Advocaten hebben behoorlijk wat speelruimte in en buiten de rechtszaal en maken daar veelal gebruik van. Soms is dat zeer wenselijk, op andere momenten ontstaat het idee dat sprake is van machtsmisbruik.

Daarnaast rijst de vraag in hoeverre lokale dekens – de huidige toezichthouders – eigen belangen kunnen hebben bij het behandelen van klachten over advocaten. Een significante ontwikkeling in de hervormingen is dat er een landelijke toezichthouder komt, die aan toezicht in de brede zin zal gaan doen. Ook tuchtrechtelijke klachtenprocedures zullen door deze onafhankelijke toezichthouder (OTA) worden uitgevoerd. 

De advocatuur denkt er anders over

De algemeen deken van de algemene raad van de Nederlandse Orde van Advocaten (NOvA) denkt daar anders over en schreef in februari 2023 aan minister Franc Weerwind van Rechtsbescherming: ‘Er bestaat binnen de balie consensus over de wenselijkheid van versterking van het toezicht op de advocatuur. Ook de wenselijkheid van de komst van één landelijke toezichtautoriteit advocatuur (hierna ook: LTA) wordt breed onderschreven.’

Deze deken bepleitte wel dat de landelijke toezichthouder zou bestaan uit advocaten én niet-advocaten, maar dat de niet-advocaten altijd in de minderheid zouden moeten zijn. Ook werd ervoor gepleit dat de landelijke toezichthouder ‘binnen de publiekrechtelijke beroepsorganisatie NOvA wordt georganiseerd’. Wel werd het wenselijk geacht ‘om de LTA feitelijk buiten het bureau van de NOvA te huisvesten’.

De brief benoemt ook verdeeldheid binnen de balie. Een aantal dekens zou voorstander zijn van het onderbrengen van de klachtbehandeling bij de landelijke toezichthouder. De Algemene Raad (AR) is daar echter tegen: ‘De AR adviseert de minister dat ook de klachtbehandeling vooralsnog bij de lokale deken moet blijven.’

Dat punt wordt niet gedetailleerd beargumenteerd, maar een noemenswaardig punt is ‘het gevaar van overheidsinmenging dat de zbo-figuur [zbo: zelfstandig bestuursorgaan] in zich bergt. Toepassing van de gehele Kaderwet – en de daarin opgenomen sturings- en toezichtinstrumenten van de minister – is het uitgangspunt bij een zbo. Uitzonderingen zijn in theorie mogelijk maar leiden tot een denaturering van de door de Kaderwet bestreken figuur van het zbo.’ Het voelt als een gekunsteld argument, maar minister Weerwind ging erin mee.

Motie Ellian: laat toezichthouder ook over klachtenonderzoek gaan

In juni 2024 diende VVD-Kamerlid Ulysse Ellian een motie in – die breed werd aangenomen – waarin de regering werd verzocht ‘om bij de versterking en hervorming van het toezicht op de advocatuur zowel het toezicht als klachtenonderzoek, als onderdeel van het tuchtrechtelijk toezicht op naleving van de kernwaarden, onder te brengen bij de Onafhankelijke Toezichthouder Advocatuur’ (OTA). De toenmalige regering, met minister Weerwind als portefeuillehouder, was namelijk voornemens om het klachtenonderzoek niet door de OTA te laten verrichten, maar door de lokale dekens.

De Algemene Raad van de Nederlandse Orde van Advocaten (NOvA) was nog steeds tegen die verandering. ‘Volgens de raad heeft die fundamentele implicaties voor het reeds lang bestaande stelsel van de Nederlandse advocatuur, omdat er daarmee een eind komt aan de “historische en waardevolle” rol van de deken’, zo is te lezen in Het Advocatenblad.

Spartelingen

Op de website van de NOvA werd geschreven: ‘Met het onderbrengen, naast het toezicht ook van de klachtbehandeling bij de landelijke OTA, zou de historische en breed door interne en externe stakeholders als waardevol geziene rol van de lokale deken in dit stelsel eindigen, net als de institutionele dynamiek die met deze rol gepaard gaat.’

Dat is echter geen argument om de status quo te handhaven. Dat iets wordt gewaardeerd door stakeholders betekent niet dat het intrinsieke waarde heeft, niet verbeterd kan worden, of niet verkeerd – of zelfs niet-integer – kan zijn. Zo bezien lijken het spartelingen van een organisatie die vreest enige macht te verliezen.

In gesprek

Het Dekenberaad, een orgaan waarbinnen de lokale dekens zijn vertegenwoordigd, was overigens minder kritisch; sterker nog, het steunde de wijzigingen omdat dit het toezicht ten goede zou komen. 

In september 2024 schreef de staatssecretaris van Justitie en Veiligheid, Teun Struycken, aan de Tweede Kamer dat de motie van Ellian tot vertraging in de uitvoering van de hervorming van de advocatuur zou leiden. Struycken zou met allerlei betrokkenen in gesprek gaan over de mogelijkheden rondom de uitvoering van de motie-Ellian.   

De meeste advocaten die ik heb mogen ontmoeten, zijn hardwerkende nette mensen, die op integere wijze hun werk doen. Gezien de aard van hun werk verdienen zij een goede bescherming. Advocaten schuren namelijk tegen de onderwereld aan. Ook niet-strafrechtadvocaten kunnen door de aard van hun beroep en gezien de belangen die hun cliënten hebben bij een bepaalde afloop van een zaak, niet-integere voorstellen krijgen. De samenleving, en individuele belanghebbenden in rechtszaken meer specifiek, verdient een situatie waarin daarmee gepaard gaande risico’s zoveel mogelijk worden beperkt en overtredingen transparant en integer worden afgehandeld.

Dat een deel van de onafhankelijke toezichthouders (OTA) uit niet-advocaten bestaat lijkt daarom een minimale eis te zijn. Zij brengen een frisse, kritische blik mee en zitten niet vastgeroest in al decennialang bestaande beroepsnormen. De slager die zijn eigen vlees keurt, is natuurlijk geen wenselijke situatie.

Advocatuur wordt transparanter

Dit vraagstuk speelt vooralsnog niet, maar je kunt je afvragen of de onafhankelijke toezichthouder wel onderdeel moet zijn van de Nederlandse Orde van Advocaten (NovA), zelfs als er allerlei fysieke scheidingen met andere NOvA-afdelingen worden aangebracht. Als er in zijn geheel geen inmenging met het werk van de toezichthouder zou gaan plaatsvinden, waarom kan deze dan niet een volledig zelfstandige organisatie vormen?

Doordat de onafhankelijk toezichthouder de behandeling van klachten als belangrijke taak krijgt, kan worden gewerkt aan een meer transparante, meer eenduidige balie. De combinatie van zulke transparantie en eenduidigheid komt ook de integriteit ten goede.

Van Bart Collard verscheen in 2023 ‘Het recht op misinformatie’. Het boek is overal te koop en te bestellen, ook in de winkel van Wynia’s Week. Kijk HIER. 

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Onafhankelijke toezichthouder maakt advocatuur transparanter verscheen eerst op Wynia's Week.

Sinds 1995 moeten de vorderingen van advocaten via reguliere banken verlopen, terwijl een deugdelijke boekhouding vereist is. Advocaten verwijzen in dit verband naar een brief van de procureurs-generaal uit 1995. Dat ‘herenakkoord’ is uitgewerkt tot de ‘Bruyninckx-richtlijnen’. Deze richtlijnen houden in dat de advocaat geen betalingen per kas mag verrichten of bedragen aanvaarden hoger dan 25.000 gulden en dat betaling van declaraties volledig giraal moet geschieden. Het is ook in principe verboden, hoewel de Nederlandse Orde van Advocaten (NOvA) hierover niet echt duidelijk is, om girale betalingen uit belastingparadijzen en cash-betalingen te ontvangen.

Scherpe daling contante betalingen

Deze richtlijnen zijn sinds 2014 verwerkt in de Verordening op de advocatuur, de zogeheten Voda-regeling. Slechts in bijzondere gevallen, zo schrijft artikel 6.27 van de Voda voor, kan er nog met cash worden betaald; namelijk ‘indien feiten en omstandigheden dit rechtvaardigen’. Beloopt de contante betaling een bedrag van 5.000 euro of meer dan is overleg met de plaatselijke Deken verplicht. Sindsdien is het aantal contante betalingen scherp gedaald. Veel advocatenkantoren hebben volledig afscheid genomen van betalingen met cashgeld.

Toch ligt het soms gecompliceerd, laat Deken Taco van der Dussen in een interview met De Gelderlander (28 april 2023) weten: ‘Als Dekens doen we elk jaar onderzoek naar contante betalingen. Vorig jaar heb ik een aantal advocaten uitgenodigd bij wie het aantal contante betalingen opviel. Eentje had zich tientallen malen cash laten betalen. Maar wat bleek: ‘Die advocaat trad op voor Roma’s. Roma’s zijn soms vermogend, maar hebben meestal geen bankrekening en kunnen er vaak ook geen openen. Maar zwart geld aannemen kan niet, dan hang je …’ Sommige advocaten hebben om deze reden dit type cliënten niet meer in hun bestand.

Toch zijn er nog steeds advocaten die zich, willens en wetens, voor hun diensten laten betalen in natura. Zo kon een Amsterdamse advocaat, een zekere Mr. X, twee weken gratis verblijven in een vakantievilla op het Spaanse vakantie-eiland Ibiza die toebehoorde aan zijn vermogende cliënt. Op deze wijze wilde de cliënt een nog openstaande rekening van naar schatting 20.000 euro aan mr. X voldoen, die daarvan gretig en dankbaar gebruik maakte. Het feit is door een vroegere collega gemeld aan de plaatselijke Deken.

Voor mijn onderzoek in ‘De Zaak Ridouan T.’  kwam ik erachter dat Taghi over een vermogen zou beschikken van 500 miljoen, evenveel als het totale budget van het Openbaar Ministerie. Dit vermogen zou hij gestald hebben in Dubai, waar zijn gezin nog steeds woont. Zijn zoon Faisal, naar wie het verzoek om uitlevering is gedaan, zou dit vermogen beheren, na raadpleging en in overleg met de familie Taghi in Nederland. Dit opmerkelijke gegeven leidde bij mij tot de vraag door wie en hoe zijn advocaatkosten worden betaald.

Burger draait op voor advocaatkosten

De vraag heb ik voorgelegd aan Michael Ruperti, Taghi’s ex-advocaat. Hij liet mij weten hierover geen uitsluitsel te kunnen geven, want hij was gehouden aan zijn geheimhoudingsplicht. De vraag heb ik vervolgens voorgelegd aan strafadvocaat Peter Plasman. Hij kon mij niet vertellen hoe dit in het specifieke geval van Ridouan Taghi is geregeld, maar ik mocht ervan uitgaan dat betalingen van advocaatkosten, ook in het geval van vermogende drugscriminelen, door de gewone belastingbetaler worden betaald. Dergelijke betalingen door de overheid voor gemaakte advocaatkosten heten ‘toevoegingen’. De eigen bijdrage bij een toevoeging bedraagt 200 euro. Een advocaat bij megaprocessen tegen vermogende criminelen kan dus procederen op staatskosten, betaald uit de portemonnee van de burger.

Daar zitten wel limieten aan en het hoeft ook geen vetpot te zijn. Zo laat een advocaat weten: ‘Dan heb je soms verhoren van tien uur of langer. Als je het omrekent, krijg je 30 euro per uur. Bij een drugszaak zit je op 15 euro per uur. Daar moet je je reiskosten van betalen, je secretaresses, je ict, je kantoorpand: dan ben je verlies aan het draaien, hoor. Je moet ook nog een pleitnota schrijven. Voor een pro-formazitting krijg je niks, dat zit allemaal in die 800 euro. Ons uurtarief voor betalende cliënten ligt tussen 200 en 350 euro.’    

Verbod op cash-betalingen massaal overtreden        

Je zou zeggen dat sinds 2015 een en ander rond de betalingen goed is geregeld. Niets is minder waar. In een recent onderzoek, uitgevoerd door de Unit Financieel Toezicht Advocatuur, in opdracht van de gezamenlijke Dekens, werd de financiële administratie van de jaren 2018 tot 2020 van 45 strafrechtkantoren bekeken. Wat bleek? Vooral in de jaren 2018 en 2019 werden de tuchtregels rond cash-betalingen massaal overtreden. In 2020 nam het aantal cash-betalingen sterk af, mede door het aankondigen van het onderzoek.

De toenmalige Amsterdamse deken Evert-Jan Henrichs zegt hierover (NRC,31 juni 2022): ‘We hebben moeten constateren dat er een cultuur is ontstaan waarin onvoldoende is gelet op de regels rondom contante betalingen. En als toezichthouder op de advocatuur hadden wij daar misschien ook wel eerder tegen moeten optreden.’ Advocaten gaven voor het accepteren van contante betalingen de volgende redenen op. Familieleden zouden een inzamelingactie hebben gehouden om de advocaat te betalen of de cliënt werkte in een omgeving waarin contant geld de norm is. 

Opmerkelijk genoeg volgden er geen tuchtrechtelijke sancties. Evert-Jan Henrichs: ‘Dit onderzoek was thematisch en geen opsporingsonderzoek. Omdat de regels in zulke brede zin werden overtreden, maar de advocaten ook in brede zin tot inkeer zijn gekomen, hebben we besloten die zaken niet voor de tuchtrechter brengen. (…) De uitkomst van dit onderzoek en de aandacht voor het onderwerp kun je als waarschuwing zien. Zoals een agent iemand die geen licht op de fiets heeft ook niet altijd een boete hoeft te geven.’

Alweer die vergoelijkende, begripsvolle attitude, kenmerkend voor de houding van de achtereenvolgende toezichthouders ten opzichte van hun collega’s. Een ex-Deken liet mij niettemin weten dat van de 600 dossiers/klachten in zijn ambtstermijn er per jaar 200 zaken naar de tuchtrechter gingen, de rest werd opgelost door middel van een indringend gesprek, een schikking of een andere afdoening.         

Hoe controleer je het?

Niemand mag geld aannemen waarvan hij weet of had kunnen weten dat het uit illegale bron komt, is de mening van het Functioneel Parket van het Openbaar Ministerie. Dat geldt ook voor advocaten, ongeacht welke werkzaamheden zij daarvoor verrichten. Toch kan het OM in de praktijk weinig beginnen tegen verdachte betalingen aan advocaten, omdat die onder het schild van geheimhouding vallen. Een plaatselijke Deken kan wel onderzoek verrichten, maar zal dit pas doen wanneer er een verdenking bestaat. Of er wel of niet cash of in natura betalingen plaatsvinden is daarom moeilijk vast te stellen.         

In de zaak rond de ‘cash-betalingen’ hebben de Dekens aangekondigd in een paar gevallen ‘nader onderzoek’ te zullen doen. Ook gaan zij strenger toezien op strikte naleving van de regels rondom contante betalingen. Onder meer via bestaande toezichtinstrumenten zoals kantoorbezoeken en specifieke onderzoeken naar aanleiding van ontvangen signalen.

Nieuw is dat advocaten elk jaar zullen worden benaderd om vragenlijsten in te vullen, met daarin de expliciete vraag hoeveel cash in dat jaar is aangenomen. Als toezichthouder hoopt men beter in staat te zijn een vinger aan de pols te houden. Mocht blijken dat advocaten de lijst niet naar waarheid hebben ingevuld, dan zal men genadeloos zijn. Dan volgt zeker een gang naar de tuchtrechter. Maar hoe controleer je zoiets? vraag ik mij af.

Hans Werdmölder is auteur van het boek ‘De zaak Ridouan T. De loopbaan van een topcrimineel’.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!   

Het bericht Verdachte betalingen aan advocaten komen veel voor maar zijn moeilijk controleerbaar verscheen eerst op Wynia's Week.

De toppers onder hen konden zelfs een zeer goed salaris verdienen. In de meeste gevallen was dat crimineel geld, maar dat was lange tijd geen discussiepunt. Immers, zo liet menig strafrechtadvocaat weten, ook criminelen hebben recht op een advocaat. Bovendien zou het buitengewoon lastig zijn om de herkomst van de betalingen in contant geld vast te stellen. Er zijn echter maar weinig particuliere cliënten die een voorschot van 5000 of 10.000 euro zo maar kunnen ophoesten, en dat bovendien steeds met contant geld plegen te doen.

Spong rekent gemiddeld 600 euro per uur

Dat waren de gouden jaren voor menig strafadvocaat, tevens de periode dat topadvocaat Gerard Spong het thema van cash-betalingen in zijn boek Leugens om bestwil aanstipte. In dat boek uit 1997 besteedt hij ook ruim aandacht aan de ethiek van het beroep als strafpleiter. In een interview erkent hij ruiterlijk dat hij ‘vermogend is geworden dankzij de misdaad. Deels door geld dat uit drugstransacties is betaald’. Spong vraagt voor zijn juridische dienstverlening gemiddeld 600 euro per uur.

In de podcast Napleiten laat hij zijn ondervragers, Parool-journalist Wouter Laumans en advocaat Christian Flokstra, weten geen drugscliënten meer te willen verdedigen. ‘Teveel gedoe met betalingen.’ Hij legt zich nu toe op cassatiezaken. De raadsman verdient nog steeds niet slecht, want hij laat zich vervoeren in een Royce Rolls, gespoten in de kleur roze. De ‘topjongens’ onder het legertje strafrechtadvocaten, door de media gepromoveerd tot ‘bekende Nederlanders’, hoeven niet op de blaren te zitten.

Criminaliteit heeft ook amusementswaarde en het is de romantiek van de strafrechtadvocatuur die volop de aandacht trekt. Door de geringe pakkans, de zeer lage straffen en de zeer hoge inkomsten kon een nieuwe generatie drugscriminelen lange tijd ongestoord haar gang gaan. En als zij kwamen vast te zitten, konden ze een beroep doen op de beste advocaten. Zware criminelen hebben het nummer van hun advocaat in hun mobieltje staan. Het is overigens een grandioos misverstand te denken dat de meest bekende strafpleiters ook automatisch de beste zijn.

Ook ‘bekende advocaten’ kunnen in de fout gaan. Hoe is dat mogelijk? Het boek van Inez Weski, waarin zij zich opwerpt als onschuldig slachtoffer die door justitie in een onderaardse kerker is geworpen, staat niet voor niets op nummer 1 in de Boeken Top10. Mensen zijn nieuwsgierig, zeker als een bekende gothic advocaat, die continu in de media aanwezig is, in een gevangeniscel belandt. Haar boek, Het geluid van de stilte, wordt door de uitgever ook nog eens gepromoot door een opvallende poster met daarop afgebeeld het portret van Weski.

Absurde focus voor belang cliënt

De strafpleiter stelt zich op als een sfinx en als iemand die tegen de stroom inzwemt, maar door de bloeddorstige ‘vervolgers’ van justitie in het nauw is gedreven. Sinds haar arrestatie op 21 april 2023 en de lovende reacties van haar collega’s, die haar vakbekwaamheid roemen en vinden dat ze onschuldig is tot haar schuld bewezen is, staat de strafadvocatuur in zijn geheel in de schijnwerpers. Het ‘entre-nous’ gehalte onder strafadvocaten is opmerkelijk hoog.

In het algemeen hebben strafrechtadvocaten een absurde focus voor het belang van hun cliënt. Ze hoeven in een strafproces niet mee te werken aan de waarheidsvinding, maar wat zij nogal eens vergeten is dat een strafadvocaat niet alleen een partijdige dienaar is van zijn of haar cliënt, maar ook dienaar van de rechtsstaat, overigens net als het Openbaar Ministerie.

Cliënt is ook een zak met geld

Bij (strafrecht)advocaten gaat het echter niet alleen om het verlenen van juridische bijstand aan een cliënt, maar, aldus NRC-journalist Folkert Jensma, ook om rechtsstatelijke dienstverlening, meer in het bijzonder controle op de opsporing, garantie op een eerlijk proces en bescherming van de grondrechten van verdachten. In grote drugszaken lijkt het alsof het in een proces niet gaat om waarheidsvinding, maar juist om de formele kanten van een rechtszaak. Is de officier van justitie niets vergeten, moet er niet nog een getuige in de zaak worden opgeroepen, is de kroongetuige wel betrouwbaar, zijn de geheimhoudingsrechten niet geschonden en is het fysieke bewijs wel op de juiste manier verkregen?

De cliënt is ook een zak met geld, bij vermogende drugscriminelen een hele grote tas met contant geld. Strafadvocaten zijn zich hiervan bewust, maar verdedigen zich in de regel met de uitspraak dat elke verdachte, ook een vermogende drugscrimineel, recht heeft op juridische bijstand. Tegelijkertijd willen ze vermijden dat hun juridische bijstand door het grote publiek wordt gezien als hulp aan de criminaliteit. Hun verweer op kritiek vanuit de samenleving luidt: advocaten verdedigen de dader en niet de daad. Alsof de daad in een strafproces volledig kan worden losgekoppeld van de identiteit van de verdachte. In een interview noemt Geertjan van Oosten, partner bij advocatenkantoor OSK, het beroep van strafadvocaat ‘een heel subtiel vak’. Zijn gouden tip aan collega-advocaten is heel goed naar je gevoel te luisteren.

Strafadvocaten worden geacht, conform dat onmiskenbare ‘gevoel’, weerstand te bieden aan criminelen, ook als het gaat om vaste cliënten. Daarbij moet een aantal spelregels in acht worden genomen. De eerste gedragsregel verplicht de advocaat zich zodanig te gedragen dat het vertrouwen in de advocatuur of in zijn eigen beroepsuitoefening niet wordt geschaad.

Regel twee is dat de advocaat moet vermijden dat zijn vrijheid en onafhankelijkheid in de uitoefening van zijn beroep in gevaar zouden kunnen komen. Advocaten moeten daarom durven te weigeren informatie, ook al gaat het om een kleinigheid, over te brengen van en naar hun cliënt. De zogeheten ‘geheimhouder telefoon’ van een advocaat mag niet worden uitgeleend aan de cliënt of aan diens contactpersonen. Het verzoek van een cliënt aan zijn advocaat: ‘Mag ik even bellen met mijn vrouw’, moet altijd worden afgewezen. Advocaten mogen ook geen instructies van anderen dan de eigen cliënt accepteren en niets ‘regelen’ dat geen direct verband houdt met de strafzaak.

Mag je je cliënt zomaar overdragen?

Maar wat doe je als piketadvocaat wanneer bepaalde collega’s je heel dringend verzoeken je nieuwe cliënt over te dragen aan advocaten, die de leiders van een criminele organisatie bijstaan? Het hogere doel van dit type criminelen is immers om precies te weten wie wat heeft gezegd om zo mogelijk sancties tegen bijvoorbeeld familieleden van de kleinere vissen op te leggen. Dit soort praktijken komen meer dan eens voor, maar zouden niet mogen passeren in een rechtsstaat. Toch gebeurt het, ook in de grote Marengo-zaak met Ridouan Taghi als hoofdverdachte en zijn raadsvrouw Inez Weski als ‘topadvocaat’.

Hans Werdmölder is auteur van het boek ‘De zaak Ridouan T. De loopbaan van een topcrimineel’.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Strafrechtadvocaten vergeten vaak dat zij niet alleen hun cliënt maar ook de rechtsstaat moeten dienen verscheen eerst op Wynia's Week.