In dat stuk ging ik in op de cijfers van het jaarverslag. Over de combinatie van enkele cijfers verbaasde ik mij en schreef onder andere: ‘Dat de underperformance van de totale portefeuille over de laatste vijf jaar (0,7% gemiddeld per jaar) een stuk lager is uitgevallen dan over 2025 (2,1%) is best opvallend, aangezien de underperformance van de actieve portefeuille over de laatste vijf jaar (3,5%) juist groter was dan in 2025 (3,0%). Hoe dat precies zit, is mij niet duidelijk.’

Cijfers klopten niet

Omdat het mij niet duidelijk was, stuurde ik de afdeling persvoorlichting van APG een mailtje met het verzoek om enige toelichting. Een kleine twee weken later kreeg ik bericht dat ze een fout hadden gemaakt. Zoals ik al vermoedde klopten de cijfers niet. Inmiddels is aan het jaarverslag op de website een erratum toegevoegd. De underperformance van de actieve portefeuille was de afgelopen vijf jaar niet gemiddeld 3,5%, maar slechts 0,7% per jaar. Die 3,5% betrof de cumulatieve underperformance over die periode.

Deze correctie leidt tot twee observaties. Ten eerste is het ongelooflijk dat een oplettende lezer in z’n eentje direct ziet dat er iets raars aan de hand is met de cijfers, terwijl het alle knappe koppen samen bij APG was ontgaan. Helemaal omdat ze zichzelf fors te kort deden met het oorspronkelijk gepubliceerde cijfer. Je zou denken dat zo’n negatief cijfer direct opvalt op de burelen van APG. Kennelijk niet. Is dat tekenend voor het gebrek aan focus op rendement in de organisatie?

De tweede observatie is dat het overgrote deel van die underperformance, namelijk 3,0% van de 3,5% is gerealiseerd in 2025. Dat is erg relevant omdat het beleggingsbeleid van de belangrijkste klant van APG, het ABP, in 2024 drastisch is omgebouwd. Het duurzaam beleggen is in de turbostand gezet. De cijfers over 2025 illustreren de eerste resultaten.

Begin 2025 gaf ABP-bestuursvoorzitter Harmen van Wijnen een interview aan het Financieele Dagblad waarin hij een en ander toelichtte. Het ABP sloot bijna de helft van alle bedrijven waarin tot dan werd belegd uit, waaronder bijvoorbeeld Ahold en Philips. Die deugen bij nader inzien niet. Met de nieuwe beleggingsaanpak zou ABP bijdragen aan een betere wereld zonder dat dit ten koste zou gaan van het beleggingsrendement en dus de toekomstige pensioenen. In een opiniestuk in dezelfde krant trok ik dat in twijfel en betoogde dat met zo’n ‘geconcentreerde portefeuille’ een fors risico wordt genomen.

Focus ABP ligt onvoldoende op rendement

Afgelopen vrijdag publiceerde het ABP, in navolging van APG het jaarverslag over 2025. Het rendement op de totale portefeuille was
-1,6%, terwijl de benchmark een plus van 0,8% noteerde. In euro’s is dat een verschil van bijna 13 miljard euro. Het verhaal is feitelijk nog erger. Want ook de keuze voor deze benchmark is door ideologie gedreven. Het jaarverslag zegt dat het rendement van de speciaal voor het morele kompas van het ABP geconstrueerde benchmark voor de portefeuille van aandelen in opkomende landen vorig jaar liefst 1,7% lager was dan de brede index. Dat betekent dat de keuze voor deze op maat gemaakte benchmark ook nog eens zo’n 2,5 miljard euro kostte.

De totale underperformance van een dikke 15 miljard euro is waarschijnlijk niet volledig aan duurzaam beleggen te wijten. Maar een belangrijk deel wel. Bovenal vrees ik dat de focus van het ABP door alle aandacht voor duurzaamheid onvoldoende op rendement ligt. De organisatie heeft zich een voor een pensioenfonds ongeschikte cultuur aangemeten.

Gestegen dekkingsgraad te danken aan rentestijging

Natuurlijk ben ik de eerste om te erkennen dat je bij beleggingsrendementen naar de langere termijn moet kijken. Het nieuwe beleid van het ABP is kennelijk onder een wel heel ongelukkig gesternte geboren. Misschien moet je daarom niet te snel oordelen, fluister ik mijzelf in. Maar wat de cijfers in ieder geval laten zien, is hoe mis het kan gaan met dit extreme beleid.

Natuurlijk ziet niet iedereen het zo. Sommigen gaan zelfs zover dat ze stellen dat het ABP het eigenlijk goed heeft gedaan. De pensioenen kunnen volledig worden geïndexeerd, want de dekkingsgraad is gestegen van 111,7% per ultimo 2024 naar 123,5% per ultimo 2025. Dat was echter meer dan volledig te danken aan de rentestijging vorig jaar. Die alleen heeft de dekkingsgraad volgens het jaarverslag met 21,4% verbeterd. Andere factoren, waaronder het beleggingsrendement, beperkten de uiteindelijke stijging van de dekkingsgraad dus.

Al jaren wind ik mij op over het beleggingsbeleid van veel pensioenfondsen. Die opwinding en afkeer stegen ruim een jaar geleden naar een nieuw hoogtepunt toen het duurzaam beleggen bij het ABP, en ook andere pensioenfondsen, fors werd aangescherpt. Een jaar later, of zeg maar 15 miljard euro later, kan ik een ‘I told you so’ nauwelijks onderdrukken.

Nieuwe bestuurder kan borst nat maken

Wat mij tegelijkertijd opvalt, is hoe onverschillig direct betrokkenen hierover zijn. Veel mensen in mijn directe omgeving zijn deelnemer aan het ABP en voor hun inkomen, naast hun AOW, volledig van een ABP-pensioen afhankelijk. Ze maken zich kwaad over een prijsstijging van benzine met een paar dubbeltjes en het uitblijven van compensatie. Het kabinet komt met pijn en moeite met een steunpakket van 1 miljard euro. Dat het eigenzinnige beleid van het ABP de deelnemers vorig jaar per saldo ruim 15 miljard euro, dat wil zeggen ca. 4.500 euro voor elk van de 3,2 miljoen deelnemers heeft gekost leidt nauwelijks tot ophef. Onbegrijpelijk.

Inmiddels is er een nieuwe bestuurder aangetreden die verantwoordelijk is voor het beleggingsbeleid. Hij kan zijn borst nat maken. Zijn grootste uitdaging zal zijn om de cultuur te veranderen.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht ABP heeft zich een cultuur aangemeten waarin duurzaamheid belangrijker is dan rendement. De nieuw aangetreden bestuurder moet die cultuur veranderen. verscheen eerst op Wynia's Week.

Verrast? Dat kan kloppen. De bezetting is fictie, de negatieve rendementen zijn echter een feit.

Verlies

APG belegt 601 miljard euro voor Nederlandse pensioenfondsen. Een aanzienlijk deel daarvan is geld van ABP, het grootste Nederlandse pensioenfonds. ABP is goed voor 533 miljard euro beleggingen. Ambtenaren, leraren, agenten en militairen sparen via hun werkgever verplicht voor hun pensioen bij ABP.

Het rendement van APG op zijn beleggingen was vorig jaar negatief: namelijk minus 1,6 procent. Dat is 9,7 miljard euro verlies. Op een spaarrekening kreeg je toen ongeveer 1,1 procent rente. Opbrengst: 6,7 miljard euro. Het verschil tussen de spaarrekening en het beleggingsverlies is 16,4 miljard euro. Dat is de (conservatief becijferde) schadepost voor de klanten van APG. Besef wel: ruim tweederde van uw pensioen wordt verdiend met rendement op beleggingen.

Toch is deze schadepost voor de deelnemers niet het hele verhaal. Want onder de motorkap laat APG zien dat het beleggingsbeleid tekortschiet. De vermogensbeheerder belegt een deel van het toevertrouwde vermogen actief. Dat wil zeggen: men volgt niet passief de beursbarometers (benchmarks), zoals de Amerikaanse S&P 500. Nee, men wil actief op het goeie moment de beste aandelen, obligaties en andere beleggingen kopen en daarmee éxtra geld verdienen bovenop deze benchmarks.

Vorig jaar gebeurde precies het tegenovergestelde: geen extra positief rendement, maar extra negatief rendement van iets meer dan 3 procentpunt.

Verantwoord?

Hoe kon dat? APG komt met verrassend weinig argumenten. De geldgigant geeft naar eigen zeggen ‘de voorkeur aan ondernemingen met een sterk verantwoord beleggingsprofiel’. APG zegt dat de deelnemers van zijn pensioenfondsklanten dat belangrijk vinden.

Vinden de deelnemers dat ook bij deze beleggingsverliezen?

De winnaars op de beleggingsmarkten waren vorig jaar vooral AI-bedrijven, constateert APG klagerig, ‘ongeacht hun prestaties op het gebied van milieu, maatschappij of goed bestuur.’

Eigen gelijk

De schadepost bij APG zie je terug bij ABP. Het pensioenfonds boekte vorig jaar 3,9 procent rendement op zijn aandelen in Europa, Noord-Amerika en Japan. De mondiale beursindex boekte echter 7,2 procent rendement. De deelnemers van ABP lopen daardoor ruim 5 miljard euro mis.

De pensioengerechtigden plukken de wrange vruchten van het feit dat APG en ook ABP een deel van de AI-hausse op de beurs hebben gemist. Je kunt wel overtuigd zijn van je eigen gelijk als belegger, maar je gaat niet over de uitkomst. De markt, de optelsom van alle beleggers, gaat erover. De markt beslist over de koersen en de rendementen.

Hoe dan?

Niettemin blijft APG overtuigd van zijn eigen gelijk. ‘Toch hebben we er alle vertrouwen in dat onze actieve aanpak op termijn weer boven de benchmarks kan uitstijgen.’ Ja, kan…, maar hoe dan? Kijk je naar de afgelopen jaren dan pakte de actieve beleggingsstijl voortdurend verkeerd uit.

In 2022 was het extra rendement op actief beheerde beleggingen minus 0,11 procentpunt.

In 2023: minus 1,08 procentpunt.

In 2024: minus 1,23 procentpunt.

In 2025: minus 3,02 procentpunt

In al deze jaren was ook het extra rendement op de héle beleggingsportefeuille negatief.

APG en ABP zeggen dat ze voor de lange termijn beleggen en dat het op de lange termijn wel goed komt. In de pensioenwereld is ‘de lange termijn’ een gemakkelijk alibi. Het is een mooie, politiek correcte manier om te zeggen dat je niet meedoet met de hijgerige financiële handelaren, terwijl je ondertussen ondermaatse prestaties blijft leveren.

Inmiddels is de directeur vermogensbeheer van APG vertrokken met een ‘beëindigingsvergoeding’ à 1.013.719 euro. De vergoeding fungeert ook als slot op de mond, zo gaat dat in de hoogste kringen in het bedrijfsleven.

APG zoekt een nieuwe directeur beleggingen, ABP héeft er al een. Tegen Het Financieele Dagblad zei hij vorige maand dat hij zich ‘moet focussen op rendement’.

Elkaars gevangene

Is dat het einde van ABP als duurzaamheidsmissionaris? Voor de meer dan drie miljoen werkende en gepensioneerde deelnemers van het ABP is het verder afwachten. Zij kunnen niet uit het fonds. Ze zitten via hun werkgevers verplicht vastgeklonken aan ABP. Op zijn beurt heeft ABP zich vastgeklonken aan APG. ABP is volledig eigenaar geworden van APG, die straks alleen nog werkt voor ABP.

De gepensioneerde en actieve werknemers bij overheid en onderwijs zijn veroordeeld tot ABP en APG. Wie bevrijdt hen? De vakbonden zitten zelf in het bestuur van ABP en zijn medeverantwoordelijk. Dat geldt ook voor de overheidswerkgevers. Roept hun ‘personeelschef’ minister Pieter Heerma (Binnenlandse zaken, CDA) hen nog op het matje?

De tijd dringt. In 2027 stapt ABP over naar het nieuwe pensioenstelsel. Dan telt voor de drie miljoen deelnemers nog maar één ding: het beleggingsrendement.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Het eigen gelijk van pensioengigant ABP kost werknemers bij overheid en onderwijs miljarden verscheen eerst op Wynia's Week.

Pieter Lakeman is onder meer bekend van de ondergang van de DSB Bank van Dirk Scheringa, die hij in gang zette. Nu gaat hij een schadeclaim indienen tegen de Nederlandse Staat, omdat die in 2007 een nieuwe pensioenwet doorvoerde, zonder de Tweede Kamer te vertellen dat daarmee de rekenrente voor de Nederlandse pensioenfondsen verlaagd ging worden. Dat was een wens van De Nederlandsche Bank. Gevolg was dat de pensioengerechtigden tekort werd gedaan – een effect dat nog steeds doorloopt – terwijl de pensioenpotten steeds voller werden.

Bijzonder is ook, zoals Lakeman stelt, dat de Nederlandse pensioenpraktijk strijdig is met de Europese pensioenrichtlijn. Volgens die Europese wet moeten pensioenfondsen ieder voor zich de eigen rekenrente bepalen, op basis van het eigen beleggingsresultaat.

In Nederland echter moeten de pensioenfondsen, sinds De Nederlandsche Bank de baas van de pensioenen werd, de centrale (lage) rekenrente van die bank toepassen, met de schade voor de gepensioneerden tot gevolg. Lakeman noemt in deze WWTV twee verantwoordelijken in het bijzonder: de vroegere CDA-minister Aart Jan de Geus en Klaas Knot, tot voor kort president van De Nederlandsche Bank (‘Hij heeft het bedacht’).

Wynia’s Week is er drie keer per week, het hele jaar door, met artikelen, columns, video’s en podcasts. De vele supporters van onze vrije journalistiek maken dat mogelijk . Hartelijk dank!

Het nieuwe boek ‘Waar is mijn pensioen gebleven?!’ van Pieter Lakeman is uitgegeven door uitgeverij Blauwburgwal, verschijnt vrijdag 14 november, maar is overal al te bestellen, zoals HIER

Het bericht ‘CDA-minister Aart Jan de Geus bedroog de Tweede Kamer met voor burgers schadelijke pensioenwet’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Het decor van de Algemene Politieke Beschouwingen, dat ‘belangrijkste debat van het jaar’, hielp niet mee om in dat debat de verheffing aan te brengen die je mag verwachten in een week van Prinsjesdag, van paarden en koetsen, trompetten en hoeden. Het blijft uitermate pijnlijk, ontluisterend zelfs, dat een land dat zich eeuwen geleden al vrij vocht en zijn zelfstandigheid kreeg, bij een verbouwing van zijn historische machtscentrum alleen maar de wijk kan nemen naar gebouwen die je in de sfeer van een ontwikkelingsland brengen.

Het brutalistische gedrocht aan de Bezuidenhoutseweg waar zich het jaarlijkse feestje van de democratie voltrok, in de hal waarvan de NOS zich had geïnstalleerd als bevonden we ons in de catacomben van een voetbalstadion, mist alle allure, alle decorum, alle waardigheid – alles waardoor je tot iets hogers en groters wordt opgetild, of tenminste aan iets hogers en groters wordt herinnerd.

Het regende en waaide ook nog

De Volkskrant publiceerde een foto van David van Dam waarop premier Dick Schoof zich ergens in een hoekje van het Kamergebouw op het debat zit voor te bereiden: in een soort IKEA-decor, met speelgoedhelikopters op een glazen boekenplankje op de achtergrond. Wat ons rest als geschiedenis en traditie aan het oog worden onttrokken, is een platte en kale wereld, zelfs zonder een schijn van stijl. Er was wel het ritueel maar de uitvoering was in handen gelegd van mensen die het spel niet meer kunnen spelen omdat ze het niet meer kennen. En het regende en waaide ook nog.

De koning las zijn korte troonrede voor en riep, tevergeefs zo zou later die week blijken, op tot redelijke en rustige samenwerking. ‘Beleidsarm’ heette de Miljoenennota van een kabinet dat nog maar op 32 zetels aan steun in de Kamer kan rekenen, en minister Heinen van Financiën was dinsdag snel klaar met zijn toelichting. Toen hij per abuis ook nog een bladzijde oversloeg en daarbij opmerkte dat hij al te snel naar het einde toe wilde, riep iemand in de zaal dat dat ook tijd werd.

Toen wist je het al. De plannen in deze laatste begroting deden er totaal niet meer toe. Woensdag en donderdag zouden het begin van de verkiezingscampagne inluiden. Schoof zat erbij en keek ernaar, als figurant op zijn eigen politieke begrafenis: irrelevant, partijloos, geen onderdeel van de campagne. Zijn herhaling van de irenische boodschap van de koning werd door Wilders hard gepareerd: het gezapige midden heeft afgedaan, radicale keuzes zijn noodzakelijk en als het debat daarover polariseert, dan moet dat maar. Het typeert de politiek van de afgelopen twee jaar: het doel om het populisme te temmen door het mee te laten doen onder door het politieke midden geformuleerde voorwaarden, was mislukt.

Betekenisloos

En omdat de begroting geen discussie waard was en vrijwel ongewijzigd kon passeren, mondden de Algemene Beschouwingen uit in de spreekwoordelijke diarree aan moties (meer dan zestig in getal). De uitslag was dat de hypotheekrenteaftrek behouden blijft, de spreidingswet wordt ingetrokken, de boerka overal in de publieke ruimte wordt verboden. de kinderarmoede wordt teruggedrongen en Antifa tot criminele organisatie wordt verklaard.

Leuke dingen voor de mensen, maar volstrekt betekenisloos want alleen van symbolische waarde. Ze zijn uitsluitend bedoeld als piketpaaltjes in de begonnen campagne (‘waar was u, toen wij voor het behoud van de hypotheekrenteaftrek stemden?’). In de nieuwe verhoudingen van na 29 oktober zal worden bepaald wat met al deze voornemens gaat gebeuren.

Was het dan alleen maar kommer en kwel, en viel er niets van enig belang te noteren? Zo’n parlementair debat begint een beetje interessant te worden wanneer de ‘winnaars’, de politici/partijen die het in de peilingen goed doen en een factor van betekenis kunnen worden, aan de tand worden gevoeld: Henri Bontenbal (CDA) over zijn rare belastingverhoging voor defensie-uitgaven, Joost Eerdmans (JA21) over zijn plannen met de Groningse gaswinning. En het wordt natuurlijk echt interessant wanneer hét thema van de verkiezingen, asielmigratie, aan de orde komt. CDA en VVD bleven angstvallig in de bankjes zitten toen Wilders over dit onderwerp het woord voerde: van hem win je het op dit punt toch niet.

Directe bedreiging van de maatschappelijke vrede

Maar leerzaam was het debatje tussen Bontenbal en Timmermans: wat, zo vroeg Bontenbal, kunnen we van Timmermans en zijn GL-PvdA op dit punt verwachten? (Het is jammer dat niemand op het idee kwam om die vraag ook aan Bontenbal zelf te stellen.) Uit het stamelende antwoord van Timmermans werd duidelijk dat hij alleen maar de Europese (EU-)besluitvorming wil volgen, en dat er verder met hem geen zaken vallen te doen – anders dan met de sociaaldemocraten in Denemarken, Duitsland en België. We wisten het al, maar het werd nog maar eens nadrukkelijk bevestigd: GL-PvdA is om meerdere redenen een directe bedreiging van de maatschappelijke vrede, en wee ons land wanneer Timmermans groot zou worden.

We hebben van de week dus zitten kijken naar een haastig uitgevoerd slot van een slecht toneelstuk, betreden de gapende leegte van weer een verkiezingscampagne en weten alleen dat we moeten voorkomen dat Timmermans premier wordt.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Wee ons land wanneer Timmermans groot zou worden verscheen eerst op Wynia's Week.

Alleen voor ambtenaren geldt dat niet. Hun werkgever heeft namelijk wél het eeuwige leven en altijd inkomsten. Want de staat kan altijd belasting heffen. Dus een ambtenarenpensioenfonds is niet nodig.

Vermogen ABP even groot als Nederlandse staatsschuld

Toch bestaat in Nederland sinds 1922 het Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds (ABP). Sterker nog: dat is veruit het grootste pensioenfonds van het land en zelfs bijna het grootste ter wereld. Dat is waar ons kleine landje groot in is: In (ambtenaren)pensioenfondsen.

De staat betaalt ambtenaren en leraren iedere maand hun salaris en stort daarbovenop iedere maand nog een kwart van dat salaris in de pensioenpot van het ABP. Die blijft maar groeien. Inmiddels bedraagt het vermogen van het ABP 533 miljard euro. Dat is bijna evenveel als de Nederlandse staatsschuld van 549 miljard euro. Zouden we het ABP nationaliseren, dan resteert er vrijwel geen Nederlandse staatsschuld.

Door dat grote ABP maken we onszelf monetair klein. Onze staatsschuld vergelijken met die van landen als Frankrijk, Duitsland, Italië, Spanje en België – een principe waar de euro op is gebaseerd – levert een vertekend resultaat op. Eigenlijk zou je bij de staatsschuld van die andere EU-lidstaten de som van hun pensioenverplichtingen aan hun ambtenaren op moeten tellen. Dat zijn ook schulden. Dan ziet de euro er opeens een stuk zwakker uit en groeit onze heimwee naar de sterke gulden.

Wat doet het ABP met al dat geld? De pot is inmiddels te groot voor Nederland. Toen het fonds ruim een eeuw geleden werd opgericht, mocht het ABP het geld dat de overheid in de pot stopte alleen weer uitlenen aan de Nederlandse overheid. Zo liep niemand risico.

31 miljard niet genoeg om de inflatiecorrectie te betalen

Vooruitlopend op de nieuwe Algemeen Burgerlijke Pensioenwet die in 1966 tot stand kwam, werd in 1963 het beginsel van welvaartsvastheid van de ambtenarenpensioenen ingevoerd. Een beginsel is mooi, maar dat moet wel worden waargemaakt. Dus zocht het fonds extra rendement. Tegenwoordig belegt het ABP daarom ook in andere dingen en leent het fonds aan buitenlandse overheden. Met name Franse staatsleningen zijn in trek, want die zijn liquide. Dat betekent: daar zijn er lekker veel van. (De Franse staatsschuld bedraagt 3200 miljard euro exclusief pensioenverplichtingen.)

Volgens de communistische econoom Thomas Piketti wordt de wereld steeds ongelijker omdat het rendement op vermogen hoger ligt dan de economische groei. Ik geloof dat niet. Het ABP blijkbaar ook niet. De pensioenpot van het ABP groeit harder dan de Nederlandse economie, maar volgens het bestuur van het fonds leveren alle inspanningen om het gigantische vermogen te laten renderen niet eens genoeg op om de pensioenen welvaartsvast te houden.

De feiten zijn dat het pensioenfonds vorig jaar 15 miljard aan premies binnen kreeg, 16 miljard uitbetaalde aan pensioenen en in de eerste negen maanden van dit jaar 31 miljard verdiende op zijn beleggingen. Die 31 miljard vinden de bestuurders van het fonds niet genoeg om gepensioneerden de beloofde inflatiecorrectie te betalen.

Om de rust te bewaren

In werkelijkheid zijn de pensioenen dus niet waardevast. Dat formuleert het ABP anders, want het fonds heeft een communicatie-afdeling. Deze maand ontvingen gepensioneerde leraren en ambtenaren een e-mail van het ABP met de tekst: ‘Wij verhogen uw pensioen.’ Zo’n boodschap geeft een goed gevoel en dat is belangrijk zo leer je als je communicatiewetenschap studeert. Wanneer de blije gepensioneerde verder leest, ziet hij: ‘Uw pensioen wordt verhoogd met 1,84 procent.’ Aangezien hij net in de krant heeft gelezen dat de inflatie inmiddels 4 procent bedraagt, is hij opeens wat minder blij.

En dat was het dan.

Daarom bestaat het ABP.

Het voorkomt onrust.

Als het ABP niet bestond dan vielen er zware woorden

Want stelt U zich voor dat het fonds niet bestond en de regering gewoon ieder jaar moest vaststellen of ze de gepensioneerde leraren en ambtenaren wil compenseren voor de gestegen prijzen. En dat de regering deze maand bij een inflatie van 4 procent zou zeggen dat die 1 miljoen kiezers minder dan de helft compensatie krijgen. Wat zou er dan in de Tweede Kamer gebeuren?

Dat weten we allemaal: Een spoeddebat. Alle oppositiepartijen zouden zich verdringen rond de interruptiemicrofoons. Regeringspartijen PVV en NSC ook. Zware woorden zouden vallen. Pieter Omtzigt zou de rechtstaat erbij halen. Frans Timmermans het fatsoen. Rob Jetten het onderwijs. Vingers zouden wijzen. De verontwaardiging zou een kookpunt bereiken en moties van wantrouwen zouden klaar liggen. De regering zou bakzeil halen en de pensioenen niet met 1,84 procent maar met zeker 5 procent moeten verhogen.

Het nut van het ABP

Dat zou ruim 500 miljoen per jaar extra kosten. Niemand zou ‘dekking’ eisen voor die extra uitgaven, want door de inflatie stijgen de belastinginkomsten nog veel meer.

Die 500 miljoen is te zien als de maatschappelijke waarde, het nut, van het ABP. Dat is het bedrag dat het bestaan van een ambtenarenpensioenfonds de staatskas bespaart.

Om te bezien of deze besparing het bestaan van het ABP rechtvaardigt, moeten we natuurlijk ook kijken naar de kosten die het ABP maakt om zijn enorme pot met geld te beleggen: Naar het bedrag dat aan de strijkstok blijft hangen.

Die kosten bedragen zo’n 2,5 miljard per jaar. Daar eten gepensioneerde leraren en ambtenaren geen boterham extra van. Die ontvingen vorig jaar 16 miljard pensioen. Zou het ABP worden opgeheven dan zou de staat die 16 miljard zelf moeten betalen, maar die hoeft dan geen 15 miljard premie meer te betalen. Dus stijgen de overheidsuitgaven als het ABP niet meer bestaat met een miljard. Aangezien er dan niet meer belegd hoeft te worden, vervallen dan ook de daartoe uitgegeven 2,5 miljard beleggingskosten, die nu de financiële wereld verrijken. Per saldo een besparing van 1,5 miljard.

Hoger pensioen en geen risico’s

Als we de vervallen rentebetalingen op de dan niet meer bestaande staatsschuld (dit jaar 6,5 miljard) buiten beschouwing laten en alleen die 1,5 miljard aan de gepensioneerden ten goede laten komen, dan zouden hun pensioenen komend jaar bijna 10 procent hoger liggen.

Ook zouden 3 miljoen huidige en voormalige leraren en ambtenaren de rest van hun leven geen geopolitieke of andere beleggingsrisico’s meer lopen. Iets wat ze volgens de nieuwe pensioenwet veel meer moeten gaan doen, maar nog niet beseffen.

Paul Frentrop was achtereenvolgens journalist, bankier, ondernemer, pensioenbeheerder, hoogleraar en lid van de Eerste Kamer.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Paul Frentrop: Zonder ABP bijna 10 procent meer pensioen voor leraren en ambtenaren verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Beste heer Verbon,

Wij verhogen uw pensioen vanaf 1 januari 2025 met 1,84 procent. Wij kunnen uw pensioen verhogen omdat we gebruikmaken van de soepelere regels van de overheid. Dat mag omdat we in 2027 overstappen op het vernieuwde pensioenstelsel.’

Het mailtje ging vergezeld van een foto van een ouder, maar fit uitziend echtpaar dat tevreden iets leest van een tablet. Kennelijk hadden ze net zo’n juichend mailtje gekregen als ik. Zouden ze denken dat ze nu, met pakjesavond in aantocht, eindelijk weer chocoladeletters voor de kleinkinderen kunnen kopen? Die zijn echter 25 procent duurder geworden.

In werkelijkheid is er helemaal geen reden tot juichen. Eigenlijk belooft het ABP mij en het echtpaar op de foto een pensioen dat door de inflatie al bij voorbaat lager is.

Ongekend lage rente

Volgens het oude – nu nog actuele – pensioenstelsel kregen deelnemers aan een pensioenfonds een pensioenbelofte. Die belofte was een pensioen van 70 procent van het gemiddelde inkomen dat zij verdiend hadden gedurende hun werkende leven. Dat pensioen hing niet af van de premies die deelnemers betaald hadden. Het hing alleen af van de vraag of er voldoende pensioenvermogen in de pensioenfondsen aanwezig was om de beloofde pensioenen nu en in de toekomst te betalen. Die vraag is na de Tweede Wereldoorlog tot ongeveer 2008 nooit gesteld. De vraag was eerder of er niet te véél vermogen in het pensioenfonds zat.

Maar vanaf 2008 begon er onder – sommige, maar zeker niet alle – pensioendeskundigen het idee post te vatten dat er wel eens te weinig pensioenvermogen zou kunnen zijn. Reden: de ongekend lage rente, die wordt gebruikt om te berekenen hoe hoog het pensioenvermogen moet zijn om alle huidige en toekomstige pensioenen te kunnen uitbetalen. Hoe lager de rente, des te hoger moet het pensioenvermogen zijn.

De rente werd – onder meer door het beleid van de Europese Centrale Bank – vrijwel nul. Als de rente maar lang genoeg nul zou blijven, moest het pensioenvermogen ongekend hoog zijn. Geen enkele weldenkende burger gelooft dat de rente eeuwig nul kan blijven. Maar de zogenaamde pensioendeskundigen dachten dus van wel. Er zou zelfs een faillissement van de pensioenfondsen dreigen. Paniek! Om dit doemscenario te voorkomen, kregen de gepensioneerden vanaf ongeveer 2009 geen compensatie meer voor de inflatie. Gevolg: fors koopkrachtverlies.

Als gezegd: de rente wordt dus gebruikt om de huidige waarde van toekomstige pensioenen te berekenen. Naast de rente is echter ook het rendement op beleggingen van belang voor het pensioenvermogen. De toekomstige rente is onzeker, maar het rendement dat in het verleden is behaald, ligt uiteraard vast. Stel nu dat je voor de pensioenfondsen de onzekerheid over het pensioenvermogen wilt uitschakelen. Dan maak je de pensioenen voor deelnemers niet langer – indirect – afhankelijk van de (onzekere) rente in de toekomst, maar laat je pensioenen simpelweg bepaald worden door het (zekere) rendement uit het verleden.

Dat is in feite de essentie van de Wet toekomst pensioenen (Wtp) die per 1 juli 2023 van kracht is. Voortaan zullen de feitelijk door deelnemers betaalde premies plus de daarop gemaakte rendementen bepalend worden voor hun pensioeninkomen. Als je dus het geluk hebt dat het rendement op jouw premies hoog is, kun je later een mooie pensioenuitkering verwachten. Maar omgekeerd, als je dat geluk niet hebt, kan jouw pensioenuitkering wel eens behoorlijk tegenvallen. In het nieuwe stelsel krijgen deelnemers dus geen enkel pensioenrecht meer toegekend. Het pensioeninkomen is voortaan afhankelijk van de grillen van de markt.

Niet alleen toekomstige, maar ook de huidige gepensioneerden gaan onder dit casinopensioen vallen. De gepensioneerden moeten namelijk – onder dwang – het oude stelsel verlaten. Het is mogelijk dat zij een lager pensioen gaan krijgen.

Zichtbare resultaten

Om ook de huidige gepensioneerden met terugwerkende kracht onder het nieuwe stelsel te laten vallen, moeten de premies en rendementen over hun werkzame en gepensioneerde leven worden berekend worden. Niemand weet hoe dat precies zou moeten. Het was in het verleden ook nooit nodig om dat bij te houden. Je pensioeninkomen hing immers alleen maar af van het inkomen dat je tijdens je werkende leven had verdiend.

Volgens de verdedigers van de Wtp staat daar tegenover dat de pensioenen nu veel eerder kunnen worden aangepast aan de inflatie. Patrick Fey, pensioenonderhandelaar bij het CNV, schreef daar in januari een opiniestuk over in Trouw. De positieve resultaten, betoogde hij, zijn inmiddels al zichtbaar in de portemonnee van veel pensioendeelnemers:

‘Veel fondsen konden hun pensioenen met zeker 10 procent verhogen. Het ABP indexeerde de afgelopen tijd de pensioenen met maar liefst 17 procent. Een welkom cadeau voor veel gepensioneerden in een tijd van meer dan 10 procent inflatie. Met dank aan de nieuwe indexatieregels vooruitlopend op het nieuwe pensioenstelsel, ook wel de Wet toekomst pensioenen genoemd.’

Inderdaad, zou je zeggen, de rendementen die pensioenfondsen op hun beleggingen hebben behaald, waren hoog de afgelopen vijftien jaar. Kijk maar eens naar die van mijn eigen ABP: gemiddeld 6 procent per jaar. Als het nieuwe stelsel al gegolden had, zouden de pensioenen daarom zijn aangepast aan de inflatie. Maar maken de fondsen de belofte van een pensioen dat gelijk oploopt met de inflatie ook daadwerkelijk waar?

Kijken we nog even naar de email die ik van het ABP mocht ontvangen:

‘Ons doel is alle pensioenen zoveel mogelijk te laten meestijgen met de prijzen. Maar we moeten ook kijken naar de financiële situatie van het fonds en voldoende geld in kas houden voor de overstap op het vernieuwde pensioenstelsel. En we houden rekening met de belangen van alle deelnemers, jong en oud. Dit betekent dat we dit keer de pensioenen helaas niet helemaal kunnen laten meestijgen met de 3,56 procent prijsstijging die het CBS berekende voor de periode tussen 1 september 2023 en 1 september 2024.’

Hoe noemen we dat ook alweer?

Mijn ABP laat dus eerst toe dat de solidariteit tussen generaties uit het pensioenstelsel verdwijnt, want jongeren en ouderen hebben niets meer met elkaar te maken in het nieuwe stelsel. Dan zeggen alle Wtp-fans dat het pensioen nu makkelijk aan de inflatie kan worden aangepast. En tenslotte meldt dan het ABP dat het pensioenfonds toch wel rekening moet houden met de belangen van jongeren en ouderen en dat de pensioenen toch niet aan de inflatie kunnen worden aangepast.

Hoe noemen we dat ook alweer? O ja: volksverlakkerij.

Harrie Verbon was hoogleraar openbare financiën aan de Universiteit van Tilburg. 

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Hartelijk dank!

Het bericht De ‘hogere’ pensioenen van het ABP zijn pure volksverlakkerij verscheen eerst op Wynia's Week.

In die tijd was het ABP nog een verlengstuk van de overheid. Het fonds kocht automatisch de staatsobligaties van de minister van Financiën. Toen het eerste kabinet Lubbers (1982-1986) minder premie wilde betalen voor de pensioenen van het overheidspersoneel om de hoge staatsuitgaven te drukken, kon het dat straffeloos doen. Jammer van het pensioengat bij het ABP.

Sinds 1996 is ABP zelfstandig. Dan kunnen zulke praktijken niet meer voorkomen. Toch?

Maatje te klein

Na de verzelfstandiging zie je een opmerkelijke beweging. In eerste instantie neemt ABP zoveel mogelijk afstand van beleggen in Nederland. Als er in Nederland belegd wordt is dat vastgoed, vooral kantoren, niet in aandelen van bedrijven. Nederland is een maatje te klein, meent men. ABP is immers een van de drie grootste pensioenfondsen ter wereld.

Maar een paar jaar geleden is de strategie opnieuw gewijzigd. Een deel van de werkende achterban is activistischer geworden (FossielVrij). In het bestuur zitten sociaal geprofileerde (vakbondsbestuurders) en politiek geprofileerde afgevaardigden (Paul Rosenmöller van Groenlinks-PvdA).

Waar eerder goed ondernemingsbestuur een cruciale prioriteit was in het beleggingsbeleid voor adequate rendementen voor de pensioengerechtigden, zie je nu meer doelstellingen opduiken: sociaal beleid, diversiteit en goede werken doen (impact) voor de samenleving. Al die doelstellingen kunnen op papier fijn samengaan, maar vanzelfsprekend is dat niet, zie het rendementsverlies op de Schaefer-woningen.

De gevolgen worden concreet. Waar ABP en de rest van de Nederlandse pensioenwereld zich jarenlang bijna vanzelfsprekend verzetten tegen bemoeienis vanuit politiek Den Haag met hun beleggingsbeleid, zie je nu een omslag van betekenis. ABP en vier andere grote bedrijfstakpensioenfondsen (Zorg en Welzijn, Bouwnijverheid en de industriefondsen PMT en PME) komen het geld nu zelf aanbieden. Ze beleggen samen zo’n 900 miljard euro.

Scheve verdeling

Een paar weken geleden zei het vijftal dat zij miljarden euro’s willen investeren in de uitbreiding van warmte- en elektriciteitsnetten. Ze stellen wel verschillende voorwaarden, zoals overheidsgaranties op leningen en een scheve verdeling van eventuele verliezen (de overheid betaalt als eerste). Het minst concreet, maar wel het meest ingrijpend, is het verlangen om een partnerschap met de overheid af te sluiten voor de lange termijn.

De ommezwaai van de pensioenwereld is des te opmerkelijker omdat hun ervaringen met de overheid als partner niet hoopgevend zijn. Een voorbeeld. De pensioenfondsen investeren van tijd tot tijd in buitenlandse infrastructuur, zoals wegen. Dat roept vragen op. Waarom niet ook in Nederland?

Na lang soebatten kwam er een proef met de financiering van de uitbreiding van de rijksweg N33. Wat maakt deze categorie belegging voor de pensioenwereld interessant? Het is pas rendabel als de opbrengsten voor de pensioenfondsen meestijgen met de inflatie. Maar na een evaluatie liet de overheid in 2013 weten: nee, dat gaan we niet nog eens doen. Dus haakte de pensioenwereld af. Juist de inflatievergoeding betaalt de toekomstige verhoging van de pensioenen om de prijsstijgingen te compenseren.

Semi-politieke rol

Zal het de komende jaren anders gaan? Resultaten uit het verleden zijn geen garantie voor de toekomst, maar…. De afgelopen jaren liet de overheid zich van zijn inconsistente kant zien. Voorbeeld: het Nationaal Groeifonds. Dat fonds moet veelbelovend onderzoek en bedrijvigheid helpen financieren. Het fonds is, na eerdere mislukkingen met zulke investeringsplannen, op afstand van de overheid geplaatst. Het moest geen graaifonds worden. Wat is het na drie jaar geworden? Een grabbelton.

Is de overheid in de dagelijkse praktijk een betrouwbare partner om het beste rendement te behalen voor de pensioengerechtigden? Het antwoord is: mwahh…

Maar er is ook een politieke kant. Met een partnerschap met de overheid wordt de pensioenwereld moeiteloos in een semi-politieke rol gezogen. Dan wordt het pensioenspaarvarken partner van politici met al hun wensen en verlangens waarvoor geld op tafel moet komen. Het bedrijfsleven klaagt dat zij de pinautomaat van de overheid is geworden als er weer een lastenverzwaring wordt aangekondigd. De pensioenwereld is gewaarschuwd.

Daar komt bij dat de twee grootste pensioenfondsen, ABP en Zorg en Welzijn, toch al afhankelijk zijn van politieke besluitvorming over loonafspraken en premiebetalingen.

Slechtste moment

Bovendien moet de pensioenwereld zich óók nog eens de komende jaren compleet opnieuw uitvinden om te voldoen aan de nieuwe pensioenwet. Een wet die de administratie én communicatie van de pensioenwereld op de proef zal stellen. Eventuele klachten zullen tot in Den Haag gehoord worden. De extra complicatie is dat de wet van kracht is, maar dat wetswijziging in de kabinetsformatie zeker ter sprake komt. Dus: politieke strijd. Dat is geen ideaal partnerschap.

Kortom: dit is het slechtst denkbare moment om als partner bij de overheid in bed te kruipen. Denk aan 1983. Zet rendement en pensioengerechtigden op 1. 

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Pensioenfondsen moeten geen pinautomaat van de overheid worden maar de deelnemers op één zetten verscheen eerst op Wynia's Week.

Die vredige tijd is voorbij. Voorzitter Harmen van Wijnen van ons grootste pensioenfonds ABP werd door RTL gevraagd naar zijn commentaar op de nieuwe pensioenwet. Hij wist zo gauw niets positiefs over die wet te bedenken en schoot dus maar in het wilde weg met een losse flodder: ‘We gaan terug naar de “pensioenijstijd” wanneer we die nieuwe wet nu niet invoeren’ (zie @harmenvw 6-12-2023).

Schofferingen

Het denigrerende ‘ijstijd’ botst met het jaarlijks herhaalde lovende oordeel van de professionals bij Mercer die Nederland zo roemen precies vanwege de bestaande wet. Ook schoffeert Van Wijnen het oordeel van de drie best bekende oud-uitvoerders bij zijn eigen organisatie: Jean Frijns, Jelle Mensonides en Dick Sluimers, allen tot hun pensioen aan de top bij ABP. Die drie ervaren experts hebben zich herhaaldelijk juist uitgesproken tegen de nieuwe wet.

Recent heeft ABP-voorzitter Van Wijnen een tweede flodder afgeschoten. Nieuw Kamerlid Agnes Joseph (NSC) vertelde in haar maidenspeech in de Tweede Kamer dat ze ontslag had genomen uit haar droomjob als actuaris (‘Vanaf het moment dat ik hoorde van het beroep actuaris, op mijn 15de, wilde ik al actuaris worden’), omdat ze het niet met haar geweten in overeenstemming kon brengen om mee te werken aan de invoering van de slechte nieuwe pensioenwet. Van Wijnen reageerde daarop met de uitspraak: ‘Bij een grote transitie zijn er altijd de laatste stuiptrekkingen van partijen die haar niet willen meemaken.’

Drie eigen topmanagers van kort voor zijn tijd uitgemaakt voor fossielen; het betoog van een pensioenactuaris in de Tweede Kamer benoemd als een ‘laatste stuiptrekking’. Verder nog iets? Helaas wel, want op 30 juni 2023 heeft Van Wijnen in zijn blog bewust een onwaarheid gesproken tegen al zijn ABP-deelnemers. Hij geeft eerst toe: ‘Alle gegevens van onze deelnemers moeten [bij het zogenaamde “invaren”] in kaart worden gebracht. Maar dat moet sowieso. We doen dat elk jaar voor iedere deelnemer die met pensioen gaat. Nu doen we dat voor al onze deelnemers in één keer.’

Dat is niet waar: in het veel eenvoudiger huidige systeem is de  hoogte van het pensioen simpelweg een functie van dienstjaren en salaris. Met de nieuwe wet wordt – voor het eerst – een veel ingewikkelder berekening nodig. Voor een oudere deelnemer moet het ABP dan niet alleen opzoeken hoeveel jaar die deelnemer meedeed, maar ook hoeveel premie zij ieder jaar precies inlegde. En dan daarna hoeveel de persoonlijke pensioenclaim ieder jaar steeg of daalde vanwege de beurs. Voor iemand die bijvoorbeeld in 1976 al jong bij het ABP kwam en in 2018 met pensioen ging zijn dat dus drieënveertig individuele jaarpremies, steeds per jaar vermenigvuldigd met het correcte cijfer voor de beurs in dat jaar, en dan in een kettingreeks met drieënveertig factoren door vermenigvuldigd van 1976 tot en met de pensioendatum.

‘Er moet een wonder gebeuren’

Actuaris Agnes Joseph zei daarom in de Kamer: ‘We moeten [als we de nieuwe wet doorzetten] binnen vier jaar al die IT-systemen omzetten in nieuwe IT-systemen, die momenteel nog niet eens zijn afgebouwd. Ik weet niet of er meer mensen in de IT gezeten hebben, maar dit is niet realistisch. Er moet een wonder gebeuren wil dit lukken.’

Kies maar wie u wilt geloven, Van Wijnen die brutaal beweert dat er helemaal geen extra berekeningen nodig zijn, of actuaris Agnes Joseph. 

Miljarden aan pensioenbesparingen de Noordzee in

Zou een topmanager bij een normaal bedrijf overleven, wanneer hij zich binnen een paar maanden twee keer onbeschoft opstelt, eerst tegen zijn eigen voorgangers in het topmanagement en dan tegen een Kamerlid, en bovendien expres onwaar spreekt over een groot twistpunt bij de invoering van de nieuwe wet? Ik denk van niet, maar Van Wijnen zit er nog en krijgt natuurlijk volle steun van GroenLinks-senator Paul Rosenmöller, het bekendste lid van zijn bestuur.

Als het aan die twee ligt gaan er vlug miljarden aan pensioenbesparingen in de Noordzee. De bouwers van de windmolens eisen garanties van de staat, de staat heeft geld nodig van de pensioenfondsen, en misschien gaat de staat ook nog proberen om de pensioenfondsen aan boord te halen om mee te doen met de benodigde honderd miljard voor de bekabeling.

Alom misleiding. Minister Jetten beweert dat de windmolens rendabel zijn, maar laat dan de noodzakelijke bekabeling buiten beschouwing. Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) bedient de minister maar maakt berekeningen met het idiote zelfverzonnen begrip ‘nationale kosten’ waar geen econoom buiten dat PBL mee wil rekenen. En dan wordt deze ondeugdelijk onderbouwde zaak  voorgelegd aan mensen als Van Wijnen en Rosenmöller om daar tientallen miljarden pensioengeld in te steken.

Als nu het ABP een professionele belegger was met een track record van superieure beleggingsresultaten, dan konden we misschien nog hopen dat de beleggers met een koel, zakelijk oog blijven beleggen, en niet in de war raken van een voorzitter die in de media wild om zich heen slaat. Maar dat is ook al niet zo. Veel beleggers verdienen enorme salarissen (hun topman ging in 2023 naar huis met 944.000 euro (het ABP noemde dat vorig jaar toen het slechts 808.000 euro was ‘lager dan marktconform’) maar ze kunnen niet beleggen.

Gokpartijen

Over de tien jaren 2012-2022 schoten de beleggingen van het ABP in aandelen wereldwijd 24 miljard tekort. Ik bereken dat bedrag door de feitelijke opbrengsten uit de tien jaarverslagen van het ABP te vergelijken met beleggingen in professionele fondsen die niet eigenwijs zijn, maar gewoon tegen de laagst mogelijke kosten beleggen overeenkomstig de objectief berekende MSCI-index.

En dan hebben we het nog niet over de mislukte beleggingen van het ABP in rente-derivaten, overbodige gokpartijen die het ABP ongeveer 19 miljard hebben gekost en niets hebben opgeleverd.

Bij het ABP is zo veel mis, dat ik zou pleiten om daar snel in te grijpen, zelfs nog voordat een nieuw kabinet waarschijnlijk het advies volgt van Agnes Joseph (NSC) en de nieuwe pensioenwet castreert.

Van Wijnen weet er te weinig van

Nodig is een integere voorzitter met kennis van de corporate governance van pensioenfondsen – Van Wijnen, oud-schooldirecteur, weet daar kennelijk weinig van. Zijn opvolger moet urgent veel meer gedisciplineerd laten beleggen, het hoofd beleggingen ontslaan vanwege wanprestatie, niet meer de oren laten hangen naar GroenLinks- en D66 politici, en een onafhankelijke custodian aanstellen voor de beoordeling van de resultaten.

Waarom ieder jaar gemiddeld vier miljard onnodig verliezen, en straks misschien nog meer verdrinken in de Noordzee, als het met normaal, professioneel management zo veel beter kan voor de deelnemers?

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.   

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER . Hartelijk dank!   

Het bericht Bij het ABP, het grootste pensioenfonds van Nederland, is zoveel mis dat snel moet worden ingegrepen verscheen eerst op Wynia's Week.

Poetins inval, twee jaar geleden, in Oekraïne, nadat hij in 2014 al de Krim had geannexeerd, heeft de noodzaak van een robuuste Nederlandse én Europese defensie politieke urgentie gegeven. De generaals laten sindsdien geen gelegenheid voorbij gaan om hun hart te luchten over de tekorten. Te weinig technici. Tekort aan oefenruimte. Tekort aan materieel. Maar ook steeds: tekort aan steun van de financiële wereld.    

Dit zei generaal Onno Eichelsheim, Commandant der Strijdkrachten (CDS) en dus onze hoogste militair, twee maanden geleden in NRC Handelsblad: ‘Banken wilden lang niet veel te maken hebben met de defensie-industrie. Die houding is aan het veranderen, maar het is voor een bedrijf dat bijvoorbeeld militaire voertuigen maakt nog steeds niet makkelijk om een banklening te krijgen. Daar is nog wat te halen.’

De clusterbommen van Zembla deden hun werk

Waar nog meer te ‘halen’ is, in geld én in maatschappelijke ruggensteun, is de pensioenwereld. Vorige week nam de politieke superieur van Eichelsheim, demissionair minister van Defensie Kajsa Ollongren (D66), de pensioenwereld op de korrel. BNR had vastgesteld dat de vijf grootste Nederlandse pensioenfondsen ondanks oproepen van het parlement én van de militairen geen extra  geld beleggen in defensiebedrijven. Ollongren tegen BNR: ‘Ik zeg wel eens: wil je onderdeel zijn van het probleem, of van de oplossing?’

Hoe komt de pensioenwereld aan de huiver voor beleggingen in de defensiewereld? En moet dat zo blijven?

Wie het spoor terug probeert te volgen naar de bron van de angst voor beleggingen in de wapenindustrie, komt uit bij een uitzending van Zembla in maart 2007. Pensioenfondsen publiceerden toen nog geen gegevens over beleggingen in individuele bedrijven. Nu doen ze dat, met maanden vertraging wel. Een gespecialiseerd onderzoeksbureau had voor Zembla in kaart gebracht in welke wapenbedrijven de pensioenwereld belegde, met name in de productie van clusterbommen. De combinatie van hartverscheurende beelden van de slachtoffers en de (kennelijk onwetende) keurige geklede pensioenbazen, deed zijn werk.

De Tweede Kamer drong aan op maatregelen. Die kwamen er: een wet die beleggingen verbood van bedrijven die clustermunitie maken.

Sinds Zembla en deze wet zijn aandelen van defensiebedrijven ‘verdacht’. Inmiddels valt de wapenindustrie in dezelfde categorie als tabaksproducenten, fossiele energiebedrijven (Shell en BP) en bedrijven die gebruik maken van kinderarbeid. Ze stinken.

Grote pensioenfondsen sluiten deze sectoren geheel of grotendeels uit van hun beleggingskeuzes. De vraag is: moet een pensioenfonds op morele en/of ideologische gronden specifieke beleggingen bij voorbaat uitsluiten? Of moeten in het belang van pensioengerechtigden andere overwegingen, zoals rendementsperspectief, ook beoordeeld worden, waarna men vervolgens een beslissing neemt. Dan kan de belegging op morele gronden nog wel afvallen, maar is toch het héle plaatje bekeken.

Munitie is een topbelegging

BNR becijferde dat de vijf grootste Nederlandse pensioenfondsen voor 1,4 miljard euro beleggingen in defensiebedrijven hebben. Dat is 0,1 procent van hun kolossale vermogen. Dus ik dacht: laat ik de proef op de som nemen. Welke van deze vijf belegt in Rheinmetall, een Duits defensieconcern met 33.700 werknemers? Van vrachtwagens en wapensystemen tot munitie.

De meest actuele cijfers over beleggingen dateren van eind vorig jaar of eerder. ABP heeft voor 26 miljoen euro in Rheinmetall belegd, Pensioenfonds Zorg en Welzijn ruim 3 miljoen en de industriepensioenfondsen PME en PMT en het Bouwpensioenfonds niks. PMT heeft Rheinmetall uitgesloten van zijn beleggingen vanwege de productie van witte fosfor. Leuk weetje: Pensioenfonds Zorg en Welzijn zet Rheinmetall in de sector kapitaalgoederen, niet in wapens of defensie. Schrikt de belegging anders de achterban af?

Twee jaar geleden, aan de vooravond van Poetins inval was de koers van Rheinmetall 92 euro. Nu 422 euro. Het klinkt cynisch, maar het moet toch gezegd: als oorlog uitbreekt en de Duitse bondskanselier Olaf Scholz spreekt van een Zeitenwende, een historisch keerpunt naar een sterke defensie, dan lijkt me dat een moment om deze aandelen te kopen.

Nog een voorbeeld, dichter bij huis. De F-35. Een of twee van deze gevechtsvliegtuigen zie ik weleens overkomen. Noem het kinderlijk en naïef, maar mij geeft dat een goed gevoel. Goed dat defensie er is.

De belangrijkste producent van de F-35 is het Amerikaanse concern Lockheed Martin. Nederlandse industriële bedrijven zijn betrokken bij de ontwikkeling van het toestel. Toch beleggen de industriepensioenfondsen PME en PMT niet in Lockheed. Ook pensioenfonds ABP, waar de F-35-vliegers en het defensiepersoneel voor hun pensioen moeten sparen, belegt niet in Lockheed.

Waarom is beleggen in relevante defensiebedrijven belangrijk? Voor de bedrijven zelf betekent het een hogere beurswaarde, meer financiële slagkracht en ruimte voor uitbreiding. Voor de pensioenfondsen: genoeg rendementsperspectief.

De pensioenwereld blameert zich

ABP kondigde vorig jaar aan 250 miljoen te investeren in zorgwoningen en betaalbare huurwoningen om de tekorten op de woningmarkt te verlichten. Waarom steekt ABP zo’n bedrag, of een veelvoud daarvan, niet extra in defensiebedrijven? Dan laat ABP zien dat zij de roep van de achterban om financieel engagement serieus neemt. Andere pensioenfondsen kunnen dat voorbeeld volgen.

De pensioenwereld heeft de mond vol over maatschappelijk verantwoord beleggen. Over diversiteit. Over duurzaamheid. Over antifossiel. Het is tijd voor verandering. Een Zeitenwende. Met schraal kapitaal voor defensiebedrijven blameert de pensioenwereld zich. De aandelen van producenten van wapens waarmee Nederland zich verdedigt zijn óók maatschappelijk verantwoorde beleggingen.  

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Hoezo de wapenindustrie boycotten? Het is ook voor pensioenfondsen een zéér verantwoorde belegging. verscheen eerst op Wynia's Week.

Dat viel goed, zo meldden verslaggevers. ‘Als de minister eindelijk is uitgesproken, barst in de zaal. gevuld met burgemeesters, werkgevers, vakbondsleiders en geestelijken een luid applaus los. Als één man staan Frans Dohmen, voorzitter van de katholieke bond, dr. Rottier, voorzitter van de hoofddirectie van de Staatsmijnen en gouverneur mr. dr. Van Rooy voor Den Uyl op.’

Groot was toen de dankbaarheid. Ook als de werkloos geworden mijnwerkers niet zelf konden gaan werken bij CBS of ABP, dan wel hun kinderen.

Nieuwe kantoren in New York en Hong Kong

Maar bijna zestig jaar na Den Uyls toespraak staat Heerlen nog steeds bijna onderaan – op plaats 48 – in de top 50 van meest aantrekkelijke Nederlandse steden (en op nummer één voor wat betreft het aantal gescheiden inwoners, een teken dat het leven in Heerlen voor veel mensen moeilijk is). Dan helpt het niet dat de intussen duizend werknemers van de beleggingspoot van het ABP (onder de naam APG) hun vaak vorstelijke salaris niet meer besteden in Heerlen, maar in Amsterdam.

Waarom? Wel, dan kunnen de Britse of Amerikaanse bankiers van Goldman Sachs makkelijker invliegen voor de lunch. En om het de zakenbankiers nog makkelijker te maken, heeft het ABP recent ook nog kantoren geopend in New York en Hong Kong, waar sommige van de 263 beleggers meer dan een miljoen per jaar verdienen.

Joop den Uyl zou, denk ik, boos en verdrietig zijn geweest. En zie wat die duizend beleggers ervan hebben gebakken, onder aanvoering van Ronald Wuijster (salaris 700.000 euro). De uitkomsten van de beleggingen van het ABP zijn om te schrikken. Mijn analyse van de cijfers over de afgelopen tien jaar laat een verlies zien van 24 miljard door op een verkeerde manier in aandelen te beleggen, en daarbij nog een extra verlies van 17 miljard met nutteloze gokpartijen over de rente. In totaal dus 41 miljard verloren.

Ik moest even denken aan de Tweede Kamerleden Caroline van der Plas (BBB) en Pieter Omtzigt (NSC) die zo’n twee miljard euro vroegen voor een verhoging van het minimumloon en iedereen in de Kamer over zich heen kregen omdat niet precies was aangegeven hoe we dat moesten financieren. Wuijster verprutst tientallen miljarden, maar houdt zijn functie en salaris.

Hoe heeft het zo gek kunnen lopen? En met zulke enorme schade voor het pensioenfonds? Antwoord: naïviteit in de omgang met de bankiers die beleggingen aanbieden. Ik ben zelf vele jaren commissaris geweest bij twee grote pensioenfondsen. Bij een ervan moest ik  ageren tegen dezelfde kwaal die ik ook herken bij het ABP.

De directeur wilde naar China om die economie te ontdekken, naar congressen in het buitenland en mee met excursies, gratis aangeboden door de grote banken waar het fonds zaken mee deed. Mijn medebestuurders lieten de directeur enthousiast vertellen over zijn gesponsorde reizen en gaven om de beurt ook een persoonlijke visie op de rente, de economische groei en de beurs.

Waarom niet beleggen in indexfondsen?

Ik was hoogleraar in die onderwerpen en schreef er boeken en artikelen over, maar onthield me meestal van voorspellingen. Waarom zouden acht Nederlanders in een Hollands bestuur de rente en de wisselkoers beter kunnen voorspellen dan de wereldwijde markt? Mijn inbreng in de vergaderingen ging vooral over het management van de beleggingen: was er een externe ‘custodian’ die de resultaten vergeleek met een onafhankelijk geselecteerde index? Sloegen de eigen beleggers niet op hol door na één buitenlands bezoek een mooi gebouw in Washington aan te kopen als belegging voor hun pensioenfonds? Gingen ze zich – na een gesponsord bezoek aan Sydney – niet verplicht voelen om te beleggen bij de bank die hun verre reis had betaald?

Ik denk dat in het bestuur van het ABP het inzicht ontbreekt dat de meerderheid van de academische specialisten er al geruime tijd voorstander van is om vooral te beleggen in zogenaamde indexfondsen. Die volgen computergestuurd – en dus tegen heel lage kosten – de gemiddelde trend van de beurs.

Banken en andere aanbieders van traditionele, zogenaamd ‘actieve’  beleggingsfondsen maken voortdurend selecties, kopen en verkopen en brengen dus ook veel meer kosten in rekening. Als we die kosten aftrekken van de resultaten, blijkt dat acht op de tien ‘actieve’ vermogensbeheerders het slechter doen dan de indexfondsen. En dan heb je – anders dan het ABP – géén duizend medewerkers nodig om te lunchen, te dineren, te congresseren en te reizen met de bankiers die zo graag ‘actief’ voor ze willen beleggen.

En dan is er, zoals gezegd, ook nog  17 miljard euro verloren met gokken op de rente. Uit de cijfers van het ABP maak ik op dat de laatste twee jaar, toen de rente weer ging stijgen, op nog grotere schaal is gegokt dan daarvoor. Resultaat: 6,3 miljard verloren in 2021 en 28,3 miljard in 2022: omdat het ABP maar blééf gokken dat de rente zou dalen.

In het algemeen is het niet zo goed mogelijk om de rente op staatsschuld te voorspellen, maar 2021 en 2022 waren nu net twee jaren waarin iedereen die de rente volgt rekening hield met een aanhoudende stijging: omdat de Europese Centrale Bank (ECB) wel actie móest ondernemen tegen de oplopende inflatie.

Echter, zo niet het ABP, dat hardnekkig volhield dat de rente zou dalen. In eerdere jaren was die inschatting soms zeer winstgevend (vooral in 2014), maar toch is het onbegrijpelijk dat het bestuur van het ABP dit gokgedrag goedkeurt.

Het ABP heeft een onafhankelijke custodian nodig

Het ABP heeft dringend een onafhankelijke custodian nodig die onderzoekt hoe de schade van het actief beleggen kon oplopen tot 24 miljard in tien jaar. ‘Onafhankelijk’ is hier cruciaal, omdat het ABP intussen niet meer wil beleggen in de producenten van fossiele energie (Shell, BP, Total Energies) en de sterk negatieve financiële effecten daarvan in kaart gaan worden gebracht met een in-huis ontwikkelde index. Dan wil je toch weer tegelijk speler en scheidsrechter zijn.

‘Hoe ABP waarde toevoegt’ staat boven het laatste jaarverslag van Neerlands grootste pensioenfonds. Ik bied graag aan om met mijn vriend Pieter Lakeman een urgent interimverslag te schrijven met de treurige titel ‘Hoe ABP zoveel waarde kon vernietigen’.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de EUR, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.    

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!    

Het bericht Hoeveel pensioenmiljarden moeten er nog worden vergokt? Het ABP is dringend toe aan een nieuwe aanpak  verscheen eerst op Wynia's Week.