Zij schreven dit toe aan de politieke macht van ouderen. Dit was onder andere gebaseerd op de waarneming dat het aandeel van 65-plussers in de kiesgerechtigde bevolking al decennialang toeneemt. Om de kans op herverkiezing te vergroten stemmen de parlementariërs daarom in overeenstemming met de wensen van de ouderen. Die ouderen wensen vertroeteld te worden

Ouderen hebben nauwelijks politieke macht

Ik bracht daar, ook in de ESB, tegenin dat de politieke macht van ouderen helemaal niet zo groot is. Daar zijn meerdere redenen voor. In een meerpartijenstelsel, zoals we dat in Nederland kennen, zijn de politieke partijen op verschillende wijzen afhankelijk van de oudere kiezers. D66, bijvoorbeeld, is vooral aantrekkelijk voor jongere kiezers. De VVD moet het meestal van de kiezers tussen 25 en 40 jaar hebben. Alleen het CDA is traditioneel een partij die vooral veel ouderen aantrekt. In ieder geval is de conclusie gewettigd dat het zeker niet altijd tot zetelverlies zal leiden als een politieke partij het belang van ouderen niet zwaar mee laat tellen bij het bepalen van haar politieke standpunten.

Een tweede tegenwerping is dat vanaf 2008 de koopkrachtontwikkeling van ouderen duidelijk achterloopt bij de koopkrachtontwikkeling van de totale bevolking. Een belangrijke reden daarvoor is dat de aanvullende pensioenen maar matig geïndexeerd zijn. Als ouderen dan zo’n grote politieke macht zouden hebben, hoe kan het dan dat zij niet in staat zijn geweest het grote koopkrachtverlies dat vanaf 2008 gaande is geweest tegen te houden? Mijn antwoord is: omdat ze helemaal niet zo’n grote politieke macht hebben.

Kijk dan ook maar weer eens naar de AOW. Eerst waren er in 2025 topambtenaren die een (valse) alarmbel lieten afgaan over de houdbaarheid van de AOW. Die alarmbel was gebaseerd op de voorspellingen die het CPB geregeld publiceert over de AOW-uitgaven als percentage van het nationaal inkomen. Die voorspellingen blijken voortdurend te hoog te zijn. Ik schreef er op 31 juli 2025 het volgende over:

‘Het is dus, kortom, hetzelfde liedje. Hogere AOW-leeftijd of niet: naarmate het jaar, waarvoor het CPB een ‘voorspelling’ geeft, dichterbij komt, des te lager de uitgaven blijken te zijn. We mogen gerust aannemen dat over vijf jaar het CPB de uitgaven voor 2040 op 5,3 procent zal inschatten. En, wie weet, blijkt in 2040 het beslag van de AOW gelijk te zijn aan 4,7 procent. Dat is dan precies gelijk aan wat het nu is en, nog sterker, wat het beslag ook in 2000 was. De tijd lost het ‘AOW-probleem’ bijna vanzelf op.’

Waarom zou je de pensioenleeftijd verhogen?

Maar die post van mij hadden de wegbereiders van de coalitie niet gelezen. Zij lieten zich liever bijpraten door een commissie van topambtenaren die allemaal voorstellen deed die onnodig waren en bovendien al ingevoerd waren. Dit schreven de coalitiepartijen in hun coalitieakkoord:

‘We worden ook steeds gezonder ouder. Dit is een positieve ontwikkeling, die tegelijkertijd ook vraagt om verstandige keuzes over hoe en hoe lang we werken. In dit kader koppelen we de AOW-leeftijd per 1 januari 2033 direct aan het stijgen van de levensverwachting om de AOW ook in de toekomst betaalbaar te houden. Uiteraard hebben we daarbij oog voor de mensen met een zwaar beroep die niet in staat zijn om langer door te werken.’

Grote consternatie in den lande. En terecht: als er geen probleem is met de houdbaarheid van de AOW hoef je ook de pensioenleeftijd niet te verhogen. Bovendien, het zou toch ook de deelnemende partijen bekend moeten zijn dat een hogere pensioenleeftijd vooral de mensen met de lagere inkomens treft. Zij moeten dan later met pensioen, terwijl de hogere inkomens het zich kunnen veroorloven eerder met pensioen te gaan. Dat wisten de coalitiepartners kennelijk niet, of ze wilden het niet weten.

Ouderen zijn rijk (maar niet allemaal)

Enfin, het plannetje van de coalitie met de AOW-leeftijd is alweer van tafel. Maar het idee dat ouderen vertroeteld worden, blijft de kop opsteken. Het is dan wel niet met de AOW en met de aanvullende pensioenen, want daar gaat het helemaal niet zo goed mee – zie hierboven – maar dan toch zeker wel met de korting op het openbaar vervoer voor ouderen. Ikzelf – 75 jaar oud – heb helemaal geen behoefte aan korting op het openbaar vervoer, ik weet ook helemaal niet of ik er überhaupt recht op heb.

Het Senioren Journaal meldt dat Sebastien Valkenberg hierover in het FD een column heeft geschreven, met deze strekking: ‘Niet alle senioren zijn rijk. Maar om voor deze beperkte groep een generieke regeling in stand te houden… Onnodig, blijkt volgens de columnist van het FD uit cijfers van het CBS, dat het spaargeld, beleggingen en eigen woning per leeftijdscohort berekende (…): hoe ouder, hoe rijker.’

Waarom ouderen rijker zijn dan jongeren

Het is inderdaad algemeen bekend dat het gemiddelde vermogen per leeftijdsgroep toeneemt. Als je jong bent, begin je ongeveer met niets. Daarna ga je geld verdienen en kun je gaan sparen. Eigenlijk zou je als je de 60 nadert moeten gaan beginnen met grootscheeps geld uitgeven. Je kunt je vermogen immers niet meenemen je graf in. Maak dus een reis om de wereld, ga een paar maanden op safari in Afrika, ga op vakantie in luxe badplaatsen in Zuid-Europa, enzovoorts. De meeste mensen gaan echter niet meer maar juist minder uitgeven naarmate ze de pensioenleeftijd naderen. Het gevolg is dat ouderen de rijkste Nederlanders zijn met een vermogen rond de 400 duizend euro (bron: knab). Maar ook Valkenberg weet dus dat er verschillen in vermogen tussen ouderen bestaan.

Er zijn ook arme ouderen zonder vermogen. Die ouderen hadden tijdens hun werkzame leven geen hoog inkomen en konden daarom niet of nauwelijks sparen. Zij moeten rondkomen van alleen de AOW met daarbij hoogstens een klein aanvullend pensioen. Ik denk dat het minstens om ongeveer 200 duizend huishoudens gaat, maar het kunnen er ook 400 duizend zijn. Dat is 5 tot 10 procent van het totaal aantal AOW-ers.

Kleingeestig

Moet je voor die 5 tot 10 procent AOW-ers korting op openbaar vervoer voor alle ouderen handhaven, vraagt Valkenberg zich af. Zijn antwoord is: nee, pak die korting af. En inderdaad, begin volgend jaar wordt die landeljke korting afgeschaft. En, zo schijnt Valkenberg te suggereren, schaf dan ook tegelijk alle andere regelingen af waarmee 65-plussers worden vertroeteld.

Deze opstelling van Valkenberg is kleingeestig, en getuigt van een ernstig gebrek aan inlevingsvermogen met de arme ouderen.

Harrie Verbon is emeritus-hoogleraar openbare financiën aan de Universiteit van Tilburg. Dit stuk verscheen op 28 juli op zijn blog.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Worden ouderen te veel vertroeteld? verscheen eerst op Wynia's Week.

En kijk nu eens. Handige Hans Spekman, oud-PvdA-voorzitter, nu FNV-leider, en zijn vakbondscollega’s voelen als winnaars. Het plan van het kabinet om een verhoging van de AOW-leeftijd voor te bereiden is zonder slag of stoot van tafel. Maar de bonden willen méér.

Over drie weken gaan ze de straat op, of eigenlijk: het spoor. Werknemers bij de NS staken op 24 juni om de verdaagde besparingen op de sociale zekerheid definitief de kop om te draaien. Gezien de machteloze verdediging van het kabinet-Jetten van zijn eigen plannen tot nu toe, is één staking mogelijk voldoende.

Draaiboeken

Maar de draaiboeken liggen natuurlijk klaar. Voor de herfst. Want weinig dingen zijn in vakbondsland zo goed voor eigenwaarde en zelfvertrouwen als geslaagde stakingen plus een stevige demonstratie. Omdat de leden vooral te vinden zijn in de (geprivatiseerde) publieke dienstverlening kun je rekenen op (stiptheids)acties in het openbaar vervoer, bij de vuilnisophaaldiensten, bij de politie en wellicht ook in het onderwijs en bij gemeenten. Maar denk ook aan Schiphol (druk vanwege vakanties) en de havens (sterke vakbondsorganisatie).

Achter de vlaggen, de fluitjes en de spandoeken ontvouwt zich een machtsstrijd: wie is de sterkste aan de sociaaleconomische onderhandelingstafel, de zogeheten ‘polder’. Wint de staat (het kabinet-Jetten) of de straat (verzamelde vakbonden)? En welke kant kiest werkgeversorganisatie VNO-NCW?

De strijd om de macht is een strijd tussen nieuwkomers. Vrijwel iedereen aan de onderhandelingstafel moet wennen. Dat geldt voor Spekman, maar ook voor Coen van Oostrom, de voorzitter van VNO-NCW. Diens achtergrond als ondernemer is vastgoed en projectontwikkeling. Geen habitat met druk sociaal overleg.

CNV-voorzitter Hans van den Heuvel komt van boeren- en tuindersorganisatie LTO. Wel een polderaar, maar niet aan werknemerskant. Marijke Vuik leidt sinds twee maanden MKB-Nederland. Haar achtergrond is horeca.

In het kabinet zitten ervaren politici, maar niet in het sociaal overleg. Wie heeft dat wel? Voorzitter Kim Putters van hét polderoverleg bij uitstek, de Sociaal-Economische Raad (SER). Hij zit niet aan tafel, maar kan zomaar aanschuiven als er moet worden bemiddeld.

In het krijt

De meest opvallende rol tot nu toe speelt Van Oostrom. Hij koos in een interview met De Telegraaf de kant van de bonden tegen de AOW-leeftijdsverhoging en de besparingen in de sociale zekerheid. Begrijpelijk. De vakbonden én de werkgevers zien de werknemersverzekeringen als hún domein. Bovendien hebben ze de meeste macht ten opzichte van het kabinet als zij op dat punt samenwerken.

Van Oosteroms keus bezegelde het lot van de kabinetsplannen. Spekman staat nu in het krijt bij de werkgevers. Vervolgens koos de werkgeversvoorzitter de kant van het kabinet door tegen de bonden te zeggen: Jetten stelt zich constructief op, dus breek het overleg niet af. Ook dat is begrijpelijk. De werkgevers houden niet van arbeidsonrust. Zeker nu niet. De arbeidsmarkt is nog steeds krap, energie is schrikbarend duurder geworden, inflatie stijgt, consumenten wachten af.

Hoe nu verder? Het initiatief om alsnog zaken te doen, moet van het kabinet komen. De bonden voeren de druk op, de werkgevers wachten af, maar het kabinet-Jetten moet vooruit. Als de besparingen van tafel zijn, hoe moet het gat op de begroting dan gedicht worden? Eind augustus is de deadline voor de begroting 2027.

Het kabinet is terug bij af. D66, VVD en CDA wilden in hun coalitieakkoord ‘een constructieve samenwerking met de sociale partners’. Maar ook snelheid. Én een laag begrotingstekort én een hoog defensiebudget én besparen op de sociale zekerheid en AOW (drie keer VVD).

Dat laatste behelst nu net de uitgaven die de vakbonden koesteren. Dat werkt slecht samen. Samenwerken en sociaal overleg zijn ook niet typisch VVD, maar CDA en polderdenken. Samenwerken is wel aantrekkelijk omdat het zekerheid geeft. Fijn voor de minister-president.

Oude rituelen

In tijden van onzekerheid grijpt men graag terug op oude rituelen. Van Oostrom pleit bijvoorbeeld voor een breed economisch akkoord.

Maar een polderakkoord als teken van kracht en draagvlak is om twee redenen een misvatting.

Ten eerste: een akkoord is nu een optelsom is van minderheidsposities. Het kabinet heeft een minderheid in de Eerste en Tweede Kamer. De vakbonden vertegenwoordigen een krimpende minderheid van werkend Nederland. Grote ondernemingen vormen weliswaar de ruggengraat van VNO-NCW, maar kijk je naar kleinere bedrijven en zelfstandigen dan vertegenwoordigen VNO-NCW en MKB Nederland samen ook een minderheid.

Natte deken

Tweede misvatting: de heilzame werking van de gesloten akkoorden. Het akkoord van Wassenaar (1982) legde voor generaties vast dat deeltijdwerken de norm was. Hoeveel welvaart en economische groei heeft Nederland daardoor opgegeven?

Tweede voorbeeld: het pensioenakkoord dat bonden, werkgevers en kabinet in 2019 afsloten. Een van de afspraken was een gematigde verhoging van de AOW-leeftijd. Het kabinet-Jetten wilde dat wijzigen, maar kreeg meteen te horen: mag niet, kan niet, want zeven jaar geleden vastgelegd.

Dat is de makke van akkoorden. Ze leggen een natte deken over sociale en economische dynamiek.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht ‘Handige Hans’ van de FNV en werkgeversbaas Van Oostrom zetten het kabinet klem. Maar polderdeals zijn funest voor economische dynamiek verscheen eerst op Wynia's Week.

De degeneratie van Timmermans smartlap tot staaltje van zelfironie loopt ongeveer parallel aan de eliminatie van het traditionele respect voor oudere generaties. Die waardering, voortvloeiend uit het bijbelgebod ‘Eert uw vader en uw moeder’, was weliswaar deels lippendienst. Vóór de twintigste eeuw was de oudere die niet meer in zijn levensonderhoud kon voorzien aangewezen op familie, kerk, armenzorg en liefdadigheid, in veel gevallen een garantie voor uiterste karigheid of misstanden.

Wetten

Velen moeten in 1919 de totstandkoming van de Ouderdomswet hebben toegejuicht, een initiatief van minister van Arbeid Piet Aalderse (Roomsch-Katholieke Staatspartij). Er was lang aan gesleuteld, maar wie dat wilde kon nu premie gaan inleggen voor een ouderdomsrente. Niet iedereen was daartoe in straat. Toch waren zelfs de sociaaldemocraten van de SDAP gematigd positief.

Pas in 1947 trad voor behoeftige ouderen de Noodwet Ouderdomsvoorziening van Willem Drees in werking, die in 1957 is vervangen door de AOW, een volksverzekering voor iedereen in Nederland. Minister Ko Suurhoff reikte persoonlijk de eerste uitkeringen uit aan ‘een dertigtal bejaarden’. De hoogte ervan werd in 1965 gelijkgesteld aan het sociale minimum.

Vanaf 2013 is er wegens de gestegen levensverwachting aan de AOW gesleuteld. Ook het kabinet-Jetten kwam al voor zijn aantreden met gretige bezuinigingsvoornemens, waarvoor zelfs het zo moeizaam tot stand gekomen pensioenakkoord zou worden opengebroken. Na breed protest lijken de plannen voorlopig ingeslikt. Intussen verschijnen boven de horizon van ons zonbeschenen pensionadoland donkere wolken van mogelijke ‘fiscalisering’ (premie betalen over je AOW) en verhoging van zorgkosten die vooral ouderen treft.

De gemiddelde leeftijd van het kabinet is 47 jaar, van het vorige 51. Of dit werkelijk een ‘nieuwe generatie’ in het bestuur betekent zoals Jetten graag benadrukt, is zeer de vraag; wel is hijzelf met zijn 39 jaar de jongste premier ooit. In elk geval is het imago doordrenkt van jeugdig elan. Tijdens zijn speech op het 123^ste partijcongres van D66 (28 februari) noemde Jetten blijkens de transcriptie het woord ‘ouderen’ één keer. ‘Je hebt áltijd elkaar nodig,’ betoogde hij. Ouders, leraren, ‘jongeren en ouderen die zich inzetten voor de mensen om zich heen’.

Vitaliteit van ‘zich inzettende’ ouderen. Denk bij dit begrippenpaar aan ‘oudere’ ouderen die zelf veelal hulpbehoevend zijn en dan toont Jetten zich vooral als de Baron van Münchhausen, die twee helften van een doorgezaagd paard aan elkaar hechtte met lauriertakken.

Dertig is de limiet

Vanwaar toch die nadruk op oneindige vitaliteit, waarvan onze premier zo’n praatgrage missionaris is? We moeten zestig tot zeventig jaar terug. Uit de ontluikende welvaart in de jaren vijftig, die in Nederland een wet als de AOW toestond, kwam ook de ‘ontdekking’ van de jeugd als nieuwe markt voort. Dankzij wat bredere financiële armslag konden jongeren zich een generatiegebonden identiteit aanmeten.

Met de nieuwe jeugdcultuur raakte nauwelijks een decennium later een protest- en tegencultuur verbonden. Het consumptiekapitalisme schiep de voorwaarden voor zijn eigen bestrijders en eigende zich gaandeweg ook hun jargon toe. ‘Break the rules’ adviseerde een reclameslogan van een Vanderbilt-parfum in 1994.

Deze ontwikkeling, grotendeels overgewaaid uit de VS met haar uitwassen van lichaamscultuur en panische verdringing van alles wat riekt naar verval en dood, liet ook bij ons het eeuwenoude, ingehamerde respect voor ouderen en voorzaten verbleken, naast factoren als ontzuiling en individualisering. De spoedig gevleugelde kreet ‘vertrouw niemand boven de dertig’ uit 1964 werd, alweer in de VS, gemunt door de toen 24-jarige Berkeley-student Jack Weinberg.

Weinberg was geen boomer (want te oud) en dat gold ook voor de Nieuw-Zeelandse conservatieve parlementariër Todd Muller (geboren in 1968, dus te jong), die in 2019 tijdens een discussie over klimaatverandering het neerbuigende ‘Okay boomer’ kreeg toegevoegd van zijn groene collega Chlöe Swarbrick. Door de (sociale) media-aandacht hiervoor leefde het boomercliché enorm op. In Nederland verklaarde Van Dale in 2019 ‘boomer’ zelfs tot het woord van het jaar.

Vier jaar eerder was in Nederland met de intrekking van de AWBZ het traditionele bejaardenhuis officieel afgeschaft. De opkomst daarvan was een direct gevolg van de AOW geweest, met een eigen Wet op de Bejaardenoorden (1963). Ouderen gingen er doorgaans graag heen, maar de suffe sfeer en betutteling die er heersten hebben ongetwijfeld bijgedragen aan de omslag van de idee van de wijze, ervaren oudere naar dat van nutteloze uitvreter die, genietend van de uitkering, een tweede kleutertijd mocht beleven. Toen de overheid uit bezuinigingsdrift in de jaren 1980 het langer thuis wonen begon te promoten, had de nieuwe mentaliteit jegens ouderen al aardig wortel geschoten.

In Nederland moesten Generatie X (geboren 1965-1980) en de ‘millennials’ (1980-2000) met lede ogen aanzien hoe de vermeende voordelen van het boomer-zijn aan hen voorbijgingen, zoals op het gebied van de woningmarkt en de voor werknemers riante VUT- (Vervroegde Uittreding) en levensloopregelingen. Om maar te zwijgen van de milde WAO (arbeidsongeschiktheidswet). Helaas: die voordelen zijn ook aan de meeste boomers voorbijgegaan. Vooral de mensen geboren net voor of tijdens de oorlog hebben hiervan genoten.

De in 1975 bedachte VUT is al in 2006 grotendeels afgeschaft, toen zelfs de oudste boomers nauwelijks zestig waren. Ook de WAO is in dat jaar opgevolgd door de kariger WIA. Terwijl in 2021 een RVU-versoepeling werd opgetuigd voor werknemers die maximaal 36 maanden voor hun AOW-leeftijd wilden stoppen. Mensen van Generatie X dus.

Willekeur

‘Gen Z’ (geboren rond de eeuwwisseling) pompte in recente jaren het negatieve imago van de boomers nog wat op door ook de klimaatschuld op hun schouders te schuiven. Naarmate de jaren lengden moesten, om de afkeer levend te kunnen houden, de geboortejaren waartussen je nog van boomers kon spreken worden opgerekt.

De klassieke Nederlandse geboorteperiode was 1945-1955, de internationale 1946-1964. Maar de boomermarges werden steeds ruimer. ‘Tegenwoordig kan iedereen een boomer zijn,’ roept de website youngcapital.nl triomfantelijk. Als je maar voldoende ‘conservatief en ouderwets’ en ‘dol op hiërarchie’ bent.

Het gegoochel met geboortejaren leidde ertoe dat de boomerhaat gaandeweg oploste in de afkeer van ouderen in het algemeen. Deze werd er zeker niet minder op tijdens de corona-epidemie. De ‘zorgen’ richten zich nu vooral op de onhoudbaarheid van het voorzieningenniveau. Er zijn intussen te weinig werkenden om de AOW op de huidige wijze in stand te houden, wordt verkondigd. Een willekeurig verband. Waarom trekken we zo’n vergelijking niet ten aanzien van de massale asielinstroom? Een alleenstaande AOW-gerechtigde kost bruto bijna 21.000 euro per jaar; de bruto kosten voor de opvang van een individuele asielzoeker variëren tussen de 33.000 en 69.000 euro per jaar.

Black box

Binnen één generatie bestaan vooral verschillen. In leeftijd, conditie, karakter, sociale achtergrond, welstand, wereldvisie enzovoort. Het begrip generatie is een black box: handig in het gebruik, maar niet exact te definiëren. De onmin tussen generaties komt voort uit de biologisch gefundeerde drang om het voorgaande geslacht te vervangen. In die zin is er niets nieuws aan de hand, de mooie idealen fungeren hoofdzakelijk als voorwendsel. De door hun kleinkinderen zo versmade boomers trokken in hun adolescente jaren immers net zo, of erger nog, van leer tegen de generaties die aan hén voorafgingen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Zorgen om AOW en vergrijzing steunen op decennia van sluimerende ouderenhaat verscheen eerst op Wynia's Week.

Behalve televisieprogramma’s, grammofoonplaten en boeken produceerden Kees van Kooten en Wim de Bie tussen 1973 en 1986 ook een jaarlijkse Bescheurkalender. In menig studentenhuis hing destijds een exemplaar, meestal op het toilet.

In 1984 werden een aantal kalenderblaadjes bij wijze van running gag gebruikt voor het lanceren van ‘nieuwe theorieën’. Zonder uitzondering ging het daarbij om spectaculaire hypotheses. Een kleine greep:

‘La Gioconda glimlacht omdat zij wist dat zij Da Vinci zojuist een druiper had bezorgd.’

‘Hitler beschikte al in 1944 over de atoombom, maar kon het niet over zijn hart verkrijgen deze te gebruiken.’

‘Luns heeft in 1958 getracht Nieuw-Guinea aan Walt Disney te verkopen.’

‘Schmelzer deed het om een alibi tegenover zijn vrouw te hebben, omdat hij die nacht nog langs zijn vriendin moest.’

‘Drees heeft destijds de AOW erdoor gedrukt omdat hij toen al wist hoe lang hij er zelf van zou genieten.’

Toen Van Kooten en De Bie zich dit grapje veroorloofden, leefde Willem Drees nog. De legendarische staatsman, premier van 1948 tot 1958 en toonbeeld van fatsoen, zelfbeheersing en daadkracht, overleed in 1988, op 101-jarige leeftijd.

Wet van Suurhoff

Dat zijn naam voorgoed verbonden was geraakt aan de AOW, vond Drees niet terecht. Hij werd niet moe te benadrukken dat het vaderschap van de in 1956 ingevoerde Algemene Ouderdomswet toekwam aan de toenmalige minister van Sociale Zaken, de vakbondsman Ko Suurhoff. ‘Bejaarden zeggen: we trekken van Drees. Maar ik waarschuw altijd: denk er wel om, het is de wet van Suurhoff,’ zei hij in 1984 in een interview. ‘Hij komt iets te veel achterop, je hoort zijn naam haast niet. Dus zeg ik altijd: Ik trek van Suurhoff.’

Minder bekend is dat Drees niet over alle aspecten van de wet van Suurhoff even enthousiast was. Zijn biografen Hans Daalder en Jelle Gaemers wezen daar in 2014 nog eens op. Zeker, de Algemene Ouderdomswet kende een simpele opzet en was weinig fraudegevoelig, dat waren grote voordelen. Maar er waren ook nadelen. Drees vond het bijvoorbeeld volstrekt onnodig AOW-gelden voor een deel ook aan gepensioneerde ambtenaren toe te kennen. De overheidspensioenen voldeden immers al ruimschoots als oudedagsvoorziening. Dus waarom ambtenaren dan toch in de AOW laten meedelen?

Dat was niet zomaar een bezwaar – er zat een heus wereldbeeld achter. Drees, zo benadrukten Daalder en Gaemers, verwierp de gedachte van de verzorgingsstaat. ‘De eerste verantwoordelijkheid lag bij de burger zelf. Drees geloofde niet in een samenleving waar uitkeringen de plaats in konden nemen van zelf werken, tenzij het om werkelijke getroffenen zou gaan.’ Niet een verzorgingsstaat maar een ‘waarborgstaat’ diende daarom bestaanszekerheid te verschaffen. En dan, zo meende Drees, alleen in geval van ‘wezenlijke onmacht’ door ouderdom, invaliditeit, ziekte of onontkoombare werkloosheid.

Uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) bleek onlangs dat de helft van de AOW-uitkeringen in 2024 is betaald met belastinggeld. Dat komt doordat premie-inkomsten de uitkeringen steeds minder kunnen dekken. Tot het jaar 2000 was dat geen probleem, maar dankzij de vergrijzing stijgen de inkomsten sindsdien veel langzamer dan de uitgaven.

‘We zien dat de AOW-kosten een steeds groter beslag leggen op de overheidsuitgaven,’ zei Peter Hein van Mulligen, hoofdeconoom bij het CBS, in een toelichting. ‘Inmiddels maken die bijna 6 procent van alle kosten van de overheid uit. Daar komt natuurlijk een keer een einde aan. Dan zou je de AOW-premies verder kunnen verhogen of iemand pas op hogere leeftijd recht op AOW kunnen geven.’

Voorzichtig met overheidsgeld

Daar zou Drees niet principieel tegen zijn geweest, maar hij zou vermoedelijk ook nog een andere oplossing hebben gesuggereerd. Want het euvel dat burgers met een goede pensioenvoorziening – en daarvan zijn er in 2025 nog aanzienlijk meer dan in de sobere jaren vijftig – meedelen in de AOW is nog steeds niet verholpen.  

‘Met overheidsgeld was mijn grootvader wel heel voorzichtig,’ zie kleinzoon Wim Drees in 2009 tegen Trouw. ‘Daarom zou hij er zeker voorstander van zijn geweest dat de AOW nu wordt versoberd. Het ging hem er vooral om dat ouderen niet meer afhankelijk zouden zijn van hun kinderen. En dat ouderen niet onder een armoedegrens zouden zakken die onaanvaardbaar is. Daarvoor diende het minimuminkomen uit AOW. Maar hij zou altijd hebben willen voorkomen dat er door een te royale AOW geen geld zou overblijven voor andere noodzakelijke uitgaven die een staat moet doen.’

Wapen tegen bezuinigingen

Achterkleinzoon Johannes Drees viel hem bij: ‘Ik denk eigenlijk niet dat ik nog AOW zal krijgen op het moment dat ik 67 ben. Ik weet ook niet of dat zo erg is. Je zou je oudedagsvoorziening ook zelf moeten kunnen regelen. Het belangrijkste is dat mensen die het echt nodig hebben een minimum krijgen om van te leven. Dat is voor mij het uitgangspunt, net als overigens voor mijn overgrootvader.’

‘De naam van Drees,’ zo schreven zijn biografen Daalder en Gaemers, ‘werd en wordt constant genoemd als wapen tegen bezuinigingsmaatregelen door latere regeringen: wie raakte aan de sociale voorzieningen brak af wat Drees als schepper van de verzorgingsstaat had opgebouwd. Dat was niet zoals Drees dat zag, en ook niet in overeenstemming met zijn visie op de sociale ontwikkelingen.’

Kort en goed: er zijn best argumenten om in AOW-land zoveel mogelijk bij het oude te laten. Maar wie in dat kader met Willem Drees schermt, heeft van de ‘vader van de AOW’ weinig begrepen.  

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Willem Drees zou in 2025 niet bang zijn geweest om stevig het mes te zetten in de AOW verscheen eerst op Wynia's Week.

Han de Jong stelt dat de economie – in tegenstelling tot klimaat en duurzaamheid – jarenlang weinig aandacht kreeg. De nieuwste focus ligt op een spectaculaire groei van de defensie-uitgaven, zoals bedacht door de Amerikaanse president Donald Trump. Die heeft gedaan gekregen dat de Europese defensie-uitgaven moeten stijgen naar 5 procent van het nationaal inkomen. De Jong: ‘Ik heb nooit begrepen waar die 5 procent vandaan komt. De VS geven zelf 3,5 procent uit, maar die hebben wereldwijde ambities, terwijl de Europese NAVO-landen zich slechts verdedigen. Het is mij een raadsel waar die 5 procent op is gebaseerd.’

Rutte mengt zich in NL beleid

De Jong stelt vast dat de tientallen miljarden extra aan defensie-uitgaven wel ergens vandaan moeten komen en niet zozeer bijdragen aan de verbetering van welzijn en welvaart in Nederland. Ter sprake komt dat NAVO-baas Mark Rutte al heeft gezegd dat er maar bezuinigd moet worden op sociale zekerheid, zorg en pensioenen. De Jong: ‘Dat is nogal aanmatigend, ja. Eigenlijk een inmenging in nationale aangelegenheden.’

Zou daar ook die actuele discussie over de kosten van de AOW vandaan komen? De Jong: ‘Er is helemaal geen AOW-probleem, in die zin dat ondanks het toegenomen aantal ouderen het aandeel van de AOW in de overheidsuitgaven al tientallen jaren constant is, zo rond de 4 à 5 procent. En dat er een steeds groter deed van de AOW uit belastingen wordt betaald en steeds minder uit premies is een bewuste keus en niets nieuws. Laat partijen die de AOW willen veranderen dat tijdig tegen de kiezer zeggen. Ik zie nu al dat als ik iets zeg over de AOW mijn website explodeert.’

In zijn rol van bedrijfsadviseur komt De Jong interessante dilemma’s tegen. Zoals transportondernemers die best aandacht willen geven aan duurzaamheid, maar met mate. ‘Maar ja, ze hebben ook personeel nodig en daar is tekort aan. Jongeren hebben het dus voor het kiezen en geven de voorkeur aan werkgevers met een duurzame uitstraling. Dat dwingt ondernemers duurzamer te zijn dan ze anders zouden zijn.’

Silicon Valley maakt beleggers blij

De Jong is overigens betrekkelijk optimistisch over de gevolgen van het handelsbeleid van de Amerikaanse president Donald Trump, en dat ondanks het feit dat de algemene tarieven voor de EU worden opgetrokken tot 15 procent, terwijl ze nu slechts 2 á 5 procent zijn. De Jong: ‘We maken nogal eens de vergelijking met de jaren ’30, toen er soortgelijke hoge tarieven werden uitgevaardigd. Maar toen was de goederenhandel veel belangrijker en nu zijn dat de diensten, terwijl de tariefstijging alleen over goederen gaat.’

De Jong kijkt er dan ook niet van op dat de effectenbeurzen na een eerdere koersval nu weer hoger staan dan tijdens de jaarwisseling. Hij brengt dat ook in verband met de veelbelovende ontwikkelingen op het gebied van AI (kunstmatige intelligentie) en de mooie winstcijfers van de Amerikaanse techfirma’s. Het goede economische nieuws komt dus niet uit Nederland, maar eerder uit de VS.

Wynia’s Week TV is er het hele jaar door, vakantie of geen vakantie, verkiezingen of geen verkiezingen. Over Economie, Politiek en Cultuur. De video’s zijn ook als podcast te beluisteren. Click HIER

Wynia’s Week is er drie keer per week, met artikelen, columns, video’s en podcasts. De vele supporters van onze vrije journalistiek maken dat mogelijk. Hartelijk dank!

Het bericht Econoom Han de Jong: ‘Het verdienvermogen van Nederland is jarenlang verwaarloosd’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Deze studiegroep bestaat uit topambtenaren van een aantal ministeries, aangevuld met toppers van het CPB en De Nederlandsche Bank. Het advies van deze excellente groep moet dus wel indruk maken. En inderdaad, in de (sociale) media werd de analyse van de studiegroep druk besproken. Menno Tamminga, bijvoorbeeld, wees er in Wynia’s Week op dat de voorstellen van de studiegroep tot maatschappelijke razernij gaan leiden. Dat zou kunnen, maar er is een nog betere reden om van de AOW af te blijven: ingrijpen is namelijk helemaal niet nodig. 

Onheilstijdingen van het CPB

Laten we beginnen bij het begin. De discussie over de AOW is vooral aangezwengeld door het CPB. Het bureau publiceerde vanaf eind vorige eeuw rapporten over de ‘onhoudbare’ uitgaven aan de AOW. Een belangrijke aanname van het CPB was in al die rapporten dat de AOW-uitkering welvaartsvast is. Oftewel, dat die uitkering met de in Nederland verdiende lonen mee zou stijgen. Een optimistische inschatting is dat de verdiende lonen gelijk opgaan met de stijging van het nationaal inkomen. Dan stijgen de uitkeringen dus ook mee met het nationaal inkomen. Omdat het aantal ouderen tenminste tot 2040 blijft stijgen, zullen daarom de AOW-uitgaven als percentage van het nationaal inkomen ook toenemen.

Zo berekende het CPB in 2000 dat de AOW-uitgaven zouden stijgen van 4,7 procent in 2000 naar 9 procent in 2040. Bijna een verdubbeling dus in 40 jaar tijd. In 2006 was er ook zo’n onheilstijding: de stijging ging nu van opnieuw 4,7 procent naar 8,8 procent. In 2010 ging het om een stijging van 4,9 naar 7,8 procent.

Het zijn maar cijfers, maar er zit toch iets merkwaardigs in die cijfers. Wat ten eerste opvalt is namelijk dat naarmate het jaar, waarvoor het CPB een ‘voorspelling’ geeft, dichterbij komt, des te lager de AOW-uitgaven als percentage van het nationaal inkomen blijken te zijn. Dat zie je bijvoorbeeld aan het jaar 2040. Het voorspelde percentage daalt van 9 (in 2000) naar 8,8 (in 2006) tot 8,5 (in 2010).

Ten tweede blijken de uitgaven in het uitgangsjaar van de voorspelling nauwelijks te veranderen. In 2000 waren de uitgaven 4,7 procent, net als in 2006. In 2010 ging het om 4,9 procent. De AOW-uitgaven waren dus in 10 jaar tijd nauwelijks gestegen, terwijl het CPB in 2000 nog een stijging voorzag van 4,7 naar 5,4 procent. Het werd in werkelijkheid een stijging van 4,7 naar 4,9 procent.

Aannamen kloppen niet

Hoe kan dat? De belangrijkste reden is dat de aannamen die het CPB maakt over de ontwikkeling van de AOW-uitkering gewoonweg niet opgaan. Op de eerste plaats stijgen de verdiende lonen vaak niet even hard als het nationaal inkomen, en dus de AOW-uitkeringen ook niet. Maar die uitkeringen volgen vaak de verdiende lonen niet en soms zelfs niet eens de contractlonen (zie daarover een post van mij uit 2014 en deze uit 2017). Het gevolg is dat de AOW-uitgaven als percentage van het nationaal inkomen lang niet zo hard stijgen als het CPB voorspelt.

De uitgaven bleken dus helemaal niet zo dramatisch toe te nemen. Toch gaven de CPB-rapporten over de financiële gevolgen van de vergrijzing reden tot paniek bij de politiek. Als er zoveel 65+-ers bijkomen, is een voor de hand liggende remedie om de AOW-leeftijd te verhogen. Dat remt immers de stijging van het aantal AOW-ers af. En inderdaad, in 2012 was het zover. Mede dankzij GroenLinks werd de verhoging van de AOW-leeftijd – toch geen echt linkse maatregel, eerder een rechts bedenksel – een feit.

Toch nog paniek over de AOW bij topambtenaren

Inmiddels is de AOW-leeftijd 67 jaar en deze zal in de toekomst nog verder toenemen. Probleem opgelost? Niet dus, volgens de Studiegroep Begrotingsruimte. Een eerste constatering van de studiegroep is dat de AOW-uitgaven als percentage van het nationaal inkomen zullen stijgen van 4,7 procent in 2025 naar 5,7 procent in 2040. Kijk goed naar deze cijfers. In 2000 bedroegen deze uitgaven ook 4,7 procent van het nationaal inkomen. Dus, in 25 jaar tijd zijn de kosten van de AOW in feite niet gestegen. Weliswaar krijgen ouderen nu twee jaar later dan in 2000 een AOW-uitkering, maar dat kan die stabilisering van de kosten maar deels verklaren. Tel je zegeningen, studiegroep!

Maar nee, dat de AOW in 2040 een beslag van 5,7 procent op het nationaal inkomen zal leggen, is echt een probleem, aldus de studiegroep. Heeft de studiegroep dan niet gelezen dat het CPB in 2000 nog berekende dat in 2040 dat beslag 9 procent van het nationaal inkomen zou bedragen? Toen dacht men nog dat de AOW-gerechtigde leeftijd permanent op 65 jaar zou blijven. Dat bleek dus niet het geval. Nadat in 2012 de AOW-leeftijd was verhoogd, berekende het CPB uiteraard lagere verwachte uitgaven voor 2040. In een CPB-rapport uit 2014 ging het om 6,9 procent. In 2019 ging het volgens het CPB nog maar om 6,5 procent. En nu dus om 5,7 procent.

Het is dus, kortom, hetzelfde liedje. Hogere AOW-leeftijd of niet: naarmate het jaar, waarvoor het CPB een ‘voorspelling’ geeft, dichterbij komt, des te lager de uitgaven blijken te zijn. We mogen gerust aannemen dat over vijf jaar het CPB de uitgaven voor 2040 op 5,3 procent zal inschatten. En, wie weet, blijkt in 2040 het beslag van de AOW gelijk te zijn aan 4,7 procent van het nationaal inkomen. Dat is dan precies gelijk aan wat het nu is en, nog sterker, wat het beslag in 2000 was. De tijd lost het ‘AOW-probleem’ bijna vanzelf op.

Stel dat de AOW in 2040 echt een probleem is

Maar, laten we met de studiegroep meegaan. We concluderen dus dat het een probleem is dat in 2040 de AOW-uitgaven 5,7 procent van het nationaal inkomen opsouperen. Dat is volgens de studiegroep mede een probleem omdat, zoals de groep op blz. 32 van het rapport schrijft ‘van alle leeftijdsgroepen gepensioneerden het hoogste mediane vermogen en het minste risico op armoede hebben’.

Dat is natuurlijk een zeer ongepaste opmerking van de studiegroep. De AOW is bijna 70 jaar geleden ingevoerd voor arme bejaarden die niet meer konden werken (zie een eerdere post van mij hierover). De politiek koos er wel voor ook rijkere ouderen een AOW-uitkering te gunnen om de politieke steun voor deze volksverzekering zoveel mogelijk te garanderen. Om dezelfde reden besliste het parlement de premie te maximeren.        

De fiscalisering

Traditioneel werd de AOW gefinancierd door premies, inmiddels opgenomen in de eerste belastingschijf van de inkomstenbelasting. Ouderen betalen geen premie. Dat kun je zien aan de eerste belastingschijf waar het tarief voor AOW-ers 17,9 procent lager ligt dan voor jongeren. Omdat deze premie pijlsnel omhoog dreigde te gaan, is deze in 1997 gemaximeerd op deze 17,9 procent. Inmiddels wordt daardoor meer dan de helft van de AOW-uitgaven niet langer uit premies gefinancierd, maar uit de algemene middelen, dus ook uit de tweede en derde schijf van AOW-ers zelf.

Je zou natuurlijk ook het belastingtarief in de eerste schijf voor iedereen gelijk kunnen trekken. Ouderen en jongeren dragen dan in gelijke mate bij aan de financiering van de AOW. Het CDA, in de afgelopen 20 jaar in zeven regeringscoalities vertegenwoordigd, is altijd mordicus tegen deze zogeheten fiscalisering geweest.

De PvdA heeft wel meermalen geprobeerd fiscalisering van de AOW in te voeren. Wouter Bos wist als minister van Financiën in het kabinet-Balkenende IV daar een moeizaam compromis met het CDA over af te sluiten. Dit was de Bos-belasting die later werd omgezet in de zogeheten houdbaarheidsbijdrage. Daarbij zou de aparte eerste schijf voor ‘jongere’ AOW-ers (geboren na 1946) geleidelijk opgeheven worden. Het is een manier om fiscalisering in te voeren.

Zoals Tamminga ook vermeldt, stelt de studiegroep ook fiscalisering voor. Zij kiezen ervoor om voor ouderen het tarief in de eerste schijf van de inkomstenbelasting te laten toenemen. Een alternatief is de hierboven genoemde houdbaarheidsbijdrage die momenteel al wordt toegepast. De topambtenaren in de studiegroep vermelden die houdbaarheidsbijdrage echter niet; die lijken ze niet te kennen.

Rommel niet aan de belastingtarieven voor ouderen

Fiscalisering van de AOW via de houdbaarheidsbijdrage is dus allang gaande, dames en heren van de studiegroep. Alleen gaat het niet in een razend tempo. Het lijkt me niet zo handig als topambtenaren het wiel van de fiscalisering opnieuw gaan uitvinden. Als je dan de financiering van de AOW een probleem vindt – wat het niet is – en je vindt dat dit probleem opgelost moet worden – wat niet hoeft – ga dan niet rommelen aan belastingtarieven voor ouderen. Zoals Tamminga schreef, lokt dat maatschappelijke razernij uit. Sluit dan aan bij wat nu al wordt toegepast, namelijk de houdbaarheidsbijdrage.

De houdbaarheidsbijdrage kan heel eenvoudig worden aangepast door de grenzen van de eerste schijf voor AOW-ers geleidelijk te veranderen. Maar als gezegd, dat hoeft niet, want over vijftien jaar wordt er als percentage van het nationaal inkomen evenveel uitgegeven aan de AOW als in 2000.    

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Ingrijpen in de AOW maakt mensen kwaad en is ook helemaal niet nodig verscheen eerst op Wynia's Week.

De AOW, de Algemene Ouderdomswet, is een verworvenheid uit de jaren vijftig van de vorige eeuw. De heraut van de sociale verzorgingsstaat die volgde. De AOW had, en dat wordt soms vergeten, een specifiek doel: armoede bestrijden. Het was een ingesleten realiteit: oud was arm. Ouderen leefden van hun kinderen. 

Leve de AOW 

Armoede bestaat nog steeds, maar onder ouderen is het gering. Dankzij pensioenen waar de meeste werknemers via hun werkgever verplicht voor sparen. Dankzij de toename van vrouwen op de arbeidsmarkt die óók voor pensioen sparen. Dankzij de gestegen welvaart. En dankzij de AOW, het ‘basispensioen’.  

Elke ingezetene die vijftig jaar in Nederland verbleef, heeft recht op AOW, of er AOW-premie is betaald of niet. AOW heeft lage uitvoeringskosten, een laag risico op misbruik en ja, ook een miljardair als John de Mol en prinses Beatrix krijgen AOW. Dat zijn de winst én de prijs van eenvoud.  

Een kleine terzijde: mijn grootvader aan moederskant werd geboren in 1890. Hij was timmerman. Geen pensioen. In 1957 kwam de AOW. Hij heeft bij mijn weten nooit een cent premie betaald, maar ontving nog 27 jaar een uitkering. Daarom hebben de drie letters AOW voor ouderen een bijna mythische kracht. Zij ontvangen zelf AOW én ze weten nog hoe belabberd het vroeger was. 

Dus waarom willen de topambtenaren aan de AOW morrelen? En snijdt het hout wat ze voorstellen? 

De spreekbuis van de ambtenaren is de zogenoemde Studiegroep Begrotingsruimte. Dat klinkt als een veredelde leesclub, maar pas op. Deze Studiegroep publiceert voorafgaand aan verkiezingen aanbevelingen voor het ideale begrotingsbeleid voor het volgende kabinet. De Studiegroep slaat de piketpaaltjes voor de volgende vier jaar. 

In de Studiegroep zitten de topambtenaren van de financieel economische ministeries plus Volksgezondheid, de president én een directeur van De Nederlandsche Bank plus de directeur van het CPB. De Studiegroep heeft een begrensde taak: de overheidsfinanciën op orde houden. Belangwekkend, maar geen kiezersmandaat. 

Zorg onbeheersbaar 

De ambtenaren concentreren zich in hun recente advies op de groeiende kosten van de vergrijzing: gezondheidszorg en AOW. Tussen deze twee bestaan grote verschillen. Zorguitgaven (108 miljard euro) zijn meer dan het dubbele van de AOW (52 miljard). En waar de AOW-uitgaven van maand tot maand voorspelbaar zijn, blijken de kosten van de zorg steeds weer onbeheersbaar. Omdat de AOW zo beheersbaar is, is het een aantrekkelijk doelwit.  

De vergrijzing is niks nieuws, het is te verwachten sinds de geboortegolf van de babyboomers in de jaren 1945-1955. Dus waarom alarmeert de Studiegroep juist nú?  

In het vórige rapport, anderhalf jaar geleden, waarschuwde men ook, maar in minder schrille bewoordingen. Het verschil zit ‘m, denk ik, in een nieuwe Europese begrotingsregel. Deze nieuwe regel staat naast de begrenzing van het begrotingstekort (3 procent) en staatsschuld (60 procent van economische productie). Aan deze twee voldoet Nederland ruimschoots.  

Maar die nieuwe regel speelt Nederland parten omdat de vergrijzingskosten tot 2040 stijgen. Deze regel moet onbeheersbare tekorten voorkomen voordat ze plaatshebben. Goed bedoeld. Nederland heeft ermee ingestemd als beste begrotingsjongetje van de klas. Want ándere landen zouden orde op zaken moeten stellen. Frankrijk en Italië hebben niks gespaard voor de vergrijzing. Een tikkende tijdbom. Geen pensioenstelsel van betekenis. Nederland wél. Maar wie moet nu besparen? Nederland. De regel komt echter als een boemerang terug 

Anders dan in 2023 komt de studiegroep nu met concrete adviezen. Een daarvan is het gefaseerd opheffen van de regel dat AOW-ontvangers geen AOW-premie betalen. AOW’ers betalen in dit voorstel mee aan hun eigen AOW. Bizar. Klinkt als eten in een restaurant waar je zelf je voorgerecht moet meenemen.  

Schrikken 

Een andere optie is juist het gefaseerd afschaffen van de AOW-premie voor werkenden en de AOW-uitkeringen financieren uit de belastingopbrengsten. Ze noemen dat fiscalisering. De AOW-premie is sinds 2001 gelimiteerd en vorig jaar werden de AOW-uitkeringen voor het eerst voor meer dan de helft uit de belastingopbrengsten betaald.  

Daar schrikken mensen van. Want wie weet… straks verlaagt een (toevallige) politieke meerderheid de AOW om elders een gat in de begroting te dichten. Toch heeft fiscalisering ook een voordeel: de kosten van de AOW worden gespreid over een grotere groep meebetalende burgers en bedrijven. De vergrijzing is van een dusdanig formaat dat niet alleen werknemers daarvoor de rekening kunnen krijgen, zoals in 1957 is vastgelegd. 

Wees eerlijk 

Áls er al een goede reden zou zijn om de AOW op de schop te nemen, wees dan eerlijk en kondig dat ruim van tevoren aan, zodat burgers hun maatregelen kunnen nemen. Denk aan vijftig jaar, de looptijd van de opbouw van AOW-rechten. 

De AOW nu fiscaliseren is echter geen optie. De komende jaren zijn al een hachelijk waagstuk. Nederland gooit zijn geprezen ‘beste pensioenstelsel ter wereld’ compleet om. Eerst zijn pensioenen jarenlang bevroren en niet verhoogd met inflatie of welvaart. Dezer dagen wordt zekerheid vervangen door onzekere uitkomsten.  

Politici die dan ook de AOW overhoop willen gooien, lokken maatschappelijke razernij uit. Het CDA verloor de Tweede Kamer verkiezingen in 1994 en de PvdA in 2006 met AOW-plannen die de kiezers niet pikten. Deze partijen ontkenden de mythische kracht van de AOW. Burgers koesteren de AOW én ouderen komen stemmen. 

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!  

Het bericht Handen af van de AOW. De onzekerheid over de pensioenen is al erg genoeg verscheen eerst op Wynia's Week.

Het pad van de economische kapitalist gaat niet altijd over rozen. Soms zitten persoonlijke tegenslagen in de weg. Soms historische verschuivingen in de economie en het arbeidsproces. Denk aan de eerdere overgang van de agrarische naar de industriële economie. Of nu de transformatie naar de zelfstandigen- en technologische economie.

Hoe lang nog?

In een eerdere overgangstijd hoorde ik oudere collega’s elkaar zuchtend vragen: hoe lang móet je nog? Nu is de vraag: hoe lang wil je nog? En wat dan? De vragen zijn anders, de vragen zouden in elk geval anders moeten zijn, want er is een tekort aan arbeid. Dat drukt op de economie en op ons welbevinden. De arbeidskrapte veroorzaakt stress om het werk gedaan te krijgen.

In 1999 was de gemiddelde leeftijd waarop werknemers met pensioen gingen 60 jaar. Nu is dat 66.

Cruciaal in deze spectaculaire kentering was het schrappen van de vervroegde uittreding, de zogeheten vut. De gedachte achter de vut in de jaren tachtig van de vorige eeuw was dat de omvang van de werkgelegenheid een gegeven was. Dus wilde men het bestaande werk verdelen. Ouderen eruit, jongeren een kans. Inmiddels weten we wel beter. Werkgelegenheid staat niet vast. Per saldo groeit het aantal banen gestaag. Dus gaat het niet om de verdeling van bestaand werk, maar om de aanpassing aan groeiend en nieuw werk.

Op basis van de vut-regelingen, die waren verankerd in de cao’s, konden werknemers ver vóór hun AOW-leeftijd (toen 65 jaar) financieel aantrekkelijk stoppen met werken. Anders gezegd: wet- en regelgeving maakten het economisch kapitaal van werknemers in één klap waardeloos. Dat was toen.

Is er tegenwoordig ook nog zo’n barrière en zo ja, welke? Daarover verderop in deze column.

Vroegpensioen terug van weggeweest

Maar eerst het vervroegd uittreden, of het vroegpensioen, zoals dat nu heet. Het is als brandpunt van sociale en politieke strijd opeens terug van weggeweest. Dat is te danken, of te wijten zo u wilt, aan het pensioenakkoord dat vakbeweging, werkgevers én het kabinet vijf jaar geleden hebben gesloten.

Dat akkoord was een klassiek ‘polderproduct’. Er zat voor elke onderhandelingsdelegatie wat leuks in. De werkgevers konden hun handen aftrekken van dure pensioenen, die verder geïndividualiseerd werden. Er kwam een beetje extra keuzevrijheid, zodat werknemers op hun pensioendatum een bedrag ineens (10 procent van hun pensioenpot) konden opnemen. Dat kwam tegemoet aan liberale wensen.

Er kwam een verplichte arbeidsongeschiktheidsverzekering voor zelfstandigen, een vakbondsverlangen. Men sprak ook een tijdelijke regeling af om eerder te stoppen met werken. Maar tussen pensioenakkoord en wetgeving zat de uitwerking in de weg. En die blijkt een heel stuk lastiger, politiek controversiëler én ondoenlijker dan de ondertekenaars van het akkoord hadden gedacht.

Onrust en ongenoegen

De pensioenwet kwam er, maar is omstreden. Onder politici (NSC, BBB, PVV) én onder ouderen en deskundigen. De praktische invulling van de wet is een mijnenveld. De verplichte arbeidsongeschiktheidsverzekering kan in de praktijk gemakkelijk een zeperd worden.

De Tweede Kamer is onlangs zonder enthousiasme akkoord gegaan met het wetsontwerp voor een eenmalige greep in je eigen pensioenpotje. Het wetsontwerp was jaren blijven liggen. En het vroegpensioen wordt gewoon weer ingevoerd, krappe arbeidsmarkt of niet.

Het ene akkoord uit 2019 heeft dus geen sociale rust gebracht, maar alleen maar vier keer onrust, ongenoegen en controverse.

Haaks op de tijdgeest

Zoals de vut steeds duidelijker haaks kwam te staan op de tijdgeest en de onontkoombare vergrijzing, zo voelt dat nu met vroegpensioen dat met overheidsgeld wordt gefaciliteerd. In plaats van het arbeidsaanbod met vroegpensioen te beperken (en extra arbeidsmigranten te werven) zou je juist het tegenovergestelde moeten doen. Toch hoor je daar nooit over.

Waarom staat in cao’s nog steeds dat de arbeidsovereenkomst van werknemers automátisch wordt beëindigd bij het bereiken van de AOW-leeftijd? Kennelijk is de formule: AOW=oud=ontslag.

Het verplichte leeftijdsontslag doet in essentie hetzelfde als de vut-regeling: ouderen stoppen. Daardoor krimpt het arbeidsaanbod, zodat de oververhitte arbeidsmarkt heet blijft en de jongere werknemers hogere looneisen kunnen stellen.

Het leeftijdsontslag maakt werknemers én werkgevers lui. Waarom zouden ze nog investeren in kennis en kunde als mensen straks toch stoppen? Zo kweken bedrijven hun eigen personeelsprobleem.

Dat kan anders. Het leeftijdsontslag in de cao schrappen geeft ruimte en vrijheid. Wie wil stoppen (gezondheid; balen van de baas), stopt toch wel. Het gaat om de doorwerkers. De animo is er. Van de bijna 2,5 miljoen zelfstandige ondernemers is 10 procent 65 jaar of ouder, meldde statistiekbureau CBS onlangs. Nog een cijfer, uit het ABN Amro-rapport Grijs potentieel van eerder dit jaar: 236.000 mensen van 67 jaar en ouder deden eind 2023 betaald werk.

Werkgevers aan zet

Er is een wereld te winnen. Waarom werken mensen door? Om het geld, maar meer nog om het plezier, sociale contacten en omdat ze nuttig willen zijn. Wat helpt? Steun van hun partner, leert onderzoek van demografisch instituut Nidi, én het feit dat hun leidinggevende zich ervoor inzet.

Opvallend is dat de werkgevers bij uitstek deze drijfveren inhoud kunnen geven. Dus stop met klagen over arbeidstekorten, stop met de vernietiging van economisch kapitaal en begin met vragen hoe mensen willen blijven werken.

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad.  

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Schrap verplicht ontslag op AOW-leeftijd en meer mensen zullen blijven werken verscheen eerst op Wynia's Week.

De VVD probeerde bijvoorbeeld twee weken geleden in de Tweede Kamer per motie de benzineprijsstijging de kop in te drukken. Links én rechts propageren ook hogere minimumlonen.  

Vroeger waren we een lagelonenparadijs

Dat kun je, gezien de bedragen die partijen noemen, gerust een verbazingwekkende omslag noemen in de sociaal-economische politiek. Jarenlang hoorde je klachten over een race naar de bodem: achterblijvende lonen en uitkeringen, lagere winstbelastingen en verslechterde arbeidsomstandigheden.

Maar nu? Opeens is er een race naar de top. Een race met vérstrekkende consequenties voor werknemers, voor de economische positie van Nederland en voor de overheidsbegroting.

Decennialang was Nederland een lagelonenparadijs. Nederland wilde na de Tweede Wereldoorlog met lage lonen een kostenvoordeel op de exportmarkt boeken. Iedereen werkte mee: vakbonden, werkgevers en politici. In de economische neergang begin jaren tachtig kreeg deze politiek nieuwe steun. Loonmatiging, officieel afgesproken met werkgevers in het zogeheten sociaal Akkoord van Wassenaar in 1982.

De afgelopen jaren heeft de vakbeweging na lang aarzelen een streep gezet door deze politiek. De omstandigheden zijn er naar. Hoge bedrijfswinsten, tekorten op de arbeidsmarkt en een uitbraak van inflatie. Politici nemen de sociale strijd nu over. De VVD bepleit in zijn verkiezingsprogramma ‘een hoger minimumloon’ zonder bedragen te noemen. Partijleider Pieter Omtzigt van Nieuw Sociaal Contract (NSC) voelt er ook voor, evenals de BBB. GroenLinks-PvdA en de SP willen (stapsgewijs) naar 16 euro per uur. De ChristenUnie wil naar 18 euro in 2028.

Het minimumloon ligt nu tussen 11,51 en 12,79 euro per uur. Deze marge laat al zien dat in de Nederlandse sociale wetgeving ook het minimumloon complexer is dan je zou willen. Het minimumloon wordt namelijk per maand berekend, niet per uur. Werknemers in een bedrijfstak met een 40-urige werkweek krijgen hetzelfde als werkers in een sector waar 36 uur de standaard is. Dat verschil verdwijnt per 2024 als het minimumuurloon de norm wordt.

Voor wie doen politici dit? In 2021 verdienden 438.700 mensen het minimumloon, blijkt uit cijfers van statistiekbureau CBS. Iets meer dan de helft van hen was jonger dan 25 jaar. Eén op de zes is arbeidsmigrant. Maar pas op: de CBS-statistiek telt grote én kleine banen. Kijk je naar voltijdbanen dan zijn het er ruim 267.000.

‘Gezegend’ door het Central Planbureau

Twee bedrijfstakken lopen voorop in het betalen van het minimumloon: zakelijke dienstverlening (winkels en uitzendbureaus) en de horeca. Overigens: Nederland heeft volgens de ranglijst van de sociaaleconomische denktank Eurofound het op drie na hoogste minimumloon in de EU.

Meer minimumloon is meer koopkracht. Meer bestedingen. Goed voor ondernemers. Maar meer minimumloon is natuurlijk niet gratis. Politici kunnen wel een race naar de top inzetten, maar wie betaalt de rekening?

De animo voor een hoger minimumloon is aangewakkerd door een notitie van het CPB, het Centraal Planbureau. Het CPB rekende eind 2020 voor dat een loonsverhoging maar een beperkte daling van de werkgelegenheid oplevert. De ‘zegen’ van het CPB én de verschuiving in politieke thema’s naar armoedebestrijding en bestaanszekerheid hebben de verhoging in politiek Den Haag een nieuwe urgentie gegeven.

Maar let wel: hoe drastischer het minimumloon stijgt, zo becijfert ook het CPB, hoe groter de negatieve gevolgen voor werkgelegenheid en hoe sterker de impuls voor inflatie.  

Na een minimumloonstijging zullen de beloningen van veel meer werknemers namelijk ook stijgen om de bestaande differentiatie naar bijvoorbeeld opleiding, verantwoordelijkheid en ervaring in stand te houden. Dat heeft effect: ruim 800.000 werknemers verdienden in 2021 tussen het minimumloon en 115 procent van het minimumloon. Wie de begane grond van het ‘loongebouw’ optilt, tilt alle verdiepingen op.

Nóg verstrekkender zijn de gevolgen voor sociale uitkeringen, waaronder de AOW. De hoogte van de AOW-uitkering is gekoppeld aan het minimumloon. Stijgt de een, dan stijgt de ander met hetzelfde percentage. Waar het hogere minimumloon moet worden betaald door particuliere werkgevers en hun klanten, moet de hogere AOW worden betaald door belastingplichtigen. De werknemerspremie voor de AOW is namelijk gemaximeerd en wat tekort komt na een verhoging wordt betaald uit andere belastingen, zoals de BTW en de inkomstenbelasting.

Lokkertje voor ouderen

Een verhoging van het minimumloon lijkt een lokkertje voor de ‘jeugdstemmen’ bij de verkiezingen. Maar gezien de koppelingen moet je ook zeggen: het is een verkapte manier om stemmen van ouderen te trekken. Al betalen zij – zeker ouderen met een hoger inkomen – de verhoging deels zelf via hun hogere inkomstenbelasting.

Op langere termijn veranderen drastische verhogingen van het minimumloon de structuur van de economie. Werkgevers zullen loonkostenstijgingen aangrijpen om arbeidsbesparende vernieuwingen toe te passen: meer robots, meer AI. Werk met weinig productiviteitsgroei verdwijnt, wordt afgeknepen of wordt gewoon duurder.

Denk bij dat laatste aan leraren en verpleegkundigen. Zij laten zich niet simpel ‘robotiseren’. De kosten daarvan komen voor rekening van de belasting- en premiebetalers. De lonen mogen dan omhoog gaan, de prijs van de gezondheidszorg en het onderwijs stijgt mee. Dus zullen ook toeslagen (zorg, huur) omhoog moeten, want ook de inflatie krijgt een impuls en anders loopt de armoede verder op.

De rekening moet betaald

Een wedstrijdje minimumloon verhogen klinkt sociaal, maar wie de gevolgen negeert voor de kosten van sociale uitkeringen, AOW en toeslagen steekt zijn kop in het zand. Een gratis lunch bestaat niet. Er is altijd iemand die de rekening betaalt en dat geldt ook voor een ‘gratis’ minimumloonverhoging.

Menno Tamminga is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad.  

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!  

Het bericht Politici houden een wedstrijdje minimumloon verhogen. Klinkt sociaal, maar dat is het niet verscheen eerst op Wynia's Week.

Citaat 1:

‘AOW-ontvangers lijken een voorkeursbehandeling te krijgen. Het heeft er alle schijn van dat politici meer oog hebben voor de inkomenspositie van ouderen dan voor die van bijstandsontvangers.’

En citaat 2:

‘Het blijft opmerkelijk dat er ettelijke miljarden zijn uitgetrokken om de inkomenspositie van alle ouderen te verbeteren, gegeven het feit dat armoede onder deze groep in verhouding weinig voorkomt.’

Wel een ouderenkorting, geen bijstandkorting.

Wat mij betreft is er geen verschil van mening over de feiten, al heb ik die feiten niet gecheckt. Ik heb er het volste vertrouwen in dat Donders en De Kam de goede berekeningen hebben gemaakt. De hogere netto AOW-uitkering is, ten eerste, het gevolg van belastingvoorzieningen waar AOW-ontvangers wel, maar bijstandsgerechtigden niet van profiteren. Een duidelijk voorbeeld daarvan is de ouderenkorting die ouderen wel, maar anderen niet mogen aftrekken van het inkomen voor het berekenen van de verschuldigde belasting.

Donders en De Kam beweren – zie het eerste citaat – dat deze belastingvoorzieningen voor ouderen uitdrukkelijk zijn ingevoerd om ouderen te bevoordelen zonder daarbij op het belang van bijstandsontvangers te letten. Zij geven daar echter geen bewijs voor. Ze laten namelijk niet zien of de wetgever een afweging heeft gemaakt tussen het netto-inkomen van AOW’ers en bijstandsontvangers.

Die verschillende voorzieningen kunnen dus op zichzelf staande maatregelen zijn geweest, zonder dat er een andere bedoeling achter zat dan het verhogen van het netto-inkomen van de AOW-ontvangers. Het komt wel vaker voor dat er wetten worden ingevoerd zonder dat alle mogelijke effecten zijn overzien. Het is ook niet altijd mogelijk alle effecten van wetgeving van tevoren in te schatten.

Het effect van de afgebouwde heffingskorting.

Een tweede belastingmaatregel betrof de afbouw van de zogenaamde kostwinnersfaciliteit in de inkomensheffing. Ook deze maatregel wordt door Donders en de Kam besproken. Voor deze maatregel heeft de wetgever wel een duidelijk motief gegeven. Het gaat om het volgende.

Voorheen kreeg een niet-werkende partner van iemand met een minimumloon een algemene heffingskorting toegekend. Deze heffingskorting kon worden overgeheveld naar de werkende partner met het minimumloon. Daar ook deze werkende partner de algemene heffingskorting van zijn of haar inkomen kon aftrekken, was er sprake van een dubbele heffingskorting.

De consequentie van deze dubbele heffingskorting was dat het voor de niet-werkende partner minder aantrekkelijk was om te gaan werken. Dan daalt immers het nettominimumloon van de werkende partner omdat de dubbele heffingskorting dan niet langer opgaat.

Het – overigens op termijn – afschaffen van de dubbele heffingskorting komt dus neer op het laten vervallen van een kostwinnersfaciliteit. De niet-werkende partner krijgt alleen nog een algemene heffingskorting als hij of zij gaat werken. De algemene heffingskorting moet je dus ‘verdienen’.

De netto-minimumuitkeringen zijn in Nederland afgeleid van het nettominimumloon. Daar het nettominimumloon daalde door het vervallen van de dubbele heffingskorting, diende de dubbele heffingskorting ook bij de minimumuitkeringen, inclusief de bijstandsuitkeringen te vervallen. De AOW-uitkering – ook een minimumuitkering – werd daar echter van uitgezonderd.

Dit is wat de wetgever daarover te melden had in het parlementair jaar 2010/2011:

‘De regering kiest ervoor de AOW uit te zonderen van de maatregel van de afbouw van de dubbele heffingskorting. De AOW is geen bijstandsvoorziening, waarvan de kern is dat het een inkomen op het sociaal minimum biedt. De AOW is een volksverzekering die een inkomensvoorziening biedt voor personen die de pensioengerechtigde leeftijd hebben bereikt en die hoger mag liggen dan het sociaal minimum. Bovendien speelt voor personen met een AOW-uitkering de belemmering tot het aanvaarden van werk geen relevante rol.’  

Kabinet vond dat AOW hoger mag zijn. AOW’ers hoeven ook niet te werken. 

Er zijn twee opvallende zaken in het vorige citaat. Ten eerste vindt de wetgever dat het inkomen van AOW’ers hoger mag zijn dan het sociaal minimum. Ten tweede hoeven mensen met een AOW-uitkering niet gestimuleerd te worden een betaalde baan te zoeken. De AOW is immers juist ingevoerd voor mensen voor wie het werken te zwaar begon te vallen. Dankzij de AOW konden – en kunnen – zij ophouden met werken.

Voor bijstandsontvangers geldt echter het omgekeerde. De overheid verbindt aan het verlenen van een bijstandsuitkering de plicht om actief naar werk te zoeken. Dat was overigens oorspronkelijk niet het idee van de bedenker van de bijstand, Marga Klompé. Dat werd pas later ingevoerd om het grote aantal mensen dat bijstand ontving in te dammen.

Wel een ‘werkprikkel’ voor bijstandontvangers, niet voor AOW’ers.

Vanuit dat laatste motief – er moet een prikkel zijn om actief naar werk te zoeken – is het laten vervallen van de dubbele heffingskorting zowel voor bijstandsontvangers als voor niet-werkende partners van alleenverdienende minimumloners een voor de hand liggende maatregel.

En het niet afschaffen daarvan voor de AOW is al even voor de hand liggend. Samenwonende AOW’ers hebben allebei recht op de algemene heffingskorting. De AOW is immers voor beiden een vervanging van het arbeidsinkomen. Dit geldt ook als een van beiden of allebei nooit gewerkt hebben.

Donders en De Kam maken ‘verkeerde’ vergelijking.

Als de niet-werkende partner van een minimumloner gaat werken, krijgt hij of zij ook de algemene heffingskorting. Dan hebben de partners allebei hun eigen heffingskorting. Net zoals een (echt)paar AOW’ers allebei hun eigen heffingskorting hebben. Daarom is het vreemd – ik zeg niet: misleidend – dat Donders en De Kam de AOW-uitkering van een echtpaar (1.799 euro netto per maand) vergelijken met het minimumloon van een alleenverdiener (1.748 euro per maand).

De niet-werkende partner van de laatste kan immers gaan werken en dan ook recht krijgen op een eigen algemene heffingskorting. AOW’ers kunnen dat veel minder eenvoudig. Sterker, de wetgever gaat ervan uit dat zij niet gaan werken (zie bovenstaand citaat). 

De juiste vergelijking lijkt mij dan de netto-AOW van een alleenstaande (met één heffingskorting) met het nettominimumloon van een alleenverdiener. Voor een alleenstaande AOW-er is de AOW 30% lager dan het minimumloon.

Er zijn maar weinig alleenverdienende minimumloners.

Donders en De Kam vinden het ‘merkwaardig’ dat als een minimumloner met een niet-werkende partner AOW-er wordt en stopt met werken, het netto-maandinkomen van zijn huishouden stijgt. Maar dat is merkwaardig, omdat Donders en De Kam er bij hun vergelijkingen steeds van uitgaan dat er een niet-werkende partner is. Als de minimumloner alleenstaande zou zijn, gaat hij of zij er wel degelijk op achteruit (zie boven).

Het is bovendien niet erg representatief van een zogenaamde alleenverdiener uit te gaan. Er zijn 303.000 werknemers ouder dan 22 jaar die een minimumloon verdienen. Daarvan zijn er 58.000 alleenverdieners (zie CPB).

Er zijn dus 245.000 werknemers ouder dan 22 jaar met een minimumloon die in een huishouden leven waar op zijn minst nog een tweede misschien lager of misschien hoger inkomen wordt verdiend. Het is dus eerder ‘merkwaardig’ dat Donders en De Kam steeds van een situatie uitgaan waarbij het minimumloon het enige inkomen in het huishouden is.

De AOW is een volksverzekering.

Keren we dan terug naar het tweede bovenstaande citaat uit het artikel van Donders en De Kam. Het zou ‘opmerkelijk’ zijn dat het kabinet ettelijke miljarden uittrekt om de koopkracht van ouderen te verbeteren, terwijl er haast geen armoede onder ouderen heerst. Dat laatste is waar, maar dat is ook altijd het doel van de AOW geweest. Het zou te allen tijde voorkomen moeten worden dat ouderen zichzelf niet meer kunnen onderhouden. Kennelijk vinden Donders en De Kam dat bij ouderen armoede best mag toenemen.

Die ‘ettelijke’ miljarden zijn er overigens twee en nog wat. Dat is op zichzelf geen onoverkomelijke stijging van de overheidsuitgaven, zeker als je dat zet in het licht van de uitgaven die de overheid doet om de stijging van de energieprijzen voor alle huishoudens te verzachten. Die maatregelen kosten structureel vijf miljard euro per jaar.

Moet de AOW dan een bijstandsuitkering worden?

Het is inderdaad ‘duur’ om arme AOW’ers te ondersteunen, omdat dan álle AOW’ers ondersteund moeten worden. Dat is dan weer het gevolg van de keuze van de wetgever in de jaren ‘50 om van het overheidspensioen een algemene volksverzekering te maken. We schreven daar eerder over.

Als je dat niet wilt – en kennelijk willen Donders en De Kam en andere economen dat niet – dan moet je de AOW afschaffen en er een bijstandsregeling voor ouderen van maken.

Maar dat gebeurt natuurlijk niet, zo suggereren Donders en De Kam, omdat de ouderen zo’n grote politieke macht hebben dat zij maatregelen die de inkomenspositie van ouderen verslechteren kunnen blokkeren. Hebben de ouderen inderdaad zo veel invloed op de besluiten in het parlement? Ik betwijfel het, maar we komen daar in een apart artikel op terug.

Wynia’s Week is er twee keer per week, 104 keer per jaar. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Een AOW’er mag best meer krijgen dan een bijstandontvanger verscheen eerst op Wynia's Week.