.

De Coronacrisis begon in Nederland in maart 2020. En toen: scholen dicht, horeca op slot en later avondklok en coronatoegangsbewijs. De Nederlanders gehoorzaamden. Critici werden weggezet als ‘wappie’ en deskundigen die het anders zagen, kwamen niet aan tafel.

Maar wat als de aanpak zelf het probleem was?

Het kabinet-Rutte voer blind op een klein groepje

In ‘De Covidstaat’ spreekt Eva Munnik onder meer acht experts die tijdens de pandemie zelden werden uitgenodigd door de talkshows. Ze vertellen wat je destijds niet hoorde en wat er nu nog steeds niet uit mag. Want het kabinet voer blind op een klein, eenzijdig groepje medici.

Velen van ons zijn de benauwdheid van de coronatijd al bijna weer vergeten. Of hebben we die herinnering liever verdrongen? De angst voor de ziekte zelf en de beklemming van de maatregelen waren op zichzelf al akelig, maar in die jaren is de Nederlandse samenleving ook diep verdeeld geraakt, en terugkijken kan pijnlijk zijn.

Wat ging er mis? En wat zijn de belangrijkste lessen die we zouden moeten leren uit de gemaakte fouten?

De Covidstaat is geen complottheorie. Het is een ongemakkelijk, feitelijk en urgent boek. Geschreven omdat er gegarandeerd ooit weer een pandemie komt. En omdat we het dan anders moeten doen.

Deze video is ook te beluisteren als podcast. Klik HIER

‘De Covidstaat’ is overal verkrijgbaar – ook als E-book – zoals ook HIER.

Wynia’s Week heeft een unieke formule: vrij toegankelijk voor iedereen, mogelijk gemaakt door de vrijwillig betalende abonnees. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Eva Munnik over haar nieuwe boek ‘De Covidstaat’: was dat wel echt nodig, al die angst, al die onvrijheid? verscheen eerst op Wynia's Week.

Tegenstrijdigheden

Zo trof ik op pagina 38 in de woordenlijst een aantal aanbevelingen die samen tot bizarre resultaten leiden. Dit gedeelte gaat over woorden die gender en lhbtiq+ betreffen, het favoriete strijdperk van de woke brigades. Even voor het overzicht de drie aanbevelingen onder elkaar.

• liever niet de term homo’s, beter is: homoseksuele mannen.
• liever niet de term mannen, beter is: transgender mannen, cisgender mannen.
• liever niet de term homoseksuele mannen, beter is: mannen die seks hebben met mannen.

Op deze ene pagina staan al meerdere tegenstrijdigheden. Het ene moment beveelt de gids de term homoseksuele mannen aan, het volgende moment toch liever niet. Hetzelfde geldt voor het woord mannen dat eerst wordt afgeraden, en vervolgens gewoon gebruikt. Maar stel dat een vlijtige ambtenaar toch zou willen proberen om al deze aanbevelingen volledig toe te passen, dan zou een beschrijving van homo’s hierop uitkomen: Cisgender of transgender mannen die seks hebben met andere cisgender of transgender mannen. Persoonlijk denk ik dat 99 procent van de homo’s liever gewoon homo blijft.

En als we het hebben over tegenstrijdigheden: de taalgids wemelt van aanbevelingen die taal ingewikkeld en omslachtig maken. Wilt u een verhaal schrijven over een blinde, zwarte slaaf uit de Arabische wereld die als vluchteling naar Nederland kwam, en tot zijn geluk een man vond waarmee hij een homohuwelijk kon sluiten? Dan lopen de adviezen van de taalgids hierop uit: Een tot slaaf gemaakte man van kleur met een visuele beperking die vanwege zijn seksuele oriëntatie seks wil hebben met andere cisgender of transgender mannen, vluchtte vanuit de overwegend Arabischtalige landen vanwege de gevaarlijke omstandigheden daar, en kwam in Nederland waar hij tot zijn geluk een cisgender man vond waarmee hij een huwelijk voor mensen van hetzelfde geslacht kon sluiten.

Bent u daar nog? En besef dan dat elders in de taalgids, op pagina 7, een pleidooi staat voor toegankelijke taal. Citaat: ‘Ons advies is om waar mogelijk op B1-niveau te schrijven. B1-taal is eenvoudig en duidelijk, en daardoor beter te begrijpen voor de meeste mensen. Dat betekent dat je korte zinnen gebruikt, eenvoudige woorden kiest en actief schrijft in plaats van passief.’ Eenvoudig en duidelijk? Korte zinnen? De adviezen van de taalgids zijn niet te combineren.

Enige zelfreflectie hebben de schrijvers ook niet, want op pagina 3 staat: ‘Deze gids geeft adviezen en richtlijnen over welke woorden we gebruiken en waarom. Daarnaast leert het ons meer over de juiste toon en boodschap voor een zo inclusief mogelijk taalgebruik binnen OCW.’ Maar wat lezen we op pagina 8? ‘Neem elkaar serieus (voorkom tone policing). In een debat, gesprek of in de media worden personen vaak aangevallen op toon in plaats van boodschap of argument.’ De ene toon is de andere niet…

Woke is niet verslagen

Alles in deze taalgids ademt woke. Dat blijkt uit het totale gebrek aan logica, het centraal stellen van gevoelens ten koste van feiten, de krampachtige zedepreken, en niet te vergeten de westerse zelfhaat. Het is geen wonder dat woke de afgelopen jaren al snel bespot en gehaat werd. Even leek het alsof woke aan kracht verloor, alsof het gezonde verstand toch gewonnen had. Een hoopvolle column van Jolande Withuis – ‘… als de tekenen niet bedriegen, is woke op de terugtocht’ – gaf hier uiting aan. Die column verscheen op 2 april in de Volkskrant, en de volgende dag lekte de taalgids uit. Hoe konden we denken dat het wel mee zou vallen? Het leven is hard, het valt zelden mee.

Want besef dat dit niet de enige taalgids is. De gemeente Amsterdam kwam in 2017 al met een taalgids. De scholierenvereniging LAKS volgde in 2023, en daar zijn zelfs nog Kamervragen over gesteld. Er blijkt een Handreiking inclusief taalgebruik & handelen te zijn van de Rijksdienst voor Cultureel erfgoed, die ook onder het ministerie van OC&W valt. Dat alles in de geest van het Nationaal actieplan voor meer diversiteit en inclusie in het hoger onderwijs en onderzoek. Wie weet hoeveel meer taalgidsen er rondzwerven. Woke is niet verslagen, woke heeft zich genesteld in onze overheden en knabbelt daar lustig verder aan de grondslagen van onze samenleving.

Lievig en geniepig

Woke klaagt graag over giftige mannelijkheid, maar deze ideologie vertoont alle kenmerken van giftige vrouwelijkheid. Het is dat lievige en geniepige. Dat altijd maar over gevoelens praten, en tegelijkertijd behendig weten te kwetsen. Mean girls blinken uit in manipulatie, en wat is hun belangrijkste wapen? Taal.

Wie de taalgids van OC&W goed leest, kijkt door de lievigheid heen, en ziet het geniepige. Het lijkt zo lief om Moederdag te vervangen door Jij-Dag – want kinderen zonder moeder – maar is het lief om moeders geen moeder meer te noemen? Het lijkt zo zorgvuldig om sinterklaasliedjes te kuisen – want koloniale associaties – maar is het zorgvuldig om een geliefde traditie nog verder kapot te maken? En onder alles zit natuurlijk de haat tegen het Westen en tegen de blanke man.

Orwell

Kamerleden stelden vragen over de plotseling ontdekte taalgids, en staatssecretaris Tielen van Onderwijs en Emancipatie probeerde te doen alsof het allemaal wel meeviel. Natuurlijk was de taalgids een beetje betuttelend, maar het was iets van ambtenaren onder elkaar, en daar wilde zij zich niet teveel mee bemoeien. Dit in antwoord op een bijdrage van Peter van Duijvenvoorde (FvD) die vaststelde wat de grote lijn van de taalgids was: ‘…dat taal de werkelijkheid niet altijd vatten kan, maar wel kan construeren.’ Hij vroeg dan ook of de staatssecretaris erkende dat deze gids vorm wilde geven aan de werkelijkheid, en in vervolg daarop, op welke basis de overheid zichzelf bevoegd achtte om dergelijke taalnormen richtinggevend te maken.

Het was terecht dat Mona Keijzer later in haar schriftelijke Kamervragen het boek 1984 van George Orwell aanhaalde: ‘Don’t you see that the whole aim of Newspeak is to narrow the range of thought?’ In het boek staat daar nog achter: ‘In the end we shall make thoughtcrime literally impossible, because there will be no words in which to express it.’ Taal is een machtig wapen, omdat taal onze gedachten vormt. Wij denken in taal, en daar hebben we woorden voor nodig. Het gesprek waar deze citaten uit komen, ging over de nieuwe taal – Newspeak – waaraan in het boek gewerkt werd. Die taal werd steeds verder teruggesnoeid om te voorkomen dat mensen woorden zouden hebben om hun gedachten in uit te drukken.

Het is niet onschuldig om woorden te laten verdwijnen. Woorden als vader, moeder, Gouden Eeuw, blank, Midden-Oosten en zelfs neger. Deze woorden hebben diepe betekenissen die ons met elkaar en met onze geschiedenis verbinden. Woorden geven ons wortels. En ja, dit geldt zelfs voor het woord neger, dat door de taalgids zo taboe is verklaard dat op pagina 26 staat: ‘Het N-woord reproduceren we nooit, ook niet in een quote.’

Ter info: het echte N-woord was nikker, wat een scheldwoord was. Neger was een neutrale omschrijving, maar is door activisten aangegrepen om er discriminatie achter te zoeken. Deze activisten snijden met dit taboe de banden met het verleden door, ook met de archieven waarin informatie te vinden is over iets wat hen zo aan het hart gaat: het slavernijverleden. Het onbereikbaar maken van de geschiedenis sluit naadloos aan bij de tactieken van het ministerie van Waarheid waar George Orwell over schreef.

Wie zich niet schikt is een slecht mens

Voor wie denkt dat niemand dergelijke taaladviezen serieus neemt: herinner u hoe toonaangevende media – NOS, NRC, Volkskrant, Trouw en RTL – de term blank vervangen hebben door wit. Hier waren geen goede argumenten voor, maar de angst om racist genoemd te worden was doorslaggevend. Ook dit is trouwens weer zo’n geval waaruit het geniep van woke blijkt: kwetsen is tot doodzonde verklaard, maar blanken tegen hun zin wit noemen, dat is ‘gelijkwaardig’.

En wat is het effect als overheden, onderwijsinstellingen en organisaties deze taaladviezen serieus nemen?

Mensen worden schichtig en onzeker, want ze kunnen het niet goed doen. De regels zijn onderling tegenstrijdig. Bovendien mogen ze geen verouderde termen gebruiken. Wat gisteren nog goed was – empoweren, identificeert zich als – is vandaag fout. Daarnaast wordt de taal zelf onduidelijk. Niet meer doorstromen naar een hoger niveau, maar wisselen van school. Want het is fout om in niveaus te denken, we zijn immers allemaal gelijk? ‘Iedereen professor!’ De taalgids staat vol met waarschuwingen tegen hiërarchie, maar is wel degelijk uit op een nieuwe hiërarchie. Daarom mag de Nederlandse en westerse cultuur niet positief zijn. ‘We vermijden taal die het “Westen” beter laat lijken.’ Daarom moeten blanken zich voortaan wit laten noemen. En vlak de manipulatie niet uit: wie zich niet schikt, is niet een andersdenkende, maar een slecht mens. Iemand die anderen kwetst.

Blijkbaar geen geldtekort

De schrijvers van de taalgids beseffen hopelijk niet wat zij aanrichten door zo lichtzinnig met taal om te springen. Overigens was ik niet verbaasd om te ontdekken dat het bijna allemaal vrouwen zijn. Neemt u maar eens een kijkje op de website van Expertisecentrum Diversiteitsbeleid (ECHO), en googelt u even op Ailing Eelman. Deze mensen zullen vermoedelijk die 40.000 euro ontvangen hebben waar staatssecretaris Tielen over sprak, maar het zou naïef zijn om te denken dat dit al het belastinggeld was wat hiernaartoe ging.

De stichting ECHO had tot oktober 2023 ANBI-status, en het verplicht gepubliceerde jaarverslag van 2022 maakt duidelijk dat het ministerie van OC&W – waar ECHO oorspronkelijk uit voortkwam – nog steeds een belangrijke partner is. Daarna noemt het jaarverslag de gemeente Den Haag en de gemeente Amsterdam. Het woord subsidie komt in het verhaal niet voor, en ook bedragen ontbreken; veel openheid gaf deze non-profit organisatie niet.

Maar blijkbaar is er geen geldtekort: ECHO financiert een leerstoel Onderwijs en Diversiteit bij de Vrije Universiteit van Amsterdam. Toevallig dezelfde universiteit waar bestuurslid Vinod Subramaniam tot 2021 rector was; ons kent ons. Die leerstoel wordt natuurlijk bekleed door een woke wetenschapper, Maurice Crul, die in de Volkskrant vertelde dat Nederlanders zonder migratieachtergrond ‘er maar beter mee leren omgaan dat zij in veel steden hun meerderheidspositie kwijt zijn.’ Hij adviseert hen te integreren in de nieuwe diversiteit.

Nog zo’n verrassing. Voorzitter van het bestuur van ECHO is oud-GroenLinks Tweede Kamerlid Naima Azough. Op de website van Colourful People vertelt ze dat zij een groot en divers netwerk heeft opgebouwd binnen overheid, onderwijs, cultuur en het sociaal domein. Dat klopt, gezien alle baantjes die zij daarna opsomt, al staat het voorzitterschap van ECHO er niet eens bij.

Wie dergelijke verhalen doorneemt, ziet hoe de diversiteitsmachine draait. Het is marketing, netwerken, en de weg naar belastinggeld weten te vinden. En vooral: de juiste taal spreken en verkondigen. Iemand als Azough, die ‘waarden gedreven leiderschap, inclusie en kansengelijkheid’ promoot, draagt in de visie van woke natuurlijk veel meer bij aan onze samenleving dan een eenvoudige boer of vrachtwagenchauffeur.

Parlement moet ingrijpen

Laten we hopen dat de Kamerleden scherp blijven als de antwoorden op de Kamervragen binnenkomen. Hun vragen zouden zomaar in het vergeetboek ku nnen raken, net als die aangenomen motie van Martine van der Velde en Claudia van Zanten uit november 2024. Weet u wat daarin stond? ‘Dat het onnodig vervangen van specifieke termen zoals “moeder” en “vader” door genderneutrale begrippen kan leiden tot onduidelijkheid en dat dit afbreuk kan doen aan het behoud van maatschappelijk herkenbare rollen.’

Verder stond erin dat de Kamer de regering verzocht om ‘in wetsteksten termen zoals “moeder” en “vader” te behouden.’ Nu is de taalgids geen wettekst, maar het is duidelijk dat een ruime Kamermeerderheid destijds niets voelde voor het zomaar uitwissen van de woorden moeder en vader.

Zou er een Kamermeerderheid zijn voor het financieren van Orwelliaanse taalgidsen? In elk geval is dit niet iets waarbij burgers op de rem kunnen trappen. Als de overheid de diversiteitsmachine draaiend houdt, kan alleen het parlement nog ingrijpen.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Achter de woke taalgidsen van de overheid schuilt een diversiteitsmachine die ons denken aan banden wil leggen verscheen eerst op Wynia's Week.

Dit is natuurlijk niet waar. Schelden doet wel degelijk pijn: woorden kunnen kwetsen. En domweg schelden is niet eens het gevaarlijkste taalwapen om tegen anderen te gebruiken. Zoals George Orwell al vaststelde in zijn beroemde boek Nineteen-eighty-four denken wij in taal, en zullen de beschikbare woorden dus onze gedachten vormen. Daarom was absolute heerschappij over de taal een belangrijk doel van het schrikbewind waaronder zijn hoofdpersoon leefde: deze dictatuur wilde de taal van mensen zo verwringen dat zij alleen nog over woorden zouden beschikken waarmee zij de ‘juiste’ gedachten konden denken.

De dystopie die Orwell schetste is dichterbij dan we zouden willen, wat ertoe leidt dat op internet soms een cynische uitspraak rondgaat: 1984 was een waarschuwing, geen handleiding. De manier waarop – vooral sinds 7 oktober 2023 – over Israël gesproken wordt, is een goed voorbeeld van taalmanipulatie. Het beeld van Israël bij het grote publiek wordt verwrongen door een dagelijks bombardement van woorden die zich langzaam vastzetten in de menselijke geest.

Schuiven met definities

Wat is de definitie van genocide? Daarmee is de laatste twee jaar geschoven, ook door wetenschappers. De officiële definitie staat natuurlijk nog als een huis, aangezien die na veel onderhandelingen in 1948 is vastgelegd. Dat is ook de reden dat het Internationaal Gerechtshof (ICJ) in Den Haag nog steeds geweigerd heeft om de oorlog in Gaza genocide te noemen. De oud-president van het gerechtshof – Joan Donoghue – verscheen al in april 2024 in eigen persoon bij de BBC om dit toe te lichten, maar haar boodschap was zo onwelkom dat ook daarna de bewering bleef rondzingen dat het ICJ een genocide waarschijnlijk of zelfs bewezen zou achten.

Wetenschappers die bereid zijn te schuiven met de definitie krijgen een warm onthaal bij veel media, zoals in mei 2025 bij NRC. ‘Zeven gerenommeerde wetenschappers vrijwel eensgezind: Israël pleegt in Gaza genocide’, luidde de kop boven dit geruchtmakende artikel. Vier dagen later publiceerde de NOS een artikel onder de beschuldigende kop ‘Israël blijft onverstoord massaal geweld gebruiken: ‘Een schoolvoorbeeld van genocide’’. In dit stuk haalde NOS-redacteur Eliane Lamper naast het NRC-artikel beschuldigingen van diverse ngo’s aan.

De eensgezindheid van ‘betrouwbare bronnen’ lijkt al snel overtuigend. Maar wie de artikelen en rapporten leest die concluderen dat Israël genocide zou plegen, stuit steeds op dezelfde werkwijze: ondersteunend bewijs fabriceren, tegenbewijs negeren, en schuiven met de definitie. Citaat uit voornoemd NRC-artikel: ‘Waarom eindeloos soebatten over de precieze term, terwijl mensen nú worden vermoord, verjaagd, uitgehongerd, en hele steden vernietigd?’ 

Nog afgezien van het waarheidsgehalte van deze bewering, zou een wedervraag kunnen zijn: waarom eindeloos aandringen op precies deze term, terwijl ook zonder aanvechtbare etiketten ellende en eventuele misdaden benoemd kunnen worden?

De obsessie met de term genocide lijkt soms vooral voort te komen uit het feit dat Joden slachtoffers waren van de Holocaust, alsof er een soort balans hersteld zou zijn als zij nu daders van een genocide zouden zijn. Maar los hiervan is er nog een andere mogelijke reden waarom deze term ondanks het gebrek aan onderbouwing zo populair is geworden.

In hetzelfde NRC-artikel staat: ‘We hebben een genocideverdrag dat ondertekenaars verplicht om genocide te voorkomen. Die verplichting treedt al in werking bij een risico op genocide. Zoiets bestaat niet voor andere misdaden.’ Dat maakt van de term genocide een wapen. Zodra deze uitleg van de situatie breed geaccepteerd is, kunnen ondertekenaars van het genocideverdrag gewapende actie tegen Israël rechtvaardigen.

Aanvallende woorden

De term genocide valt in deze woordenoorlog het meest op, maar dit is niet het enige woord dat tot wapen is gemaakt. Denk aan het voortdurende gebruik van termen als ‘bezetting’, ‘kolonisten’, ‘etnische zuivering’, ‘onderdrukking’ en ‘apartheid’. Deze woorden zijn niet bedoeld om de realiteit te omschrijven, maar om een beeld te scheppen van een schurkenstaat die zo verdorven is, dat vernietiging van deze staat een loffelijk streven wordt.

In deze oorlog van woorden groeit de invloed van Israël – of het Joodse volk – uit tot een karikatuur van kwaadaardigheid en almacht. Zoals het Franse parlementslid Sébastien Lecornu in februari 2026 zei: ‘The war of words paves the way for war against people. It designates targets.’ Zulke woorden banen de weg voor een oorlog tegen mensen. Ze vormen onze gedachten, ze maken onze geest rijp voor actie.

Verhullende termen

En de wapens in deze oorlog van woorden zijn niet alleen de extreme termen, het zijn ook de eufemismen. Want terwijl de vermeende boosaardigheid van Israël door deze grote woorden steeds verder wordt opgeblazen, gebeurt met dreigementen tegen Israël het omgekeerde. Vrijwel elke uitspraak die betekent dat Israël vernietigd moet worden, krijgt een onschuldige betekenis.

‘From the river to the sea, Palestine will be free!’ Deze leus is een variant op de Arabische leus die luidt: ‘Van de rivier tot de zee zal Palestina Arabisch zijn.’ De Arabische slogan laat weinig te raden over: het is een oproep tot etnische zuivering of zelfs genocide. Maar de Engelstalige leus lijkt slechts op te roepen tot vrijheid, en daar kan toch niemand iets tegen hebben? Veel demonstranten zullen zich niet eens afvragen hoe die vrijheid bereikt moet worden en wat daarvoor tussen de rivier en de zee zou moeten veranderen.

Net zo verhullend zijn de oproepen tot intifada. Demonstranten kunnen de bloeddoordrenkte betekenis van dit woord negeren, en doen alsof het slechts een oproep is tot verzet tegen onderdrukking. Zelfs bij de kreet ‘Globalize the intifada!’ kunnen activisten nog stellen dat die betekent dat iedereen overal op moet komen voor verdrukte Palestijnen, al maken moorden op Joden duidelijk wat de werkelijke betekenis van wereldwijde intifada is.

Bij de keurige VPRO dook in januari 2026 de term ‘ontmantelen’ op. In een interview van Nadia Moussaid met Midden-Oosten-analist Mouin Rabbani zei Rabbani: ‘Met een genocidaal apartheidsregime hoor je geen vrede te stichten, die hoor je te ontmantelen.’

Hij wilde nog wel onderscheid maken tussen ‘het regime’ en ‘de Joden die daar nu wonen,’ wat in feite suggereerde dat die Joden er straks niet meer zullen wonen. Moussaid verzuimde te vragen of hij pleitte voor etnische zuivering. En ze knikte instemmend toen hij zei: ‘Met zionisme kan je geen langdurige vrede stichten.’ Ze had hem kunnen vragen waarop hij dat baseerde. Het is niet alsof Israël decennialang elke vredesovereenkomst weigerde, dat waren toch echt de Arabische landen.

Maar Moussaid had er blijkbaar geen enkele behoefte aan om de beweringen van Rabbani te toetsen. Zij sprak hem ook niet tegen toen hij stelde dat zionisme gewelddadig en racistisch zou zijn, wat weer schuiven met een definitie was. Zionisme is het nationalisme van de Joden: het streven naar een eigen staat, en sinds die staat er is, de wens om die staat te behouden.

Onderliggende betekenis

Dit stukje interview was kenmerkend voor de oorlog met woorden. De extreme termen – ‘volkerenmoord’, ‘genocidaal’, ‘apartheid’, ‘regime’ – klonken als vaststaande feiten. Het woord zionisme kreeg een zwaar negatieve lading, en de vernietiging van Israël – ‘ontmanteling’ – kon luchtig besproken worden als een volstrekt redelijke mogelijkheid.

Eigenlijk is de term ontmanteling goed te vergelijken met de term Endlösung. Als we die term nu horen, huiveren we, omdat we weten wat de nazi’s ermee bedoelden: de vernietiging van het Joodse volk. Maar oorspronkelijk had dit woord helemaal niet zo’n verschrikkelijke betekenis. Het betekende gewoon eindoplossing, definitieve oplossing. Het was een verhullende term om te voorkomen dat er te veel weerstand tegen het plan zou zijn.

Onder het mom van…

En als we het toch over verhullende termen hebben, wat dacht u van de term ‘Israëlkritiek’? Anno 2026 is het volkomen geaccepteerd om eindeloos ongefundeerde beschuldigingen tegen Israël te verkondigen, en dan te zeggen dat kritiek op Israël moet kunnen. Dat rechtvaardigt onder meer boycots van Israëlische universiteiten, al hoeven universiteiten van werkelijk kwaadaardige regimes zich over boycots geen zorgen te maken.

Nog zo’n woord: ‘antizionisme.’ Zanger Douwe Bob trad niet op voor Joodse kinderen omdat hij ergens ‘zionisme’ had zien staan, en sinds 7 oktober 2023 had hij ‘geleerd’ dat zionisme slecht is. Vanwege antizionisme is het nu mogelijk om Joodse evenementen te boycotten zonder dat iemand dat antisemitisme mag noemen. Zelfs geweld tegen Joden kan hierdoor vergoelijkt worden. Rapper Bob Vylan riep in Paradiso op tot een jacht op zionisten, en kwam ermee weg omdat het OM meeging in de redenering dat hij geen Joden had bedoeld.

Iedereen die nu het nieuws over de oorlog tegen Iran volgt, zou moeten beseffen hoe verwrongen ons beeld van de situatie in het Midden-Oosten al was voordat de eerste bom viel. En wie oplet ziet nog dagelijks hoe de duiders in gerespecteerde media deze taaloorlog voortzetten.

Onlangs bij Nieuwsuur wist Erwin van Veen (Clingendael) nog te vertellen dat de oorlog tegen Iran een tragedie van de eerste orde was. Dit zei hij nadat hij voor Israël de volgende bewoordingen had gebruikt: ‘nietsontziend’, ‘genocidaal’, ‘verwoestend’, ‘militair keihard erop slaan’, ‘roekeloos avontuur’. De motieven van Israël om dit ‘Dood aan Israël!’-regime aan te vallen, reduceerde hij tot de wens van Benjamin Netanyahu om strafrechtelijke vervolging te ontlopen.

Duiders als Van Veen zullen zelden of nooit – waarschijnlijk nooit – de genocidale dreigementen van de vijanden van Israël noemen. Deze dreigementen zijn een oude traditie die tot op de dag van vandaag wordt voortgezet, maar helaas is het verhullen van deze oorlogstaal ook een oude traditie bij vrijwel alle Midden-Oostendeskundigen die optreden in onze media.

Inprenting

En omdat de betrouwbaar geachte media elkaar op dit dossier niet tegenspreken en steevast dezelfde deskundigen opvoeren, krijgen Nederlanders dagelijks ingeprent wat zij over Israël behoren te denken. In de massale Rode Lijn-demonstraties liepen niet alleen extremisten mee, maar ook talloze argeloze burgers die oprecht geloofden wat op hun spandoeken stond. En hun onwetende activisme blijft niet zonder gevolgen.

De taaloorlog rond het Israëlisch-Arabisch conflict maakt gewapende actie tegen de zogenaamde schurkenstaat Israël langzaam acceptabel. En in het verlengde daarvan verandert iedereen die niet meegaat in deze demonisering in een zionist waarop gejaagd mag worden.

De gevaarlijkste oorlog tegen Israël is de taaloorlog.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Er wordt tegen Israël een gevaarlijke taaloorlog gevoerd verscheen eerst op Wynia's Week.

Je kunt het heden alleen begrijpen als je tenminste een globaal idee hebt van wat aan dat heden vooraf ging. Helaas zijn velen nogal selectief in het herinneren. Bepaald onrecht – slavernij, de Nakba, kolonialisme – moet bijna obsessief herinnerd en ‘goedgemaakt’ worden, ander onrecht mag niet of nauwelijks bestaan. In het terugdenken en vooruitkijken dacht ik vooral aan een onrecht in Nederland waar niet van geleerd is, en dat nog steeds doorgaat. Een onrecht dat onze toekomst als land zal bepalen.

Een zorgvuldig aangekweekt afgrijzen

In 2021 deed ik een poging om dat onrecht onder de aandacht te brengen. Het was natuurlijk niet politiek correct, en de woorden die ik nodig had om het te omschrijven waren al taboe verklaard. Onderschat de definitiemacht van de gevestigde orde niet. Wie de betekenis van woorden vaststelt, wie de heilige huisjes op mag richten en de taboes mag bepalen, kan morele superioriteit claimen en het dominante narratief handhaven.

Het onrecht dat ik onder de aandacht wilde brengen kwam voort uit de derde demografische transitie. Zegt u dat niets? Ik zal het uitleggen. De derde demografische transitie is een concept uit de demografie dat verwijst naar ingrijpende veranderingen in de bevolkingssamenstelling door internationale migratie, bovenop eerdere demografische veranderingen. Als u dat nog steeds niets zegt, er zijn mensen die er een simpele term voor bedacht hebben: omvolking. Als u nu in afgrijzen dit artikel weg wilt leggen, besef dan waar uw afgrijzen vandaan komt: dat is zorgvuldig aangekweekt.

Wetenschappers, politici en opiniemakers hebben met grote toewijding gewerkt aan het taboeïseren van deze term, waarmee ze op de korte termijn succesvol zijn geweest in het monddood maken van mensen die slachtoffer werden van dit onrecht. Op de lange termijn helpen ze hierdoor dit onrecht in stand te houden.

Overigens zal ik voor de zekerheid maar meteen mijn bewijs van goed gedrag overhandigen: ik heb altijd gewezen op het feit dat niet alleen inheemse Nederlanders hier slachtoffer van werden, maar ook immigranten. En natuurlijk heb ik de complottheorieën die de censuurliefhebbers hier graag aan verbinden altijd verworpen. De strijd om dit woord is een klassenstrijd, maar dankzij de succesvolle framing beseffen velen dit niet meer.

Schilderswijk

Zelf ben ik geboren in de Haagse Schilderswijk en ik weet uit eigen ervaring wat daar gebeurd is, vandaar dat ik deze wijk als onderwerp voor mijn eerste boek koos. Voor zover ik weet ben ik nog steeds de enige in Nederland die de moeite heeft genomen om te documenteren hoe de omvolking van een wijk tot stand kwam. En dat terwijl zoveel Nederlandse wijken dit lot al ondergingen, en nog veel meer wijken nu in ditzelfde proces zitten. Het was dan ook niet voor niets dat het slothoofdstuk van mijn boek de titel droeg ‘Scenario voor Nederland?’

Hierbij een citaat uit dat slothoofdstuk: ‘Met dit boek wil ik een monument oprichten voor al die mensen die vertrapt zijn en niet gehoord werden. Daarnaast wil ik de angst van veel Nederlanders voor verdere omvolking bespreekbaar maken. En vooral wil ik de onderliggende patronen zichtbaar maken. Mensen staren zich vaak blind op de deelproblemen: criminaliteit, segregatie, discriminatie of extremisme. Maar al deze zaken worden een probleem omdat er in de kern van onze democratie iets mis gaat. Wat is die kern?’

Democratie

Het oprichten van dat monument is gelukkig geslaagd. Talloze lezers uit het hele land schreven mij ontroerende brieven met hun eigen verhalen, en nog steeds druppelen reacties binnen van mensen die dankbaar zijn om verwoord te zien wat zij meemaakten. Maar het bespreekbaar maken van de angst voor verdere omvolking? Dat bleek kansloos te zijn. De taboes wegen zwaarder, en bovendien zou het werkelijk aanpakken van dit onrecht te pijnlijk zijn voor de Nederlandse gevestigde orde. Het zou om te beginnen erkenning van gemaakte fouten vergen, vervolgens zou het werkelijk bijsturen van bestaand beleid strijdig zijn met de belangen van deze mensen, en tenslotte zou dit alles Wilders in de kaart spelen.

Het was niet voor niets dat ik in datzelfde citaat schreef over de onderliggende patronen. In de kern van onze democratie gaat iets mis, en dat ‘iets’ is nog steeds en steeds erger mis aan het gaan. Eigenlijk is het twijfelachtig of we nog een democratie hebben. Degenen die in onze politiek en media het hardst roepen dat zij de ware democratie verdedigen – nog zo’n stukje definitiemacht – verdedigen niet de democratie, maar een systeem waarin hun kaste altijd aan het langste eind trekt.

Eduard Bomhoff schreef onlangs een behartenswaardig stuk over de manier waarop de Raad van State voorkomt dat democratisch gekozen anti-establishment partijen iets kunnen veranderen aan de koers van dit land. Eerder was bij Bart Nijman al een uitgebreid overzicht te lezen – gebaseerd op een scherpe twitterdraad van EO-journalist Hildebrand Bijleveld – waaruit duidelijk werd hoe de gevestigde orde had weten te voorkomen dat het ‘populistenkabinet’ iets voor elkaar zou krijgen. Ondanks alle – deels terechte – verwijten over incompetentie bij de kersverse regeringspartijen, was dergelijke incompetentie bij de oude partijen nooit zo’n probleem. Blijkbaar is de macht achter de schermen bepalender voor succes dan de competentie van bewindslieden.

Is dit democratisch? Nee. Is dit in het landsbelang? Ook niet. Het is wel in het belang van degenen die vanachter die schermen een ijzeren greep houden op het beleid. Hun mening kunnen we dagelijks lezen en beluisteren via officiële kanalen en via gedienstige media. De mantra’s over onze pluriforme media kunnen niet verhullen dat elke Nederlander feilloos weet wat de ‘juiste’ mening is over een grote verscheidenheid aan onderwerpen, zoals het klimaatbeleid, de EU, Trump, de Palestijnse kwestie, en in het bijzonder de gevolgen van grootschalige immigratie uit landen die cultureel op grote afstand staan.

Islamisering

Dat wil niet zeggen dat in de gevestigde media de gevolgen van de islamisering van Nederland (ai, alweer een besmet woord…) nooit aan de orde komen. NRC en Nieuwsuur hebben al meerdere keren verslag gedaan van zorgwekkende ontwikkelingen in het islamitisch onderwijs, zowel bij Koranscholen als bij het groeiende aantal islamitische scholen. Toch blijft deze verslaggeving zonder gevolgen. De verontwaardiging laait even op… en ebt weer weg. Diversiteit is immers heilig verklaard, en een kritische blik op de islam geldt al snel als bekrompen.

En waar sommige echte journalisten binnen deze media af en toe grondig onderzoek doen naar dergelijke misstanden, verdrinken hun verontrustende bevindingen in de stroom van feelgood-berichten van collega’s die het blijkbaar als hun missie zien om de islam te promoten. Dit varieert van eindeloze empathische verhalen over de Ramadan tot regelrechte bekeer-tv bij de NPO.

Ahmed Al-Ahmed

De sussende geluiden over ‘niet alle moslims’ hebben weinig met de realiteit te maken. Ja, er zijn goede moslims, denk maar aan Ahmed Al-Ahmed die met gevaar voor eigen leven een jihadist ontwapende die bezig was Joodse bezoekers van een Chanoekafeest af te slachten. Zijn daden zijn uitbundig gevierd in westerse media, en terecht. Het is de vraag of diezelfde media ook verslag doen van de bedreigingen die Al-Ahmed kreeg van medemoslims die hem als verrader beschouwen. Vaak horen we dat een minderheid het voor de meerderheid verpest, maar soms lijkt het alsof het eerder andersom is: de meerderheid die het voor een minderheid verpest.

Overmatige tolerantie

Want het gaat niet alleen om moslims die oververtegenwoordigd zijn in de criminaliteit, het gaat juist vaak om moslims die op het eerste gezicht keurige burgers zijn, maar voor wie de westerse waarden niet tellen. Vorige week besprak ik de indoctrinatie van islamitische kinderen in Nederland met ideeën die lijnrecht tegenover onze westerse waarden staan. Degenen die deze kinderen indoctrineren, doen dat keurig binnen de kaders van onze democratische rechtsstaat, die hen daar alle ruimte voor geeft.

Zoals ik in mijn boek over de Schilderswijk liet zien, heeft Nederland vanaf het allereerste begin geweigerd om aanpassing aan die westerse waarden te eisen. Dit citaat is van een Haags CDA-raadslid in 1977: ‘Wij zijn van mening dat de vrijheid van immigranten om hun eigen leefwijze aan te houden en hun eigen cultuur te beleven zoveel mogelijk moet worden gerespecteerd. Het kan zeker niet de bedoeling zijn onze eigen cultuur aan hen op te dringen.’

Dit was destijds de gangbare opvatting, en helaas zit deze overtuiging nog steeds diep bij veel leden van onze gevestigde orde. Zelfs als men inmiddels met de mond belijdt dat nieuwkomers zich aan moeten passen – D66 won er net de verkiezingen mee – dan nog gelooft men diep van binnen in cultuurrelativisme. Alsof het imperialistisch, neokoloniaal of racistisch zou zijn om westerse waarden superieur te vinden.

Westerse waarden

En dat terwijl deze mensen in feite heel goed beseffen dat onze westerse waarden wel degelijk superieur zijn. Dit is vooral te merken als streng christelijke Nederlanders die waarden naar hun mening niet (voldoende) huldigen; dan regent het veroordelingen vanuit precies dezelfde kaste die verlegen zwijgt als islamitische Nederlanders in gebreke blijven.

Heb als zwaar gereformeerde niet het hart om homoseksualiteit zondig te vinden, want dan herinnert heel fatsoenlijk Nederland zich hoe belangrijk homorechten zijn. Maar discriminatie en zelfs agressie tegen homoseksuelen vanuit de islamitische gemeenschap veegt men liever onder het tapijt. Hetzelfde geldt voor de gelijkheid van man en vrouw. Dezelfde lieden die de SGP bespotten vanwege het vrouwenstandpunt van deze partij, zijn uitermate tolerant als het gaat om de verplichte hoofddoek bij islamitische meisjes en vrouwen. Er zijn onder hen zelfs mensen die beweren dat het dragen van de hoofddoek een uiting van feminisme is.

Uit alles blijkt dat deze witwassers van de islam wel degelijk het belang beseffen van vrouwenrechten, homorechten, vrijheid van meningsuiting en gelijkheid voor de wet. Totdat de islam in beeld komt. Dan valt vrijheid van meningsuiting ten prooi aan de lange tenen van radicale moslims – geen Mohammedcartoons! – en blijkt niet iedereen even gelijk voor de wet. In feite zijn deze cultuurrelativisten zelf de grootste bedreiging voor onze democratie. Zij verhinderen de meerderheid van Nederland om democratisch de koers van ons land te bepalen, en zij leveren de westerse waarden in als die de islamitische waarden in de weg zitten.

Leren van het verleden

Als wij nog iets willen behouden wat lijkt op een democratische rechtsstaat, zou alsnog serieus werk gemaakt moeten worden van wezenlijke integratie. Van het werkelijk huldigen van de westerse waarden en het afwijzen van waarden die daar strijdig mee zijn. Dat is al bijna een onmogelijke opgaaf na decennia van verwaarlozing, en als de instroom op deze manier doorgaat, is het helemaal hopeloos. Hiermee vertel ik natuurlijk niets nieuws. Maar Nederland heeft in feite geen nieuwe boodschap nodig, Nederland heeft nodig dat de antidemocraten die een koerswijziging in de weg staan deze blokkade stoppen.

Tot nu toe weigeren zij te leren van het verleden. Zij klampen zich aan elkaar en aan hun illusies vast, en leggen steeds dwingender hun narratief op als de enige acceptabele weergave van de realiteit. Zij weigeren zelfs te erkennen wat de recente Nederlandse geschiedenis is. Liever grijpen ze terug op een ver verleden waar ze zelf geen waarneembare relatie mee hebben, dan dat ze zich werkelijk rekenschap geven van wat hier de laatste vijftig jaar gebeurd is. En zolang ze hun ogen daarvoor sluiten, zullen ze er niet van leren. En zullen ze zich vastklampen aan het versteende systeem waarin zij en hun naasten het op dit moment nog goed hebben.

Dit suïcidale kortetermijndenken gaat ten koste van alle Nederlanders.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook straks in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Donateurs kunnen ook reageren op recente artikelen, video’s en podcasts en ter publicatie in Wynia’s Week aanbieden. Stuur uw reacties aan reacties@wyniasweek.nl Vergeet niet uw naam en woonplaats te vermelden (en, alleen voor de redactie: telefoonnummer en adres). Niet korter dan 50 woorden, niet langer dan 150 woorden. Welkom!

Het bericht Om de democratische rechtsstaat te behouden, moeten we onze westerse waarden werkelijk gaan huldigen en handhaven verscheen eerst op Wynia's Week.

Het is een mooi sprookje, maar het is in de loop der jaren doeltreffend onderuit gehaald door talloze grondige onderzoeken. Zo toonden Wouter Schakel en Daphne van der Pas in 2020 aan dat het Nederlandse beleid vrijwel volledig bepaald wordt door de bevoorrechte klasse van hoogopgeleiden. De rest van Nederland heeft weinig of geen invloed. Het is dus geen wonder dat veel Nederlanders zich niet vertegenwoordigd voelen, zoals het rapport van de Commissie Remkes in 2018 al uitwees.

Vinger op de zere plek

Toch hebben velen de mond vol van onze democratie, die blijkbaar beschermd moet worden tegen allerlei bedreigingen. Na de verkiezingsoverwinning van de PVV in november 2023 regende het bezorgde artikelen over de Grondwet en de grondrechten. Veelzeggend was een NRC-artikel van Folkert Jensma, die schreef wat volgens hem bedreigd werd: ‘het gedachtegoed dat de Grondwet belichaamt en daarmee de dominante politieke cultuur.’

Daarmee legde Jensma onbedoeld de vinger op de zere plek. Deze ‘dominante politieke cultuur’ is niet de democratie, maar het systeem waarin de bevoorrechte klasse van hoogopgeleiden het beleid bepaalt. Volgens vertegenwoordigers van die klasse is dit de ware democratie, en die moet met alle middelen beschermd worden tegen dat deel van het volk dat er nog primitieve ideeën op nahoudt over gelijke rechten en gelijke inspraak voor iedereen.

In deze ware democratie was het in 2023 ondenkbaar dat de leider van de grootste partij – anderhalf keer zo groot als de tweede partij – de premier zou leveren, want zijn naam was Geert Wilders. Bij partijleiders van de VVD, het CDA, D66 of GroenLinks-PvdA zou dat geen punt zijn geweest, want die zijn wél acceptabel. Zelf schendingen van de Grondwet – denk aan het toeslagenschandaal – hebben deze partijen niet ongeschikt gemaakt om de premier te mogen leveren.

De weerstand tegen de PVV ging zelfs zó ver dat de partij pas een coalitie kon vormen na het ondertekenen van een verklaring over rechtsstatelijkheid. In die verklaring stonden grote woorden over ‘het waarborgen van de Grondwet, de grondrechten en de democratische rechtsstaat’. Natuurlijk werd de nadruk gelegd op maatregelen die de PVV wilde nemen tegen de islam en tegen criminaliteit, maar het is opvallend dat de verklaring ook sprak over het respecteren en beschermen van ‘instituties die de rechtsstaat dragen’.

Sommige instituties zijn zo langzamerhand heilig verklaard. Toen vicepremier Mona Keijzer (BBB) het waagde om een advies van de Raad van State naast zich neer te leggen, werd zij om de oren geslagen met zware termen als ‘constitutioneel/rechtsstatelijk vandalisme’ (emeritus hoogleraar Aalt Willem Heringa, Montesquieu Instituut), ‘ondermijning van de rechtsstatelijkheid’ (John Bijl, directeur Periklesinstituut), en ‘ongehoord verkiezingspopulisme’ (hoogleraar staatsrecht Wim Voermans).

Wie deze termen hoort, zou denken dat Keijzer iets vreselijks had gedaan. Maar waar ging het eigenlijk over? De minister wilde een voorrangsregeling voor statushouders afschaffen waardoor de wachttijden voor sociale huurwoningen ver zijn opgelopen. Zij maakte een andere politieke keuze dan de Raad van State. Dat de Raad dit ongrondwettelijk noemde, is een mogelijke interpretatie, maar de minister ziet dat anders.

Rechtsstatelijkheid als verkiezingsleus

Natuurlijk grepen politici van andere partijen dit aan om hun eigen ‘rechtsstatelijkheid’ nog wat op te poetsen en zich af te zetten tegen de gebrandmerkte concurrent. Zoals Henri Bontenbal (CDA) tegen NU.nl zei: ‘Ik zie bewindspersonen die constant in talkshows de grenzen van de rechtsstaat opzoeken en als bewindspersoon nota bene de Raad van State onder de bus gooien.’ Die Mona Keijzer toch. Gelukkig maar dat Henri Bontenbal wél de Raad van State respecteert. Rechtsstatelijkheid als verkiezingsleus.

Inmiddels mengde de Nederlandse Orde van Advocaten (NOvA) zich in de verkiezingsstrijd, met een rapport over de programma’s van de politieke partijen. Sinds 2012 onderwerpt de advocatenorde bij elke verkiezing de programma’s aan een rechtsstatelijke toets. En dit keer was volgens hen bij twaalf van de vijftien partijen sprake van voorstellen ‘die strijdig zijn met beginselen van rechtsstatelijkheid’. Inmiddels is DENK weer in genade aangenomen, waardoor nu volgens de orde vier partijen ‘binnen de grenzen van de rechtsstaat’ blijven.

Wie het overzicht bekijkt dat NRC hierover publiceerde, zal meteen iets opvallen. Als de partijen nauwkeurig van politiek links naar politiek rechts gerangschikt waren, zou dat vrijwel dezelfde volgorde opgeleverd hebben. Zoals Wim Voermans tegen één van de opstellers van dit rapport zei: ‘Het rapport staat vol met allerlei dingen die volgens mij helemaal niks met rechtsstaat te maken hebben. U juicht programma’s toe die meer overheidsbemoeienis, meer regulering, en meer regie op de markt hebben. Dat krijgt dan een dikke groen. Wat heeft dat met de rechtsstaat te maken?’

Daar sloeg Voermans de spijker op de kop. De politieke kleur van de partijen leek bepalender voor hun score dan de voorstellen die ze deden. Inmiddels hebben diverse mensen twitterdraadjes gemaakt en stukken geschreven, waaruit blijkt dat de orde nogal selectief te werk is gegaan. De advocaten hebben vooral groene vinkjes gegeven hebben aan partijen waarmee zij zich blijkbaar verwant voelen, en rode vinkjes aan partijen die hen tegenstaan. Soms voor precies dezelfde punten.

Tegelijkertijd claimen deze mensen dat zij de autoriteit zijn op dit gebied. Zij zijn de ‘experts’ die beoordeeld hebben of partijen wel binnen de grenzen van de rechtsstaat blijven. En hun rapport wordt door veel media als gezaghebbend gepresenteerd. Maar zoals Wim Voermans waarschuwde: ‘Als je van de rechtsstaat een soort speelbal maakt van een politieke minderheid – of een politiek correcte minderheid – die dat de hele tijd inroept voor mogelijkerwijs hun eigen belangen, dan maak je de rechtsstaat politiek.’

Kiezersrevolte

Is dit niet wat al veel langer gaande is? De bevoorrechte groep die alles zo goed voor elkaar had, is een koers gaan varen die steeds meer weerstand opriep. Degenen die zich niet vertegenwoordigd voelden, kregen steeds meer te maken met de gevolgen van dat beleid. De belofte van democratie was zo sterk, dat deze mensen bleven proberen om via de stembus invloed te krijgen. Maar al hun pogingen liepen dood op het machtsmonopolie van de bevoorrechte klasse.

Twee jaar geleden was de onvrede zo hoog opgelopen dat er een ware kiezersrevolte plaatsvond. In maart 2023 werd BBB uit het niets de grootste partij bij de Provinciale Statenverkiezingen. In november 2023 boekte de PVV een overwinning die geen peiling had voorzien. Maar het resultaat was geen regering die eindelijk een koerswijziging kon bewerkstelligen, het resultaat was een patstelling tussen de officiële macht en de macht van al die instituties waar de bevoorrechte klasse het nog steeds voor het zeggen had.

Hoe meer de machteloosheid van de nieuwe regering bleek, hoe harder gestreden werd over de schuldvraag. Lag de mislukking aan het amateurisme van de regeringspartijen? Lag het aan de tegenwerking vanuit het establishment? Voor allebei zijn argumenten aan te voeren, maar het sterkste argument is toch wel dat blunderende klunzen in vorige regeringen nog altijd meer voor elkaar kregen dan tamelijk competente bewindslieden in dit kabinet. Onderschat de macht achter de schermen niet.

Angst voor echte democratie

Wie even nadenkt, weet wat een belangrijk aspect van die macht achter de schermen is: het is de autoriteit van de gevestigde orde. Het is de structuur van de Nederlandse democratie, die gezag heeft uitbesteed aan instituties die boven de burger staan. Die structuur is onmisbaar. In een moderne maatschappij is het niet meer mogelijk om met elkaar op het dorpsplein de zaken te regelen, we hebben een fijnmazige organisatie nodig. Maar die organisatie, die hiërarchie, brengt met zich mee dat mensen macht krijgen als ze op de juiste plek zitten.

Degenen die zich in die macht bedreigd voelen – bijvoorbeeld door groeiende politieke invloed van de ‘verkeerde’ mensen – hebben de instrumenten voor het grijpen. Zij hebben de kennis en de macht, zij hebben de autoriteit. Zij kunnen ervoor kiezen om kritischer op de aanstormende populisten te zijn dan ze ooit geweest zijn op de politici van de gevestigde partijen. Mark Rutte was dan wel een aalgladde opportunist, maar hij was nooit een bedreiging voor de status quo. De populisten zijn dat wel.

De plotselinge liefde voor rechtsstatelijkheid lijkt meer op angst voor echte democratie dan op bescherming van de democratische rechtsstaat.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Rechtsstaat versus democratie (1): de linkse partijdigheid van de gevestigde orde zit burgers steeds vaker in de weg verscheen eerst op Wynia's Week.

Wat is woke eigenlijk?

Hofhuis: ‘Woke is een cocktail van ideeën, bijvoorbeeld vanuit het marxisme en het postmodernisme, en dat maakt het lastig te definiëren. Toch vallen bepaalde zaken wel op. Zo spreekt Eric Kaufmann – een Canadese professor politicologie – over de heiligverklaextremering van historisch benadeelde groepen bij woke. Dat leidt tot een sterke ambitie om dat historische onrecht recht te zetten, via de hooggestemde idealen van diversiteit, equity en inclusie, met ingrijpende controle van bovenaf. Bij woke ligt dus niet de focus op mensen goed onderwijs bieden waardoor ze  beter in staat worden zichzelf te redden – het oude verheffingsideaal – maar ligt de focus op sturing van bovenaf, waarbij woke totalitaire trekjes ontwikkelt.

‘Verder heeft het iets religieus. De Duitsers spreken wel van een Ersatzreligion, een vervangende religie. John McWhorter – een zwarte Amerikaanse intellectueel – noemde het ook een religie, in zijn boek Woke Racism: How a New Religion Has Betrayed Black America. Dat religieuze blijkt ook uit een verlangen naar zuiverheid. ‘Wij gaan Gods staat op aarde creëren.’ Maar als mensen zo hoog, zo utopisch inzetten, weet je eigenlijk wel al dat het onaangenaam gaat worden. Zoals Karl Popper zei: “The attempt to make heaven on earth, invariably produces hell.”’

Is extremisme een onvermijdelijk aspect van woke?

‘Niet iedereen die zich woke noemt, zit er op dezelfde manier in. Je hebt ook van die goedbedoelende PvdA’ers die denken: de civil rights movement was goed, en dit is gewoon de volgende stap. Maar als het gaat om die DEI-idealen (diversiteit, equity, inclusie) is radicalisering bijna onvermijdelijk. Dat kom door die utopische ambities, en het heeft ook te maken met een drogreden, gerelateerd aan equity, de tweede letter van DEI.

‘Die drogreden is dat ongelijke uitkomsten per definitie te wijten zijn aan discriminatie en racisme. Het is zelfs zo dat discriminatie en racisme vaak al ‘bewezen’ worden uit het feit dat er ongelijkheid is, terwijl er natuurlijk veel meer factoren meespelen. Dat ‘onrecht’ moet dan bestreden worden om equity – vaak vertaald als gelijke uitkomsten – te bereiken. Maar daarvoor moet je mensen in hokjes indelen, en permanent controleren dat mensen uit verschillende hokjes op de juiste manier gerepresenteerd worden. Dat kan bijna niet anders dan totalitair worden.

‘Wat je ook ziet in de woke-beweging is een erfenis van marxisme: een tegenstander is niet een andersdenkende waarmee je een open discussie aangaat, maar iemand die staat voor belangen die onderdeel zijn van het onderdrukkende systeem. Alles wordt gedefinieerd door de belangen in het machtsconflict.

‘Een wrange ironie van de woke-beweging is dat die een deel van zijn populariteit ontleent aan het feit dat mensen terecht racisme onaangenaam vinden, maar door die hokjesmentaliteit denken ze zelf enorm vanuit ras. Ze maken ras tot centrale identiteit, en komen uit op dingen die veel op racisme lijken. Denk bijvoorbeeld aan ‘white culture’ en ‘het witte perspectief’, dat zijn ideeën die je ook bij de nazi’s zag, maar dan benaderd vanaf de andere kant. Ook interessant is dat ze vaak tegen assimilatie zijn, of dat de ene raciale groep cultuuritems van een andere groep overneemt, de zogenoemde cultural appropriation. Daar waren de nazi’s ook tegen.’

Na 7 oktober 2023 werden grote delen van de woke-beweging anti-Israël, en zelfs antisemitisch. Hoe kijk jij daar tegenaan?

‘Er spelen meerdere dingen. Woke heeft veel uit het marxisme overgenomen, zoals het scherpe onderscheid tussen onderdrukkers en onderdrukten. In het conflict tussen Israël en de Palestijnen worden de zionisten – wat dus vrijwel alle Joden zijn – als onderdrukkers beschouwd. En dan wordt het heel moeilijk om nog te zien dat antisemitisme ook een vorm van onderdrukking is, dat ook Joden slachtoffer van racisme kunnen zijn.

‘Een ander probleem van de woke-beweging is dat hun idealen natuurlijk heel vaak conflicteren met opvattingen van moslims. Bijvoorbeeld als het gaat om seksuele vrijheid van vrouwen of homo’s, of toxische mannelijkheid binnen de islamitische wereld. Dat is een pijnpunt waar ze voortdurend mee worstelen. Dus ik denk ook dat er een soort blijdschap was, van: “Hier zijn we het een keer eens! Hiervoor kunnen we samen de straten op.” Ik heb ook wel verslagen gelezen waarin mensen schreven: “Wat een geweldig gevoel om hier met al die moslims samen hetzelfde te delen.”’

In De Groene Amsterdammer stoorde theatermaakster Naomi Velissariou zich aan schooljuffen die zich tijdens een activiteit als heksen verkleedden. Wat vind jij daarvan?

‘Wat die juffen doen is de heks als een toch wat komische figuur neerzetten. En wat interessant is: dat beeld van de heks als een soort sprookjesfiguur – wel gevaarlijk, maar niet al te serieus – dat ontstond pas in de zeventiende eeuw. En dat viel samen met het verval van de heksenjachten. Want heksenjachten vonden plaats vanuit de gedachte dat heksen echt gevaarlijk zijn, dus toen die ontspanning ontstond, was het met heksenvervolging snel gedaan.

Daarom denk ik ook dat het nogal ironisch is dat mensen hier zo dwingend over zijn. Alles moet voor de juiste samenleving precies op onze manier, en voor deze sprookjesfiguur, de heks, is geen ruimte meer. Dan krijg je die extreme serieusheid, die wens naar een soort zuiverheid. En dat is nu net de houding die tot heksenvervolgingen leidde. Niet die sprookjesfiguur. Die maakte er juist een einde aan.’

Denk jij dat woke is gekaapt door een vooraanstaande culturele elite, zoals de Amerikaanse socioloog Musa al-Gharbi stelt?

‘Dit klinkt een beetje als: het “echte” communisme is nog niet geprobeerd. Tegelijkertijd wijst hij wel op iets interessants: namelijk dat woke een beweging is die zich sterk profileert als opkomen voor de onderdrukten, maar die tegelijkertijd juist populair is geworden bij het ultieme establishment. Waarom gebeurt dat? Daar zijn meerdere analyses over.

‘Ten eerste de klassiek marxistische analyse. Een linkse beweging zou voor wezenlijke economische verandering kunnen zorgen en daarmee een bedreiging kunnen zijn voor de belangen van de heersende kapitalistische klasse. Dan is woke een handige variant van links. Je kunt wat uiterlijke kenmerken overnemen en daarmee het juiste imago creëren zonder dat echte verandering nodig is. Dus wel pronouns gebruiken, maar niet het minimumloon verhogen. Tegelijkertijd worden onderlinge tegenstellingen binnen de economisch arme klasse, zoals kleur, juist opgepookt.

‘Een andere analyse is dat een elite altijd nieuwe manieren zoekt om zich te onderscheiden. Een Franse socioloog, Pierre Bourdieu, heeft daar een interessant boek over geschreven: La distinction. De elite handhaaft haar exclusiviteit door telkens nieuwe hoepeltjes te creëren waar je doorheen moet springen. Wie dat niet kan, is geen echte elite. Het gaat dan om steeds weer nieuwe hypes rond triviale dingen die heel belangrijk worden gemaakt. Je zou woke taalgebruik als zo’n hoepeltje kunnen zien.

‘Dan is er nog een verklaring die afkomstig is uit de evolutietheorie: the handicap principle. Denk bijvoorbeeld aan een pauwenstaart, die is heel onhandig en maakt het moeilijker om te overleven. De evolutionaire verklaring voor zo’n kostbare handicap is, dat het een signaal is om te laten zien: kijk eens, ik ben zo fit, dat ik me deze handicap kan veroorloven! Zo kun je kijken naar blanke mannen als journalist Joris Luyendijk of hoogleraar Casper Albers die woke-denken omarmen en zich afzetten tegen ‘witte’ mannen, dus tegen de categorie waar zij zelf bij horen. Daarmee adverteren zij hun eigen sterke maatschappelijke positie, zij kunnen zich deze handicap van anti-blanke retoriek en beleid veroorloven. Voor blanke mannen uit de lagere middenklasse is dat veel te riskant.’

In haar HJ Schoo-lezing van 2022 noemde Dilan Yeşilgöz woke een bedreiging voor de democratische rechtsstaat. Hoe denk jij daarover?

‘Niet iedereen die zichzelf woke noemt is gevaarlijk, maar in de kerngedachtes van de beweging zitten wel fundamentele gevaren. Zo kunnen deze mensen vaak niet verdragen dat er andersdenkenden zijn. Dat zie je ook in de wetenschap gebeuren, dat ze gewoon geen expliciete tegenstemmen verdragen. Niet in debat willen gaan bedreigt natuurlijk de democratische orde waarin pluralisme heel belangrijk is.

‘Een ander risico is de verabsolutering van dat diversiteit- en inclusie-ideaal. Samenlevingen hebben niet alleen diversiteit nodig, maar ook gemeenschappelijkheid. Dat is zo’n beetje het oudste sociologische inzicht: je hebt gemeenschappelijke symbolen, een gemeenschappelijke cultuur nodig om als samenleving te kunnen functioneren. Dat betekent dat een samenleving ook buitensluiting nodig heeft: niet iedereen op aarde kan er zomaar onderdeel van uitmaken. Immigratie gecombineerd met het loslaten van een duidelijke aanpassingspolitiek erodeert dat fundament.’

Waarom zijn de reacties op woke vaak zo extreem?

‘Nu woke voortdurend benadrukt dat “wit zijn” fundamenteel is voor je (negatieve) identiteit, gaan mensen hun blanke huidskleur op een positieve manier omarmen. Ik heb er vaak discussies over gehad. Eigenlijk erkent iedereen wel dat er bij woke excessen zijn, maar wat bij voorstanders altijd op die erkenning volgt is: in de kern is het een goede beweging, en die extremen zijn nodig om de meute de goede kant op te trekken. Maar volgens mij is dat helemaal niet de uitkomst hiervan. Een veel logischer uitkomst is polarisatie; dat mensen gewoon zo woedend worden van woke, dat ze op steeds extremere antikrachten gaan stemmen.

‘In Nederland vind ik het nu echt zorgelijk dat er een soort triomfantalisme is, van: “Haha, de PVV krijgt met migratie niks voor elkaar!” Dan denk ik: als er een heel duidelijke democratische wens is bij een groot deel van de bevolking om meer grip op migratie te krijgen, en dat wordt via allerlei instituties gedwarsboomd, wat gebeurt er dan? Als mensen via democratische weg dingen niet voor elkaar krijgen, waar gaan ze dan voor kiezen? En als je vanuit een machtspositie oplegt dat alleen jouw ideologie meetelt, dan valt te verwachten dat na een machtswisseling de andere ideologie precies hetzelfde gaat doen. Zo van: nu wij de baas zijn, moeten jullie opeens je mond houden. En dat zie ik nu in de VS helaas gebeuren.’

Wat vind je van de tegenbeweging in de VS?

‘De Democraten zijn de laatste jaren echt ontspoord, dus een reactie was onvermijdelijk, maar ik maak me grote zorgen over Donald Trump. Je ziet dat een deel van de Amerikanen gewoon woedend is geworden op woke. En deels snap ik dat wel, want ik ergerde me ook vaak groen en geel. Maar die reactie is denk ik nog gevaarlijker. Welke kant gaat dat op?

‘Dat is wat we nu ook in Duitsland meemaken met de AfD. Ik ben blij dat in Duitsland de CDU nu eindelijk echt beweegt. Dus echt heeft gezegd: die politiek van Angela Merkel met asiel, daar nemen we afstand van, we gaan controle nemen over onze grenzen, we gaan het op een fundamenteel andere manier organiseren. Maar het is veel te laat! Dit had allemaal al eerder moeten gebeuren. Bovendien: wat als kiezers nu niet op de AfD zouden stemmen? Zou de CDU dan het huidige nogal rampzalige immigratiemodel gewoon in stand houden? Dat is de vraag. Het zou niet zo moeten zijn dat stemmen op radicaal rechts de enige manier is voor kiezers om iets te bewerkstelligen. En daar laat het politieke midden het te veel op aankomen.

‘En als je dan denkt aan de VS, dan zie je dat daar begin twintigste eeuw ook heel nare uitwassen waren omdat Amerikanen zich door te veel immigratie in hun identiteit bedreigd voelden. De Ku Klux Klan bereikte zijn hoogtepunt, en er waren ook keiharde aanvallen op Amerikanen van Duitse afkomst. Nu is er weer enorme immigratie in de VS, maar afgelopen decennia kwamen daar vanuit het establishment voortdurende verdachtmakingen over de eigen identiteit bovenop… Zo zijn gevaarlijke krachten opgeroepen.’

Is woke op de terugtocht?

‘Er komt meer weerstand tegen woke, maar dat wil niet zeggen dat woke echt terrein prijsgeeft. Aan de universiteiten is het in elk geval nog steeds een ideologie die nauwelijks tegenspraak krijgt. Een van de grote problemen is dat kritisch onderzoek naar woke bijna altijd buiten de subsidiepotjes valt. Ik heb nu twee jaar subsidie om onderzoek te doen naar hoe migratiegeschiedenis wordt gebruikt in het huidige migratiedebat, waarbij ik ook kritisch kijk naar woke perspectieven.

‘Maar ik ben de enige. Verder ken ik in de afgelopen tien, vijftien jaar niet één academische subsidie, noch een vaste aanstelling, voor onderzoekers die fundamenteel kritische vragen over woke aannames stellen. Zo vind ik het een enorme misstand dat iemand als dr. Jan van de Beek zijn middelen privaat bij elkaar moet sprokkelen. Ik ben het op punten met hem oneens, maar zijn onderzoek vormt een wezenlijke aanvulling op het debat. Zijn onderzoeksvragen zijn alleen ideologisch ongewenst en dus is er geen subsidie.’

Is er iets belangrijks wat we nog niet besproken hebben?

‘De positieve kanten van woke. Zo is door de MeToo-beweging Harvey Weinstein ten val gekomen, en ondanks de latere uitwassen met ‘believe the victim’ vind ik dat een goede zaak. En, als ik het even bij mezelf houd: woke overdrijft enorm de omvang van racisme, maar ik denk dat ik het vroeger ietsje onderschatte. Door de aandacht die daarvoor kwam, ging ik wel beseffen dat het een groter probleem is dan ik dacht. Maar het probleem met alles is: er zit wel iets positiefs in, maar het slaat meteen totaal door.’

Maaike van Charante is auteur van ‘Het verdriet van de Schilderswijk’ (2021)  en ‘Debat Ongewenst’ (2023).

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht ‘Een samenleving heeft gemeenschappelijkheid nodig, maar ook buitensluiting’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Dit sprookje heette Wikipedia, en het liep niet goed af. Want kennis is macht, en zodra de online encyclopedie van start ging, doken politiek gemotiveerde aasgieren er bovenop. Het resultaat is een site waarop veel te vinden is, maar waar gebruikers niet op kunnen vertrouwen. Hoe dit achter de schermen werkt, is de moeite waard om uit te leggen. Maar laten we eerst eens voor de schermen kijken.

Jan van de Beek

De lezers van Wynia’s Week zullen wel weten wie dr. Jan van de Beek is en welk onderzoek hij heeft gedaan naar immigratie in Nederland. Iedereen die zijn werk en de felle discussies daarover een beetje gevolgd heeft, zou de Wikipediapagina over hem eens moeten lezen, en dan vooral het tabblad overleg. Bovenaan de pagina staat namelijk: ‘De neutraliteit van dit artikel wordt betwijfeld’, en achter dit ambtelijke zinnetje gaat een felle strijd schuil.

De eerste keer dat ik deze Wikipediapagina las, viel ik van de ene verbazing in de andere. Zelfs in het tamelijk droge eerste deel vielen de zwaar gekleurde bronnen al op. Informatie over de levensloop van de wetenschapper kwam uit een stuk van notoir scheldkanon Sander Schimmelpenninck, uit een NRC-artikel met de suggestieve titel: Jan van de Beek: wie is deze rekenmeester van Radicaal Rechts? en uit een artikel uit De Standaard waarin Van de Beek als ‘een omstreden expert migratiedebat’ werd opgevoerd.

En toen was ik nog niet eens aangekomen bij het kopje kritiek waaronder Leo Lucassen(!) als expert werd geciteerd. Misschien herinnert u zich de afgang van socioloog Hein de Haas en historicus Leo Lucassen toen zij een artikel over het werk van Van de Beek schreven. De Volkskrant moest meerdere keren rectificeren, al weigerde deze kwaliteitskrant om een inhoudelijke weerwoord te plaatsen. Juist dit blunderartikel werd op Wikipedia als gezaghebbende bron aangehaald…

Wie alle verwikkelingen gevolgd heeft, zal zich daarnaast herinneren dat Peter Hein van Mulligen – hoofdeconoom van het CBS – Van de Beek uitmaakte voor cherrypickende charlatan. Na ophef in allerlei media moest Van Mulligen deze schandalige tweet verwijderen en bood het CBS namens hem excuses aan. Wikipedia vermeldde slechts de belediging van Van Mulligen, en niet de intrekking en de excuses.

Wijzigingen

Kortom: de hele pagina las als een slordig bij elkaar geveegde hoop roddels en laster. En dat terwijl Wikipedia steevast bovenaan in de zoekresultaten verschijnt als iemand bij Google de naam Jan van de Beek intypt. Inmiddels zijn andere redacteuren zich met deze pagina gaan bemoeien, en een aantal dubieuze zaken is weggehaald. De link naar het stuk van Schimmelpenninck is verdwenen, en ook de belediging van Van Mulligen is verwijderd. Wat u aan zult treffen als u de pagina nu bezoekt, durf ik niet te zeggen.

Betekent dit nu dat Wikipedia ‘dus’ goed functioneert? Dat uiteindelijk een gebalanceerd geheel ontstaat? Dat is wel een heel optimistische conclusie. Wie kan garanderen dat de wijzigingen niet worden teruggedraaid? Wie weet wat een activistische redacteur er morgen weer bij kan verzinnen? En bedenk dan dat deze Nederlandse ophef nog maar een kleine zaak is vergeleken bij zaken die wereldwijd spelen.

Linkse bias

Wikipedia lijkt grondig georganiseerd, maar alle regels en afspraken zijn vooral richtlijnen, en gebruikers kunnen die vrij eenvoudig omzeilen. Als vastberaden activisten zich verenigen, kunnen ze het door hen gewenste narratief doordrammen. Deze tactiek heeft zelfs een officiële naam – te vinden op Wikipedia – dit is namelijk POV pushing, waarbij POV staat voor Point Of View, gezichtspunt.

En wie zijn dan die POV pushers? Het lijken vooral linkse activisten te zijn. Larry Sanger – een van de oprichters van Wikipedia – heeft in de jaren na zijn vertrek meerdere interviews gegeven waarin hij vertelde hoe Wikipedia in zijn ogen ontspoord is. In een interview met Vice uit 2015 legde hij uit wat voor activisten hij binnen zag komen. ‘A lot of the behaviors that people associate with so-called social justice warriors today, I remember seeing back in 2001, 2002, with the new arrivals.’

Deze ideologisch gedreven stoottroepen zijn er de afgelopen decennia in geslaagd Wikipedia naar hun kant van het politieke spectrum te trekken. In juni 2024 kwam een studie uit die dit aantoonde. Mensen die visueel zijn ingesteld, zouden de studie zelf eens moeten bekijken, en dan vooral de vele grafieken en tabellen onder het kopje results. Daarin is aanschouwelijk gemaakt hoe positief of negatief politiek links en rechts besproken worden in de online encyclopedie.

Alles wat links was, kreeg de kleur blauw, alles wat rechts was, de kleur rood. Het ging om Amerikaanse politici, rechters en journalisten, maar ook om wereldleiders, politieke standpunten, en linkse en rechtse media. De plaatjes tonen telkens hetzelfde beeld: hoe blauwer, hoe positiever; hoe roder, hoe negatiever. Alleen Britse parlementsleden bleken vreemd genoeg niet op hun politieke kleur beoordeeld te worden, ten opzichte van hen lijkt Wikipedia werkelijk neutraal te zijn.

Technieken

Een onderwerp waarop de linkse bias wel heel scherp naar voren komt, is het conflict tussen Israël en de Palestijnen. De afgelopen vijftig jaar is in linkse kringen de overtuiging populair geworden dat dit conflict gezien moet worden als een overblijfsel van kolonialisme. De ideologische kleuring van dit conflict is zo sterk, dat werkelijk alle technieken om op Wikipedia het ‘juiste’ POV te pushen het afgelopen jaar uit de kast zijn gehaald.

Vaak konden pro-Palestijnse redacteuren al bouwen op eerder gelegde fundamenten. Zo zijn talloze ‘rechtse’ media – zoals Fox News, New York Post, Breitbart, Daily Mail – al eerder onbetrouwbaar verklaard als bron. Juist deze media waren vaak eerder pro-Israël, maar telden dus niet mee. Linkse media zoals de Guardian die eerder anti-Israël waren, telden wel als betrouwbaar. Zelfs een overduidelijk antisemitische site als Mondoweiss geldt voor Wikipedia nog als tamelijk betrouwbaar.

Tech for Palestine

Begin 2024 startte software engineer Paul Biggar een beweging genaamd Tech for Palestine. Deze groep verzamelde zich op een Discord server waar druk overlegd werd hoe de strijd op Wikipedia gecoördineerd kon worden. Zo’n bundeling van krachten om invloed uit te kunnen oefenen, noemt Wikipedia canvassing, en volgens de richtlijnen is het ongewenst. Maar wie controleert wat elders online gebeurt?

De achtduizend deelnemers aan Tech for Palestine waren niet allemaal even actief op Wikipedia, maar enige tientallen van hen slaagden erin om duizenden Wikipediapagina’s naar hun hand te zetten. Dit deden zij door elkaar in te seinen als zij in overleg met andere redacteuren hun zin niet konden krijgen. Met kleine groepjes kregen zij al de meerderheid in dergelijke discussies, en konden dan hun zin doordrijven.

De gevolgen van deze samenwerking waren ingrijpend. Zo slaagden deze activisten erin om allerlei beschuldigingen tegen Israël – kolonialisme, apartheid, genocide – in allerlei pagina’s te verwerken. Daarnaast verwijderden zij aanwijzingen dat Hamas genocidale bedoelingen heeft. Verwijzingen naar het Hamas-handvest werden uit meerdere pagina’s geschrapt, en uit de beschrijving van de ideologie van Hamas werd antisemitisme verwijderd. Nu heet die ideologie antizionistisch en anti-imperialistisch te zijn.

De aanslag van 7 oktober 2023 kwam niet in de lijst van islamitische aanslagen, want volgens de redacteuren ging het om een anti-imperialistische actie. Informatie van Hamas over de dodencijfers in Gaza werd als betrouwbare bron opgevoerd, gedegen weerleggingen daarvan werden niet of nauwelijks vermeld omdat het hier om een minderheidsstandpunt zou gaan.

Druppel op de gloeiende plaat

In alles ging de macht van de meerderheid tellen, in plaats van de kwaliteit van de argumenten. En dan is het belangrijk om te beseffen dat Joden wereldwijd maar een kleine minderheid zijn in vergelijking met moslims. En dat het machtige progressieve blok tegen alle logica in de kant van de homohatende, vrouwonvriendelijke islam heeft gekozen. Zodra de meerderheid het zwaarst ging wegen, moesten de neutrale of pro-Israël redacteuren deze strijd wel verliezen.

Wikipedia is in december 2024 wel in actie gekomen tegen Tech for Palestine en heeft twee redacteuren de toegang ontzegd en drie anderen beperkingen opgelegd. Afgelopen weekend bleek dat er nog meer maatregelen kunnen volgen: de arbitragecommissie van Wikipedia – ArbCom – staat op het punt om nog eens acht redacteuren de toegang tot pagina’s over Israël en de Palestijnen te ontzeggen. Maar deze maatregelen zijn een druppel op de gloeiende plaat en komen bovendien erg laat. Zoals in het onderzoek naar linkse bias op Wikipedia bleek, is de invloed van de online encyclopedie groot, en de anti-Israëlbias had al maanden de tijd gekregen om door te werken.

Wikipedia verschijnt steevast bovenin de zoekresultaten. Ook mensen die roepen dat je ‘Wikipedia niet als bron kunt gebruiken’, maken er vaak toch gebruik van omdat de site nu eenmaal zo handig is. Daarnaast gebruiken steeds meer mensen AI-systemen zoals ChatGPT, en deze systemen worden aangestuurd door grote taalmodellen (Large Language Models) die getraind worden door Wikipedia. De vooroordelen op Wikipedia hebben gevolgen in de echte wereld.

Wikipedia ontstond vanuit idealisme. De beschikbaarheid van kennis zou leiden tot meer begrip van de wereld en misschien ook wel van elkaar. We zouden allemaal wijzer worden. In plaats daarvan maken mensen nu massaal gebruik van informatie die simpelweg niet te vertrouwen is. Die Wikipediapagina die u bezoekt kan vandaag accuraat zijn en morgen misleidend. Zie wat er gebeurt op de pagina over Jan van de Beek.

Sombere toekomst

Is Wikipedia nog te redden? Larry Sanger denkt dat er een proces zou moeten komen waarbij omstreden pagina’s gecontroleerd worden door experts. Dan telt niet meer de stem van de meerderheid, maar de kwaliteit. Veel hoop heeft hij echter niet. Er zijn te veel belangen mee gemoeid, en de overkoepelende organisatie Wikimedia is stevig in handen van ideologisch gedreven progressieven.

Wie wil weten wat de filosofie van Wikimedia is, kan een toespraak uit 2021 bekijken van toenmalige topvrouw Katherine Maher die oreerde over het belang van orale tradities en klaagde over te veel mannelijke redacteuren. Ze stelde zelfs dat respect voor de waarheid te veel af zou kunnen leiden van het vinden van consensus en van belangrijke dingen die bereikt zouden moeten worden.

Nee, de toekomst van Wikipedia ziet er somber uit.

Maaike van Charante is auteur van ‘Het verdriet van de Schilderswijk’ (2021)  en ‘Debat Ongewenst’ (2023).

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Maaike van Charante: De informatie op Wikipedia is niet meer te vertrouwen verscheen eerst op Wynia's Week.

Heeft Raisa Blommestijn een punt?

Met de grove bewoordingen in haar tweets (‘negroïde primaten’) en het doelbewust bevestigen van een term (‘kleuterneuker’) waarvoor net iemand veroordeeld was, gooide ze in elk geval haar eigen glazen in. Zelfs al kun je kanttekeningen zetten bij de manier waarop de rechtbank haar uitingen zo negatief mogelijk interpreteerde, dan nog leverde zij hiermee voldoende munitie om een veroordeling mogelijk te maken.

Sidney Smeets

En toch wringt het. Met name vanwege de tweet die tot een veroordeling wegens smaad leidde. Het slachtoffer van die smaad was namelijk Sidney Smeets, een advocaat die in 2021 twee weken Kamerlid was voor D66. Hij trok zich destijds terug als Kamerlid nadat meerdere jonge homoseksuelen naar buiten kwamen met verhalen over ongewenst gedrag van deze oudere man. Volgens de verhalen zou het om tientallen gevallen gaan, en vaak om minderjarigen. Hun beschuldigingen werden ondersteund door screenshots van chatconversaties met hem.

Er is nooit serieus onderzoek naar deze zaak gedaan, en Smeets is dus niet strafrechtelijk veroordeeld. Toch staat hij sindsdien op Twitter – later X – bekend als groomer: iemand die via internet minderjarigen benadert met de bedoeling hen seksueel te misbruiken. Je zou denken dat mensen dit openlijk mogen zeggen nadat zoveel getuigen met hun verhalen naar buiten kwamen, en nadat hij impliciet schuld bekende door zich terug te trekken als Kamerlid. Maar juridisch ligt dit anders, en deze wetgeving kent Smeets op zijn duimpje.

De afgelopen jaren heeft de advocaat een hele reeks mensen aangeklaagd die hem met allerlei termen – groomer, kleuterneuker, pedofiel – herinnerden aan deze onsmakelijke kwestie. En tot verbazing van velen boekte Smeets het ene succes na het andere. Zelfs mensen die in bedekte termen hieraan refereerden, werden veroordeeld tot boetes en taakstraffen, soms na hoger beroep.

En dat wringt. Want andere mensen die dagelijks uitgescholden worden, slagen er niet eens in om aangifte te doen. Advocaten raden vaak af om er zelfs maar aan te beginnen, want ‘er mag veel gezegd worden in Nederland.’ En als het slachtoffer dan toch doorzet, volgt vaak ontmoedigingsbeleid vanuit het Openbaar Ministerie, zoals Telegraafjournalist Wierd Duk deze week beschreef op Twitter. Hij kreeg de volgende reactie:

‘Het OM komt tot de conclusie dat het eerste twitterbericht (“Extreem rechts, vergif, NSB”) beledigend is en strafbaar, maar het OM gaat niet over tot nader onderzoek of vervolging. Dit laatste wegens het gebrek aan capaciteit om alle strafbare feiten te onderzoeken.’

Smeets mag wel anderen beschimpen

Hoe kan het toch dat gewone stervelingen zich niet kunnen verweren tegen de meest smerige scheldkanonnades, terwijl iemand waar duidelijk een luchtje aan zit steeds de rechterlijke macht aan zijn zijde vindt? De bittere commentaren op X worden na alle veroordelingen inmiddels voorzichtiger, maar het gevoel van onrecht is er niet minder om.

Dit wordt nog versterkt doordat Smeets blijkbaar wel anderen mag beschimpen. Soms is dat door suggestieve tweets, zoals deze over Raisa Blommestijn: ‘Het is de tweede keer dat mevrouw veroordeeld wordt.’ Technisch is dat correct – Raisa is als tiener veroordeeld wegens winkeldiefstal – maar zo’n jeugdzonde is niet het eerste waaraan een argeloze lezer bij deze formulering zal denken. Na haar veroordeling vierde Smeets zijn succes door te tweeten: ‘Tribunalen op schema.’

Suggestieve tweets

Een andere twitteraar waar hij een juridisch gevecht mee voert, maakte hij verdacht door over hem te tweeten: ‘Denk ook aan Rick T. die zélf nota bene 3 maanden vast zat op verdenking van het misbruiken van eigen zoon.’ Deze Rick Timmer verweerde zich in een twitterdraadje met screenshots van officiële documenten waaruit bleek dat zijn naam volledig is gezuiverd; het ging om een valse aangifte door een wraakzuchtige ex.

En er hoeft geen juridisch gevecht gaande te zijn om Smeets tot suggestieve tweets te bewegen. Zo tweette hij vorig jaar een foto van Hitler die staande voor nazivlaggen met een aantal getrouwen de Hitlergroet bracht. Hij schreef erbij: ‘Hey, heeft Duk een internationale doorbraak gemaakt?’ Het is niet zo moeilijk om hier smaad of laster in te zien, maar Smeets heeft de tweet nooit weggehaald. Blijkbaar is hij niet bang dat hij hier last mee krijgt.

En Sidney Smeets is niet de enige die zich onaantastbaar lijkt te wanen op X. Denk aan notoire scheldkanonnen als Volkskrantcolumnist Sander Schimmelpenninck en blogger Peter Breedveld. Of denk eens aan de activist Akwasi waarvan zelfs regelrechte doodsbedreigingen zijn opgetekend. Hoe kan het toch dat deze activist straffeloos kon dreigen en schelden terwijl publicist Jan Roos – die met een verwijzing naar Akwasi satire bedreef – werd gearresteerd en moet vrezen voor gevangenisstraf?

Denk ook eens aan de BlokkeerFriezen die in november 2017 een bus met KOZP-activisten tegenhielden. Het OM haalde werkelijk alles uit de kast om hen zo hard mogelijk aan te pakken. Er werd zelfs een opvoedkundig filmpje geproduceerd om de Nederlandse bevolking te overtuigen van de rechtmatigheid van die aanpak. Maar diezelfde bevolking zag Akwasi op de Dam beloven dat hij een Zwarte Piet in zijn gezicht zou trappen, terwijl burgemeester Halsema deelnam aan de demonstratie. En Akwasi kwam hiermee weg.

Bevoorrechte kaste

De lankmoedigheid van de overheid als het gaat om BLM-activisten, klimaatactivisten of pro-Palestina activisten, staat in schril contrast met de behandeling die de BlokkeerFriezen kregen. En het contrast met de behandeling van de coronademonstranten is misschien nog wel groter. Veel Nederlanders lijken het alweer te zijn vergeten, maar de politie heeft meerdere keren grof geweld gebruikt tegen vreedzame coronademonstranten.

Om terug te komen op die tweet van Raisa Blommestijn: rent het systeem alleen voor je als je lid bent van een bevoorrechte kaste? Sterker nog: hebben leden van die kaste de mogelijkheid om het systeem te misbruiken voor hun eigen doeleinden? En terwijl ik dit schrijf, vraag ik me al af of ik deze vraag wel mag stellen. Kan ik hiervoor aangeklaagd worden? Is het voor een geslepen jurist mogelijk om hier iets strafbaars van te maken?

De rechter die Raisa donderdag veroordeelde zei onder andere: ‘De rechtbank acht het strafrechtelijk optreden in deze zaak nìet zodanig ingrijpend dat daarvan een chilling effect uitgaat op mensen die gebruik willen maken van het recht op vrijheid van meningsuiting.’ In zijn ivoren toren kan hij dit als waarheid ervaren, maar van veel realiteitsbesef getuigt deze uitspraak niet.

Raisa Blommestijn poseert als politieke dissident die vervolgd wordt vanwege haar kritiek op de regering. Dat is melodramatische overdrijving. Maar het totaal van al deze zaken is wel degelijk zorgwekkend. De opeenstapeling van juridische successen van Smeets vertelt zijn eigen verhaal, nog versterkt door de straffeloosheid van degenen die meningen hebben die in de kringen van een bevoorrechte kaste blijkbaar als ‘juist’ worden gezien.

Recht doen

Ik ben geen jurist, maar recht lijkt me niet iets wat alleen bestaat uit wat in wetboeken en precedenten is vastgelegd. Er is ook een dieper recht, een recht dat te maken heeft met rechtvaardigheid, met recht doen. Op het moment dat het strafrecht in Nederland geen recht meer doet, op het moment dat in de praktijk niet meer iedereen gelijk is voor de wet, dan doet het er niet meer toe of uitspraken juridisch tot ver achter de komma kloppen. Dan wordt het recht gebogen.

Dan bepaalt een bevoorrechte kaste wat wel en niet gezegd mag worden in Nederland.

Maaike van Charante is auteur van ‘Het verdriet van de Schilderswijk’ (2021)  en ‘Debat Ongewenst’ (2023).

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Bepaalt een bevoorrechte kaste wat wel en niet gezegd mag worden in Nederland? verscheen eerst op Wynia's Week.

Quita Muis, docent sociologie aan Tilburg University, is in september gepromoveerd op een onderzoek met de titel ‘Who are those People?’ Dit is een verwijzing naar die beroemde uitspraak van Kaag. Muis onderzocht de oorzaken en gevolgen van polarisatie in een maatschappij waarin scholing een belangrijke rol speelt. Zij kwam met verrassende conclusies over vooroordelen, polarisatie en groepsdenken. Reden genoeg om haar een aantal vragen te stellen.

Hoe komt het toch dat juist hoger opgeleiden gevoeliger lijken voor groepsdenken?

‘Ieder mens is gevoelig voor groepsdenken, dat geeft ons betekenis. Hoger opgeleiden identificeren zich echter sterker met hun opleidingsniveau dan lager opgeleiden omdat de hogere sociale status verbonden aan hun opleidingsniveau hen een beter zelfbeeld geeft. Die sterkere identificatie leidt tot meer conformisme aan groepsnormen en meer wij-zij-denken langs opleidingslijnen dan onder lager opgeleiden, bij wie de opleidingsidentiteit minder sterk en bepalend is.’

Lager opgeleiden hadden vaak wel al door dat er met dedain naar hen gekeken werd. Voor hoger opgeleiden schijnt dit resultaat van uw onderzoek nieuw te zijn.
Hoe zijn de reacties vanuit deze groep op uw onderzoek?

‘Over het algemeen positief. Veel hoger opgeleiden – waar ik natuurlijk zelf ook toe behoor, dat helpt vast – staan open voor de boodschap en durven ook naar zichzelf te kijken. Vooral omdat veel mensen zich oprecht zorgen maken over toenemende polarisatie en naar oplossingen willen zoeken.

‘Toch zie ik ook precies de reacties terugkomen die ik in mijn onderzoek als polariserend aanmerk: hoger opgeleiden die het niet verrassend vinden dat zij zoveel homogener in hun meningen zijn, omdat zij veel beter over zaken na zouden kunnen denken en zo tot dezelfde, “juiste” conclusies zouden komen. Tegelijkertijd worden lager opgeleiden op basis van extreme stereotypen weggezet als “fout”, omdat ze er bijvoorbeeld allerlei racistische of discriminerende meningen op na zouden houden. In mijn onderzoek zie ik echter dat zulke extreme opvattingen uitzonderlijk zijn, en dat veruit de meeste mensen zich ergens in het midden bevinden.’

Uit uw onderzoek blijkt dat lager opgeleiden minder vijandig zijn naar hoger opgeleiden. Hoe verklaart u dat?

‘Zoals gezegd zien hoger opgeleiden dus vooral meer tegenstellingen tussen zichzelf en lager opgeleiden door hun sterkere opleidingsidentiteit. Vijandigheid is echter wel iets anders en zou ik eerder gelijkstellen aan denken in termen van conflict. Ik heb onder beide groepen aanwijzingen voor groeiend conflictdenken waargenomen, maar om verschillende redenen.
Zo lijken hoger opgeleiden de (waargenomen) verschillen tussen zichzelf en lager opgeleiden als steeds onverenigbaarder te ervaren. Lager opgeleiden zetten zich daarentegen meer af tegen de bestaande opleidingshiërarchie: deze wordt allereerst als steeds ondoordringbaarder gezien, waarmee de meritocratische aard van ons onderwijsstelsel steeds meer in twijfel wordt getrokken.

‘Ten tweede worden er door lager opgeleiden steeds meer vraagtekens gezet bij de legitimiteit van deze sociale hiërarchie: “Waarom genieten hoger opgeleiden eigenlijk een zoveel hogere status?”, “Wat maakt ze nu zoveel beter?”, ‘Wij worden (sociaal en materieel) ondergewaardeerd, maar zijn net zo hard – en soms nog wel harder – nodig in onze maatschappij.” De literatuur laat zien dat deze factoren – onverenigbaarheid, illegitimiteit en ondoordringbaarheid – bronnen van conflictpercepties zijn.’

Bij lager opgeleiden is meer weerstand tegen immigratie dan bij hoger opgeleiden. Denkt u dat de ruimdenkendheid over immigratie voor hoger opgeleiden ook een soort statussymbool kan zijn? Een manier om zich van lager opgeleiden te onderscheiden?

‘Zeker. Uit eerder onderzoek blijkt dat hoe sterker mensen zich verbonden voelen met een groep, hoe meer ze zich in attitudes en gedrag zullen aanpassen, om zo hun status binnen deze groep te behouden; hoger opgeleiden lijken dat meer te doen dan lager opgeleiden. Die rol van socialisatie en identificatie herken ik ook in mijn eigen onderzoek in de sterkere homogeniteit onder hoger opgeleiden. Toch zijn er juist als het aankomt op pro-immigrantensentimenten binnen deze groep wel wat fluctuaties te zien over de afgelopen decennia. Het blijft een moeilijk thema waar ook hoger opgeleiden het niet altijd over eens zijn.’

Uw onderzoek laat zien dat de hoger opgeleiden veel beter af zijn dan de lager opgeleiden; ze hebben dus ook veel te verliezen. Denkt u dat hun houding ook te maken heeft met angst voor het verlies van hun bevoorrechte positie?

‘Gedeeltelijk wel ja. In de literatuur wordt gesproken van een “meritocratische mythe” die opgehouden moet worden door de hoger opgeleiden. Het idee dat hun status puur verworven is door kunde en inzet staat onder druk door onder meer de toename van het aantal hoger opgeleiden. Het hoog willen houden van die bedreigde status zou juist voor sterkere afzetting kunnen zorgen. Ik zou graag meer onderzoek willen doen naar hoe deze attitudes door de tijd heen veranderd zijn en hoe deze zich verhouden tot de groei van het aantal hoger opgeleiden en het in twijfel trekken van de hiërarchie door lager opgeleiden.’

U schrijft in uw proefschrift: ‘Contrary to my expectations, elite polarization is a strong indicator of worsening democratic quality.’ En even later: ‘This hampers the functioning of democracy through instability and deadlocks and lowers democratic quality through a double standard on moral and democratic norms.’ Bedoelt u dat deze mensen vinden dat zij hun zin door mogen drijven ten koste van de meerderheid?

‘Ten koste van democratische standaarden. Hoe meer conflict moreel van aard wordt – “wij zijn goed en jullie zijn fout” – hoe meer we bereid zijn democratische regels, zoals het volgen van democratische procedures of het accepteren van algemene vrijheden, aan de kant te schuiven voor ons eigen gewin. Er ontstaat een dubbele standaard voor wat geoorloofd is en wat niet, afhankelijk van welke groep de uitspraak doet of het gedrag vertoont. Daarnaast stokt de samenwerking en het zoeken naar compromissen, zodra de ander bij voorbaat al niet als legitieme politieke tegenstander wordt gezien. Mijn bevindingen suggereren dat zulke morele oordelen en dubbele standaarden een belangrijkere rol hebben gekregen in het politiek debat en zo tot democratische afbraak kunnen leiden.’

In uw proefschrift stelt u dat de polarisatie minder erg is dan meestal wordt aangenomen. Maar hoe komt het dan dat juist partijen in het midden kiezers verliezen?

‘Stemgedrag is niet hetzelfde als waarden of houdingen, die dus nauwelijks uit elkaar gegroeid zijn. Het eerste is veel veranderlijker en afhankelijk van allerlei factoren. Zo kan er in de paar dagen voor verkiezingen nog van alles gebeuren, zoals we bijvoorbeeld zagen bij de laatste Tweede Kamerverkiezingen, toen een deel van de kiezers op het laatste moment overstapte van de VVD naar de PVV. Dat was niet omdat hun opvattingen over immigranten opeens drastisch veranderden die laatste paar dagen.

‘Daarnaast laat ander onderzoek zien dat mensen steeds vaker het gevoel hebben een kant te moeten kiezen. Kwesties worden zwart-wit voorgelegd, waardoor mensen als het ware naar de flanken worden gedreven, hoewel hun attitudes daar slecht worden gerepresenteerd. Hierbij spelen polarisatie door de media en door de elite een belangrijke rol.’

U spreekt veel over jongeren die conservatiever worden, maar is de term conservatief nog wel van toepassing? Is niet juist de huidige ‘progressieve elite’ de groep die zich ‘conservatief’ vastklampt aan de status quo?

‘Dat is een semantische discussie die ook in de literatuur al eeuwen gaande is en meedeint op de golven van maatschappelijke verandering. Ik baseer mij op metingen die in de wetenschap representatief zijn voor een meer conformerende houding, vaak gebaseerd op religie en/of traditie, ten opzichte van een individuelere houding, waarbij zelfbeschikking belangrijk is en (traditionele) autoriteit wordt verworpen. Dit vertaalt zich in de huidige tijd bijvoorbeeld in vragen over homoseksualiteit, abortus, echtscheidingen en euthanasie.
In een van mijn hoofdstukken kijk ik echter naar autoritaire waarden als tegenhanger van democratische waarden, en dat is niet gelijk te stellen aan conservatisme.’

Bestaan generaties eigenlijk wel? Kan je mensen überhaupt indelen op geboortejaar, en hoe bepaal je dan de afbakening van zo’n ‘generatie’?

‘De indeling is inderdaad enigszins kunstmatig. Er bestaan nog altijd meer verschillen binnen generaties dan tussen generaties. Zelf gebruik ik een indeling in cohorten, elk bestaande uit tien jaar, beginnend vanaf de oudste respondent beschikbaar in de dataset. Zo ligt de focus minder op de bekende labels en meer op gedeelde ervaringen. Onderzoek laat namelijk zien dat de collectieve context waarin mensen opgroeien wel degelijk van invloed is op waardenontwikkeling: er zijn eenzelfde soort patronen te ontdekken onder mensen die in dezelfde periode geboren zijn. Natuurlijk wordt er zo geen rekening gehouden met individuele verschillen, zoals inkomensongelijkheden, en voorkom je daar ook niet mee dat er een kunstmatige lijn wordt getrokken tussen mensen geboren in, bijvoorbeeld, 1989 en 1990.’

Is er een thema dat u zelf belangrijk vindt in uw onderzoek waarvoor naar uw mening te weinig interesse is?

‘Economische ongelijkheid. Tegenwoordig domineren thema’s over identiteit en cultuur het debat, terwijl economische verschillen nog altijd veel invloed hebben op de samenleving. Natuurlijk ben ik er zelf ook schuldig aan door mij in mijn onderzoek voornamelijk op identiteitgestuurde polarisatie te richten, maar dat is juist ook een gevolg van deze veranderende thematiek. Toch komt materiële onzekerheid vaak terug in verschillende hoofdstukken.

‘Zo zien hoger opgeleiden meer verschillen tussen zichzelf en lager opgeleiden op economisch dan op cultureel gebied, maar worden deze waarnemingen niet vertaald naar het door deze elite opgestelde beleid. Dit maakt ook dat lager opgeleiden gaandeweg eensgezinder belang zijn gaan hechten aan sociale orde en economische stabiliteit. Het feit dat goede scholing weer sterker is gaan afhangen van inkomen, maakt deze groep daarnaast alleen maar wantrouwiger tegenover de opleidingshiërarchie.

‘Tot slot blijken generatieverschillen in democratische waarden het grootst in landen die economisch de snelste neoliberale ontwikkelingen hebben doorgemaakt. Kortom, de huidige polarisatie hangt nog altijd op verschillende manieren samen met economische onzekerheden waar beleidsmatig iets aan gedaan kan worden.’

Maaike van Charante is auteur van ‘Het verdriet van de Schilderswijk’ (2021)  en ‘Debat Ongewenst’ (2023).

De dissertatie van Quita Muis staat HIER “Who are those people?”: Causes and consequences of polarization in the schooled society online.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Polarisatie-onderzoeker Quita Muis: ‘Hoger opgeleiden doen vaker aan wij-zij-denken dan lager opgeleiden’ verscheen eerst op Wynia's Week.