Vroeger was het een linkse krakershobby om iedere opponent een Hitler-aanhanger te noemen. De wat vagere term extreem-rechts kon makkelijker mainstream worden. Maar toch: waarom is er geen publieke verontwaardiging wanneer journalisten zoals Wierd Duk daar voor worden uitgemaakt? Ook de overheid waarschuwde de afgelopen jaren dikwijls voor de serieuze dreiging van rechts-extremisme en leek soms zelfs te suggereren dat deze dreiging ernstiger was dan die van de islam.

Beschadigde relaties

Het mainstream worden van zulke etiketten brengt een aantal nadelen met zich mee. Ten eerste geldt dat mensen die ten onrechte beschuldigd worden van racisme, fascisme of rechts-extremisme, eveneens ten onrechte in allerlei probleemsituaties terecht kunnen komen. Denk aan conflicten met familieleden en vrienden of problemen op de werkvloer. Het kan relaties indirect levenslang beschadigen.

Bovendien geldt dat het ongelimiteerd strooien met extreem-rechtse etiketten leidt tot de uitholling van deze begrippen. Ze verliezen dan al gauw hun betekenis. Het gaat dan niet meer over racisten en/of mensen die een bedreiging vormen voor onze vrijheden, maar om bijvoorbeeld burgers die zich zorgen maken over de grote aantallen migranten die de Europese Unie binnenkomen.

Soms lijken overheidsinstanties bij te dragen aan de verwarring. Zo schreef de NCTV in het Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland (DTN) van juni 2025:

‘De steeds verdergaande omarming door politici en grote groepen in de samenleving van termen als “remigratie”, die door rechts-extremisten gebruikt worden als omschrijving van hun deportatieplannen, baart zorgen. In uiterste gevallen kan de normalisering van rechts-extremistisch gedachtegoed leiden tot rechts-extremistisch gemotiveerd geweld.’

Er worden hier weliswaar geen politici expliciet als rechts-extremistisch gelabeld, maar je zou het wel zo kunnen lezen. De overeenkomsten tussen die politici en rechts-extremisten baren de NCTV immers zorgen, omdat dit kan leiden tot rechts-extremistisch gemotiveerd geweld. Op den duur komt het woord rechts-extremisme zo steeds dichterbij conservatisme te staan: vervelend voor de conservatieven, fijn voor de (echte) rechts-extremisten.

De AIVD schreef in haar laatste jaarverslag: ‘De rechts-extremistische beweging in Nederland heeft afgelopen jaar geprobeerd extremistisch gedachtegoed te normaliseren.’ Het is belangrijk om nu nauwkeurig te zijn. De uitholling van de term rechts-extremisme door linkse aanjagers zorgt niet voor normalisering van ‘extremistisch gedachtegoed’, maar voor normalisering van het label extreem-rechts.

Tot slot kan meer overkoepelend de vraag worden gesteld of de stigmatisering van rechts als rechts-extremistisch niet bijdraagt aan wij-en-zij-denken en (dus) aan de polarisatie in de samenleving. Wetenschappers zeggen – en de praktijk leert – dat framing verkeerd kan uitpakken. Denk aan de zogenoemde labelingtheorie, die stelt dat het zelfbeeld en het gedrag van mensen beïnvloed worden door de etiketten die anderen op hen plakken. Die kunnen leiden tot een zichzelf waarmakende voorspelling, waarbij de persoon zich naar het label gaat gedragen. De vraag rijst dan of de mensen en organisaties die moord en brand roepen over polarisatie niet zelf bijdragen aan die polarisatie.

Gefragmenteerd gedachtegoed

De NCTV schreef in december 2024: ‘Ideologische kennis en verdieping zijn binnen het rechts-terroristische online milieu minder belangrijk dan in de afgelopen jaren. Anders dan enkele jaren geleden is er momenteel niet een rechts-terroristische ideologie dominant. Het gedachtegoed is meer gefragmenteerd en individueler geworden binnen de online netwerken.’

Dat klopt en dat alleen al zorgt voor een verbreding of uitholling van een begrip als rechts-extremisme. Voor onderzoekers en analisten brengt het problemen met zich mee. Wat is überhaupt nog rechts-extremistisch als de ideologische component wegvalt? Of anders gezegd: wat is het deel ‘rechts’ uit ‘rechtsextremisme’ dan nog?

Het is belangrijk om een focus te hebben op rechts-extremisme, maar dan moeten we wel scherp zijn op wat het precies behelst. Ook is belangrijk dat we ons niet blind staren op die ene vorm van extremisme. Wie onze vrijheid en veiligheid en onze manier van samenleven in gevaar brengt, vormt een bedreiging en de overheid moet ons daartegen beschermen. Of het nu rechtse, linkse, rechtse, islamitische of ideologieloze bedreigingen zijn. Maar met onterechte etikettenplakkerij schiet niemand iets op.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Rechts wordt steeds vaker rechts-extremistisch genoemd. Laten we daar eens mee stoppen verscheen eerst op Wynia's Week.

In april vorig jaar was er al aandacht voor deze groep mensen, toen de veiligheidsdiensten (NCTV, AIVD en politie) een gezamenlijke analyse publiceerden. De AIVD had deze groep al in de smiezen, en publiceerde een rapport over hen – ‘vanwege de geweldsdreiging die op korte termijn van hen uit gaat’. Ook in het verslag van de staat van de democratie dat de Raad van State in diezelfde tijd publiceerde, werden ze genoemd. De groep bestond al langer, maar de coronacrisis, de toeslagenaffaire, de afhandeling van de aardgasschade in Groningen, de stikstofcrisis en de woningnood hebben de uitschrijvers de wind in de zeilen gegeven.

‘Gevoelens van controleverlies’

Daarmee waren de soevereinen niet verdwenen. Afgelopen woensdag liet de Tweede Kamer zich in een speciale zitting door een groep deskundigen bijpraten. Rechtswetenschapper Luuk de Boer (Rijksuniversiteit Groningen) zei daar dat de stijging van de groep van ‘soevereinen’ vooral verband houdt met ‘gevoelens van controleverlies’ waar veel burgers al tijdens de coronaepidemie mee te kampen hebben. De coronaepidemie werd in deze zitting ‘een katalysator voor wantrouwen’ genoemd.

De Hoge Raad heeft inmiddels duizenden brieven ontvangen van burgers die hun ‘contract’ met de overheid opzeggen. De politiek bestaat immers uit een ‘kwaadaardige elite’ die het volk wil onderdrukken en tot slaaf maken. Ze houden hun kinderen van school. Vaak weigeren zij belasting, de verplichte ziektekostenverzekering of verkeersboetes te betalen; soms betalen zij ook geen huur of hypotheek. Daaropvolgende confrontaties met deurwaarders of politie kunnen in een sfeer van bedreigingen of geweld verlopen. Meldingen van geweld en intimidatie stegen van 445 in 2022 naar 716 in 2023 en 771 in 2024 (zei Chris Bakhuis-van Kesteren, voorzitter van de Koninklijke Beroepsvereniging voor Deurwaarders tijdens de bijeenkomst in de Kamer).

Een klein deel van deze autonomen (‘enkele tientallen tot honderd mensen’), zo zei Leo Harteveld (plaatsvervangend directeur inlichtingen bij de AIVD), is zelfs bereid zich actief tegen de overheid, ambtenaren, rechters, journalisten en wetenschappers te verzetten, als het moet met geweld. Omdat zij denken dat confrontaties met het gezag in de nabije toekomst onvermijdelijk zullen zijn, gaan zij al op vechtsporten en verzamelen zij wapens.

We kunnen deze mensen zien als gevaarlijke slachtoffers van onzinnige complottheorieën, als ‘anti-institutioneel extremisme’ dat een serieuze bedreiging voor de binnenlandse veiligheid vormt. Niet alleen de AIVD, de politie en de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid nemen hen serieus. In Leiden is de jonge jurist Itai Siegel een proefschrift over hen aan het schrijven en zijn eerste bevindingen publiceerde hij vorig jaar in het juridische tijdschrift Ars Aequi.

Enige uitweg

Naast het signaleren van deze groep en het tegengaan van de verspreiding van hun gedachtegoed, lijkt het geboden iets van deze mentaliteit te doorgronden. Hoe komt het dat een groeiende groep mensen zich nadrukkelijk van onze samenleving distantieert en er geen onderdeel meer van wil zijn? Hoe komt het dat zij ontvankelijk zijn geworden voor op z’n minst verrassende theorieën als de gedachte dat de Nederlandse Grondwet helemaal niet meer geldig is omdat koningin Wilhelmina in 1940 naar Engeland is gevlucht? Confrontaties met deurwaarders en ambtenaren, uithuisplaatsingen en gevangenisstraffen zijn al aan de orde geweest. Maar de vraag is of repressie de groep niet alleen maar in het eigen gelijk bevestigt en doet groeien.

Daarom is het goed om te lezen dat (pers)officier van Justitie Bart Nitrauw sinds vorig jaar voor een andere aanpak heeft gekozen. De ervaren en reeds gepensioneerde advocaten Hans en Wim Anker gaan op zijn verzoek met deze autonomen in gesprek om hun uitleg te geven over juridische begrippen, de wetgeving en jurisprudentie. Die gesprekken lopen nog steeds. Volgens Siegel is deze aanpak een heel goed idee. Discussies in de rechtszaal met rechters, van wie de autonomen het gezag niet erkennen, leveren niets op. Aandacht en erkenning en een goed gesprek in een andere omgeving werken dan beter. In tijden van confrontatie en conflict is dit alternatief de enige uitweg.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Repressie werkt bij ‘soevereinen’ averechts, probeer het liever met aandacht en een goed gesprek verscheen eerst op Wynia's Week.

Wie zich een jaar of veertig geleden interesseerde voor het functioneren van onze inlichtingen- en veiligheidsdiensten had het niet makkelijk. In maar weinig West-Europese landen waren hun werkzaamheden met zoveel geheimzinnigheid omgeven als bij in Nederland.

In Duitsland – om maar eens een voorbeeld te noemen – publiceerde het Bundesamt für Verfassungsschutz al sinds de jaren zestig een openbaar jaarverslag, het Verfasssungsschutzbericht. De Nederlandse collega’s van de Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD) begonnen daar pas in 1996 mee.

Wie iets wilde weten over onze BVD – de voorloper van de in 2002 opgerichte AIVD – was bijgevolg hoofdzakelijk aangewezen op de publicaties van linkse journalisten. Met name Vrij Nederland-redacteur Rudie van Meurs gold in de jaren zeventig en tachtig als specialist. De BVD. Samenzweringen tegen ambtenaren, studenten, journalisten, dominees en andere democraten heette een boek dat hij in 1978 publiceerde. Die titel was veelzeggend. In de progressieve pers werd de BVD steevast neergezet als een organisatie die allerlei goedwillende, vooruitstrevende mensen in diskrediet probeerde te brengen. Het was in de tijd dat linkse politieke partijen nog pleitten voor de opheffing van de Nederlandse inlichtingen- en veiligheidsdiensten. 

‘CIA op klompen’

Tegelijk – en dat maakte het een beetje dubbel – deden Van Meurs en consorten dikwijls lacherig over het vermeende gebrek aan professionaliteit van de BVD. Het was bij de dienst, zo werd ons telkens weer ingepeperd, een knullige bedoening, met veel gereformeerde kantoorklerken die niets snapten van de moderne tijd – en dus blunder op blunder stapelden. De BVD hield er de bijnaam ‘CIA op klompen’ aan over.

Maar toen, in 1995, verscheen voor het eerst een dissertatie over de dienst, geschreven door de historicus Dick Engelen. Uit zijn studie viel op te maken dat de BVD zich in de jaren vijftig en zestig uitstekend had gekweten van haar belangrijkste taak, namelijk het hinderlijk volgen van de communistische CPN. De partij, zo onthulde Engelen, zat van boven tot onder vol met agenten, partijchef Paul de Groot werd zelfs thuis afgeluisterd en ook steunde de BVD dissidente communisten bij het zaaien van verdeeldheid. ‘De BVD in ere hersteld. Technisch gezien werd hier voortreffelijk werk gedaan,’ concludeerde de befaamde socioloog J.A.A. van Doorn.

Maar er werden ook vraagtekens gezet bij het proefschrift van Engelen. De BVD was namelijk zijn werkgever. Sinds 1966 vervulde Engelen bij de dienst ‘functies zowel in een sfeer van politieke analyse als van operaties en management’, zo vermeldde zijn cv. Liepen hier geen zaken door elkaar die in de wetenschap strikt horen te worden gescheiden?

In 2017 werd die vraag opnieuw actueel, toen (kerk)historicus Paul Abels werd benoemd tot bijzonder hoogleraar Governance of Intelligence and Security Services aan de Universiteit Leiden. De leerstoel was bedoeld om het wetenschappelijk onderzoek naar het werk van inlichtingen- en veiligheidsdiensten te stimuleren, maar de instelling ervan was mede mogelijk gemaakt door de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV). En wat te denken van Abels’ cv. Sinds 1984 was hij werkzaam in analyse- en beleidsfuncties bij de BVD/AIVD; in 2004 stapte hij over naar de NCTV. Een insider dus, net als Engelen.

Dezelfde Universiteit Leiden was onlangs het decor voor de promotie van Berrie Hanselman. De promovendus liet zijn licht schijnen over de vraag welke invloed overheidsoptreden – inclusief infiltratie door geheime diensten – in de periode 1965-2015 heeft gehad op de bereidheid van linkse activisten om geweld toe te passen. De aanpak van de diensten was meestal effectief, concludeerde Hanselman. Door actievoerders zoveel mogelijk ruimte te geven, zou grootschalige radicalisering zijn voorkomen. 

Recensies van eigen werk

Saillant detail: tot zijn pensionering, in 2017, werkte Hanselman zes jaar bij een onderdeel van de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD) en 38 jaar bij de BVD en de AIVD. Links-extremisme was daar zijn specialiteit: hij verstrekte adviezen aan gemeenten, Rijk en de Europese Commissie en was medeopsteller van ambtsberichten van de AIVD voor het Openbaar Ministerie als het extremisten wilde vervolgen.

Eveneens frappant: promotor van Hanselman was zijn voormalige AIVD-collega Paul Abels, die sinds 2022 met emeritaat is. Liepen hier niet opnieuw allerlei zaken door elkaar die in de wetenschap strikt horen te worden gescheiden?

(Ex-)employees van inlichtingen- en veiligheidsdiensten die, uitgedost als wetenschapper, hun eigen werk recenseren en daarop – hoe kan het ook anders – tevreden terugblikken: in een grotemensenland moet niemand dat willen en zelfs de schijn dient te worden vermeden. Bonafide geschiedschrijving op wetenschappelijke grondslag kan niet anders dan het werk van buitenstaanders zijn. Dat is al heel lang een open deur, maar kennelijk nog steeds niet overal.

Roelof Bouwman is columnist en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week. Hij schrijft over politiek, geschiedenis en media.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. We zijn weer enthousiast begonnen aan 2025. Doet u mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Wie onderzoekt geheime dienst AIVD? Dat doen ze bij de AIVD het liefst zelf verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Medewerkers bij de NCTV konden staatsgeheimen downloaden, printen en in persoonlijke mappen stoppen. Ook bij de politie was de drempel laag om bij geheime informatie te komen. Het verzamelen of meenemen van staatsgeheime of vertrouwelijke informatie is relatief eenvoudig en wordt niet door monitoring gesignaleerd, aldus het rapport. Dat vermeldt dat er van zo’n tweehonderd usb-sticks van de NCTV met vertrouwelijke of geheime informatie niet duidelijk is waar ze zijn gebleven.’

Broddelwerk dus van het allerlaagste allooi. Hoe is zoiets in hemelsnaam mogelijk in een land dat volgens premier Dick Schoof – tussen 2013 en 2018 zélf Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid – in toenemende mate wordt bedreigd door ‘statelijke en niet-statelijke actoren’ en waar we ons, bijvoorbeeld met het in huis halen van een noodpakket, moeten voorbereiden op ‘onzekere tijden’?

Grote paniek

Aanleiding voor het onderzoek van de ADR was de spionagerel rond topambtenaar Abderrahim el M. (65), een Rotterdammer van Marokkaanse afkomst. Deze tolk en analist van de NCTV en het informatieknooppunt Contraterrorisme, Extremisme en Radicalisering (CTER) bij de Landelijke Eenheid van de politie werd in oktober 2023 opgepakt op verdenking van het lekken van enorme hoeveelheden staatsgeheimen aan de Marokkaanse geheime dienst.

In de top van de NCTV en de politie heerste na de arrestatie van El M. ‘grote paniek’, meldden de media toen. Maar zou het echt een complete verrassing zijn geweest?  

Al in 1997, toen El M. en andere burgers met een migratieachtergrond nog door het leven gingen als ‘etnisch-culturele minderheden’ of ‘allochtonen’, publiceerde het Interregionaal Rechercheteam Noord- en Oost-Nederland een rapport waarin werd gewaarschuwd voor het gevaar van niet-autochtone tolken. In het rapport werden dertien gevallen van lekkende ‘etnische’ vertalers opgesomd, die grote schade aanrichtten aan diverse opsporingsonderzoeken van de politie. Allochtone tolken, zo luidde de slotconclusie, zijn extra kwetsbaar voor chantage, omdat zij dikwijls uit dezelfde gemeenschap komen als de leden van criminele organisaties.

Het klonk heel aannemelijk, maar op de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) maakte de waarschuwing weinig indruk. Dat werd duidelijk in 2004, toen de kranten melding maakten van de aanhouding van de 34-jarige Nijmegenaar Outman ben A., een in Marokko geboren AIVD-tolk. Het gerechtshof oordeelde in 2007 dat hij staatsgeheime documenten had overhandigd aan leden van de Hofstadgroep. Dat was het Haagse terreurnetwerk rond de Nederlands-Marokkaanse Mohammed Bouyeri, beter bekend als de moordenaar van Theo van Gogh. Het leverde Ben A. vier jaar gevangenisstraf op.

‘Afspiegeling van de samenleving’

Toenmalig AIVD-baas Sybrand van Hulst deed alsof zijn neus bloedde en weigerde lessen te trekken. ‘Juist voor een dienst als de AIVD, die midden in de samenleving staat, is het van groot belang dat het personeelsbestand een afspiegeling is van de bevolking’, hield hij vol. 

Diversiteit boven professionaliteit: laten we maar niet uitsluiten dat na Outman ben A. ook Abderrahim el M. van die politiek correcte dwaling heeft geprofiteerd. Want wie was ook alweer de hoogste baas van El M. bij de NCTV? Inderdaad, Pieter-Jaap Aalbersberg. In 2021 was hij in NRC nog vol lof over zijn lekkende Marokkaanse medewerker. In zijn vorige functie als chef van het Amsterdamse politiekorps (2011-2019) was dezelfde Aalbersberg de aanjager bij uitstek van diversiteitsbeleid. De helft van de nieuwe hoofdstedelijke agenten diende een migratieachtergrond te hebben, zei hij in 2017. Ook pleitte hij voor het toestaan van het dragen van hoofddoeken door vrouwelijke politieagenten.

Geen risicogroepen

Het is vloeken in de woke-kerk, maar het wordt hoog tijd dat onze terreurbestrijders hun malle diversiteitsgeloof aan de wilgen hangen. Het is nu vaak genoeg fout gegaan. Het personeelsbestand van de NCTV en de AIVD moet geen ‘afspiegeling van de bevolking’ zijn, maar dient te bestaan uit mensen die streng zijn geselecteerd op professionaliteit en betrouwbaarheid en die niet behoren tot de inmiddels overbekende risicogroepen.

Leuker kunnen onze geheime diensten het niet maken, wel veiliger.  

Roelof Bouwman is columnist en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week. Hij schrijft over politiek, geschiedenis en media.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Voor onze terreurbestrijders lijkt diversiteit belangrijker dan professionaliteit. Dat is levensgevaarlijk verscheen eerst op Wynia's Week.

Erg genoeg. Maar misschien wel net zo beschamend, schreef misdaadjournalist John van den Heuvel onlangs in zijn Telegraaf-column, is dat dergelijke misstanden in de advocatuur dikwijls met de mantel der liefde worden bedekt. Het zelfreinigend vermogen binnen de beroepsgroep is ver te zoeken.  

‘De deken onderzoekt mogelijke malversaties binnen de advocatuur en legt ze eventueel voor aan de Raad van Discipline, die mag oordelen of een collega wel of niet in de fout ging. Zo keurt de slager zijn eigen vlees,’ constateerde Van den Heuvel.  

Ons-kent-ons 

Hij noemde ook meteen twee saillante voorbeelden. Gerald Roethof, die vertrouwelijke informatie uit een lopend onderzoek doorspeelde aan criminelen, maar wegkwam met zes weken schorsing, en ex-advocaat Khalid Kasem, die twee van zijn cliënten zou hebben aangeboden een justitiemedewerker om te kopen, maar van de deken van de Amsterdamse Orde van Advocaten slechts een waarschuwing kreeg.  

‘Geluiden dat dit soort ons-kent-ons “rechtspraak” niet meer van deze tijd is hoor je binnen de gehele wereld van de rechtspraak en zelfs binnen de advocatuur zelf,’ aldus Van den Heuvel. ‘Er moet een deskundige, toegankelijke en vooral onafhankelijke onderzoeksraad komen, die de advocatuur tegen het licht houdt in zaken waar mogelijk sprake is van strafbaar gedrag.’ 

Daar viel geen speld tussen te krijgen. Toch kwam onlangs ook Van den Heuvels eigen beroepsgroep in opspraak: die van de journalisten. Met Van den Heuvel zelf had het gelukkig niets te maken, maar wel met enkele van zijn vakgenoten.  

Het nieuws stond te lezen in een rapport van de Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD). De Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) en de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD) hebben, aldus het rapport, tussen 2019 en 2022 ‘meerdere journalisten’ gerekruteerd en ingezet als agent. Volgens de CTIVD is er geen aanleiding om te veronderstellen dat de inzet van journalisten onvrijwillig was. Ook zetten de geheime diensten de journalisten niet onder druk. 

Uiteraard was dat maar één kant van het verhaal. Want wanneer journalisten zijn ingezet als agent, is er – zeker als druk niet aan de orde was – ook sprake van journalisten die zich hebben láten inzetten als agent. Die logische, maar voor de journalistieke beroepsgroep minder prettige gevolgtrekking stond in de berichtgeving niet echt op de voorgrond.  

Royement voor spionerende leden 

Gelukkig kwam er wél duidelijke taal van Thomas Bruning, algemeen secretaris van de Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ). ‘Ik schaam me kapot voor de journalisten die hieraan meewerken,’ zei hij in de Volkskrant. En tegen de NOS: ‘Als journalist moet je je nooit voor het karretje van de overheid laten spannen, dan ben je je geloofwaardigheid kwijt.’ 

Het zou mooi zijn geweest als de NVJ vervolgens ook blijk had gegeven van zelfreinigend vermogen. Want een beroepsgroep die dikwijls – terecht – kritisch is over het ons-kent-ons sfeertje in de advocatuur, kan natuurlijk niet tolereren dat journalisten straffeloos bijklussen als spion, agent of informant. Het minste wat de NVJ zou kunnen doen, is aankondigen dat leden die zich daaraan schuldig maken voortaan per direct worden geroyeerd. 

Ook zou de NVJ alvast een mooi symbolisch gebaar kunnen maken. In het bestuur van de NVJ zat namelijk vijfentwintig jaar lang een figuur die we in dit verband gerust een rotte appel mogen noemen.  

We hebben het over de communistische journalist Wim Klinkenberg (1923-1995), alias ‘de laatste stalinist van Nederland’. Van persvrijheid moest hij weinig hebben – een curieuze eigenschap voor een bestuurder van een journalistenvereniging, maar bij de NVJ kennelijk geen bezwaar – en over de Sovjet-Unie wenste hij geen kwaad woord te horen, zelfs niet toen in 1974 schrijver Alexander Solzjenitsyn werd verbannen. Toch werd Klinkenberg, toen hij in 1994 opstapte als vicevoorzitter, pagina’s lang uitgezwaaid in ledenblad De Journalist en werd hem bovendien het erelidmaatschap van de NVJ toegekend.  

KGB-informant 

Inmiddels weten we dat Klinkenberg in nauwe verbinding stond met de KGB, de geheime dienst van de Sovjet-Unie. In het materiaal van KGB-overloper Vasili Mitrokhin, in te zien bij het Churchill College in Cambridge, staat hij vermeld met zowel zijn echte naam als zijn codenaam.  

Als Thomas Bruning zich écht ‘kapot schaamt’ voor journalisten die zich laten rekruteren door inlichtingendiensten, zit er maar één ding op: hij biedt binnenkort namens de NVJ zijn excuses aan voor het jarenlange bestuurslidmaatschap van KGB-informant Klinkenberg en verontschuldigt zich voor het aan hem toegekende erelidmaatschap.  

Roelof Bouwman is columnist en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week. Hij schrijft over politiek, geschiedenis en media. 

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Doneren kan op verschillende manieren. Hartelijk dank! 

Het bericht Waarom is journalistenvakbond NVJ toch zo aardig voor journalisten die werken voor geheime diensten?  verscheen eerst op Wynia's Week.

Dat De Jonge, zeker in het openbaar, een hoge pet op heeft van het werk van de AIVD, is logisch: als demissionair minister van Binnenlandse Zaken is hij politiek verantwoordelijk voor het reilen en zeilen van de dienst. Minder begrijpelijk is dat uitkomsten van AIVD-naslagonderzoeken ook door anderen – Tweede Kamerleden, journalisten – worden beschouwd als het laatste woord. Want niemand plaatste een kritische of relativerende kanttekening, zelfs PVV-aanvoerder Geert Wilders niet, die een paar weken eerder voormalig AIVD-baas Dick Schoof kandideerde als minister-president.

Waar zou de AIVD die glanzende reputatie als onfeilbaar orakel toch aan te danken hebben? De in het verleden geleverde prestaties waren lang niet altijd bemoedigend.

De Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD), tussen 1949 en 2002 de directe voorloper van de AIVD, was decennialang vooral geboeid door de CPN. De belangstelling van de dienst voor het poldercommunisme kreeg obsessieve trekken. Ondanks het feit dat de CPN, na een korte bloeiperiode direct na de Duitse bezetting, een betrekkelijk geïsoleerd bestaan leidde en in 1977 terugviel naar nog slechts twee Kamerzetels, bleef de BVD maar doorgaan met infiltratieacties. De overkill werkte soms zelfs contraproductief: sommige lokale afdelingen van de CPN zaten zo vol met BVD-informanten, dat ze essentieel waren geworden voor het voortbestaan ervan.

Dat de maatschappelijke antenne van de dienst helemaal verkeerd stond afgesteld, bleek in 1970. De BVD werd toen compleet verrast door de bezetting door Molukse jongeren van de woning van de Indonesische ambassadeur in Wassenaar, waarbij een Nederlandse politieman werd doodgeschoten. Later volgden nog andere Molukse terreuracties, zoals de befaamde treinkapingen bij Wijster (1975) en De Punt (1977).

De ‘concentratie op het bekende extremisme’ had de BVD ‘het zicht belemmerd op geheel nieuwe risico’s’, concludeerde historicus Dick Engelen in zijn Geschiedenis van de Binnenlandse Veiligheidsdienst (1995). Ook oud-BVD’er Frits Hoekstra wond er in zijn memoires In dienst van de BVD (2004) geen doekjes om: ‘Aan de gevoelens van frustratie onder jonge Molukkers werd door de dienst tot 1970 nauwelijks aandacht geschonken. De informatiepositie van de BVD onder Molukse jongeren was vrijwel nihil.’

Geen beveiliging voor Fortuyn

Sinds het begin van de jaren tachtig stak de BVD veel tijd en energie in het volgen van de Centrumpartij (later Centrumdemocraten) van Hans Janmaat. Zelfs nadat hij in 1998 bij gebrek aan kiezers verdween uit de Tweede Kamer, wist de dienst van geen ophouden. Meest pijnlijke moment, in hindsight: toen de BVD op 22 mei 2001 – minder dan vier maanden voor de aanslagen van 9/11 – haar jaarverslag over 2000 publiceerde. Met slechts vier zinnen over ‘Usama Ben Laden’ en zijn Al-Qaida-netwerk, maar twee pagina’s over ‘extreem rechts’.

In 2002 ging het helemaal mis met de risico-analyse rondom Pim Fortuyn. Niemand kon ontgaan dat hij in de laatste maanden van zijn leven Neerlands meest controversiële politicus was. Maar de BVD keek wat in de eigen mapjes en concludeerde dat er op het punt van de persoonsbeveiliging geen bijzondere maatregelen nodig waren. Broddelwerk, concludeerde later de onafhankelijke onderzoekcommissie-Van der Haak.

Eveneens in 2002 kwam al na enkele uren een einde aan de loopbaan van Philomena Bijlhout (LPF) als staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Ze onderhield begin jaren tachtig betrekkingen met het bewind van Desi Bouterse, een kwestie waarover de media uitvoerig berichtten, hoewel de belastende gegevens niet naar boven waren gekomen bij het naslagonderzoek door de AIVD. ‘Leest men bij de dienst de krant wel?’ vroeg historicus en AIVD-expert Bob de Graaff zich af in NRC Handelsblad.

In 2003 kondigde prins Friso zijn verloving aan met Mabel Wisse Smit. Minister-president Jan Peter Balkenende vroeg de AIVD om een veiligheidsonderzoek – een veel grotere klus dan een naslagonderzoek – en al binnen een week lag er een verklaring van geen bezwaar. De dienst bleek er niet van op de hoogte dat Wisse Smit een innige, zo niet intieme relatie had onderhouden met de in 1991 vermoorde drugsbaron Klaas Bruinsma. Die onthulling werd een paar maanden later alsnog gedaan: door misdaadjournalist Peter R. de Vries.

Nog een blunder van formaat: op 2 november 2004 werd de islamkritische regisseur en columnist Theo van Gogh vermoord. Dader: moslimextremist Mohammed Bouyeri, die weliswaar door de AIVD werd gevolgd, maar als een niet al te belangrijke ‘bijfiguur’ totaal verkeerd werd ingeschat.

Gênante situaties

Behalve blunders waren er ook dikwijls gênante situaties. Bijvoorbeeld toen AIVD-baas Rob Bertholee – een voormalig landmachtgeneraal – in 2015 in een interview met NRC Handelsblad hoog opgaf van het zojuist uitgebrachte jaarverslag van zijn dienst. Een wel zeer bijzondere publicatie, meende hij. ‘Noem mij één vergelijkbare dienst in Europa die dat ook doet. Precies, die is er niet.’ Dat het Bundesamt für Verfassungsschutz, de Duitse binnenlandse veiligheidsdienst, al veel langer jaarverslagen publiceert dan de AIVD – namelijk sinds de jaren zestig – en ook nog eens van veel betere kwaliteit, was Bertholee kennelijk niet bekend.

Onze inlichtingen- en veiligheidsdiensten hebben op veel cruciale momenten gefaald, die conclusie is onontkoombaar. Bewieroking van de AIVD is om die reden nergens voor nodig en blind vertrouwen evenmin. De kans dat er met Gidi Markuszower in werkelijkheid weinig aan de hand is, en dat ‘negatieve bevindingen’ bij andere kandidaat-bewindslieden over het hoofd zijn gezien, is helaas aanzienlijk. Het is raar dat we dat allemaal maar gedogen.

Roelof Bouwman is columnist en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week. Hij schrijft over politiek, geschiedenis en media.

Wynia’s Week is jarig! Bent u al donateur? Doneren kan op verschillende manieren. Hartelijk dank!

Het bericht De AIVD heeft te vaak geblunderd om nog ons blinde vertrouwen te genieten verscheen eerst op Wynia's Week.

Sinds 2022 onderzoekt de AIVD de invloed van deze netwerken. Dat criminelen geweld tegen elkaar gebruiken, is onwenselijk maar van alle tijden. Waar de dienst zich ernstig zorgen over maakt, is dat criminele netwerken de afgelopen jaren plots ‘ook aanslagen [pleegden] op redacties, journalisten en advocaten’. Dat als gevolg daarvan ‘een groot aantal officieren van justitie, rechters, Kamerleden en bestuurders’ wordt beveiligd, is volgens de AIVD een serieuze bedreiging voor onze samenleving.

Bedreigde journalisten en Kamerleden

Durven journalisten en Kamerleden nog wel vrijuit te spreken of te schrijven als zij en hun naasten worden bedreigd? Dappere mensen als de Telegraaf-misdaadverslaggevers John van den Heuvel en Mick van Wely en VVD-Tweede Kamerlid Ulysse Ellian weigeren heldhaftig te zwijgen of te zwichten voor het criminele geweld. Maar toch, zo’n dreiging zal afleiden van het belangrijke werk dat ze doen. Het maakt ze in elk geval onvrij en dat past niet in een open samenleving.

‘Een risico is ook dat niet-bedreigde beroepsgenoten onderzoeken naar georganiseerde misdaad liever vermijden, of dat mensen ervoor terugschrikken een baan te kiezen bij de politie, de advocatuur of het openbaar bestuur,’ schrijft de AIVD. En precies daar gaat het de georganiseerde misdaad om.

De lokale straatdealer is in dit kader niet zozeer het probleem. Het gaat om criminele netwerken die grootschalig opereren, om de georganiseerde misdaad. Het gaat om netwerken waar de winsten en andere belangen zo hoog zijn dat criminelen bereid zijn om ernstig geweld te gebruiken – of vaker nog: te laten gebruiken – tegen anderen.

Zulke netwerken beschikken vaak over ‘capaciteit’ en middelen om defensieve en offensieve contramaatregelen toe te passen. Defensieve maatregelen zijn bijvoorbeeld het inzetten van contra-observatieteams (die proberen te achterhalen of criminelen uit het eigen netwerk worden gevolgd, bijvoorbeeld door de politie of door andere criminelen) en het regelmatig laten wisselen van auto’s van drugskoeriers om minder op te vallen.

Bij offensieve maatregelen kan bijvoorbeeld worden gedacht aan geweld of bedreigingen om mensen af te schrikken om zich met het criminele netwerk te bemoeien, of aan infiltratie bij de overheid. In de woorden van de AIVD: ‘Ze proberen mensen in cruciale functies bij de overheid en bij bedrijven om te kopen en onder druk te zetten. Dat verzwakt de overheid en de maatschappij van binnenuit.’ De georganiseerde misdaad gaat heel ver in haar methoden.

Ondermijning als doel

Terroristen ondermijnen de democratische rechtsorde, dat is breed bekend. Zij willen die orde vernietigen of radicaal veranderen door middel van het gebruik van extreem geweld. In dat opzicht zijn terroristen vaak meer ideologisch ingegeven dan criminele netwerken. Terroristen hebben doorgaans een ‘hoger doel’ voor ogen: ze willen een bepaald type samenleving creëren. De georganiseerde misdaad is meer op zichzelf gericht, op economisch of sociaal gewin.

Maar het verschil met de terrorist is misschien kleiner dan het lijkt. Een klein deel van de criminele netwerken richt zich doelbewust op de samenleving, in de hoop een positie te kunnen creëren waarbinnen het eigen netwerk ongemoeid kan doen wat het wil. De AIVD constateert dat ze ‘soms ook de bedoeling hebben [om] de democratische rechtsorde te ondermijnen’. Met andere woorden: die ondermijning is dan geen bijproduct van extreem geweld voor eigen gewin, maar een bewust (sub)doel.

In die gevallen zit er weinig verschil meer tussen de terrorist en de georganiseerde misdaad. Niet voor niets wordt in landen als Mexico – en tegenwoordig voorzichtig ook in Nederland – gesproken over ‘narcoterrorisme’. De meest ernstige vormen van georganiseerde misdaad ondermijnen de democratische rechtsstaat in serieuze mate.

Het is goed dat de AIVD zich als inlichtingen- en veiligheidsdienst richt op deze criminele netwerken. Als ‘nationale dreiging’ volgt dit onderwerp in het jaarverslag over 2023 direct na het jihadistisch terrorisme en de radicale islam, maar nog vóór rechts-, links- en anti-institutioneel extremisme en terrorisme worden behandeld. Mogelijk zegt dat iets over de prioritering en de dreiging zelf.

Hard optreden is gewenst

Tegen criminelen die rechters, officieren van justitie, agenten, journalisten en Kamerleden in hun werk belemmeren door geweld te gebruiken of daarmee te dreigen, dient hard te worden opgetreden. Dat is nodig om onze vrijheid te beschermen. Want als mensen in deze functies niet veilig zijn – en zich terecht niet veilig voelen – om hun werk te verrichten, dan is er geen werkelijke vrijheid. Zulke criminelen zijn per saldo weinig anders dan terroristen.

Van Bart Collard verscheen in 2023 ‘Het recht op desinformatie’. Het boek is overal te koop en te bestellen, zoals ook in de winkel van Wynia’s Week. Kijk HIER.

De donateurs maken Wynia’s Week mogelijk. Doet u mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Werk aan de winkel voor de AIVD: de grens tussen terroristen en criminelen vervaagt verscheen eerst op Wynia's Week.

Hoewel er geen consensus is over wat activisme is, kan worden gesteld dat het ofwel volledig plaatsvindt binnen de kaders van de wet of dat het om minimale wetsovertredingen gaat die dienen om een politiek of ideologisch doel te bereiken. Activisme hoort tot het wezen van de democratie. Het is in beginsel een legitieme manier van politieke beïnvloeding en helpt de mensheid vooruit.

Extremisme is een ander verhaal. De inlichtingen- en veiligheidsdienst AIVD stelt haar definitie van extremisme regelmatig bij. Momenteel gaat het om ‘het uit ideologische motieven bereid zijn om niet-gewelddadige en/of gewelddadige activiteiten te verrichten die de democratische rechtsorde ondermijnen.’

De zorgen over extremisme zijn terecht

Inlichtingen- en veiligheidsdiensten maken zich terecht zorgen over extremisme. De extremist heeft ideeën die moeilijk samengaan met het bestaan van een liberale, democratische rechtsstaat. Hij is al dan niet, om verandering te bereiken, bereid om methoden te gebruiken, die de AIVD als ondemocratisch benoemt. Als niet-gewelddadige varianten daarvan noemt de dienst ‘systematisch haatzaaien; angst verspreiden; doelbewust desinformatie verspreiden; demoniseren en intimideren; verwerpen van wet- en regelgeving; pogingen om een parallelle samenleving tot stand te brengen waarbij het gezag van de Nederlandse overheid en het rechtssysteem wordt afgewezen.’

Dat is een aardig brede lijst. Let wel, de extremist hoeft deze methoden niet te gebruiken; hij moet bereid zijn ze te gebruiken. De vraag die onmiddellijk rijst, is hoe dat verschil bekend kan worden voor de overheid. Iemands bereidheid tot het plegen van een daad vaststellen zonder dat hij die daad al heeft gepleegd is complex. Waarschijnlijk betekent het daarom praktisch gezien dat het meestal niet gaat om het bereid zijn, maar om daadwerkelijk handelen.

Maar zelfs die handelingen doen allerlei vragen rijzen. Wat is haatzaaien? Wanneer wordt angst verspreid en in hoeverre speelt de intentie van de zender daarin mee? Kunnen haatzaaien en angst verspreiden ook het spreken van de waarheid zijn? Wie moet er hoe bepalen wat desinformatie is (lees in dat kader ook mijn boek Het Recht op Misinformatie)? Wanneer verwerpt de extremist wet- en regelgeving? Speelt dat al als je consequent tien kilometer per uur te hard rijdt op de snelweg? Wanneer wordt het gezag van de Nederlandse overheid en het rechtssysteem daarmee afgewezen? Is daar sprake van als je niet opstaat voor rechters, zoals voormalig advocaat Mohammed Faizel Ali Enait?

De extremist vormt een potentiële bedreiging voor onze manier van leven; voor de vrijheid en veiligheid van burgers. Volgens de gehanteerde definitie vormt hij een gevaar voor de democratische rechtsorde. Het gaat daarbij primair om ideeën.

Iets gesimplificeerd en gegeneraliseerd naar uiterste vormen: radicale moslims willen een islamitische staat bereiken, rechtsextremisten een blanke etnostaat en linksextremisten streven een vorm van (neo)marxisme na waarbij iedereen vrij letterlijk gelijk wordt. Toch moet terughoudend worden geacteerd op die extremistische ideeën.

We kunnen niet toestaan dat onze vrijheid wordt aangevallen. In 1936 stelde de Leidse hoogleraar George van den Bergh dat de democratie haar eigen opheffing nooit mag tolereren. Daarom zouden partijen die dat voornemen hebben, verboden moeten (kunnen) worden, aldus de jurist. Of dat terecht is of niet: er is een verschil met een individu dat een uiting doet tegen de democratie. Mensen hebben rechten; partijen niet.

Mag de democratie bekritiseerd worden?

Het is belangrijk om het onderscheid tussen opsporing en intelligence te onderkennen in de bestrijding van extremisme. Bij opsporing gaat het primair om de inzet van strafrechtelijke middelen om op te sporen en te vervolgen; het strafrecht is een laatste redmiddel van de overheid. Bij intelligence gaat het om inlichtingenwerk, om informatievergaring om bijvoorbeeld medewerkers van de overheid (van de reclassering, tot de politie, tot de raad voor de kinderbescherming) handelingsperspectief te geven.

Zou de democratie niet bekritiseerd mogen worden? Zeker, een liberale democratische rechtsstaat zoals de onze behoort waarschijnlijk in de top van de minst slechte staatsvormen. Maar zou je geen alternatieven, zoals een open of liquide democratie, mogen bepleiten?

In zo’n systeem stemmen mensen niet op één volksvertegenwoordiger of politieke partij, maar voor meerdere onderwerpen kan bijvoorbeeld voor verschillende vertegenwoordigers worden gekozen. Daardoor verkleint de macht van de partijen, omdat er op allerlei thema’s afzonderlijke samenwerkingen moeten worden gezocht.

Maar stel dat iemand de democratie zou willen afschaffen omdat hij meent dat het volk niet geschikt is om een degelijk gewogen stem uit te brengen. Het hoeft dan nog niet direct tot een dictatuur te leiden; het andere uiterste. Moet zo’n extremistische uiting strafrechtelijk worden aangepakt of gecensureerd van het internet?

Ik neig te beweren van niet. Daarmee zou de extremist alleen maar groter worden gemaakt in de ogen van zijn volgers. Nog belangrijker, het gevaar van een steeds verder gaande beperking van de uitingsvrijheid zou dreigen.

Antidemocraten moeten in het debat worden bestreden met de pen. Dat de AIVD zulke personen monitort – de intelligence-aanpak – is overigens veelal noodzakelijk. Daarnaast zijn bepaalde uitingen, zoals een oproep tot geweldplegingen, reeds strafbaar. Daarmee is het niet anything goes.

Een strafrechtelijke benadering hoort niet vanzelfsprekend te zijn

John Stuart Mill stelde dat alles gezegd kan worden zolang anderen daarmee niet worden geschaad. De vraag is wanneer dat laatste het geval is. Wordt u geschaad wanneer iemand uitlegt waarom hij de democratie minder geschikt vindt voor ons leven? Dat is discutabel. Het zou er in elk geval toe kunnen leiden, maar daar zitten nog enige schakels tussen.

Op welk moment er daadwerkelijk juridisch ingegrepen moet worden om de democratie te beschermen is een ingewikkelde kwestie. Op gebied van inlichtingenwerk is handelen eerder geboden. Maar het delen van ondemocratische uitingen door een individu zou niet per definitie moeten leiden tot een strafrechtelijke benadering.

De donateurs maken Wynia’s Week mogelijk. Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Van Bart Collard verscheen onlangs ‘Het recht op desinformatie’. Het boek is overal te koop en te bestellen, zoals ook in de winkel van Wynia’s Week. Kijk HIER.

Het bericht Antidemocraten moeten in het debat worden bestreden met de pen, liever niet met het strafrecht verscheen eerst op Wynia's Week.

Iets wat niet erg bekend is, is dat Ayatollah Khomeini zich destijds niet alleen met de sociale en religieuze aspecten van zijn land heeft beziggehouden, maar ook met de economie. De shah was voor hem een lakei van de Anglo-Iranian Oil Company. Dit nooit meer, moet Khomeini hebben gedacht.

Hij besluit zijn land om te toveren tot een haast volledige autarkie. Buitenlandse investeringen werden taboe.  En dat dit is gelukt, toont toch ook wel weer de genialiteit van het Iraanse volk. Het land maakt alles zelf – van drones, straaljagers, vrachtauto’s en uitmuntende kruisraketten tot en met brillenhoesjes en breinaalden.

De enige serieuze uitzondering die ik tegenkwam betreft de Samsung Galaxy die massaal het land wordt binnengesmokkeld via Dubai, Afghanistan en Rusland. Maar de software voor de Samsung Galaxy is dan weer wél van Iraanse origine.

Iran heeft zijn eigen Uber

Zo heeft het land zijn eigen Iraanse Uber, die daar ‘Snapp!’ heet. Qua vormgeving is het ‘Snapp!-platform identiek aan Uber, afgezien van de Farsi belettering.  Dat ‘Snapp!’ is trouwens geen overbodige luxe. Het complexe, kostbare wegennetwerk in en rond Teheran, met overal camera’s om je gereden kilometers van je rijtegoed af te boeken, laat zich eigenlijk alleen vergelijken met de beroemde Los Angeles Spaghetti Bowl.

Het land heeft zich ontwikkeld tot de hofleverancier van Moskou. En dat zeker niet alleen voor drones. In Teheran hoorde ik over een ondernemer die recentelijk achttien containers Iraanse Coca-Cola naar Moskou had gestuurd via Azerbaijan. In Moskou moeten de flessen alleen nog even worden gelabeld zodat ze wat ‘Amerikaanser’ ogen.

Iran kan Moskou via Azerbaijan of over de Kaspische Zee alles leveren wat het maar hebben wil – cosmetica, geneesmiddelen, uniformen, safraan, porselein, imitatie Ikea meubels, kaviaar, you name it.

Een afspraak in Qom

Van Khomein reis ik, tachtig kilometer verderop, naar Qom. Onderweg, her en der, heuvels van marmer. Met enorme industriële zagen worden ze afgegraven. Na twintig, dertig jaar zijn ze dan uit het landschap verdwenen.

Over de weg een continue stroom vrachtwagens met zware opladers om enorme, nog onbewerkte brokken marmer naar Teheran te rijden. Geen wonder dat je in de hoofdstad, zelfs in relatief arme buurten, met marmer bekleedde buitenmuren en badkamers en keukens ziet.

In Qom heb ik heb een afspraak met een kleermakerswinkel in de oude binnenstad. Het is de plek waar geestelijken en seminaristen hun speciale kleding kopen. De winkel is in een kelder.

Het is er een drukte van jewelste. Een kledingpakket gaat voor 3,8 miljoen Iraanse rial (85 euro) over de toonbank. Het omvat vier onderdelen: een witte, Arabische disdasha, een vest, een vliesdunne, meestal kameelbruine mantel en natuurlijk een tulband. Een zwarte tulband voor diegenen die afstamming van de Profeet claimen en een witte tulband voor alle anderen.

Kleermakers met meetlint om de hals zijn druk in de weer om kleine aanpassingen te doen. Overal gezoem van naaimachines. ‘Moeten jullie cliënten met iets van een certificaat aantonen dat ze gerechtigd zijn om dit soort kleding te kopen’, vraag ik.

‘Nee hoor,’  zegt de bedrijfsleider, ‘we stellen geen vragen. Als je wil kun je ook zo’n pakket kopen’

Dertigduizend mensen met een zwarte tulband

‘En dan zonder baard de straat op?’,  vraag ik.

‘Oh, ja gerust’,  zegt hij. ‘Je zult zien dat niemand op je let. De mensen hebben al genoeg andere dingen aan hun hoofd. Je zult ook merken dat de bevolking van Qom je niet met speciale egards zal behandelen, zelfs niet als je voor een zwarte tulband kiest. Er lopen hier in de stad iets van dertigduizend mensen met een zwarte tulband’.

Ik: En hoe zit dat met Ali Khamenei? Komt die ook hier om kleding te kopen of sturen jullie dan een kleermaker naar zijn huis?

Mijn gesprekspartner kijkt me verbluft aan. ‘Ali Khamenei? Die komt hier nooit! Die woont en werkt in Teheran. En het moet gezegd, hij gaat daar voor zijn kleding met voorbeeldige eenvoud zelf naar de winkel. Hij laat niemand optrommelen.’

Iraniërs vertrouwen de apps van hun overheid niet 

Na een maand verlaat ik Iran. Kort voor mijn vertrek werd door Ali Khamenei het internet afgesloten. Een ramp was dat. Want zonder internet doen ook al je apps en je email het niet meer. Met name kleine leveranciers en taxichauffeurs werden getroffen.  

Maar die maatregel is inmiddels teruggeschroefd. Het internet doet het weer, maar veel wordt geblokkeerd – Facebook, Twitter, Telegram, YouTube, Viber, Whatsapp, Google Playstore. Verder is de overheid met eigen apps gekomen: Robika, Eta, Gap, Shad. Maar de bevolking vertrouwt die apps niet. Of ze gebruiken die applicaties voor onbelangrijke routineconversaties.

In de Iraanse cyberspace woedt een eindeloze wapenwedloop. Gelukkig zijn er nog steeds protocollen in de lucht waarmee mensen in Iran onderling en ook met hun contacten in het buitenland veilig en afgeschermd kunnen communiceren.

Een haast compleet persoonsdossier

Uiteindelijk heeft mijn collega van BZ toch gelijk gekregen. Haar waarschuwing – niet gaan, Robbert! –  bleek niet onterecht. De risico’s van mijn reis heb ik onderschat, gefnuikt door mijn eigengereidheid.

Als mijn verblijf in Qom bijna voorbij is, word ik door het lokale hoofd van de Iraanse inlichtingendienst officieel beschuldigd van spionage. Hij had een haast compleet persoonsdossier over mij in zijn hoofd. Of althans, dat is de indruk die hij wist te wekken.

‘Waarom wonen jij en je vrouw Clara gescheiden? Waarom deed je naast je rechtenstudie ook Slavische talen?’ Het kan zijn dat hij gewoon wat dingen over mij via Google had laten opsnorren en daar handig gebruik van maakte. Als je mijn naam intikt, blijf je behoorlijk lang scrollen. Alleen al het drie uur lange marathoninterview dat ik in 2014 had met Bram Vermeulen op de VPRO-radio kan voor hem een goede bron zijn geweest.

De plek waar ik werd verhoord was hotel Esteghlal. Ik had er een kamer schuin tegenover de kamer – kamer 505 – die het hoofd van de inlichtingendienst voor de gelegenheid had gereserveerd. Ik weet niet meer hoe vaak ik uiteindelijk heen en weer gependeld ben tussen de twee kamers. Maar dat nummer 505 zit voor eeuwig in mijn geheugen gekerfd.

De setting was overigens altijd correct, met tussen ons beiden, op een laag glazen tafeltje, Iraanse Fanta, suikergoed en een schaal pistachenoten. De vragen waren in het Farsi en werden vertaald door een tolk in het Engels.

Het verwerd tot een achtbaan van bizarre ontwikkelingen. Ik bleek een prijsdier: niet zomaar een toevallige toerist, maar de telg van een oude bankiersfamilie, schrijver en, als kers op de taart, ex-diplomaat. Mooier kon niet.

Een tv-uitzending wordt geblokkeerd

‘Je staat in contact met jullie MIVD’, zei hij me. Ik: ‘Ik heb met de MIVD niks te maken. Ik ben freelancer, ik ben schrijver.’ Hij toont me op zijn smartphone een clipje van mij in de kelder van die kleermakerswinkel in Qom. ‘Hoor je dat, hoe je aan die bedrijfsleider informatie vraagt over de woonplaats van Ali Khamenei!? Is dat soms geen spionage? Ik weet trouwens dat je ook al in contact stond met jullie MIVD toen je nog in As-Samawa werkte, in 2013.’

En, ik moet zeggen, op dat laatste punt heeft hij het bij het rechte eind. Het is logisch dat de MIVD in Den Haag verhalen uit As-Samawa, waar ik door BZ aan de Nederlandse commandant was toegevoegd, interessant vond. Maar hoe wist deze Iraniër van mijn contacten uit die tijd? Kwam hij met een educated guess op de proppen? Of had de Iraanse inlichtingendienst in die tijd een mol binnen onze MIVD?

Het hoofd van de geheime dienst van Qom beschuldigt me ook nog van godslastering. Dat zit als volgt. Hij zet uiteen dat ik in mijn recente boek over relieken van de profeet (‘De Tand van de Profeet’) ten onrechte stel dat het verlies van vier snijtanden bij de Profeet bij de veldslag van Uhud tot een andere manier van spreken kan hebben geleid.

‘Onze Profeet was perfect! Het kan niet zo zijn dat zijn uitspraak van klanken anders is geworden ná de veldslag van Uhud,’ zegt hij. ‘Nou,’ zeg ik hem, ‘ik heb hierover lang met een van de belangrijkste logopedisten van Nederland gesproken en die claimt dat de Profeet, met name bij de in de Arabische taal talrijke klanken in het ‘S’-spectrum onvermijdelijk  problemen moet hebben gehad’.

De spionnenbaas wil het niet aanvaarden en blijft bij zijn beschuldiging van blasfemie. ‘Maar Mohammeds perfectie heeft er evenmin toe geleid dat hij, toen zijn lichaam versleten was, niet dood ging,’ werp ik tegen. We komen er niet uit. Maar de beschuldiging van godslastering, binnen de islam heel ernstig, blijft tussen ons hangen – als een giftig wolkje.

Zijn macht blijkt kort daarop uit het feit dat hij een tv-uitzending over mij laat blokkeren. Tien dagen had Kanaal Twee van de staatstelevisie me tijdens mijn reis gevolgd. Dat Kanaal Twee is het populairste van het hele land.

Op 9 maart, een donderdag en dus ook nog weer de populairste tv-dag als start van het Iraanse weekend, zou ik op het scherm zijn. Een buitenlandse spion op de televisie? Geen sprake van, liet Qom’s hoofd van de spionagedienst aan Kanaal 2 weten. Om de lacune op te vullen werden de kijkers getrakteerd op een oude documentaire over Finlands Sami die met rendieren in de weer zijn.

Spion in Nederland

Het hoofd van de spionagedienst van Qom wil dat ik voor Iran spion word in Nederland. Ik zeg hem dat ik daartoe bereid ben. Hij komt zelfs op de proppen met een call sign: ‘Daniel’. Maar door paniek weet ik niet meer of ík Daniel ben, dan wel degene die in Nederland contact met me gaat opnemen.

De afspraak is dat de Iraanse geheime zich pas met mij in verbinding stelt nadat mijn reisverhaal is gepubliceerd. Ik voel me overigens aan geen enkele toezegging gebonden. Er was immers sprake van dwang: als ik medewerking zou hebben geweigerd, zou ik linea recta naar de gevangenis zijn gestuurd, voor buitenlanders meestal de afgrijselijke Evin-gevangenis in het noordwesten van Teheran.

Bij terugkeer in Nederland heb ik contact opgenomen met de inlichtingendienst AIVD. Die dienst stuurde twee medewerkers om alles te noteren. Ze hadden allebei – kennelijk een dienstvoorschrift – joekels van pistolen bij zich. Die legden ze demonstratief op mijn koffietafel.

Copyright Wynia’s Week

Robbert van Lanschot (Eindhoven, 1949) was vier decennia verbonden aan het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken, onder (veel) andere als diplomaat in Iran en in Moskou (waar hij uitgeleend was aan de staat Israël). Sinds tien jaar is hij journalist en schrijver.

Wynia’s Week verschijnt iedere woensdag en zaterdag, 104 keer per jaar. Wynia’s Week is volstrekt onafhankelijk en krijgt geen subsidie. Het zijn de betalende lezers, kijkers en luisteraars die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u ook mee? Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht DOSSIER DANIEL: hoe de Iraanse geheime dienst een Nederlandse oud-diplomaat oppakte voor spionage (deel 3 en slot) verscheen eerst op Wynia's Week.

Het veruit belangrijkste, grootste huis in de binnenstad van Khomein is dat van de familie Khomeini. Het staat aan de oever van een rivier die de stad doorsnijdt, direkt aan een kade die nu de Neauphle-le-Chateaukade heet. Neauphle-le-Chateau is het dorp, niet ver van Parijs, waar Khomeini als banneling woonde. Ook Khomeini’s vader was groot-ayatollah.

Soms gaat die functie vele generaties terug. Binnen de islam is er een grote liefde voor dat soort ketens. Maar voor de grootvader van Khomeini ging die vlieger niet op. Die grootvader was een simpele student, een arme sloeber, die uit India voor zijn islamstudie naar Iran was gekomen.

Het huis van de Khomeini’s is nu een museum, maar is in zijn originele staat gelaten. Het ademt sereniteit uit en ook een zekere sensualiteit. Spierwitte muren, een dak van houten balken en een vloer vol Perzische tapijten. Je zou er zo een dutje willen doen.

De staatsgreep van Ali Khamenei

In alle muren nissen om spullen op te bergen en verder ook één diepere nis, die de Khomeini’s tot gebedsnis diende. Buiten een tuintje, met in het midden een fonteintje dat zoals het fonteintje in Jacques Tati’s film ‘Monsieur Hulot’ wordt aangezet als er bezoekers zijn.

Kader Abdollah schrijft in zijn boek over een catastrofe waarover in Iran niet gesproken wordt: op oude leeftijd, maar nog steeds aan de macht, begonnen Khomeini’s hersenen het te begeven; hij zakte weg in seniliteit.

Ali Khamenei en de zijnen besloten een staatsgreep te doen. Er was een constitutionele weg om Khomeini af te zetten. Artikel 107 zegt dat Khomeini’s opvolging zal worden bepaald door ‘experts, gekozen door de bevolking’. Maar Khamenei besloot dus die weg niet te volgen.

Kader Adollah beschrijft dit koningsdrama als volgt: ‘Khomeini verloor geleidelijk zijn geheugen. De dag kwam dat hij zelfs mensen uit zijn nabije omgeving niet meer kon herkennen. Rafsanjani en Khamenei, zijn twee belangrijkste functionarissen, grepen de macht en verdrongen Khomeini onmerkbaar naar de achtergrond’.

En dan, iets verderop in het boek, de abdolliaanse zin: ‘Khomeini was nog niet dood, maar hij behoorde al tot het verleden.’

In het jaar 872 AD, dus bijna 240 jaar na het overlijden van de Profeet Mohammed, werd de Twaalfde Imam – de Mahdi (de Messias) – geboren. Met de Mahdi was de voor Joodse, christelijke en islamitische numerologen miraculeuze keten van ‘twaalf’ voltooid. Rond zijn geboorte zijn vele verhalen ontstaan van mythische porporties.

De Elfde Imam werd verbannen naar Samarra

De bekendste variant gaat als volgt: Al-Mutammid, de khalief van dat moment, was een overtuigd soenni. Hij was, begrijpelijkerwijs, bang voor het betoverende effect dat de geboorte van de Mahdi – de veronderstelde Verlosser – op de bevolking zou kunnen hebben.

Hij had daarom de Elfde Imam, al-Askari verbannen naar Samarra, een garnizoensstadje, rond honderd kilometer ten noorden van Bagdad. Dat Samara was stoffig en saai. Je zou er niet willen wonen. Maar het was wél de perfecte plek om die Elfde Imam van de sjiieten in de gaten te houden.

De khalief had een brigade spionnen naar Samarra gestuurd, waaronder een cohort vroedvrouwen. Binnen de sharia hebben vrouwen gemakkelijke toegang tot vrouwenverblijven. De vroedvrouwen moesten de talrijke schare echtgenotes en slavinnetjes van de Elfde Imam in de gaten houden.

‘Er is geen God dan God en Mohammed is zijn Profeet’

Telkens konden ze de khalief geruststellen. ‘Nee hoor, alle vrouwen en meisjes zijn zo plat als een plank’. Maar in een nacht tijdens de Aban-maand van de Iraanse zonnekalender was het plots zover. Bij het krieken van de dag zwelt de buik van Narcis, een dertienjarig slavinnetje, op en de kleine Mahdi glibbert naar buiten.

Zijn vader, de Elfde Imam, neemt hem op schoot en strijkt met zijn tong over de ogen en mond van de baby. Vervolgens steekt hij zijn tong in het mondje van de baby die zich, zodra zijn vader zijn tong weer terugtrekt, op zijn armpjes richting Mekka wurmt en meteen daarop met de shahada, de geloofsbelijdenis, begint: ‘Er is geen God dan God en Mohammed is zijn Profeet.’ Of misschien zei hij wel de sjiia geloofsbelijdenis die een paar woorden extra heeft: ‘Er is geen God dan God en Mohammed is zijn profeet en Ali is God’s vriend’.

Kort na die gebeurtenis is de vroegwijze Mahdi begonnen zich verborgen te houden in de kelder van het verblijf van zijn vader. Shija-theologen hebben er een plechtig woord voor: Mahdis ‘occultatie’. In die periode onderhield hij slechts contact met een viertal vertrouwelingen. Dat viertal kregen de naam van ‘de ambassadeurs’. In selecte kring gaven zij door wat zij op hun beurt aan wijze uitspraken van de Mahdi hadden gehoord.

In de loop van de eeuwen hebben veel gelovigen beweerd dat zij de Mahdi zijn tegengekomen. Charlatans zijn van alle tijden. Anderen hebben zelfs geclaimd zélf de Mahdi te zijn.

Er is boven de beroemde kelder waarin de Mahdi, zeg maar de échte Mahdi, zich schuilhield een heiligdom gebouwd. Het bouwwerk heeft een koepel die met 188 duizend vellen bladgoud is bedekt. En net buiten Qom is er een plek, Jamkaran geheten, waarvan wordt gezegd dat de Mahdi zich er wel degelijk, bij hoge uitzondering, heeft laten zien.

Het is een gebeurtenis van alweer eeuwen geleden. De gelukkige was een zekere Hasan Jamkarani, die befaamd was om zijn oprechte karakter. Hij vertelde dat hij op een nachtelijk uur tijdens de ramadan, werd bezocht door een groep vrome mannen die hem vol egards verzochten mee te komen.

De jonge gids spreekt, heel uitzonderlijk, ook Engels

Ze begeleidden hem naar een plek – de plek waar nu de Jamkaran Moskee staat – waar hij een jonge man van een jaar of dertig majesteitelijk zag zitten op een sofa bedekt met tapijten en kussens. Meteen besefte hij dat hij tegenover de Mahdi stond. ‘Hier, op deze plek, zul je voor mij een moskee moeten bouwen’,  zei de Mahdi. En hij leerde Jamkarani welke smeekbeden in de moskee gebeden zouden moeten worden.

Ik word naar de Jamkaranmoskee begeleid door een jonge gids uit Qom. Zijn naam is Khaider. Hij spreekt, heel uitzonderlijk, niet alleen Farsi maar ook Engels. We gaan op een donderdagavond – voor veel mensen uit Qom het beste, meest gezegende moment van de week. De afstand vanaf het centrum van Qom is zo’n tien kilometer. Er staan lange files en er wordt druk getoeterd.

Het heiligdom is van verre te zien. Het baadt in een feestelijke Disneylandverlichting. ‘En Khaider, ben je hier al eens eerder geweest?’,  vraag ik. Khaider: ‘Ja, zo’n duizend keer. Al als kind kwam ik hier, aan de hand van mijn ouders. Veel families uit Qom komen hier iedere donderdagavond. Het bezoek aan deze moskee brengt met name op de donderdagavond vele zegeningen’.

Een brigade van twintig man die spiegeltjes wast

Op een koude ochtend in Shiraz, twee weken voor dat bezoek aan Jamkaran, loop ik naar de Shah-e-Cherag, het mausoleum van de broer van Imam Reza, de achtste Imam. Shah-e-Cherag is Farsi voor ‘Koning van het Licht’.

Er ligt een deken van vrieskou over de stad. Ik heb een afspraak met Mahdi, hoogleraar nucleaire fysica aan de Universiteit van Shiraz. Hoog in de lucht: Iraanse straaljagers die met hun uitlaatgassen een Mondriaans patroon van witte strepen over de stad trekken.

Om als buitenlander het gebouwencomplex te betreden en er rond te lopen, moet je vergezeld gaan van iemand van de afdeling voor buitenlandse gasten. In mijn geval een jonge moslima. Over haar schouder een prachtige, groene, oversized, sjerp met daarop de woorden ‘Office for Foreign Guests’. Ze begeleidt me naar professor Mahdi, die iedere dinsdag leidinggeeft aan een brigade van twintig man die spiegeltjes wast. Het gaat om miljoenen spiegeltjes en elk spiegeltje komt éénmaal per jaar aan de beurt.

Om de spiegeltjes te wassen wordt een sectie van het heiligdom met gele plastic linten afgesloten en gaan de spiegeltjeswassers op hoogwerkers aan de slag. Ze hebben doeken bij zich en Iraanse Windex. Voor delen met ver uitstekende richels hebben ze industriële stofzuigers.

Ik vraag hem wat hem ertoe heeft gebracht om dat werk van teamleider op zich te nemen. Zat hij in een depressie waaruit ontsnappen niet mogelijk bleek? Had hij een ziekte die ongeneselijk was verklaard?

‘Daar heb ik nog nooit over gepraat’,  verklaart hij plechtig. ‘Maar voor uw familie is dit toch heel belangrijk om te weten!’ ‘Nee,’  zegt hij, ‘als je een geheim deelt verliest het zijn kracht. Jij bent de eerste die ik erover vertel. Het was in feite maar liefst een tweevoudig wonder dat me overkwam toen ik het zilveren hekwerk rond de graftombe aanraakte’.

Waanzinnig hippe cafés en winkels

Hij haalt er een van de schoonmakers bij, Ali, voormalig accountant, die ook onder de kracht van aanrakingen met het zilveren hekwerk een wonder meemaakte. Ook Ali geeft niet aan wat hem, op zijn beurt, als wonder is overkomen. ‘In een droom hoorde ik dat ik naar het zilveren hekwerk moest komen. Ook ik heb er nooit met anderen over gesproken; jij bent de eerste!’.

Hij trekt uit zijn zwarte kleding een zwarte zakdoek en begint zijn ogen te deppen. Het zijn grote, zware tranen. In het felle licht van het heiligdom trekken ze zilveren vochtstrepen over zijn wangen.

In Shiraz staat er ook nog een andere, minder verheven plek op mijn verlanglijstje: de Shiraz Mall. Die mall is een stuk kleiner dan de Iran Mall in Teheran, maar zeker niet minder exuberant. Het complex ligt aan het einde van de Sattarkhan Boulevard, een lange boulevard met aan weerszijden luxueuze cafés en hippe winkels die, nou ja, zó waanzinnig hip zijn dat je er nauwelijks naar binnen durft.

Jonge vrouwen met ontbloot middenrif

Overal om je heen schallen de nieuwste Iraanse tophits. In de mall zijn op de hoge etages enkele cafés waarover verlekkerd wordt gefluisterd dat jonge vrouwen er soms zelfs met ontbloot middenrif rondlopen – iets dat in de Iran Mall in Teheran niemand zou durven.

Als ik na de mall weer naar buiten loop, raak in een van de openluchtcafés aan de Sattarkhan Boulevard aan de praat met twee jonge vrouwen, beiden ongesluierd. Bij het afscheid maak ik, als ik al weer op de stoep sta, een kleine buiging. ‘Wat,’ zeggen de twee vrouwen, ‘krijgen we geen hug? Misschien zien we je nooit meer!’ Ik: Een hug hier? De stoep is stampvol mensen!’

Er volgen twee hevige, lange hugs. ‘Oef, iedereen heeft ons gezien!’, zeg ik. Zij: ‘Maak je niet druk. Ook als de religieuze politie ons heeft gezien, zullen ze ons niets doen. Ze zullen denken van: oh wat leuk, een grootvader die afscheid neemt van zijn twee kleindochters. Trouwens, ze durven zich sowieso nauwelijks nog op straat te vertonen. De mensen bonken boos tegen hun auto’s. Sommigen zijn zelfs overgegaan naar ons, naar het verzet’.

Naderhand, als ik weer terug ben in Nederland, zie ik in de media dat dat blijkt te kloppen. Sommige leden van de Revolutionaire Garde zijn, zo lees ik, nog een stap verder gegaan en hebben wapentuig uit de overheidsarsenalen aan de oppositie toegestopt.

20 miljoen pelgrims naar Karbala

Jaarlijks is er in een pelgrimstocht van Najaf in Irak naar het mausoleum van Mohammeds kleinzoon Hoessein in Karbala, ongeveer 100 kilometer zuidwestelijk van Bagdad. Er wordt door zo’n twintig miljoen pelgrims aan meegedaan. De jongste Arba’een (letterlijk ‘veertig’,  i e. de veertigste dag na de martelaarsdood van Hoessein) heeft Teheran er alles aan gedaan om het aantal pelgrims uit Iran op te krikken. Het moest het bewijs worden dat het met de secularisatie niet zo’n vaart loopt.

Werkgevers werden aangemoedigd om extra verlofdagen te geven. Er werd geld als reispremie uitgedeeld. En er werd zelfs gesjoemeld met cijfers. Drie, vier miljoen Iraniërs deden mee, hoor je in Iran. ‘Nee hoor’,  claimt Irak, ‘het waren er hooguit twee miljoen’. Teheran heeft zelfs – een novum – Afghaanse landarbeiders aangemoedigd om te mee te doen. ‘Beste geloofsbroeders en -zusters, de bussen staan klaar!’ (Afghaanse mannen in Iran werken op het veld; veel Afghaanse vrouwen werken er in de glastuinbouw).

Velen van hen hebben aan die oproep gehoor gegeven, want Karbala werkt als een magneet. Volgens de shiija geloofsleer vergeeft God je voor iedere stap die je richting het martelaarsheiligdom doet, duizend zonden.

Copyright Wynia’s Week

Lees hier deel 3 (en slot) van ‘Dossier Daniel’. 

Het bericht DOSSIER DANIEL: hoe de Iraanse geheime dienst een Nederlandse oud-diplomaat oppakte voor spionage (deel 2) verscheen eerst op Wynia's Week.