Niet elke werkgever, vakbondsonderhandelaar of politicus weet het verlangen van ouderen die (willen) doorwerken echter op waarde te schatten. Werkgevers zien ouderen als passé. Vakbonden zien hen als concurrenten van hun leden op de arbeidsmarkt. Wetgeving (politici) en cao’s (vakbonden en werkgevers) zijn een sta-in-de-weg.

Op straat

Werknemers worden op de AOW-gerechtigde leeftijd met meer of minder egards op straat gezet. De arbeidsovereenkomst wordt automatisch ontbonden. Fijn voor wie het werk of de baas spuugzat is. Maar niet voor wie onder aangepaste voorwaarden zijn carrière wil verlengen. Of iets nieuws wil beginnen.

De wet is een collectieve regeling waaraan niemand zich kan onttrekken. Dat treft niet de meerderheid, die graag wil stoppen, maar wél de minderheid die wil doorwerken. En deze minderheid groeit als kool.

Statistiekbureau CBS publiceert elk kwartaal cijfers over ouderen op de arbeidsmarkt. In 2013, toen het CBS met deze statistiek startte, deden 156.000 mensen tussen 65 en 75 jaar betaald werk. Dat was 9,7 procent van de arbeidspopulatie in deze leeftijdscategorie. In het afgelopen tweede kwartaal waren zij met 453.000, bijna drie maal zo veel. Dat is bijna 23 procent van de populatie.

En hoeveel mensen werken door boven hun 75-ste? In 2013 waren dat 21.000, in 2026 68.000.

Er is een kolossale kentering opgetreden ten opzichte van de jaren tachtig en negentig (van de vorige eeuw).

Zwitserleven

Jarenlang heeft de nasleep van de massawerkloosheid begin jaren tachtig het politieke en maatschappelijke debat vergrendeld. De boodschap was: werkgelegenheid is een vast gegeven, dus je moet het werk beter verdelen.

Dat kon door mensen met de vut te sturen. Vervroegd uittreden heette dat. Het kon door de werkweek te bekorten (40 uur werd 36 uur, vaak ook 32 uur). Wie toch wilde blijven werken tot aan de AOW-leeftijd was een dief van zijn eigen portemonnee (zo florissant was de vut).

De werkwillige was ook moreel fout. Hij hield een arbeidsplaats bezet voor een jongere. En de werkwillige was ook nog eens een keer iemand die zijn leven zonder werk kennelijk niet op een vreugdevolle en bevredigende manier kon inrichten. Dat laatste, zeg maar: het Zwitserleven-gevoel van vijftigers op terrassen en parelwitte stranden, was een marketingtruc uit de flowerpower.

Welvaart gedrukt

Eerder stoppen en minder werken werden gepresenteerd als het ultieme doel van het werkzame leven. De vervolmaking daarvan was het Akkoord van Wassenaar in 1982, dat bedrijven winstherstel bood en werknemers minder uren. Het akkoord wordt nog steeds gevierd als hoogtepunt van polderdenken. Maar het groeipotentieel van de economie en dus ook de welvaart zijn door het rantsoeneren van arbeid decennia gedrukt.

Bij de vakbeweging zit de wens om eerder te stoppen diep. De bonden brachten in 2005 300.000 mensen op de been tégen het afschaffen van vroegpensioen en tegen een hogere AOW-leeftijd.

In het akkoord over nieuwe pensioenregels, die de werkgevers graag wilden, lieten de bonden in 2019 de vertraagde verhoging van de AOW-leeftijd vastleggen. Dus toen het kabinet-Jetten een hogere AOW-leeftijd in 2033 aankondigde sloegen de bonden én politieke bondgenoot Pro alarm.

Geest uit fles

Het plan moest van tafel. Het plan verdween in een la. Maar de geest was uit de fles. Het droeg bij aan de stakingen van de afgelopen week.

Kijk naar de trend van langer werken en je ziet: bonden en Pro voeren een achterhoedegevecht. De AOW-leeftijd is verhoogd en gekoppeld aan de levensverwachting, dus mensen werken langer door. Veel mensen zijn gezond genoeg om ook langer te kúnnen doorwerken. En er zijn er genoeg die langer wíllen doorwerken, in deeltijd graag. Waarom? Werk draagt bij aan zingeving, geeft structuur, biedt sociale contacten en het geld telt ook.

De kentering in de tijdgeest gaat hand in hand met economische logica.

De overtuiging eind jaren zeventig dat werkgelegenheid een gegeven is, blijkt fictie. De economie is een dynamisch samenspel van kennis, ervaring, winstbejag, ondernemerschap en arbeid. Bijna tien miljoen mensen werken. Toch heeft Nederland een tekort aan werkkrachten en een overschot aan werk. Kijk maar naar de wachtlijsten en de vacatures.

Tegen de vergrijzing kan niemand zich verzetten. Maak er geen tegenstander van. Je verliest altijd. Doe wat judoka’s doen: meebewegen en toeslaan.

Dit had Brekelmans moeten zeggen

Dus vakbonden en politici: maak meer ruimte. De vrijheid voor de een om te stoppen met betaald werk moet ook de vrijheid van de ander zijn om door te gaan. Dat had de liberale fractievoorzitter Ruben Brekelmans vorige week voorop moeten stellen in zijn Binnenhoflezing, niet alleen die 5-daagse werkweek voor jongeren.

De opdracht voor werkgevers is: zoekt en gij zult geschikte ouderen vinden. Want zeg nu zelf: ouderen hebben hun betrouwbaarheid al bewezen, ze zijn bij de tijd en ze verzuimen niet op maandag vanwege festival of sportieve waaghalzerij.

Maak van de trend je bondgenoot.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Dit is de kentering die vakbonden en Pro negeren. Steeds meer ouderen werken wél door voorbij hun AOW-leeftijd verscheen eerst op Wynia's Week.

De inzet van huishoudelijk personeel bij gewone mensen kreeg een hoge vlucht toen door stijging van de huizenprijzen niet alleen de man, maar ook de vrouw zich moest inzetten om de hypotheek te kunnen betalen.

Hoe vond je een betrouwbare werkster? ‘Van horen zeggen’. Meestal een tip van familie, vrienden of buren. Een werkster betaalde je ‘handje contantje’. Zwart dus. Buiten de belasting om. Dat was voor iedereen aantrekkelijk. Voor de vrouwen die het zware thuiswerk deden, niet zelden naast andere bezigheden om het hoofd financieel boven water te kunnen houden. Voor tweeverdieners betekende het een uitkomst om zich volledig te kunnen richten op de loopbaan, zonder zorgen over de reinheidsituatie thuis.

Verplichte doorbetaling

De benaming ‘werkster’ raakte aan het eind van de vorige eeuw minder in zwang, net zoals de boerderijhulp die al na de jaren zestig niet meer ‘knecht’ werd genoemd, maar net als zijn baas ‘boer’. Menig ‘werkster’ waagde het erop, toen haar hulp was opgewaardeerd als ‘interieurverzorgster’, een hoger uurtarief te vragen.

Het recente nieuws dat negen op de tien huishoudens hun huishoudelijke hulp bij ziekte niet doorbetalen, zal in menig huishouden tot verbazing en wellicht ook discussie hebben geleid. Waarom zou je iemand die zwart werkt, laten profiteren van regels uit de witte arbeidsmarkt?

Socioloog David de Kort, onderzoeker internationaal en Europees Recht aan de Universiteit Utrecht, zocht in het kader van een promotie uit wat er op dit gebied is geregeld. Hij stelt dat het al bijna twintig jaar verplicht is om een hulp in de huishouding bij wit én bij zwart werk voor een periode tot zes weken door te betalen als betrokkene ziek wordt. Huishoudens dienen zich ook te houden aan het minimumloon, doorbetaling bij eigen vakantie of afzegging, moeten de hulp vakantiedagen geven en acht procent vakantiegeld alsmede het uurloon jaarlijks indexeren, proactief, zonder dat de hulp hierom moet vragen.

De huishoudelijke hulp valt onder de regeling Dienstverlening aan Huis. Deze blijkt al sinds 2007 te bestaan. Hierin is bepaald dat een huishouden dat een hulp aan het werk zet ‘werkgever is’. Op basis van die status gelden voornoemde regels.

Wie een huishoudhulp binnen het privédomein toelaat, gaat een vertrouwensrelatie aan. Deze kan het best achter de eigen voordeur worden overeengekomen door onderlinge afspraken over lusten en lasten die heel specifiek kunnen zijn. In dit toch al overgereguleerde land met tal van macroproblemen zou de overheid er verstandig aan doen zich zo min mogelijk te bemoeien met thuispoetsactiviteiten. Een microprobleem ver van het Binnenhof.

Tegendraadse ontwikkeling

Het bezoeken van een kapper is net zo goed een kwestie van vertrouwen als het in huis halen van een huishoudelijke hulp. Daar hoef je niet eens ijdel voor te zijn. Een ander aan je hoofd en je haar laten zitten, bezorgt menigeen kopzorgen.

In dezelfde periode dat de huishoudhulp onopgemerkt rechten kreeg, de eerste jaren van deze eeuw, deed zich in de kappersbranche juist een tegendraadse ontwikkeling voor. Sinds januari 2001 is er geen ondernemers- of vakdiploma meer nodig om een eigen kapperssalon te beginnen. Ook de vestigingsvoorwaarden voor een eigen zaak gingen overboord. Het streven van de overheid was met deze maatregelen talent op kappersgebied een zo groot mogelijke vrijheid en kans op werk te geven.

In het Brabantse dorp van schrijver dezes is dat niet zonder gevolgen gebleven. In de straat waar ooit het sociale leven welig tierde door de aanwezigheid van bakker, groenteboer, slager en andere middenstanders zijn nu vijf kapperszaken gevestigd binnen een afstand van tweehonderd strekkende meter. Het dorp voedt zich nu verderop in een nieuw winkelcentrum bij twee naast elkaar gevestigde supermarkten, Jumbo en Aldi.

De dorpskapper van oudsher, een vakman van inmiddels een eind in de tachtig, houdt zich nog altijd staande tussen de fors toegenomen concurrentie in dezelfde straat. Wel heeft hij de openingstijden gezien zijn leeftijd aangepast. Dat de klantenkring hoofdzakelijk uit bejaarden bestaat, zal niet verbazen.

In drie andere salons werken voornamelijk jongedames. Hun omzet komt niet alleen uit traditioneel kapperswerk. Bij een van de drie is ook een nagelstudio ondergebracht, terwijl twee concurrenten tevens kleding en accessoires in de verkoop hebben. De vijfde kapper is van Turkse komaf. Hij heeft het woord barbier op de etalage staan. Mannen kunnen zich hier ook laten scheren.

Dat het vrijheid, blijheid is in de kappersbranche blijkt ook uit de openingstijden. Een van de zaken in het dorp is op maandag geopend, terwijl de concurrentie dan, net zoals de meeste in het land, gesloten zijn. Onzichtbaar, maar wel degelijk ook in het dorp aanwezig, is de thuiskapper, die in de eigen woning een ruimte op zolder, in de garage of elders waar water en elektriciteit zijn, klanten aan een nieuw kapsel helpt.

Weer relevant

De Algemene Nederlandse Kappersorganisatie (ANKO), de club van werkgevers, ziet het ledental teruglopen. Sinds er na het afschaffen van beperkende drempels vrijheid, blijheid geldt in kappersland, neemt de reden af om zich bij de koninklijke belangenverenging aan te sluiten.

De ANKO, met nu zo’n 4000 leden, heeft zich door externe deskundigen laten adviseren om weer relevant te kunnen worden voor de eigen beroepsgroep. In dat kader wordt er gewerkt aan een systeem van wat met een duur woord beroepscompetentieprofielen heet, zonder dat er sprake zou zijn van herinvoering van het vroegere diplomasysteem.

Binnen huishoudens waar huishoudelijke hulp wordt ingehuurd, zitten de werkgevers, drukke alleenstaanden, stellen en gezinnen, nu ze door het promotieonderzoek van socioloog De Kort weten aan welke status ze vastzitten, niet te wachten op regelgeving met verplichtingen. Hun doel: een goede vertrouwensrelatie met als resultaat een schoon en opgeruimd huis.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Steeds meer regels, steeds meer verplichtingen, nu ook al voor de huishoudelijke hulp. Heeft de overheid niks beters te doen? verscheen eerst op Wynia's Week.

Steeds meer oudere werknemers zijn bereid om langer bij hun werkgever te blijven dan nodig is. Het aantal ‘doorwerkers’ (mensen die na de pensioengerechtigde leeftijd op de arbeidsmarkt blijven) is volgens cijfers van het CBS de afgelopen twintig jaar bijna vervijfvoudigd. In 2005 waren er ongeveer 90.000 65-plussers met een baan. In 2015 lag dat aantal net onder de 200.000, en in 2025 op 440.000.

Ook 70-plussers zijn steeds sterker vertegenwoordigd op de werkvloer. De arbeidsdeelname onder 70 tot 75-jarigen steeg tussen 2004 en 2024 van 3,6 naar 9,7 procent. Onder 75-plussers was er een stijging van 1,2 naar 3,7 procent. Het aantal doorwerkende ouderen zal in de toekomst nog verder toenemen, voorspelt ABN AMRO in het rapport Grijs Potentieel (2024). Voor de komende tien jaar wordt gerekend op een verdubbeling.

Geen ambtenaren

Waar vinden we de doorwerkers? De sectoren met het grootste aandeel 65-plussers zijn de landbouw, bosbouw en visserij (7,1 procent), cultuur, sport en recreatie (6,6) en vervoer en opslag (6,1). Doorwerkende ambtenaren zijn er daarentegen amper. Zij verlaten de arbeidsmarkt het vroegst, in 2024 op een gemiddelde leeftijd van 65 jaar en drie maanden. Cijfers van pensioenfonds ABP laten zien dat bijna de helft van de gemeente- en provincieambtenaren in 2024 en 2025 gemiddeld drie jaar vóór de AOW-leeftijd met pensioen ging. Ook in de horeca is doorwerken zeldzaam: het aandeel 65-plussers bedraagt in deze sector slechts 2 procent.

Feit is dat de huidige 65-plussers zich vitaler voelen dan vorige generaties. Ook verrichten zij minder fysiek zwaar werk, waardoor langer doorwerken eerder voor de hand ligt. Tegelijkertijd komen ouderen steeds meer tot het inzicht dat, voor zover het fysiek en mentaal mogelijk is, doorwerken allerlei positiefs brengt. Het belangrijkste motief, zo blijkt uit een NIDI Pensioen Panel Studie over de jaren 2015-2023, is ‘plezier in het werk’, gevolgd door ‘het gevoel nuttig te zijn’ en ‘iets te kunnen betekenen voor anderen’. Financiële motieven spelen een veel kleinere rol.

Er bestaat ook een grote groep ouderen die wel bereid is langer door te werken, maar dit (nog) niet doet – het zogeheten ‘onbenut arbeidspotentieel’. Dat blijkt uit een onderzoek van Ellen Dingemans (Universiteit Tilburg) en NIDI-onderzoekers Kène Henkens en Hanna van Solinge uit 2023. Ongeveer één op de vier niet-werkende AOW’ers toont belangstelling voor een terugkeer naar betaald werk, en naar schatting ruim 200.000 ouderen zouden in deeltijd willen werken, maar doen dat (nog) niet. ABN AMRO schat het ‘onbenut arbeidspotentieel’ zelfs op ongeveer 250.000 personen. Ook geruime tijd na uittreding blijkt een aanzienlijk deel van de gepensioneerden interesse te hebben in een terugkeer op de arbeidsmarkt.

Terughoudende werkgever

Deze gepensioneerden staan open voor betaald werk mits het plezier oplevert, er sprake is van flexibele werktijden en ze door een werkgever gevraagd worden. Maar ondanks de krapte op de arbeidsmarkt zijn die werkgevers nog altijd terughoudend met het actief bespreken van mogelijkheden om door te werken.

Dat een deel van de personeelstekorten alleen kan worden opgelost door de inzet van ouderen, wordt ondertussen steeds duidelijker. Vooral in sectoren als onderwijs, zorg en ICT is sprake van structurele krapte. Opvallend genoeg is juist daar ook veel onbenut arbeidspotentieel. Volgens CBS-onderzoek (2019) zijn in de ICT (62 procent), landbouw, bosbouw en visserij (53,2), het onderwijs (53,2) en in de gezondheids- en welzijnszorg (44,5) grote groepen 45- tot 65-jarigen bereid om door te werken, liefst met minder uren of dagen per week.

Financiële voordelen

De inzet van ouderen is niet alleen een oplossing voor een deel van de tekorten op de arbeidsmarkt, waardoor ook minder arbeids- en kennismigranten naar Nederland hoeven te worden gehaald. Het brengt ook financiële voordelen voor werkgevers. Die hoeven voor doorwerkers geen premies te betalen voor de WW en de meeste andere werknemersverzekeringen. Ook hebben AOW-gerechtigde personeelsleden bij ontslag geen recht op een transitievergoeding en hoeft bij ziekte slechts zes weken te worden doorbetaald – in plaats van 104 weken voor ‘gewone’ werknemers.

Voor de doorwerker geldt dat zijn inkomen geen gevolgen heeft voor de hoogte van de AOW-uitkering. Het mes snijdt aan alle kanten tegelijk.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Doorwerken na je 67ste: waarom steeds meer mensen het doen – en hoe we daar allemaal beter van worden verscheen eerst op Wynia's Week.

Het gaat om het van tafel vegen van een bestaand plan dat een einde zou maken aan de mogelijkheid voor werkgevers om, in ruil voor huisvesting, een kwart van het minimumloon in te houden op het salaris van arbeidmigranten. De minister zou naar eigen zeggen deze koerswijziging met sociale partners hebben besproken, maar die spreken dit tegen.

Wat een en ander extra pikant maakt, is dat de VVD eerder een bijdrage van een ton voor de verkiezingskas ontving van Frank van Gool, iemand met grote belangen in de arbeidsmigratieindustrie. Tot voor kort was hij CEO van OTTO Holding (omzet 1 miljard euro). Onder deze holding ressorteert OTTO Work Force B.V., actief in bemiddeling voor Oost-Europese arbeidsmigranten. Van Gool is nu CEO van KaFra Housing, dat zich onder meer richt op de huisvesting van arbeidsmigranten.

De WRR kijkt vooruit

Ook de afgelopen week was er goed nieuws voor de arbeidsmigratielobby. De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) bracht een rapport uit onder de titel Met de mondiale demografie mee. Anticiperen op krimpend arbeidsaanbod in het buitenland. Aan de hand van te verwachten demografische ontwikkelingen in de verschillende wereldregio’s pleit dit rapport voor het aantrekken van arbeidsmigranten uit de Global South – voorheen Derde Wereld geheten.

Het rapport stelt: ‘De Nederlandse economie en samenleving zijn sterk afhankelijk van arbeid in en uit andere landen. (…) Mensen in andere landen maken spullen die via handel naar Nederland komen en hier de winkels vullen of dienen als tussenproduct voor bedrijven. (…) Daarnaast werken mensen uit andere landen in allerlei sectoren hier, zoals de bouw, de techniek, de logistiek en steeds vaker de zorg.’

Vervolgens wijst het rapport op toekomstige demografische veranderingen in de wereld: ‘De beroepsbevolking gaat krimpen in landen waarmee Nederland nu nauwe banden heeft via handel en arbeidsmigratie. In andere gebieden op de wereld daarentegen groeit de beroepsbevolking juist, en neemt het aanbod van arbeid toe.’ Hieraan kan nog worden toegevoegd dat de toenemende welvaart in sommige landen van herkomst een dempend effect heeft op de arbeidsmigratie uit die landen. Dit geldt bevoorbeeld voor landen in Midden- en Oost-Europa.

Omdat de WRR kennelijk van mening is dat we niet zonder arbeidsmigratie kunnen, zullen we volgens het rapport onze blik moeten richten op regio’s buiten de Europese Unie om de benodigde arbeidsmigranten aan te kunnen trekken. Tot ongeveer het midden van deze eeuw komen hiervoor landen in Azië, zoals India, in aanmerking. In de tweede helft van deze eeuw loopt het potentieel van India geleidelijk terug en komt vooral Sub-Sahara-Afrika op als potentiële herkomstregio van arbeidsmigranten.

De WRR wijst ook op het arbeidspotentieel dat nu reeds bestaat in het Midden-Oosten en Noord-Afrika. Voor Marokko en Turkije geldt bovendien, aldus het rapport, dat al bestaande migratienetwerken in Nederland de benutting van dit potentieel mogelijk gemakkelijker zullen maken. Terzijde: dit past natuurlijk ook goed in het recente initiatief van de Europese Unie om de banden met het Midden-Oosten en Noord-Afrika aan te halen.

Hierbij moet worden aangetekend dat de integratie van migranten uit deze regio’s vaak stroef verloopt. Dat heeft te maken met de relatief grote culturele afstand. Vanzelfsprekend is dit vooral problematisch bij langdurig verblijf in Nederland, maar ook bij verblijf van kortere duur is enige aanpassing aan wat hier gangbaar is gewenst. Het is daarom zaak om bij de selectie van herkomstlanden de factor culturele afstand te laten meewegen.

Negatieve effecten

Tot zover de bevindingen van het WRR-rapport. Kort samengevat: we zullen in de toekomst vaker de blik op landen buiten de Europese Unie moeten richten om arbeidsmigranten te werven. Maar is het toelaten van grote aantallen arbeidsmigranten voor een land als Nederland eigenlijk wel zo’n goed idee?

Kort samengevat komt het erop neer dat veelal de lusten voor de werkgever zijn en de lasten voor de samenleving. En die lasten zijn niet gering.

Arbeidsmigratie heeft, zeker als het gaat om lager betaald werk, een negatief effect op de overheidsfinanciën. Het heeft voorts een negatief effect op de arbeidsproductiviteit doordat het bij werkgevers de prikkel wegneemt om te innoveren. Het neemt ook de prikkel weg om werk te maken van de activering van ontvangers van een uitkering.

En dan hebben we nog alle bekende nadelen die meer algemeen kleven aan immigratie: toenemende druk op collectieve voorzieningen als zorg en onderwijs, vergroting van de woningnood, verslechtering van de sociale cohesie door cultuurverschillen en van de fysieke leefomgeving door bevolkingsgroei. 

En die bevolkingsgroei kan flink uit de hand kan lopen. Dat bewijst het voorbeeld dat ik al eens eerder ter sprake bracht, en dat betrekking heeft op de gastarbeid in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw. Begin jaren zeventig waren er 55.000 Turkse en Marokkaanse gastarbeiders werkzaam in Nederland. Na de oliecrisis (1973) werd de werving stopgezet. De gastarbeiders werd toegestaan in Nederland te blijven en hun gezinnen te laten overkomen.

In 2024 telde het CBS in Nederland 886.000 personen met een Turkse of Marokkaanse migratieachtergrond. Hierin zijn begrepen de oorspronkelijke gastarbeiders, voor zover nog in leven en in Nederland woonachtig, maar het overgrote deel bestaat uit de aan die gastarbeiders gerelateerde gezinsmigranten en natuurlijke aanwas.

Slechts een klein deel van die 886.000 personen kan niet worden gerelateerd aan de gastarbeid van vijftig jaar geleden. Het betreft hoofdzakelijk Turkse asielzoekers die in Nederland een status hebben gekregen, plus de aan betrokkenen gerelateerde demografische follow-up. Daar staat tegenover dat in dat cijfer van 886.000 personen niet zijn begrepen de derde en volgende generaties. Ruw geschat vallen deze beide tegengestelde effecten ongeveer tegen elkaar weg.

We kunnen daarom concluderen dat de komst van die 55.000 gastarbeiders na vijftig jaar heeft geresulteerd in een additionele bevolking in de orde van een factor vijftien groter dan die oorspronkelijke 55.000 personen. Of anders uitgedrukt: bijna een stad als Amsterdam erbij. Dit is dus het resultaat van de luchthartigheid waarmee destijds permanente verblijfsvergunningen zijn verstrekt en gezinsmigratie is gefaciliteerd.

Behoedzaam beleid

Op de arbeidsmigratie uit lidstaten van de Europese Unie kunnen de Nederlandse autoriteiten nauwelijks invloed uitoefenen. Voor arbeidsmigratie uit derde landen, waar het rapport van de WRR vooral over gaat, zijn er meer mogelijkheden tot sturing. Gelet op het voorgaande is een behoedzaam beleid geboden. Daarbij kan, evenals nu het geval is, worden gedifferentieerd tussen kennismigratie en overige arbeidsmigratie. Voor de laatstgenoemde categorie zou behoedzaam beleid er als volgt uit kunnen zien:

1. Om te beginnen zou arbeidsmigratie uit derde landen beperkt dienen te blijven tot onvervulbare vacatures in vitale en tevens plaatsgebonden sectoren, zoals in de huidige situatie de zorg en de bouw.
2. Verder dient deze arbeidsmigratie in principe tijdelijk te zijn. Dat betekent dus: geen permanente verblijfsvergunningen en geen gezinshereniging of -vorming.
3. En tenslotte dient het bestaande stelsel van vraagsturing van kracht te blijven. Dit houdt in dat voor toelating als arbeidsmigrant het aanbod van een baan door een werkgever – niet zijnde een uitzendbureau of vergelijkbare organisatie – is vereist.

Gezien de kracht van de arbeidsmigratielobby zal het nog een hele toer worden om het beleid langs deze lijnen vorm te geven.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook straks in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Donateurs kunnen ook reageren op recente artikelen, video’s en podcasts en ter publicatie in Wynia’s Week aanbieden. Stuur uw reacties aan reacties@wyniasweek.nl. Vergeet niet uw naam en woonplaats te vermelden (en, alleen voor de redactie: telefoonnummer en adres). Niet korter dan 50 woorden, niet langer dan 150 woorden. Welkom! 

Het bericht De lusten voor de werkgever, de lasten voor de samenleving: waarom de lobby voor nog meer arbeidsmigranten niet mag winnen verscheen eerst op Wynia's Week.

Hoe ziet het niet-arbeidzame leven er in die pensioendecennia uit? Wat brengt gepensioneerden in beweging en waar staan ze bij stil?

Van abrupt stoppen met werken naar geleidelijke afbouw

Allereerst moet worden opgemerkt dat het met pensioen gaan voor velen geen gebeurtenis meer is waar reikhalzend naar wordt uitgekeken. Nederland heeft de pensioenleeftijd gekoppeld aan de levensverwachting, maar ondanks het later met pensioen gaan dan de welhaast institutionele leeftijd van 65 jaar, is menig aspirant gepensioneerde het betaald werken allesbehalve beu.

Honderdduizenden mensen werken langer door en stellen een volledig pensioen uit. Het merendeel hiervan, dat tot bijvoorbeeld de 75-jarige leeftijd doorwerkt, is zelfstandige zonder personeel. Een enorme krapte aan personeel op de arbeidsmarkt speelt hen in de kaart. Men acht zichzelf in staat om langer door te werken! Bijna de helft van de mensen die nog niet met pensioen is, wil langer doorwerken als dat zou kunnen met minder uren of minder dagen en een kwart wil doorwerken als stoppen financieel onaantrekkelijk is, of lichter werk wordt aangeboden.

Een betere voorlichting over de fiscale gevolgen van langer doorwerken en überhaupt over de mogelijkheden om dit te doen, zou meer pensionado’s mobiliseren en een gewenste verschuiving op de arbeidsmarkt teweegbrengen. Het oprichten van consultatiebureaus voor ouderen, voor toeleiding van ouderen naar de arbeidsmarkt, is hiervoor het overwegen waard.  

De pensioenplicht is meer en meer een pensioenrecht en flexibilisering heeft zich hiervan meester gemaakt. Opportunisme is de arbeidsmarkt niet vreemd, maar ook de (aspirant-)gepensioneerde niet. Een allerminst uitgeblust gevoel, het gehecht zijn aan collega’s, het moeilijk kunnen loslaten van werkzaamheden waarin expertise is opgebouwd, het gevoel nuttig bij te dragen aan de samenleving en de zekerheid van wat extra inkomen maken een uitstel van de pensioendatum aantrekkelijk.

Geestdrift en plichtsbesef

Wat als het arbeidzaam leven gedeeltelijk of volledig de rug is toegekeerd? Een aantal maanden geleden werd de Nederlandse tv-kijker verrast door een ideëel reclamefilmpje dat te denken geeft. Een, zo op het oog, jonge zestig-plusser zat rustig tv te kijken toen hij plotseling werd overvallen door een groepje mannen die – woordeloos – hem uit zijn zetel tilden en meevoerden naar een dansgelegenheid om daar te socialiseren. Blijkbaar is het in je eentje tv-kijken niet iets waar je je op kunt laten voorstaan wanneer je wat op leeftijd begint te komen. Je moet je – voor je bestwil – onder andere mensen begeven, is het motto van de reclame.

Wanneer het zitgedrag onder gepensioneerden hoogtij zou vieren en hun maatschappelijk engagement onder zware druk zou staan, had een interventie – zoals de tv-spot – het overwegen waard kunnen zijn. Maar de werkelijkheid is dat we ons land mede draaiend houden door een enorme geestdrift en plichtsbesef van mensen die geheel of gedeeltelijk met pensioen zijn. De feiten liegen er niet om: 53 procent van de 65-plussers doet aan vrijwilligerswerk, meer dan welke andere leeftijdscategorie ook, en 75-plussers komen tot een respectabele 47 procent. Een op de vijf mensen van 60-69 jaar en iets meer dan een op de zeven 70-plussers neemt mantelzorgtaken op zich (VZinfo.nl; CBS-gezondheidsenquête).

Uit onderzoek van de Belgian Ageing Studies in Nederlandse gemeenten kwam daarnaast naar voren dat de helft van alle grootouders, zo tot het vijfenzeventigste levensjaar, met enige regelmaat hun kleinkinderen opvangt (BAS, 2017). Menig oudere steekt zowel de handen uit de mouwen voor de opvang van kleinkinderen, voor het verlenen van mantelzorg én voor het verrichten van vrijwilligerswerk.

Een druk, afwisselend bestaan derhalve dat af en toe om rustpunten vraagt, zoals het zappen langs tv-zenders en waarbij men zeker niet op een interventie van Big Brother zit te wachten.

Het leven is te kort

Wie uit voorgaande cijfers mocht opmaken dat het maatschappelijk leven van pensionada’s zich enkel afspeelt dichtbij de mantelzorgbehoevende naasten, bij de opvang van kleinkinderen, of binnen het verenigingsleven, al dan niet in combinatie met een kleiner dienstverband, onderschat de enorme diversiteit van activiteiten om het leven te verrijken. Sociale bewogenheid van ouderen manifesteert zich op meerdere manieren: door collectes voor goede doelen; door het helpen bij de voedselbank; door het brengen van hulpbehoevende buurtgenoten naar een afspraak bij de huisarts of in het ziekenhuis. Maar ook door zorg voor de natuur of het schoonhouden van buurten.

De pensioenleeftijd kenmerkt zich voor menigeen ook door het oppakken van oude hobby’s, het starten met cursussen, het doen aan meditatietechnieken, het opsnuiven van cultuur, het voeren van gesprekken over levensbeschouwelijke onderwerpen, het reizen naar geliefde oorden, het verhuizen naar een comfortabele behuizing. Kortom: gezondheid-bevorderende activiteiten nemen de overhand en gepensioneerden laten zich tevens gelden als consument die geld in het laadje brengt van ondernemend Nederland. Het leven is eigenlijk te kort voor ouderen om alle ambities waar te kunnen maken.

Op 28 november aanstaande zendt Omroep MAX bij Meldpunt Actueel een serie uit over de positie van gepensioneerden in onze samenleving. De stelling wordt geponeerd dat ouderen meer moeten bijdragen om de kosten van de vergrijzing te betalen. Een verhoging van de pensioengerechtigde leeftijd naar 70 jaar om langer premies mee te blijven betalen is een tweede stelling.

Naast de hoge immateriële bijdragen van ouderen, die hierboven werden belicht, wordt nadrukkelijk ook gedoeld op het meebetalen van de lasten die op hogere leeftijd optreden en de kosten van de overheid de pan uit doen rijzen. Het is natuurlijk goed om te vermelden dat ouderen vele jaren van hun werkzame leven premies hebben afgedragen, waaronder op het gebied van ziektekosten, zonder dat zij daar vanwege een goede gezondheid noemenswaardige aanspraak op hebben gemaakt. Maar ons land wordt niet enkel bemenst door fitte, actieve en welgestelde ouderen. Ruim vijftien procent van de senioren heeft het al zwaar genoeg om de maandelijkse lasten te kunnen dragen. En het is juist deze groep ouderen die meer dan gemiddeld zorg consumeert en de zorgkosten opdrijft. 

Deels blijven werken met behoud van salaris

Daarnaast is de beeldvorming over ouderen, ondanks een rijk gevulde agenda, niet onverdeeld positief. Zo rond de pensioengerechtigde leeftijd wordt eerder de vraag gesteld wanneer je ermee ophoudt dan onder welke voorwaarden je langer zou willen blijven en wat je daarvoor nodig hebt. De animo voor een langer verblijf op de arbeidsmarkt zou een flinke impuls krijgen als zittend personeel dat tegen de pensioenleeftijd aanloopt de kans krijgt zich te scholen of van functie te veranderen. Een hand in hand gaan van de afbouw van de werkzaamheden, het geleidelijk overdragen van de kennis en ervaring en het experimenteren met maatschappelijke dienstverlening voor mensen voor wie een immateriële bijdrage aan de samenleving nieuw is, zou zowel de arbeidsparticipatie, de maatschappelijke participatie als positieve beeldvorming een boost geven.

Inmiddels tien jaar geleden kregen zes mensen die in een zorginstelling werkten, niet eerder ervaring hadden opgedaan met vrijwilligerswerk en tegen de pensioenleeftijd aanliepen, de kans om een dagdeel in de twee weken met behoud van salaris vrijwilligerswerk te gaan doen. Het was een succes. Na beëindiging van hun dienstverband bleven vijf van de zes medewerkers actief voor de samenleving.  

Tinie Kardol is auteur van ‘De Staatsinjectie’ en nam gisteren als debater deel aan het programma ‘Meldpunt Actueel’ van Omroep Max. Hier terug te zien.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook straks in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Donateurs kunnen ook reageren op recente artikelen, video’s en podcasts en ter publicatie in Wynia’s Week aanbieden. Stuur uw publicabele reacties aan reacties@wyniasweek.nl. Vergeet niet uw naam en woonplaats te vermelden (en, alleen voor de redactie: telefoonnummer en adres). Niet korter dan 50 woorden, niet langer dan 150 woorden. Welkom!

Het bericht Bevorder de beeldvorming rond ouderen door ze te stimuleren langer aan het werk te blijven verscheen eerst op Wynia's Week.

Er zijn naar schatting zo’n 1,7 miljoen ZZP’ers in Nederland: Zelfstandigen Zonder Personeel. Hun aantal is de afgelopen decennia fors toegenomen en zij zijn een significant onderdeel van onze arbeidsmarkt en economie geworden. Dan gaat het niet alleen om de enorme absolute omvang, maar ook om hun bijdrage aan een flexibele economie die zich snel aanpast aan zich wijzigende omstandigheden en verhoudingen; bijvoorbeeld in termen van plotselinge veranderingen in vraag en aanbod van goederen en diensten. Niet zelden brengen zij gewaardeerde kennis en vaardigheden in.

Bovendien hebben veel ZZP’ers bewust voor het ZZP-schap gekozen omdat ze hun eigen keuzes willen maken met betrekking tot (de balans tussen) werk en vrije tijd. Die onafhankelijkheid en individuele vrijheid van handelen worden doorgaans zeer gewaardeerd.

Schijnzelfstandigheid

Toch is niet alles koek en ei waarbij er twee issues uitspringen. In de eerste plaats wordt beweerd dat er nogal eens sprake is van schijnzelfstandigheid. ZZP’ers zijn dan enkel in naam zelfstandig, maar zijn in feite afhankelijk van één opdrachtgever en doen werk dat niet of weinig verschilt van reguliere werknemers. Dit wordt als onwenselijk beschouwd en heeft er uiteindelijk toe geleid dat de overheid die schijnzelfstandigheid wil gaan aanpakken. Daartoe is de Belastingdienst vanaf 1 januari j.l. met controles begonnen die tot naheffingsaanslagen kunnen leiden en waarbij vanaf volgend jaar boetes zullen worden opgelegd.

Het tweede aspect is het feit dat ZZP’ers een aantal fiscale voordelen genieten waardoor zij minder belasting hoeven te betalen dan vergelijkbare werknemers in vaste dienst, zodat zij soms goedkoper kunnen worden ingezet. Dit effect wordt nog versterkt doordat de opdrachtgever niet hoeft bij te dragen aan een verzekering voor arbeidsongeschiktheid en ziektekosten, en ook geen pensioenpremie hoeft te betalen. Wanneer ZZP’ers ervoor kiezen dit niet zelf te regelen wordt hun kostenvoordeel nog groter, hetgeen dan echter gebaseerd is op algemeen als ongewenst gezien gedrag dat hoge, zo niet onverantwoorde, risico’s voor betrokkenen met zich meebrengt.

De Belastingdienst wordt nu ingezet om het probleem van schijnzelfstandigheid aan te pakken. Maar het blijkt een verre van eenvoudige zaak om dat begrip te definiëren en in de praktijk toe te passen. Die praktijk is namelijk uiterst complex met een zeer divers scala van situaties en omstandigheden. Men is al ruim 9 jaar bezig om schijnzelfstandigheid afdoende te definiëren en het is nog steeds niet geheel helder.

De wet DBA (Deregulering Beoordeling Arbeidsrelaties) werd al in 2016 aangenomen maar de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid zag zich genoodzaakt nog dit voorjaar een uitgebreide brief aan de Tweede Kamer te sturen over ‘voortzetting van het wetsvoorstel Verduidelijking beoordeling arbeidsrelatie en rechtsvermoeden’ (Vbar) waarmee hij onduidelijkheden rond de criteria met betrekking tot schijnzelfstandigheid wil wegnemen. (Een voorgenomen nieuwe wet in 2025 om de zaak te verduidelijken is er niet gekomen). Maar dat is niet gelukt want de in gang gezette controles van de Belastingdienst, en vooral de schaduw die de verdere uitbreiding daarvan inclusief aangekondigde sancties vooruitwerpt, creëren grote onzekerheid en onrust.

‘Dagkoersen’

Zo dreigen er in 2026 honderden ZZP’ers hun opdracht bij Rijkswaterstaat te verliezen. De meesten zijn moeilijk te vervangen specialisten waarmee er veel deskundigheid de deur uit wandelt. Maar het is onduidelijk wat de criteria zijn en wie op grond daarvan moet vertrekken dan wel mag blijven. Men hanteert een puntensysteem dat voor veel verwarring zorgt met sterk wisselende uitkomsten mede afhankelijk van wie de punten berekent. Betrokkenen spreken van ‘dagkoersen’ en ‘Kafka’.

Huisartspraktijken maken volop gebruik van ZZP’ers om in te vallen bij ziekte of om nacht- en weekenddiensten te draaien. Deze dreigen nu in de nodige situaties als normale arbeidsovereenkomst te worden gezien zodat er sprake is van schijnzelfstandigheid. Dit wordt vanuit de Landelijke Huisartsenvereniging betwist omdat er wel degelijk sprake zou zijn van zelfstandig opererende artsen.

In de Kinderopvang wordt er veel gebruikgemaakt van ZZP’ers vanwege de vele ‘piek- en ziektijd’. ZZP’ers springen ad hoc in. Velen willen niet in vaste dienst werken maar zijn bij elkaar genomen onmisbaar. Als daar een streep door wordt gezet betekent dat grote frustraties bij de (voormalige) ZZP’ers en hogere lasten en operationele problemen voor de kinderopvangorganisaties. Ook maaltijdbezorgers en taxichauffeurs van diensten als Uber liggen onder het (al dan niet juridische) vergrootglas.

Huidige benadering werkt niet

Dit zijn slechts enige voorbeelden uit vele. Het is een illusie te denken dat men dit ongelofelijk gedifferentieerde, uiterst complexe terrein met talloze relevante specifieke details ‘van bovenaf’ via gedetailleerde wet- en regelgeving, met bijbehorende jurisprudentie, kan aansturen. Het feit dat men er na al die jaren nog steeds niet in is geslaagd met een adequate en in de praktijk werkbare afbakening van schijnzelfstandigheid te komen suggereert dat er iets structureel mis is met deze benadering.

Het is niet alleen een tijdrovend en kostbaar proces maar dreigt bij de toepassing te ontsporen in een mission impossible die een bron van nog veel meer vertraging, hogere kosten en onzekerheid en frustraties bij alle betrokken partijen zal worden.

Haags gedoe

Het onvermogen om met deze aanpak tastbare en aanvaardbare resultaten te boeken doet denken aan het falen van het UWV bij het berekenen van uitkeringen en de misère rondom de vergoedingen voor de slachtoffers van de aardbevingen in Groningen. Ook in die gevallen is de zaak vastgelopen door in de praktijk onwerkbare gedetailleerde regelgeving, nogal eens gestoeld op een theoretische benadering vanuit de ivoren toren in Den Haag, die voorbijgaat aan wat reëel mogelijk en wenselijk is.

Hoezeer dit nu weer in het ZZP-dossier speelt blijkt uit het vele in de media naar voren komend commentaar in de trant van ‘in Den Haag hebben ze geen flauw idee wat er leeft’ en we zijn ‘klaar met het Haagse gedoe’. Ook zijn er klachten over ‘alle regels die op ons afkomen’ en daarmee ‘veel last van alle administratieve rompslomp’. Een flexibele common sense-aanpak op basis van de praktische inzichten en voorkeuren van degenen die het direct aangaat ontbreekt.

Hoe moet het dan wel?

Men moet ophouden met het heilloze zoeken naar een ‘perfecte’ definitie van schijnzelfstandigheid, die vervolgens van bovenaf wordt opgelegd. Beter is het de vrije individuele keuze van betrokken partijen – de ZZP’ers en de organisaties die overwegen ze in te schakelen – te respecteren. Die zijn niet gek en weten doorgaans precies wat ze in de specifieke situatie wel en niet willen en kunnen. Een vrijwillige overeenkomst tussen partijen die vrij en autonoom handelen is niet alleen de hoeksteen van een goed functionerende vrijemarkteconomie maar tevens een wezenlijk aspect van vrijheid. Zodoende heeft het ook een belangrijke morele dimensie.

Men moet de kunstmatige fiscale bevoordeling van ZZP’ers stoppen en hun inkomen in principe gelijk belasten als dat van gewone werknemers. Er worden al enige stappen op deze weg gezet, bijvoorbeeld met de geleidelijke afbouw van de zelfstandigenaftrek en de MKB-winstvrijstelling, maar dat moet verder worden doorgetrokken en onderdeel worden van een rigoureuze eliminatie van specifieke regelingen, toeslagen en subsidies.

Er is zo langzamerhand brede politieke overeenstemming dat overregulering en toeslagen moeten worden aangepakt, maar nu gaat het erom woorden in daden om te zetten. Dit kan gecombineerd worden met de invoering van algemene wetten die sociaal-maatschappelijk gewenste zaken afdwingen.

Te denken valt aan een verplichte verzekering voor arbeidsongeschiktheid en ziektekosten, en het opbouwen van pensioen; een en ander in redelijke en beperkte mate. Ook zou men naar analogie van het minimumloon minimale uurvergoedingen kunnen opleggen. (Dit zou in combinatie met een door Milton Friedman al in 1962 voorgestelde Negative Income Tax een substantieel financieel vangnet voor alle werkenden opleveren).

Het is wel belangrijk dat deze collectieve regelingen niet te ambitieus worden ingevuld om te voorkomen dat ze een te zware last gaan vormen. Ze moeten de onderkant van de arbeidsmarkt enige bescherming bieden maar niet maatgevend worden voor alles en iedereen. De overgrote meerderheid kan prima zijn eigen boontjes doppen.

Geklungel

De overheid heeft al een triest trackrecord van falend specifiek en gedetailleerd ingrijpen leidend tot chaos in de uitvoering. Met het onvermijdelijke geklungel rond schijnzelfstandigheid stevent het op een nieuwe trainwreck af. Hoe ironisch dat opnieuw de Belastingdienst voor de wolven wordt gegooid. De negatieve gevolgen voor burgers, economie en maatschappij zullen nog veel groter zijn dan bij de Toeslagenaffaire.

Van Ton Appels verschijnt deze week het boek ‘De overheid op de schop’. Uitgeverij Maklu.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook straks in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! Donateurs kunnen ook reageren op recente artikelen, video’s en podcasts en ter publicatie in Wynia’s Week aanbieden. Stuur uw publicabele reacties aan reacties@wyniasweek.nl. Vergeet niet uw naam en woonplaats te vermelden (en, alleen voor de redactie: telefoonnummer en adres). Niet korter dan 50 woorden, niet langer dan 150 woorden. Welkom

Het bericht Stop fiscale bevoordeling van ZZP’ers en laat ze zich verplicht verzekeren voor ziekte, arbeidsongeschiktheid en pensioen verscheen eerst op Wynia's Week.

Het inkomen per hoofd van de bevolking is niet afhankelijk van de bevolkingsomvang. Voor een economie die zo open is als de onze gelden op nationaal niveau geen schaalvoordelen. Een directe illustratie hiervan is Denemarken. Dat heeft 6 miljoen inwoners, 1/3 van de Nederlandse bevolking, en toch een vergelijkbaar inkomensniveau. Maar op ‘brede welvaart’ heeft toenemende bevolkingsdichtheid vooral negatieve effecten. Hieruit kun je concluderen dat je het beleid moet instellen op een bevolkingsgroei van nul, en dus ook op een immigratiesaldo van nul.

Beperk de vraag naar immigranten

Tegenwoordig wordt algemeen ingezien dat inkomen een beperkte maatstaf is. Gemeten in ‘brede welvaart’ (eigenlijk gewoon welvaart, een basisbegrip van de economie) brengt toenemende bevolkingsdichtheid voornamelijk negatieve effecten mee, allerlei vormen van congestie, ecologische schade, schade aan de gezondheid, etcetera. De problemen van hoge en stijgende bevolkingsdichtheid zijn in ons land elke dag waarneembaar.

We moeten de stagnerende bevolkingsaanwas dus niet compenseren met immigratie. We moeten de vraag naar immigranten juist beperken door ons binnenlands aanbod van arbeid op orde te brengen. Dit vereist het omdraaien van de probleemstelling. Niet de vraag naar immigranten als uitkomst nemen om tekortschietend binnenlands aanbod te compenseren, maar ons afvragen welke productiestructuur we willen om ons potentieel aanbod van arbeid zo goed mogelijk te benutten.

Als de productiestructuur wordt afgestemd op wat het binnenlands aanbod van arbeid kan en wil, hebben we geen immigranten meer nodig. Als we geen sectoren willen die op lage lonen drijven, moeten we het minimumloon verhogen. Als er geen binnenlands aanbod is voor slechte arbeidsomstandigheden moeten we minimum condities formuleren en die ook handhaven. Zulke discrepanties kun je niet oplossen met het eindeloos aantrekken van immigranten, het vergt aanpassing van de inrichting en honorering van banen. Als we tekorten hebben aan ambachtslieden moeten we ons inspannen om er meer op te leiden. Als we tekorten hebben aan hoog opgeleide bèta’s moeten we streven naar onderwijs dat meer whizzkids aflevert.

De onderwijsstructuur kan een belangrijke rol spelen in de aansluiting van het arbeidsaanbod op de gewenste productiestructuur. Een strakkere sturing van aangeboden opleidingen wordt daarmee een belangrijk instrument. De samenstelling van ons onderwijs naar studierichting en beroep is nu niet expliciet georiënteerd op de verwachte of wenselijke toekomstige structuur van de vraag naar arbeid. Natuurlijk spelen die verwachtingen een rol in de beslissingen van onderwijsbestuurders en studenten, maar het is een ondoorzichtig proces en de voorkeuren van studenten spelen een grote rol: het aanbod van onderwijs past zich aan aan de vraag.

Studenten kiezen op grond van beperkte informatie

Afgezien van allerlei aanvullende criteria wordt het onderwijsaanbod in Nederland gefinancierd op basis van aantallen leerlingen en studenten. Voorwaarde is wel dat een onderwijsinstelling erkend wordt door de overheid. Aannemend dat erkenning van een onderwijsinstelling alleen wordt aangevraagd als er voldoende leerlingen/studenten worden verwacht, betekent dit dat het onderwijsaanbod in hoge mate wordt gestuurd door de keuze van leerlingen en studenten.

Dat sluit erg aan bij vertrouwen in marktprocessen: individuen vergaren informatie die nodig is om een weloverwogen keuze te maken, op grond van hun voorkeuren en toekomstverwachtingen. Maar over beide componenten kan hun informatie onvolledig of verstoord zijn, en kunnen aanpassingen veel tijd vragen. En met de toenemende uitwaaiering en differentiatie van studieprogramma’s is die keuze er niet gemakkelijker op geworden.

De bekoring van sturing op onderwijsvraag van studenten is de ruimte die het studenten biedt om hun eigen voorkeuren te volgen en de ontplooiing van hun individuele talenten na te streven. Maar je wilt toch ook dat ze zich oriënteren op de toekomstige vraag en dat arbeidsmarkten tenderen naar evenwicht. Je kan van individuele studenten niet verwachten dat ze goed zicht hebben op de toekomstige productiestructuur. Laat staan op de gewenste structuur.

Onderbelicht blijft vaak het omgekeerde proces. Het aanbod van arbeid, naar duur en type opleiding, zal ook invloed uitoefenen op de productiestructuur. Juridisering van de samenleving wordt mede gestimuleerd door een groot aanbod van juristen, psychologen bedenken allerlei vormen van coaching, communicatie-adviseurs dienen ongetwijfeld de belangen van hun opdrachtgevers, maar lang niet altijd die van de vragers naar informatie.

De onderwijsstructuur in Denemarken   

Gebrek aan belangstelling voor allerlei studies (ambachtelijke beroepen, techniek, bèta-wetenschappen) kun je stimuleren door toegang tot alternatieven te beperken. Zo kan de onderwijsstructuur een instrument zijn voor het faciliteren van een gewenste productiestructuur. Als we liever afgestudeerden in techniek en bèta-wetenschappen hebben dan kunnen we dat bevorderen door een passend aantal studieplaatsen aan te bieden en het aantal studieplaatsen in minder gewenste studierichtingen te beperken. Het lijkt me heel zinnig om eens goed na te denken over de gewenste aanbodstructuur van ons onderwijs, als uitvloeisel van de gewenste productiestructuur.

In Denemarken wordt de plaatsing van studenten centraal gecoördineerd. Studenten moeten daar aan het eind van hun middelbare school hun voorkeuren opgeven voor de voortgezette opleiding: rangschikking van drie studies, met specificatie van de universiteiten waar ze die studie willen volgen. Voor studies met voldoende plaatsen voor studenten die deze studie als hun eerste voorkeur hebben opgegeven volgt plaatsing. Voor studies met meer aanvragen dan plaatsen worden studenten toegelaten in volgorde van hun studieresultaten op de middelbare school. Wie zijn eerste voorkeur niet kan realiseren doet mee in de volgende ronde met zijn tweede voorkeur.

Ministerie stuurt aantal studenten per opleiding

Het stelsel combineert dus honorering van individuele voorkeuren en honorering van studieprestaties met inachtneming van restricties op beschikbare studieplaatsen, in een gecentraliseerde allocatie. Het aantal beschikbare plaatsen wordt centraal bepaald door het ministerie van Onderwijs. Er is een globale regel en er zijn specifieke regels. De globale regel rantsoeneert in studies waarvan in 7 van de afgelopen 10 jaar werkloosheid van afgestudeerden meer dan 2 procent boven het gemiddelde ligt. De instroom kan dan worden beperkt met 10 tot 30 procent.

De specifieke regel geldt voor programma’s met opleidingscomponenten, zoals internships bij medische opleidingen, waarvoor de capaciteit beperkt is. Hiervoor stelt het ministerie grenzen na overleg met organisaties in het veld. Ook gewenste regionale spreiding van bepaalde afgestudeerden kan een overweging zijn voor specifieke restricties. Recent zijn vanuit de politiek restricties toegevoegd omdat in bepaalde bachelor-studies het aantal studenten te groot werd gevonden. Dit betrof met name humaniora en sociale wetenschappen. 

Hoe doet Nederland het?

Het aanbod van onderwijs wordt in Nederland in de eerste plaats bepaald door de toelating en financiële ondersteuning van erkende onderwijsinstellingen, en daarin speelt de verwachte samenstelling van de vraag naar arbeid natuurlijk een belangrijke rol. Gegeven die structuur kan het aanbod van onderwijs worden gereguleerd door ‘beperking van inschrijving’.   

Volgens de Wet Hoger Onderwijs en Wetenschappelijk Onderzoek (WHW) kan een instelling van hoger onderwijs de inschrijving beperken op grond van beschikbare onderwijscapaciteit en op grond van de ‘behoeften van de arbeidsmarkt’. Bij gebrek aan capaciteit betreft zo’n beperking met name het eerste jaar van de bachelor-fase. Selectie mag dan uitsluitend op grond van a) ten minste twee kwalitatieve criteria, b) ongewogen loting of c) een combinatie van beide. Met inachtneming van deze condities heeft de instelling de vrije hand om zo de instroom te beperken.

Beperking op grond van de behoefte van de arbeidsmarkt wordt geregeld bij ministeriële beslissing. Indien het aanbod van afgestudeerden van een bepaalde opleiding de behoefte daaraan op de arbeidsmarkt in aanmerkelijke mate overtreft of dreigt te overtreffen, kan de minister voor twee opvolgende jaren een maximum instellen. Het maximum geldt landelijk en de regeling omvat ook een verdeling over de instellingen die de bewuste opleiding aanbieden. Zo’n beperking kan ook worden ingesteld ‘in andere situaties waarin dit in verband met beheersing van de arbeidsmarkt wenselijk wordt geacht.’ Dat biedt dus ruime mogelijkheden.

Numerus fixus komt in beperkte mate voor in het hoger onderwijs. Bij het universitair onderwijs gaat het in 2025-2026 om 53 opleidingen, waarvan 13 in de medische sector, bij hogescholen om 32 opleidingen waarvan 22 in medische richtingen. Het betreft allemaal beperkingen op grond van beperkte onderwijscapaciteit van de eigen instelling.

Numerus fixus in het mbo

De Wet Educatie en Beroepsonderwijs formuleert in Artikel 6.1.3 een duidelijke opdracht: ‘Het bevoegd gezag zorgt ervoor dat een beroepsopleiding alleen door de instelling wordt aangeboden als er na beëindiging van de opleiding voldoende arbeidsmarktperspectief is voor de studenten. Onder arbeidsmarktperspectief wordt in ieder geval verstaan het perspectief voor gediplomeerde schoolverlaters op het binnen een redelijke termijn vinden van werk op het niveau van de gevolgde opleiding.’ De wet bepaalt ook (Titel 1; 8.1.1) dat bij ministeriële regeling een maximum kan worden vastgesteld voor het percentage van de studenten dat in een jaar kan worden ingeschreven voor een opleidingsdomein.

Ook in het mbo kan het aantal beschikbare plaatsen worden beperkt, voor opleidingen waar minder stageplekken zijn of een kleinere kans op werk is. Daarbij kan toelating plaatsvinden op basis van loting of op volgorde van aanmelding. Zulke numerus fixus komt op vrij grote schaal voor. ‘In het totaal hadden ruim 26.000 nieuw ingeschreven studenten te maken met een numerus fixus. Daarvan is het merendeel (63%, ruim 16.000) rechtstreeks afkomstig uit het voortgezet onderwijs. Het totaal aantal nieuwe inschrijvingen per jaar bedraagt 170.000 (schooljaar 2018-2019)’. 15% had dus te maken met numerus fixus. Het ging in het studiejaar 2018-2019 om 684 opleidingen, frappant genoeg ook in sectoren waar geklaagd wordt over tekort aan personeel (zoals bouw, techniek, horeca en transport).

Onderwijsaanbod afstemmen op te verwachten vraag naar arbeid

Onderwijs afstemmen op een gewenste economische structuur staat op gespannen voet met de neoliberale wind die vanaf de jaren ’80 zo dominant werd en een haast grenzeloos vertrouwen geeft in marktwerking. Het grijpt eerder terug op een oudere beleidsmethodologie zoals ‘manpower planning’: uit de verwachte economische structuur de samenstelling van de vraag naar arbeid afleiden en hierop onderwijsaanbod en arbeidsbemiddeling afstemmen. Zoals Parnes (1968, p 266) het ooit formuleerde: ‘…the manpower forecasts that underly educational planning are not so much predictions of what will happen in the manpower field as what must happen if certain targets for economic growth are to be realized’.

Het Maastrichtse onderzoeksinstituut ROA heeft een lange ervaring in het formuleren van vooruitzichten van toekomstige vraag naar arbeid per beroep en bijbehorende opleiding, onder andere als hulpmiddel voor studenten bij hun opleidingskeuze. ROA heeft ook regelmatig de kwaliteit van voorspellingen geëvalueerd. Zo concluderen Bakens et al. in 2021 dat knelpunten in de personeelsvoorziening op middellange termijn vrij goed kunnen worden voorspeld. Er is dus expertise beschikbaar waarop kan worden voortgebouwd voor de ontwikkeling van sterkere sturing in het aanbod van onderwijs.

Vooruitdenken over een gewenste aanbodstructuur van ons voortgezet onderwijs zal een combinatie opleveren van stimuleren en afremmen. Gewenste studierichtingen die nu niet zo in trek zijn zullen moeten worden gestimuleerd, minder gewenste richtingen moeten worden afgeremd. Bezuinigen op overheidsuitgaven moet hierbij natuurlijk niet het richtsnoer zijn, maar toekomstige baten. En die baten moeten ruim worden genomen, ook culturele rijkdom valt er onder.

Beperking van studierichtingen die nu royaal worden gekozen zal tot gevolg hebben dat studenten die door de beperking van bepaalde richtingen worden getroffen een alternatief moeten zoeken. Daarmee zou het aanbod voor wel gewenste opleidingen kunnen toenemen.

Stimuleren en beperken

Er zijn goede redenen voor bezinning op de aanbodstructuur van onderwijs. Stimulansen voor gewenst aanbod van categorieën opgeleiden kunnen worden ingezet door opleidingen aantrekkelijker te maken. Maar het kan ook door de toestroom naar bepaalde programma’s te beperken, en daarmee studenten te sturen naar  economisch meer wenselijke programma’s. Dit geldt zowel voor secundair onderwijs, als voor het tertiair onderwijs, waar het Deense systeem inspiratie kan bieden. Het wettelijke kader dat dit mogelijk maakt is al beschikbaar.

Joop Hartog is emeritus-hoogleraar economie aan de Universiteit van Amsterdam. Zie voor bronnen en literatuur www.joophartog.nl.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Beperk de vraag naar migranten door het aanbod van onderwijs zo te sturen dat het aansluit op een hoog ontwikkelde economie verscheen eerst op Wynia's Week.

Hoewel mijn eigen (hoofd)beroep, ‘journalist’, vergeleken met hun verhaal angstwekkend kaal en duidelijk klonk en ikzelf dus wél in een zin kon vertellen waar ik mijn brood mee verdiende (‘stukjes tikken’), realiseerde ik me dat een helder te omschrijven beroep – accountant, onderwijzer, radioloog, schilder, stukadoor, enzovoort – in het licht van de nabije toekomst niet noodzakelijkerwijs een voordeel is. Integendeel. Als je pech hebt, zullen jouw beroepsmatige handelingen binnen afzienbare tijd op hetzelfde niveau of zelfs verbeterd kunnen worden uitgevoerd door AI, dan wel door AI aangestuurde robots. En word je binnenkort overbodig verklaard.

De Evaluerende Klasse

Omdat ik nauwelijks hoogte kreeg van waar die twintigers precies mee bezig waren en ik doorvroeg over hoe hun werkdag er dan precies uitzag, kwam één bezigheid als onbedreigde hoofdmoot tevoorschijn. Evalueren. Of het nu over de processen bij de politie ging of over de taakverdeling tussen ziekenhuizen: de twee jonge mensen waren aangesteld om er nauwkeurig toezicht op te houden en het vrijwel continu te evalueren. Niet dat ik terstond medelijden kreeg met hardwerkende dokters en boeven vangende agenten, die met hun werk het voer voor evaluaties aanleveren. Maar het idee dat deze twee nog rimpelloze twintigers vanachter hun laptop ervaren dokters en agenten via een negatieve evaluatie potentieel konden corrigeren (‘sorry, dit verloopt niet volgens het proces waar we in zitten’ of ‘efficiency-wise was dit onder de maat’), wekte beurtelings een glimlach en diepe treurnis in me op.

En dat niet alleen. In mijn hoedanigheid van journalist bedacht ik ter plekke een term die me verhelderend toescheen: De Evaluerende Klasse, een klasse die in mijn beleving grotendeels samenvalt met het ambtenarencorps, de politiek, de journalistiek, het onderwijs en de juridische sector.

Hoewel evalueren lange tijd een afgebakend en overzichtelijk fenomeen is geweest dat in speciaal daarvoor belegde vergaderingen of bijeenkomsten plaatsvond, is de stelling dat evalueren – mede aangejaagd door smartphones en de mogelijkheid tot app-verkeer – inmiddels is uitgegroeid tot een vrijwel permanente bezigheid voor iedereen zeer verdedigbaar. Of je nu naar de kroeg gaat, uit eten, naar de film of een concert: in negen van de tien gevallen evalueer je na afloop met de betrokkenen over de app nog even uit wat je ervan vond. En waar je je aan gestoord of juist van genoten hebt. Logeren in een hotel zonder een recensie achter te laten over de bedden, het zwembad of het ontbreken van een handdoekenhaakje voelt anno 2025 bijna als nalatigheid.

Alles is een rating (of moet het wórden), en dient geëvalueerd!

Welke ziekelijke en verstorende vormen dat evalueren kan aannemen zie je in populaire tv-programma’s als First Dates en Lang Leve de Liefde. Soms excuseert een datende man of vrouw zich al na of vijf of tien minuten en loopt van tafel weg om vervolgens in het toilet een naaste te bellen ten einde gezamenlijk de eerste paar minuten van de ontmoeting uit paniek, frustratie of euforie te evalueren. Vragen als ‘mag ik ‘m leuk vinden ondanks dat hij boertjes laat?’, ‘is het erg dat ik over haar neusring val?’ en ‘vind je het gek dat ik de aanvechting heb zijn blauwe haar af te knippen?’ getuigen van een deprimerend conformisme. Alsof je jezelf niet meer in staat acht een van de meest persoonlijke ervaringen denkbaar – met iemand afspreken en ontdekken of je hem of haar leuk vindt – zonder hulp of advies van buitenaf te kunnen ondergaan.  

In mijn laatste boek Vrijheidsvuur (ondertitel: Onbegrensde gesprekken met onafhankelijke geesten) stelt internist, hoogleraar en NWO-voorzitter Marcel Levi in niet mis te verstane bewoordingen vast dat er in Nederland volkomen verkeerde prikkels worden gegeven, ten nadele van mensen die het echte werk doen: ‘We hebben een volslagen debiel loonsysteem. Wanneer je je als verpleegkundige jarenlang het schompes werkt, houd je daar een matig salaris aan over. Wil je vervolgens vooruit in het leven? Dan moet je beleidsmedewerker worden. In ons systeem is dat een promotie: én je krijgt meer geld én je hoeft geen nachtdiensten meer te draaien. Met andere woorden: práten over de zorg levert je aan alle kanten meer winst op ten opzichte van zelf zorg leveren.’ Ofwel, Levi zegt hier in feite dat de zorgsector het evalueren van zorg belangrijker vindt dan het leveren van zorg!

Hoe krom en verontrustend is dat?  

Alles richting het gemiddelde

En vergeet niet: de daad van het evalueren is zowat het tegenovergestelde van creativiteit. Wie is er ooit met een wild idee uit een evaluatiesessie gekomen? Nee, evaluaties zijn er om zaken glad te strijken, fouten en blunders te benoemen en afspraken te maken over hoe oneffenheden in de toekomst te voorkomen. In veel gevallen is onzekerheidsvermijding het hoofdmotief om als organisatie te besluiten veel en vaak te evalueren. Neem als voorbeeld het literaire prijzencircus: waarom worden er – afgezien van de eindeloze bulk door te worstelen literatuur – altijd minstens vier of vijf juryleden aangesteld? En wint steeds hetzelfde soort romans, dat steeds dezelfde onderwerpen op eendere wijze behandelt, de grote prijzen? Omdat het boekenaanbod door de juryleden als het ware ‘plat’ wordt geëvalueerd, is er een uiterst geringe kans dat een incorrecte of experimentele roman erdoorheen glipt. Evaluaties hebben de neiging alles richting het gemiddelde, acceptabele, voorspelbare (middelmatige?) te trekken.     

Verderop in het gesprek met de twintigers onthulde de vrouw die bij de politie werkt dat ze zich in de aanloop naar haar huidige (voor mij onduidelijke) functie verdiept had in ‘macho-gedreven reflexen in de politiecultuur’, suggererend dat ze met die kennis het politiecorps de komende jaren van binnenuit beetje bij beetje zou gaan vrijwaren van dat type reflexen, tot aan het moment dat het voltallige corps van alle macho’s zou zijn bevrijd. Ter wille van de goede sfeer vroeg ik niet door en liet ik in het midden of het wenselijk was dat de politie straks volledig tot de laatste macho zou zijn gezuiverd, maar stiekem meende ik via haar woorden oog in oog te staan met de postindustriële paradox: terwijl we een peperdure en cultureel steeds verscheidenere verzorgingsstaat draaiende willen houden, mag er alleen nog iets gedaan, gemaakt, geleverd, gebouwd, verhandeld en gearresteerd worden als De Evaluerende Klasse het na afloop ethisch door de beugel vindt kunnen en bereid is er een vinkje achter te plaatsen.    

Brandstof voor populisten

Ik zal niet beweren dat Trumps populariteit (en van het populisme in het algemeen) hiermee afdoende verklaard is. Maar dat de groeiende macht van De Evaluerende Klasse eraan meehelpt, lijkt zonneklaar. Net als dat mensen met ‘echte beroepen’ en ‘echte vaardigheden’ in de toekomst, naar het lijkt, nóg meer figuranten dreigen te worden in evaluatierapporten die door anderen worden opgesteld, en daarmee in hun beroepseer worden aangetast, permanente brandstof vormt voor populisten om onvrede aan te blijven wakkeren. Voor veel mensen is het toekomstbeeld dat De Evaluerende Klasse zo’n beetje achter alles zijn vinger gaat krijgen voldoende afschrikwekkend om niet meer te stemmen op linkse partijen of politici – die juist nog meer macht in handen van die klasse willen leggen.  

Misschien is de groeiende aantrekkingskracht van een autocratische leider de suggestie dat hij of zij zich niet laat evalueren! En daarom de laatste is die überhaupt nog wat veranderen kan.

Op dezelfde dag dat ik had kennisgemaakt met de beide twintigers vroeg ’s avonds een vriend van me, die ons had zien praten, of ik iets te weten was gekomen over hun banen. ‘Niet veel,’ zei ik. ‘Maar wat ik ervan begrijp is dat ze allebei iets stroomlijnen. En dat doen ze door aan de lopende band te evalueren.’  

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Bericht uit de samenleving: we evalueren ons kapot verscheen eerst op Wynia's Week.

Monique Kremer, voorzitter van de Adviesraad Migratie, doet er nog een schepje bovenop: ‘Als we meer migranten aan het werk krijgen, slaan we drie vliegen in één klap. Migranten krijgen een hoger inkomen en meer welzijn, werkgevers kunnen gemakkelijker in hun personeelsbehoefte voorzien, en de samenleving profiteert van minder uitgaven aan sociale uitkeringen en hogere belastinginkomsten.’

De publieke omroep en de kwaliteitskranten nemen dit ‘nieuwsbericht’ klakkeloos over. De NOS kopt: ‘Ongeveer een vijfde van alle migranten staat nodeloos aan de kant’ en volgens WNL blijft een groot arbeidspotentieel bij migranten onbenut. De Volkskrant en NRC hadden vergelijkbare koppen. Zou het werkelijk zo eenvoudig zijn om de personeelstekorten op te lossen?

Hoe komt de Adviesraad Migratie aan deze aantallen?

Allereerst is er de zeer ongebruikelijke definitie van onbenut arbeidspotentieel: ‘Het onbenutte arbeidspotentieel van migranten is bepaald door hun arbeidsdeelname te vergelijken met die van Nederlanders zonder migratieachtergrond van dezelfde leeftijd en sekse.’ Omdat het percentage werkende migranten alles bij elkaar opgeteld ongeveer 20% lager ligt dan bij Nederlanders zonder migratieachtergrond gaat de Adviesraad er vanuit dat 20% van de totale migrantenbevolking van 25 tot 65 jaar gerekend kan worden tot het onbenut arbeidspotentieel. Omgerekend in het aantal personen kom je dan uit op 331 duizend.

Volgens de gangbare definitie van Eurostat en het CBS van onbenut arbeidspotentieel gaat het om mensen die willen werken en beschikbaar zijn voor werk. Als er sprake is van beide criteria dan worden ze geteld als werkloos. Als er sprake is van een van deze twee criteria spreekt het CBS van semiwerkloos. Volgens mijn inschatting valt dan meteen al de helft van de 330 duizend migranten af.

En dan wil dat nog helemaal niet zeggen dat personen, die tot het onbenut arbeidspotentieel worden gerekend ook daadwerkelijk geschikt zijn om vacatures te vervullen. De Adviesraad geeft ook toe dat het natuurlijk niet zo is ‘dat iedereen die tot dit potentieel behoort volledig en direct inzetbaar is en dat hun kwalificaties en voorkeuren precies aansluiten bij de vraag vanuit bedrijven en instellingen’.

Dus eerst kondigt de Adviesraad met veel tamtam aan dat er een groot arbeidspotentieel bij migranten onbenut blijft waarmee ‘ruim driekwart van het aantal openstaande vacatures’ kan worden vervuld. Maar vervolgens blijft in de hele verkenning onduidelijk waar dat talent dan precies zit.

Eerste generatie is de verkeerde doelgroep

Het grote verschil in arbeidsdeelname tussen het onbenut talent van de Adviesraad en Nederlanders zonder migratieachtergrond kan allereerst verklaard worden door de keuze van de doelgroep. De Adviesraad rekent alleen de eerste generatie migranten tot de doelgroep van de verkenning en dat is nu juist de groep met de grootste afstand tot de arbeidsmarkt.

Uit de rapportage Integratie en Samenleven 2024 van het CBS blijkt dat er een groot verschil is tussen de eerste en tweede generatie migranten op het gebied van wonen, onderwijs en sociaaleconomische positie. Volgens de Adviesraad zijn een goede opleiding en kennis van de Nederlandse taal de belangrijkste factoren die het onbenutte arbeidspotentieel verkleinen. Maar dat is nu juist waar het de eerste generatie migranten volgens de genoemde rapportage van het CBS aan ontbreekt.

Onbenut talent naar herkomstland

De Adviesraad maakt verder onderscheid naar verschillende leeftijdsgroepen. Het onbenutte arbeidspotentieel is het grootst onder migranten van 45 jaar en ouder en binnen die leeftijdsgroep nog het meest bij vrouwen. De verkenning gaat ook nader in op de samenstelling van het ‘onbenut talent’ naar herkomstland. De volgende grafiek wil ik de lezer niet onthouden.

Deze grafiek roept herinneringen aan de uitspraken van voormalig bestuurder Hans de Boer, die in 2015 namens VNO-NCW verkondigde dat er geen sprake was van een vluchtelingencrisis, maar dat de vluchtelingen juist een oplossing waren voor onvervulbare vacatures. Maar tien jaar later is een groot deel van het Syrische talent nog steeds onbenut, vooral bij de vrouwen.

Gewichtig doen met regressieanalyses

Verderop in de verkenning in de paragraaf over sociaal-culturele factoren gaat de Adviesraad hier nader op in en komt tot de volgende conclusie: ‘Vrouwen die voorstander zijn van een gelijke rolverdeling tussen mannen en vrouwen, hebben beduidend vaker betaald werk dan vrouwen die voor een ongelijke rolverdeling zijn.’ Dit wordt vervolgens met een regressieanalyse onderbouwd, maar het was interessanter geweest om gewoon te vermelden hoeveel procent van de vrouwen uit landen als Syrië, Somalië of Ethiopië

voorstander is van een gelijke rolverdeling.

Dat geldt trouwens voor het hele hoofdstuk over de samenhang tussen het onbenutte arbeidspotentieel van groepen migranten en kenmerken van die migranten. Het staat wel gewichtig om allerlei regressieanalyses te presenteren, maar voor werkgevers is het veel belangrijker om te weten hoeveel van die migranten over een goede opleiding en kennis van de Nederlandse taal beschikken.

Migratiemagneet Nederland

Voor mensen, die het boek Migratiemagneet Nederland van Jan van de Beek kennen komt het niet als een verrassing dat juist migranten uit landen met een grote culturele afstand tot Nederland ook een grote afstand tot de arbeidsmarkt hebben. Wat de gevolgen van die grote culturele afstand kunnen zijn bleek uit een onlangs verschenen rapport van het WODC over huwelijksdwang, achterlating en vrouwelijke genitale verminking. De onderzoekers concluderen dat de Nederlandse aanpak tekortschiet. Wat mij verbaast is dat mensen erkend worden als vluchteling en dan gewoon naar dat onveilige land op vakantie kunnen gaan om hun dochter tot een huwelijk te dwingen, achter te laten of te laten verminken.  

Ook wordt in de verkenning een hoofdstuk gewijd aan migratiemotieven. Het zijn asiel- en gezinsmigranten (van buiten de EU), die de grootste afstand tot de arbeidsmarkt hebben. In termen van de Asielraad: ‘Vrijwel de helft van het totale onbenutte potentieel bestaat uit asielmigranten en Oekraïense ontheemden en hun gezinsleden.’

Het CBS onderzoekt periodiek hoe lang het duurt voordat asielzoekers werk vinden. Na negen jaar heeft slechts 38% van de statushouders werk als belangrijkste inkomstenbron. Bij vrouwelijke statushouders ligt dat percentage nog lager.

Vervolgonderzoek door deze raad is niet zinvol

Dus als we de belangrijkste bevindingen nog even samenvatten: het zijn vooral laagopgeleide asielzoekers uit landen met een grote culturele afstand tot Nederland en oudere migranten die een lagere arbeidsparticipatie hebben dan Nederlanders zonder migratieachtergrond. Het grootste verschil is bij vrouwen die ‘geen voorstander zijn van een gelijke rolverdeling tussen mannen en vrouwen’. Als we dit verhullend taalgebruik van de Adviesraad in gewoon Nederlands vertalen: deze vrouwen willen of mogen dus helemaal niet werken.

Waarom de Adviesraad dan juist deze groep ziet als talenten die de personeelstekorten kunnen oplossen blijft een raadsel. Misschien dat het te maken heeft met de eenzijdige samenstelling van de raad.

Aan het eind van de verkenning pleit de Adviesraad voor een vervolgonderzoek naar de oorzaken van verschillen in onbenut arbeidspotentieel tussen groepen migranten. Ik betwijfel ten zeerste of een vervolgonderzoek door deze raad wel zinvol is.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Adviesraad Migratie verhult dat het werken van migranten wordt belemmerd door lage opleiding en grote culturele afstand verscheen eerst op Wynia's Week.

Ondernemers willen meer werknemers. Twee derde van de bedrijven kampt naar eigen zeggen met een tekort aan personeel. Kleine bedrijven beperken hun productie. Dat remt economische groei. Van de grote bedrijven, en die zijn belangrijk voor export én groei, heeft zelfs 72 procent last van het tekort aan arbeid, meldde statistiekbureau CBS afgelopen week.

Wat wil defensieminister Ruben Brekelmans (VVD)? Meer militairen. En minister Fleur Agema van gezondheidszorg (PVV)? Meer handen aan het bed.

Maar helaas, de verlangde werknemers zijn er niet. Of zijn ze er wel, maar weten ze de weg naar de arbeidsmarkt niet te vinden? Of willen ze de weg misschien niet vinden? En werkgevers zijn kennelijk ook niet in staat om hén te vinden.

Migratiemagneet

Nederland kampt met hardnekkige tekorten op de arbeidsmarkt. En dat al geruime tijd. Het werk is er, dus halen werkgevers hun werknemers wel van elders. Nederland migratiemagneet. Daar kom ik straks nog op terug.

De arbeidstekorten en de lage werkloosheid (3,8 procent van de beroepsbevolking) suggereren dat Nederland op volle capaciteit produceert. Was het maar waar. Nederland kent namelijk naast de mensen die tegen hun zin werkloos zijn ook een aanzienlijk onbenut potentieel van arbeidskrachten. Verspild talent, verspilde ervaring.

Het onbenutte potentieel heeft verschillende gezichten. Er is een min of meer permanente groep mensen die niet aan de bak komt, om wat voor reden dan ook. Je hebt de parttimers die meer uren willen maken.

Verder blijft de positieve en negatieve leeftijdsdiscriminatie bestaan. In bedrijfstakken zoals supermarkten en horeca zijn werkgevers dol op jonge, goedkope arbeidskrachten. Maar het potentieel op oudere leeftijd, zeg werklozen vanaf 55 jaar, negeren werkgevers liever. Ook doorwerken na de AOW-gerechtigde leeftijd wordt bemoeilijkt.

Semiwerklozen

Hoe groot is het potentieel? Dat gaat, op basis van de meest recente cijfers van het CBS, om ruim 280.000 mensen. Zij zijn wel beschikbaar voor werk maar hebben recent niet gezocht naar een baan. Of ze zochten wel, maar zijn even niet beschikbaar. Het CBS noemt hen semiwerklozen.

Verder werken meer dan een half miljoen mensen ónder hun potentieel. Ze willen meer uren maken, maar krijgen die niet. Samen gaat het om 800.000 mensen, dat is bijna 8 procent van de werkzame beroepsbevolking. Tel de tijdelijke werklozen erbij op en hebt 1,2 miljoen mensen.

De arbeidstekorten mogen hardnekkig zijn, maar de urgentie van oplossingen wordt weinig gevoeld in politiek Den Haag. Daarmee doet het kabinet Nederland tekort. Een delegatie van het IMF, het Internationaal Monetair Fonds, die de kracht en zwakte van de Nederlandse economie onderzocht, wees afgelopen maand niet voor niets op de noodzaak van actie. ‘Gegeven de vergrijzing en de tekorten op de arbeidsmarkt is het van cruciaal belang dat het potentieel van werkenden in alle generaties en ook in kleine bedrijven wordt benut.’

Vreemde ogen dwingen, hoop je dan maar…

Urgentie is dwingend omdat er vervelende ontwikkelingen op de arbeidsmarkt gaande zijn. Om te beginnen loopt de werkloosheid langzaam op, een gegeven dat onwerkelijk afsteekt tegen de personeelstekorten van klagende werkgevers.

Ook het aantal mensen in de bijstand groeit, nog niet hard, maar toch. De grootste groei zit bij jongeren (tot 27 jaar). Precies wat je niet wilt. Jong in de bijstand? Oud nog steeds in de bijstand. Over de oorzaak van de groei las ik nog niks, maar uit te sluiten is niet dat de toegenomen asielmigratie hier een rol speelt.

De voordelen van een groter binnenlands arbeidslegioen zijn evident. Voor de mensen zelf: werk geeft structuur, inkomen, sociale contacten en een rol in de samenleving.

Denk aan de verzorgingsstaat

De economische voordelen zijn ook niet te versmaden. Een grotere actieve beroepsbevolking stimuleert de economische groei, levert extra overheidsinkomsten op (loonbelasting, btw), terwijl de kosten (sociale uitkeringen) dalen. Kortom: een breder draagvlak voor de verzorgingsstaat.

Het CPB, het Centraal Planbureau, onderstreepte dat perspectief een paar maanden geleden. Het CPB verhoogde zijn raming voor economische groei op de middellange termijn vanwege een verwachte hogere participatie van jongeren en ouderen rond de pensioenleeftijd.

Er bestaat geen toverstaf om het arbeidspotentieel te ontsluiten. Maar rapporten en praktijkvoorbeelden genoeg. Stop de automatische ontbinding van arbeidscontracten op de AOW-leeftijd. Geef grote en kleine bedrijven een grotere rol in praktisch onderwijs. Plus de bijbehorende stageplekken. Betaal hogere lonen.

Herzie het belastingen- en toeslagenstelsel dat mensen afhankelijk maakt van een uitkering. Zet effectiever in op scholing: regelmatiger bijleren moet werknemers en zelfstandigen helpen om vaardigheden en kennis te vergroten. Dat komt ook van pas om de daling van de arbeidsproductiviteit om te buigen. Maar noem het geen ‘levenslang leren’… Want na hun schooltijd houden veel mensen niet meer van het woord leren.

Meer arbeidsmigranten

Zolang er niks verbetert, moeten bedrijven woekeren met de schaarste van arbeid. Ze kiezen de conventionele oplossingen, zo blijkt uit de CBS-cijfers. In volgorde van toepassing: betere arbeidsvoorwaarden, beperking van de productie en meer inzet op automatisering. Als vierde: arbeidsmigranten werven. Welke sectoren gaan aan kop? Sectoren die al koploper zijn: zakelijke dienstverlening (zoals uitzendbureaus), industrie en landbouw.

Dat staat haaks op het kabinetsbeleid. ‘Een selectiever en gerichter arbeidsmigratiebeleid is nodig’, zegt het regeerakkoord. Dat begint met het benutten van het onbenutte arbeidspotentieel.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Hoezo personeelstekorten? Er staan nog 1,2 miljoen mensen langs de kant verscheen eerst op Wynia's Week.