‘Banken weten alles van u, maar als klant weet je niets van de bank. Bankklanten hebben er belang bij dat een conflict snel wordt opgelost, maar banken hebben niet alleen een informatievoorsprong, maar ook alle tijd. En als je het toch wint van de bank, is er alle kans dat je toch verlies lijdt, omdat niet alle proceskosten worden vergoed.’

De eigen klant dwarsgezet

Bos vertelt over een slepende zaak met een Pakistaans-Nederlandse zakenvrouw die er maar niet in slaagt een zakenrekening te openen bij haar eigen bank, ABN Amro. Zonder dat duidelijk wordt waarom, traineert haar bank het openen van die rekening.

Het heeft er alle schijn van dat het tegenwerken van deze eigen klant een prestigekwestie is voor ABN Amro, nog steeds een staatbank nota bene. ‘En dan verwijten de advocaten die door de bank zijn ingeschakeld mijn cliënt nota bene dat zij de reputatie van de bank schaadt.’ Je zou er moedeloos van worden, ware het niet dat Bos en zijn cliënte niet opgeven. Bos heeft na jaren van traineren zijn hoop nu gevestigd op een van de bazen van de bank. ‘Ik hoop dat iemand daar wakker wordt.’

Banken zijn door het sluiten van filialen vrijwel onbereikbaar geworden voor hun klanten, correspondentie wordt anonieme bankmedewerkers afgehandeld. Alles moet digitaal, terwijl een groot deel van de Nederlanders daar niet handig mee is. Ondertussen is een leven zonder bankrekening nauwelijks mogelijk, maar banken ontzeggen burgers zo’n rekening zonder dat ze zich daarover verantwoorden.

Tijdens de bankencrisis (2008-2011) werden bijna alle Nederlandse banken gered door de Nederlandse overheid, onder het mom dat ze een nutsfunctie hebben en ze een zorgplicht hebben jegens hun klanten. Maar Hendrik Jan Bos heeft niet de ervaring dat die mooie woorden diep worden gevoeld door de banken. ‘Die zorgplicht klinkt mooi, maar die leeft niet erg bij de banken is mijn ervaring. En die nutsfunctie? Ze zeggen het wel, maar het is vooral een rituele aangelegenheid.’

Inmiddels doet zo’n 15 procent van het Nederlandse bankenpersoneel niets anders dan het controleren van de eigen klanten. Daar zijn ze toe overgegaan nadat ze grote boetes kregen vanwege te weinig controles door banken op witwassen. Inmiddels vindt zelfs de overheid die op die controles heeft aangedrongen dat het eindeloos controleren van bankklanten is doorgeslagen, maar dat heeft tot dusver niet tot noemenswaardige verbeteringen geleid. Bos: ‘De echte boeven worden door dat gecontroleer niet gepakt, maar de prijs wordt betaald door de nette burgers en bedrijven.’

Economie lijdt onder de banken

Bos heeft de stellige indruk dat het Nederlandse ondernemersklimaat lijdt onder de rem die de bankencultuur legt op de Nederlandse economie. Ondernemers klagen al over de regels en de kosten van klimaatbeleid en stikstofbeleid, maar daar zou je de rem van de banken op de economie aan kunnen toevoegen. Bos: ‘Als ik jonger was en ik zou een onderneming beginnen zou ik uit Nederland vertrekken.’

Er zijn eigenlijk maar drie grote banken in Nederland: ING, Rabo en ABN Amro. In feite spelen ze elkaar de bal toe, zoals ook blijkt uit het feit dat de spaarrentes en de hypotheekrentes altijd volledig samen op en neer bewegen. Het illustreert dat de banken ongestraft kartelafspraken blijken te maken, die altijd in het nadeel van de klanten zijn: te lage spaarrentes, te hoge hypotheekrentes. Hendrik Jan Bos: ‘Ik ben geen socialist. Ik ben ook geen bankenbasher. Maar ze hebben teveel macht. En niemand geeft vrijwillig de macht op.’

Wynia’s Week is er 156 keer per jaar, met iedere week ook een nieuwe video annex podcast. Onze opzet is uniek: iedereen mag alles gratis lezen, kijken en beluisteren. De betalende supporters maken dat mogelijk. Doet u al mee? Hartelijk dank!

Het bericht ‘Ons rechtssysteem bevoordeelt de banken en benadeelt burgers en bedrijven’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Kritiek alom. Trump snapt niet hoe de invoertarieven werkten. Amerikaanse consumenten, zijn kiezers, zouden het kind van de rekening zijn.

Maar ook: Europese en andere internationale beleggers zouden vanwege alle onzekerheid en de verslechterde vooruitzichten hun geldstromen verleggen. Weg uit de VS, Europe First! De koersval op de Amerikaanse aandelenmarkt en de dalende dollarkoers na Liberation Day bliezen wind in de zeilen van de critici.

Duizelingwekkend

Lang heeft de euforie niet geduurd, zoals dat wel vaker gaat met alarmberichten die Europa moeten aanzetten tot actie. Waar gaat het inmiddels over in de economie en de beleggerswereld? Over de duizelingwekkende investeringen van Amerikaanse technologiebedrijven in kunstmatige intelligentie (AI) en datacentra. Over de vraag of hier sprake is van een zeepbel die op knappen staat.

Amerikaanse beurzen pakten dit jaar de winst, aangejaagd door deze technologiehausse. Het is een handjevol bedrijven dat de toon zet, bedrijven die soms financieel met elkaar zijn verweven, met alle gevaren van dien. Maar het zijn wel Amerikaanse bedrijven, niet Europese.

Nog een verassing na Liberation Day: de Amerikaanse economische groei ligt in het derde kwartaal 2,3 procent hoger dan in het vergelijkbare kwartaal van 2024. De Europese groei blijft steken op maximaal 1,5 procent.

In één opzicht hebben Trumps critici zeker gelijk gekregen. De inflatie is als gevolg van de invoerheffingen en graaigedrag van bedrijven die ruimte zien voor prijsverhogingen een hardnekkig probleem aan het worden. De betaalbaarheid van wonen en boodschappen, affordability, is een politiek thema.

Vlees, vis en bananen

In zijn dagelijkse podcast memoreerde hoofdeconoom Paul Donovan van vermogensbeheerder UBS Global Wealth Management, anderhalve week geleden de inflatie van dagelijkse boodschappen. De prijzen van vlees en vis staan op recordhoogte. Bananen, het meest geïmporteerde fruit in de VS, daalden wel in prijs op de groothandelsmarkt, maar niet in de winkel. Elektriciteit is eveneens duurder dan ooit, een prijsstijging die mensen met een slimme meter eerder opvalt omdat ze hun gebruik dagelijks kunnen volgen. Inflatie ondermijnt de stabiliteit van de samenleving en dus ook de stabiliteit van de zittende regering.

Ondertussen produceert Europa papier. En papier is geduldig. Vorig jaar schreven Mario Draghi (ex-president Europese Centrale Bank) en Enrico Letta (ex-premier Italië) bejubelde adviezen om de Europese concurrentiekracht te ontketenen. Maar actie? Nee.

Nederland kreeg deze maand zijn eigen blauwdruk voor toekomstige welvaart van oud-topman Peter Wennink van chipmachinefabrikant ASML.

Een van de obstakels waar de adviseurs op wijzen is het tekort aan risicodragend kapitaal voor veelbelovende en snel groeiende bedrijven. Dat is niet vandaag of gisteren ontstaan. Dat doet de VS al decennia beter.

Silicon Valley is niet alleen de bakermat van de chipsindustrie, digitale consumentenelektronica, van Apple tot Tesla, en van AI, maar ook van de financiële infrastructuur waarin beleggers met kennis en kapitaal nieuwe bedrijven financieren. Toen het prille Nederlandse techbedrijf ASMI kapitaal nodig had en naar de beurs ging, koos oprichter Arthur del Prado niet voor het Amsterdamse Beursplein, maar voor de Amerikaanse Nasdaq-beurs, een hightech mekka. Dat was in 1981.

Het is fictie om te denken dat Europa het tekort aan risicokapitaal en risicobereidheid van ondernemers en financiers per rapport en decreet kan regelen. Toch is dat wat Brussel graag wil en wat sommige Nederlandse politieke partijen steunen. De Europese Commissie heeft namelijk een oplossing gevonden voor het tekort aan risicodragend kapitaal. Dat bent u.

Sparen is dom

Europeanen hebben meer dan 10.000 miljard euro op spaarrekeningen bij banken gestald, heeft de Europese Commissie vastgesteld. Dat is niet verstandig. Op deze bankdeposito’s krijgen u en ik ‘een laag rendement, terwijl dat geld ook geïnvesteerd kan worden op de kapitaalmarkt met een potentieel hoger rendement. Spaartegoeden worden daardoor niet doeltreffend gebruikt om bedrijfsinvesteringen en de reële economie in ruimere zin te ondersteunen’.

Is het echt zo simpel?

Op de middelbare school leerde ik bij economie dat banken het geld van spaarders als kredieten doorgeven aan bedrijven en particulieren voor investeringen respectievelijk woningfinanciering. Maar kennelijk werken de banken en de economie niet meer op deze manier. Mijn oplossing zou zijn: meer onderlinge concurrentie en kleinere banken die hun klanten wél willen financieren.

Overheden platzak

Nog een vraag: is er een tekort aan risicokapitaal of een tekort aan rendabele projecten? Batterijenmaker Northvolt, het Europese technoparadepaardje, is dit jaar in faillissement geëindigd. Nederland kent ook zijn startende en groeiende bedrijven die wél kapitaal en publiciteit trekken, maar toch teleurstellen. Zonnedakenauto Lightyear. Elektrische bussenbouwer Ebusco. Dat zijn geen aanbevelingen voor spaarders die belegger willen worden.

De belangrijkste vraag is natuurlijk: waaróm moeten spaarders beleggers worden? Omdat de overheden van verschillende grote landen (Frankrijk, Italië, Spanje) zo diep in de schulden zitten of nog zoveel willen lenen (Duitsland) dat ze zelf te weinig ruimte voor extra investeringen hebben. Daarom moet de spaarder het maar doen. Daarmee maskeren Europese politici hun onvermogen om prudent begrotingsbeleid te voeren. Een onderwerp dat zich helaas ook in 2026 zal opdringen.  

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook straks in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Donateurs kunnen ook reageren op recente artikelen, video’s en podcasts en ter publicatie in Wynia’s Week aanbieden. Stuur uw reacties aan reacties@wyniasweek.nl Vergeet niet uw naam en woonplaats te vermelden (en, alleen voor de redactie: telefoonnummer en adres). Niet korter dan 50 woorden, niet langer dan 150 woorden. Welkom! 

Het bericht U moet uw spaargeld gaan beleggen, verkondigt Europa. Want zelf zijn onze overheden platzak: te veel schulden gemaakt verscheen eerst op Wynia's Week.

Het kan geen kwaad om niet te zwaar in de schuld te zitten en over financiële buffers te beschikken. Daarom is succesvol gepoogd de hoogte van hypotheekschulden te beperken en wordt, bijvoorbeeld, de opbouw van pensioen juist fiscaal gefaciliteerd. Je kunt dat zien als een inmenging in de persoonlijke vrijheid, maar er valt veel voor te zeggen om mensen soms tegen zichzelf in bescherming te nemen door paternalistische maatregelen. 

Partiële analyses 

Wie naar politici luistert, krijgt al snel de indruk dat we het met die financiële weerbaarheid ook weer niet moeten overdrijven. Enig vermogen is goed, maar het wordt kennelijk al snel te veel. Tenminste, dat is de conclusie die je kunt trekken als je ziet hoe over het belasten van vermogen wordt gesproken. Zelfs De Nederlandsche Bank pleit soms voor hogere belastingen op vermogen met als argument dat in veel andere landen vermogen zwaarder wordt belast dan bij ons. Ik verbaas me over zulke partiële analyses.  

Misschien klopt de constatering wel, maar waar blijven dan de analyses over belastingen die bij ons hoger zijn dan elders, zoals de energiebelastingen? Of streven we ernaar wat betreft alle soorten belastingen in de mondiale top-3 te staan? En hoe zit het met de invloed die van vermogensbelastingen uitgaat op het opbouwen van financiële weerbaarheid? 

Heb je als zelfstandige een pensioenvermogen opgebouwd door te investeren in huurwoningen? Regelgeving heeft daarvan inmiddels in veel situaties een verlieslatende propositie gemaakt. Heb je vermogen in je eigen woning, dan gaan er stemmen op om die kapitaalwinst te belasten, misschien zelfs de ongerealiseerde (papieren) kapitaalwinst. Waar iemand met een bescheiden inkomen dat uit moet betalen is onduidelijk. Bovendien gaat het voorbij aan het feit dat iemand met een eigen woning weliswaar een vermogenstitel heeft (die woning) die in waarde is gestegen, maar daar tegenover staat dat we allemaal ergens moeten wonen. In economenjargon kun je stellen dat we allemaal een ‘off balance sheet liability’ hebben – we moeten ergens wonen – waarvan de waarde – of beter gezegd: de last – door de hogere huizenprijzen ook is gestegen. 

Heb je een redelijk pensioen opgebouwd? Dan kun je misschien wel met minder AOW toe. Op het eerste gezicht valt daar misschien wel wat voor te zeggen, maar wat doet het met de prikkel voor mensen om zelf pensioen op te bouwen? En trouwens, de hervorming van het pensioenstelsel draagt ook al bij aan de onzekerheid die vooral voor ouderen bedreigend is omdat zij in risico-arme beleggingsportefeuilles worden gedwongen en niet of nauwelijks mogelijkheden hebben om eventuele (koopkracht)schade te repareren. 

Rendement wegbelast 

Of neem de persoon die naast een eventueel pensioen nog wat gespaard heeft en dat risicoloos wil beleggen, bijvoorbeeld in Nederlandse staatsleningen. Het effectieve rendement op een tweejarige staatslening bedraagt momenteel circa 2 procent, op een tienjarige lening zo’n 2,9 procent. Door de combinatie van het fictieve rendement en het belastingpercentage wordt er in 2025 ruim 2 procent op dat belegde vermogen geheven, voor zover het de heffingsvrije voet te boven gaat. Daarmee wordt het rendement na belasting van een tweejarige staatslening tot onder nul gereduceerd en dan hebben we het nog niet over de inflatie die de waarde van het vermogen aantast. Als je kunt laten zien dat je feitelijke rendement lager is dan de door de Belastingdienst veronderstelde, word je feitelijke rendement belast, maar waarom moet je die moeite doen?  

De spaartegoeden van huishoudens bij banken waren volgens de statistieken van De Nederlandsche Bank eind juni bijna 8 procent hoger dan een jaar eerder. Dat is best opmerkelijk. Het is de sterkste groei in meer dan vijftien jaar. Wat verklaart de forse stijging van het spaargeld? Dat is natuurlijk gissen. Spaargeld wordt minder zwaar belast dan belegd vermogen. Zo krijgen huishoudens, bedoeld of onbedoeld, een prikkel om hun vermogen risicoloos aan te houden. Is dat voor die huishoudens, los van de fiscale consequentie, de beste optie? En is het ook maatschappelijk nuttig? Soms wordt er ook gewezen op de gespannen geopolitieke situatie en de daarmee gepaard gaande toename van onzekerheid als verklaring voor de snelle groei van het spaargeld. 

De economische theorie geeft nog een andere mogelijke verklaring voor dit spaargedrag: de ‘Ricardiaanse equivalentie’. Deze theorie gaat terug tot de Britse econoom David Ricardo die er in 1820 over schreef. Onder economen is het overigens een controversiële theorie en Ricardo was er zelf niet geheel van overtuigd. De gedachte is als volgt. Wanneer een overheid de belastingen verlaagt met als doel de mensen meer te laten besteden, dan zal dat doel niet bereikt worden als de overheid die belastingverlaging financiert door zelf meer te lenen. In die situatie begrijpen mensen dat zij zelf uiteindelijk de verplichtingen moeten dragen die voortvloeien uit de stijging van de overheidsschuld. Ze zullen de belastingverlaging daardoor als tijdelijk zien en het geld sparen in plaats van uitgeven. Iets ruimer geïnterpreteerd kun je misschien stellen dat de sterke groei van de spaartegoeden gedreven wordt door een toenemend wantrouwen jegens het financiële overheidsbeleid. 

Spaarders wapenen zich 

Wie het nieuws volgt weet dat we ons op het gebied van de overheidsfinanciën met grote uitdagingen geconfronteerd weten. We willen aanzienlijk meer uitgeven aan defensie terwijl de kosten van de vergrijzing, waaronder die voor de zorg, oplopen. En dan hebben we het nog niet over de ambities op het gebied van stikstof en klimaat. Ook lijken veel politici wat minder strikt in de leer te worden wat betreft de hoogte van de overheidsschuld. Wellicht zijn de gestegen spaarsaldi een signaal dat mensen zich zorgen maken over wat dat allemaal voor hen gaat betekenen. Ik vrees dat weinig politici in aanloop naar de verkiezingen dat signaal serieus zullen nemen. 

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Waarom zijn Nederlanders meer gaan sparen? Ze wapenen zich tegen wispelturige politici verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar hé, kijk je op de beurs, dan zijn deze geweldige tech-bedrijven dit jaar een waardeloze belegging. Alphabet (Google) minus 18 procent. Apple: min 13 procent.  Meta (Facebook): min 1,5 procent. Nvidia: min 18 procent. Tesla: min 35 procent.

Weet u wat wél een topbelegging was de eerste maanden?

Ongemerkte omslag

Bankaandelen. En zeker ABN Amro, de bank waar u en ik als burgers indirect aandeelhouders van zijn. De koers van de aandelen is dit jaar met 32 procent gestegen. Kassa voor ons. Kassa voor minister van Financiën Eelco Heinen (VVD). Hij beheert ‘ons’ ABN Amro-aandelenpakket van ongeveer 300 miljoen aandelen dat inmiddels een waarde heeft van bijna 6 miljard euro.

De koersexplosie van ABN Amro onderstreept een bijna ongemerkte omslag op de financiële markten. Het zijn opeens gouden tijden voor banken. Als klant merkt u er niks van. Want de spaarrente blijft laag, de banktarieven zullen gewoon doorgaan met stijgen en woninghypotheekleningen worden duurder. Wie profiteert dan wel van het el dorado? Beleggers in bankaandelen. Minister Heinen zit namens ons op een groeiende berg duiten. Over de manier waarop hij deze aandelen beheert ben ik niet te spreken. Daarover later in deze column.

Eerst de vraag: waarom staan beleggers juichend op de banken? Het korte antwoord is: de rente. Het langere antwoord is dat banken, zeker Europese banken, primair hun geld verdienen door spaargeld en deposito’s van u te ‘kopen’ en dat geld weer door te ‘verkopen’ aan bedrijven (leningen) en particulieren (woninghypotheken).

Als de rente op spaargeld laag is, kunnen banken goedkoop geld inkopen. En als de rente die zij rekenen op kredieten en woninghypotheken stijgt, kunnen zij dat geld weer duur verkopen. Van dat verschil leven ze. En juist dat verschil is opeens veel groter geworden de laatste weken. Ze staan erbij, ze kijken ernaar en het geld verdient zichzelf.

Buitenkansje

Dat onverwachte buitenkansje is het resultaat van twee trends. De eerste is de dalende inflatie in Europa, maar overigens niet in Nederland. Voor de Europese Centrale Bank is de dalende Europese inflatie aanleiding om de rente te verlagen. Deze rente is de basis voor de rente die banken op spaargeld betalen. Dat is hun dalende ‘inkoopprijs’.

Maar de afgelopen weken is er ook iets totaal onverwachts gebeurt. De nieuwe Duitse regering onder leiding van Friedrich Merz (CDU) heeft gebroken met de grondwettelijk vastgelegde Duitse zuinigheid. Duitsland gaat, in het kielzog van de nieuwe Europese consensus, tientallen miljarden euro extra lenen op de kapitaalmarkt voor hogere defensie-uitgaven. Heel Europa gaat dat doen.

Schaarbeweging

Als reactie daarop zijn de rentetarieven die Europese landen moeten betalen op nieuwe staatsleningen drastisch opgelopen. Dat is, tussen twee haakjes, ook een reden dat de landen met hoge staatsschulden nu sputteren. De rente op hun nieuwe staatschuld wordt alleen maar hoger, ze komen nog meer in de knel, vandaar dat zij het geld deels als een gift willen incasseren die zij niet hoeven terug te betalen.

De eerder genoemde rente op staatsleningen bepaalt in Nederland de rente op kredieten aan het midden- en kleinbedrijf en de woninghypotheken. Dus verhogen de banken hun ‘verkoopprijs’. Als gevolg van deze schaarbeweging van de rentestanden zijn de aandelen van ABN Amro weer in trek. Maar profiteert de belastingbetaler daar wel voldoende van?  

Nee.

Minister Heinen en zijn voorganger Sigrid Kaag (D66) hebben enkele jaren geleden besloten dat zij voortdurende kleine hoeveelheden van de ABN Amro op de beurs willen verkopen. Hun argument: de overheid is geen belegger. Dat is zo.

Maar de overheid heeft ABN Amro in 2008 ook niet gekocht als belegger. Het was een noodsprong. Het toenmalige kabinet Balkenende-Bos (CDA/PvdA) en president Nout Wellink van De Nederlandsche Bank vreesden een desastreuse implosie van het Nederlandse geldstelsel als ABN Amro en diens toenmalige eigenaar Fortis op de fles zouden gaan. Vandaar de nationalisatie. Inmiddels is duidelijk dat de overheid, wij als burgers, onze inleg niet terugkrijgen. We spelen quitte bij een koers van 31,49 euro.  

Hoe hoger de koers waarop de minister van Financiën de aandelen verkoopt, hoe kleiner het verlies.

Dom, dom

Daarom was het ronduit dom om de aandelen de afgelopen jaren stukje bij beetje te verkopen. Heinen moet als een goed huisvader dit waardevolle bezit beheren en te gelde maken. ‘Zijn’ grote pakket aandelen had, en heeft ten dele nog steeds, een meerwaarde. Elke buitenlandse bank die ABN Amro wil kopen, betaalt een premie bovenop de beurskoers om het overheidspakket in handen te krijgen. En die partij meldt zich vanzelf. De kortetermijnvisie van Financiën om vorig jaar aandelen te verkopen tegen gemiddeld 15 euro (koers nu: 19,69 euro), heeft de belastingbetaler honderden miljoenen gekost. Misschien wel meer.

Nu de gouden tijden voor banken aanbreken, moet Heinen rustig achterover leunen. Als rechtgeaarde liberaal moet hij de markt zijn heilzame werk laten doen. De markt voor overnames. ABN Amro is opnieuw de prooi.

Menno Tamminga is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad.  

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Psst, Eelco Heinen, mijn gouden tip: stop dat mondjesmaat verkopen van onze ABN Amro-aandelen. Dat kost kapitalen. verscheen eerst op Wynia's Week.

Het gaat om economische delicten uit de periode van 2018 tot en met 2023. Straffen volgens de Wet Economische Delicten (WED) liggen meestal hoger dan wanneer het gewone strafrecht van toepassing is. Het zegt iets over onze rechtstaat dat delicten rond have en goed zwaarder worden bestraft dan geweld, maar daar wil ik het nu niet over hebben.

Economische delicten kunnen voortvloeien uit overtreding van een heel groot aantal wetten en de bewijslast van opzet ligt een stuk lager dan bij andere delicten. Daar moet sprake zijn van ‘boze’ opzet, maar bij economische delicten is ‘kleurloze’ opzet al voldoend. U kunt onbewust van het feit dat u een wet overtreedt opzettelijk een economisch delict begaan.

Regels en handhaving

Wie dat doet, kan bestuursrechtelijk te maken krijgen met toezichthouders als DNB, de Autoriteit Financiële Markten (AFM), de Kansspelautoriteit of de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA). Strafrechtelijk kan de overtreder in het vizier komen van het Openbaar Ministerie, de Fiscale Inlichtingen en Opsporingsdienst (FIOD), alweer de NVWA, de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) of de Arbeidsinspectie. En dan ben ik er vast nog een paar vergeten. Toch hoor ik nooit dat het aantal economische delicten daalt.

Als een bank economische delicten begaat, kijken we natuurlijk naar de directie. De Volksbank heeft in de relevante periode in de directie (later omgedoopt tot executive committee) met een groot verloop te maken gehad. Maar liefst veertien personen maakten in die periode deel uit van de top, zeven mannen en zeven vrouwen. Met de diversiteit zit het duidelijk wel snor bij de Volksbank. Sterker nog: geen bank was in de periode dat de economische delicten werden begaan zo ‘vrouwelijk’ als de Volksbank.

Dat geldt ook voor het interne toezicht. In de betreffende periode kende de Volksbank acht commissarissen, vier vrouwen en vier mannen. Het zal toch niet zo zijn dat diversiteit bij de benoemingen zwaarder woog dan integriteit en deskundigheid, hoor ik de kniesoor denken.

Binnen de directie is meer veranderd dan binnen de raad van commissarissen. De twee zittende directeuren die het langst in functie zijn, zitten er sinds medio 2022. Van de vijf zittende commissarissen zijn er twee de hele periode sinds 2018 in functie gebleven. Officieel is nooit iemand ontslagen of weggestuurd. De Staat der Nederlanden blijkt lankmoedig, zoals we onlangs ook zagen bij de roof van Roemeense kunstschatten in Drenthe. De directeur van het Roemeens Nationaal Historisch Museum werd meteen ontslagen. De directeur van het Drents Museum niet.

Wat is er nou eigenlijk gebeurd? In de jaarverslagen van de Volksbank die in de periode van de overtredingen uitgroeiden van meer dan 200 naar meer dan 300 pagina’s heb ik daar niets over kunnen vinden. Maar DNB legt in een persbericht omstandig uit waarom ze de boetes heeft opgelegd.

De reden voor de boete opgelegd op verzoek van ECB is dat Volksbank ‘gedurende een zeer lange periode’ is tekortgeschoten in de beheersing van relevante risico’s, waaronder krediet- en tegenpartijrisico’s, kapitaalrisico’s en operationele risico’s. Hiermee heeft zij een beheerste uitoefening van het bankbedrijf niet gewaarborgd.

‘Trots en voldoening’

Dat is me nogal wat. Mij valt dan op dat de ‘chief risk officer’ binnen de directie van 2016 tot 9 april 2024 die functie vervulde. Op de website van de Volksbank werd hem bij zijn afscheid gevraagd hoe hij op die periode terug keek. Dit was zijn antwoord:

‘Met een onwaarschijnlijke trots en voldoening, dat meen ik oprecht. Nu ik er steeds meer over nadenk, besef ik wat voor geweldige dingen ik heb mogen doen. De Volksbank is een organisatie naar mijn hart, nog meer dan naar mijn hoofd. Ik ben trots op de mensen, het geleverde werk, het verschil dat gemaakt is. En ik ben dankbaar voor de Chief Risk Officer die ik heb mogen zijn. Bij binnenkomst werd mij gevraagd om een atypische CRO te zijn. Iemand die niet alleen denkt in gevaren en wat er niet mag of kan, maar iemand die juist ook kansen ziet. Die denkt in mogelijkheden. Dat heeft er bijvoorbeeld voor gezorgd dat ik ook vaandeldrager voor maatschappelijke impact heb mogen zijn. Want het is niet gebruikelijk dat een CRO zich bezighoudt met leefbaarheid, woontoegankelijkheid, duurzaamheid, het herdefiniëren van de maatschappelijke identiteit, noem maar op. In die rol heb ik veel van mijn persoonlijke passie kunnen stoppen.’

Tja, denk ik dan. Heeft de Europese Centrale Bank, de toezichthouder, gefaald gedurende die ‘zeer lange’ periode? En de accountant? En de ministers van Financiën tussen 2018 en 2023 (Wopke Hoekstra en Sigrid Kaag), namens ons allen eigenaar van de Volksbank? Daar laat DNB zich niet over uit. Opnieuw tja. De minister van Financiën moet binnenkort de opvolger van Klaas Knot aanwijzen.

Over haar eigen boete is DNB duidelijker. Die betreft overtreding van de Wet ter voorkoming van witwassen en terrorismefinanciering (Wwft), die banken aanwijst als de poortwachters die ervoor moeten zorgen dat boeven niet het financiële systeem binnen dringen:

‘DNB heeft in de periode van 2013 tot en met 2022 meerdere onderzoeken gedaan naar de naleving van de Wwft door de Volksbank. Tijdens deze onderzoeken heeft DNB diverse overtredingen van de Wwft vastgesteld, die bij herhaling ernstig en verwijtbaar bleken te zijn. DNB heeft daarom meermaals handhavend opgetreden. Dit heeft echter niet geleid tot het duurzaam naleven van de Wwft door de Volksbank.’

Blijkbaar zijn er in deze periode mensen in dienst van de staatsbank geweest, die niet luisterden toen DNB ‘meermaals’ handhavend optrad. Blijkbaar heeft de directie nooit gemerkt dat DNB handhavend optrad en blijkbaar heeft DNB die ‘ernstige en verwijtbare’ zaken niet aan de directie of aan de commissarissen verteld. Ook heeft Klaas Knot blijkbaar niet aan het ministerie van Financiën, aan Wopke Hoekstra of aan Sigrid Kaag gevraagd om eens op te letten, want anders hadden zij de overtredingen wel gestopt.

Mogelijke verbeterpuntjes

Ik zie daarom ondanks de getoonde inzet van alle betrokkenen in de afgelopen jaren, toch mogelijke verbeterpuntjes in het toezicht op banken en andere bedrijven in handen van de Staat der Nederlanden.

Daarbij kunnen twee stellingen als uitgangspunt dienen, die tevens passen binnen de actuele herwaardering van het ‘woke’ gedachtegoed. Ten eerste: diversiteitsbeleid lost niet alle problemen op. Ten tweede: beheerders van andermans geld moeten geen vaandeldrager voor maatschappelijke impact willen zijn.

Paul Frentrop was achtereenvolgens journalist, bankier, ondernemer, pensioenbeheerder, hoogleraar en lid van de Eerste Kamer.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Paul Frentrop: Hoe de meest vrouwelijke bank van Nederland bewees dat je van diversiteit niet betrouwbaar wordt verscheen eerst op Wynia's Week.

Ooit machtige politieke partijen verschrompelen. Andere weten zich juist een weg naar de top van de kiezersgunst te vechten. Ook consumenten kiezen. Niet eens in de vier jaar, maar elke dag.

Dat zie je. Wie zijn dit jaar de winnaars, wie de verliezers? De grootste verliezer… Blokker. Failliet. De laatste uitverkoop is al vrijwel afgelopen. Blokker was een familiebedrijf, de categorie ondernemingen die zichzelf voorstaat op zijn langetermijnhorizon. Geen garantie.

Bijenkorf moet blijven

Blokker is niet de eerste historische, ‘iconische’ winkelnaam die in de steek is gelaten door zijn ooit zo trouwe klanten. Maar elke keer als zo’n naam verdwijnt, maakt het de consument minder uit.

In 1983 voerden medewerkers, klanten en bekende Nederlanders actie om de warenhuizen van de Bijenkorf te behoeden voor sluiting. Hun motto: ‘De Bijenkorf moet blijven’. Het feestje is een voorproefje van wat later de drie dwaze dagen worden. Een klantenactie? Als men eerder wat méér had gekocht, was de directie niet op het idee gekomen de zaak op te doeken.

Op 31 december 2015 sloot Vroom & Dreesmann. Nederland was ontzet. Zo’n grote naam. V&D was de bakermat van het expansieve conglomeraat Vendex International onder de bezielende leiding van Anton Dreesmann (1923-2000). De winkelketens van Vendex waren overal: Perry Sport, supermarkt Edah, Pet’s Place, juweliers Siebel en Lucardie en nog veel meer. Als je in Amsterdam door de Kalverstraat liep, van de Dam naar het Koningsplein, kwam je de meeste wel tegen. Dreesmanns imperium is compleet ontmanteld.

Opvallend bij Blokker én bij V&D is het stuwende leiderschap van de patriarch-ondernemer. In Blokkers gloriejaren de broers Jaap en Ab.

Blokker verdwijnt niet. Er zijn 45 Blokker-winkels die worden bestierd door zelfstandige ondernemers. Maar van een ‘Blokker moet blijven’ actie heb ik niets gelezen.

Het aantal vestigingen zal straks een schim zijn van wat het was. Eerder dit jaar had Blokker nog 405 vestigingen, blijkt uit de door onderzoeksbureau Locatus samengestelde ranglijst van (winkel)formules met de meeste verkooppunten. Daarmee stond Blokker op nummer 15. Blokker was in de top 20 van Locatus een vaste waarde. In 2006 nummer 8 (560 vestigingen) en in 2016 zelfs een top 5-positie.

Veel geld verdienen

Heeft de opkomst van internet Blokker genekt? Natuurlijk hebben de internetwarenhuizen die onzichtbaar zijn in het straatbeeld miljarden consumenteneuro’s naar zich toegetrokken. Bol. Coolblue. En de echte giganten, zoals Amazon en Alibaba.

Maar internet de schuld geven is ook wat gemakkelijk. Het ondernemerschap schoot na de dood van Jaap Blokker (1942-2011) tekort, misschien zelfs eerder al. Kijk naar het verbluffende succes van Action, dat tot de coronapandemie nauwelijks een webwinkel had. Veel geld verdienen in de winkelstraten kan dus nog steeds.

Blokker is niet de enige keten die straks uit de top 20 van Locatus zal vallen. Op nummer 12 staat de laatste bank die nog kwalificeert voor de lijst. Dat is RegioBank met 418 vestigingen. De eigenaar van de bank, de Volksbank, die geheel in staatshanden is, wil het mes zetten in vestigingen en merknamen. Ongeveer de helft van de vestigingen moet sluiten, terwijl de merknaam ASN Bank leidend wordt.

Een top 20 zonder een bank is met recht het einde van een tijdperk. Zoals God verdween uit Jorwerd, zo verdween de bank uit het Nederlandse straatbeeld. In 2006 stonden Rabobank en de postkantoren, waar je ook bankzaken kon doen, nog fier bovenaan. Domino’s Pizza is nu prominenter.

De banken zien u liever niet komen. Digitalisering en zelfredzaamheid van de klant zijn de code- en modewoorden. Vanuit de politiek én vanuit bankencontroleur De Nederlandsche Bank komt er al enige tijd tegenwicht. De dienstverlening van banken moet bereikbaar zijn voor het grote publiek. De discussie zal actueel blijven, zoals dat ook geldt voor andere nutsvoorzieningen. Meer brievenbussen opheffen? Een verdere concentratie van ziekenhuiszorg? Verder reizen, meer drempels, het zijn vormen van moderne armoede.

De winnaar is…

Wie zijn de winnaars in winkelcentra en winkelstraten? De supermarkten. In de top 10 van Locatus staan Lidl (10), Aldi (8), Jumbo (3) en Albert Heijn (1). Ter vergelijking: in 2006 stond AH op 4.

Kijk je naar de top-5, dan zie je weer een frappant voorbeeld van de hoge mate van concentratie van belangrijke segmenten van de Nederlandse economie. Nummer 1 en 4, Albert Heijn en Gall & Gall, zijn beide eigendom van AholdDelaize, dat ook Bol bezit. Nummer 3 is Jumbo, nummer 5 is Hema. De familie Van Eerd is volledig eigenaar van de eerste en mede-eigenaar van de tweede. Daartussenin staat Kruidvat op 2, een keten waarvan het eigendom is te herleiden naar het staatsinvesteringsfonds van Singapore en de familie Li in Hong Kong.

Machtsposities

Deze vijf hebben zich verzekerd van posities in de top. Ze hebben economische machtsposities verworven, gebruikmakend van schaalvoordelen en inkoopmacht bij leveranciers. Zij hebben het oor van wethouders en burgemeesters, want er is al genoeg leegstand.

Als u vandaag op oudejaarsdag inkopen gaat doen, is er een beste kans dat u bij (een van) hen de kassa spekt. Zij zijn de succesmerken, maar dat zullen Anton Dreesmann en Jaap Blokker in hun tijd ook hebben gedacht. Zo lang u hen trouw blijft, tenminste.

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad.  

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Hartelijk dank!

Het bericht Zoals God verdween uit Jorwerd, zo verdwenen banken uit onze winkelstraten verscheen eerst op Wynia's Week.

Een jaar later, in de nacht van 9 op 10 november 1989, viel de Berlijnse Muur. Dat maakte destijds veel meer indruk. Maar als historici over een paar eeuwen terugkijken, dan zouden ze de introductie van de betaalpas wel eens belangrijker kunnen vinden dan de val van de Muur.

Technologische vernieuwingen hebben immers een grotere invloed op de ontwikkeling van de mensheid dan veranderingen van politiek regime. Heersers komen en gaan, maar kennis en techniek blijven bestaan.

Onvermoede effecten

Geldverkeer is heel belangrijk. Belangrijker dan het uitstervende postverkeer, waar PostNL het monopolie op heeft, of het treinverkeer dat NS zo moeizaam in stand weet te houden. In het betalingsverkeer worden steeds nieuwe technieken ingevoerd. Die hebben onvermoede maatschappelijke effecten.

Vroeger kon iedereen die geld had deelnemen aan het betalingsverkeer. In 1988 is de weg ingeslagen dat u daartoe klant moet zijn van een bank. Maar onlangs lekte via Follow the Money een interne video uit waarin Rabobank-directeur Philippe Vollot trots vertelde dat hij elke maand tienduizend klanten wegstuurt. Twee jaar geleden, voordat hij in dienst kwam, stuurde de bank slechts duizend klanten per maand weg. Maar dankzij Vollot raken dit jaar 120.000 mensen hun toegang tot betalen via de Rabobank kwijt. Even veel mensen als alle inwoners van Leeuwarden.

Weet u wat de functie van de heer Vollot is bij de Rabo? Chief Financial Economic Crime Officer (CFECO). Je zou zo’n titel eerder verwachten bij de FBI dan bij de Rabobank, in 1972 ontstaan uit een fusie tussen de Raiffeissenbank en de Boerenleenbank, trots op zijn wortels in de Nederlandse samenleving, zijn coöperatieve aanpak en zijn banden met het verenigingsleven. Das war einmal. Nu is de bank zo trots op zijn Chief Financial Economic Crime Officer dat ze hem 1,9 miljoen euro per jaar betaalt. Dat is meer dan de baas van kwijnend PostNL verdient (1,3 miljoen) en drie keer zoveel als de baas van de Nederlandse Spoorwegen krijgt. Dat zie ik de FBI niet betalen aan een chief crime officer.

Dat de Rabo dat wel doet, komt door de wetgever. Die heeft alle banken opgedragen om alle boeven uit het betalingsverkeer te weren en het Openbaar Ministerie legt gigantische boetes op aan wie dat niet enthousiast genoeg doet (775 miljoen euro voor ING; 480 miljoen euro voor ABN Amro). Het OM kijkt samen met De Nederlandsche Bank op dit moment of de Rabo ook zo’n boete verdient. De bank hoopt zijn antiwitwasbeleid eind dit jaar op orde te hebben en met justitie hijgend in de nek, mag dat wat kosten. In de eerste helft van het jaar waren 8.500 medewerkers klanten aan het ziften. Dat kostte de bank 500 miljoen euro (en 60.000 klanten).

Zulk wild smijten met geld krijg je wanneer de wetgever een sector van het private bedrijfsleven een publieke taak oplegt. Dat is hele slechte wetgeving.

Overheid knijpt contant betalen af

Door de komst van elektronisch betalen, in 1988 gemarkeerd aan het Osdorpplein, hebben de banken volledig inzicht in uw betalingsverkeer en ze moeten de overheid alles vertellen wat ze zien en wat misschien niet deugt. De legioenen van Vollot en zijn collega’s bij andere banken pluizen daarom iedere dag precies na aan wie u wat betaalt en van wie u wat ontvangt.

Zei iemand privacy? Een uitweg is er niet. U moet een bankrekening gebruiken. Want een treinkaartje kunt u alleen elektronisch betalen. En zonder betaalrekening kunt u vrijwel nergens tanken of parkeren. De wetgever vernauwt de fuik constant. Allemaal zogenaamd om witwassen, belastingontduiking en – wel ja – financiering van terrorisme te voorkomen. De grens voor contant mogen betalen staat nu op 3.000 euro, dus een nieuwe auto kopen of de aannemer betalen, kan ook niet meer gewoon met geld.

Het mag niet verwonderen dat de Consumentenbond ontdekte dat de prijs van betaalrekeningen in vijf jaar nog sneller is gestegen dan die van een postzegel of een treinkaartje. U kunt niet weg. U kunt alleen weggestuurd worden. Door de heer Vollot en zijn duizenden nijvere speurders.

Als al die tienduizend klanten die de Rabo per maand wegstuurt zich echt allemaal schuldig zouden hebben gemaakt aan witwassen, belastingontduiking en/of terrorismefinanciering, dan hebben we een groot probleem met criminaliteit. Misschien valt van een immigratiecrisis niet te spreken bij 1.000 asielzoekers per week, maar als één bank iedere maand 10.000 misdadigers onder zijn klanten vindt, dan moeten we toch wel spreken van een criminele crisis in Nederland? En de gevangenissen zitten al vol.

We weten dat de heer Vollot niemand onterecht de deur wijst. Want iedere bankier heeft gezworen altijd het belang van zijn cliënt voorop te stellen. Als de mensen van Vollot die eed massaal zouden overtreden, zou de toezichthouder ingrijpen en zware straffen uitdelen. Dat is niet gebeurd.

Aan de bestrijding van die criminaliteit crisis doet de private sector meer dan de overheid. De gezamenlijke banken hebben nu 13.000 medewerkers fulltime ingezet om de bankrekeningen van iedere Nederlander door te spitten. Terwijl de overheid in het hele land slechts 10.000 politierechercheurs inzet om boeven te zoeken.

De regering doet niks

De banken geven hier jaarlijks minstens 1,4 miljard euro aan uit en wat doet de overheid? Die had twee jaar geleden de Nationale Samewerking tegen Ondermijnende Criminaliteit (NSOC) opgericht. Bij die NSOC werkten de ministeries van Justitie (politie, Openbaar Ministerie), Financiën (douane, Belastingdienst, FIOD) en Defensie (Koninklijke Marechaussee) multidisciplinair samen als een soort FBI. Weet U hoeveel mensen die drie ministeries daartoe inzetten? Honderd! Inmiddels is de NSOC maar weer opgeheven. De Tweede Kamer vond dit de ‘zoveelste nieuwe organisatie waarvan de meerwaarde onduidelijk is’.  

De meerwaarde van alles wat de banken wel (moeten!) doen is ook zeer beperkt. Slechts 5 procent van de door de crime officers van de bancaire FBI bij justitie gemelde witwassignalen zijn daadwerkelijk verdachte transacties. En de banken wijzen er fijntjes op dat 90 procent van die 5 procent aan verdachte transacties reeds bekend was bij politie en justitie. De wetgever heeft de banken verplicht een gigantische bureaucratische machine op te zetten met bijna nul rendement.

Nieuwe machtsmiddelen

Niemand had dit in 1988 kunnen bedenken. Maar achteraf is deze ontwikkeling wel te verklaren. De betaalpas waar Ruding zijn speculaaspop mee kocht, perfectioneerde een machtsmiddel. Geld was dat altijd al. Niet voor niets stempelden koningen en keizers sinds mensenheugenis hun portret op klassieke betaalmiddelen. Door betalen elektronisch te maken, kan die macht indirect (via de heirscharen van Vollot) en onzichtbaar worden uitgeoefend. Digitale controle is het ideaal van de machthebber en inmiddels een groot succes. Elke (financiële) actie van elke Nederlander wordt nu ‘gemonitord’ en u betaalt daar zelf ook nog voor. Het is alsof er bij burgers een chip is ingebracht. Zo zien heersers het graag.

Al in de negentiende eeuw schreef Alexis de Tocqueville dat autocraten opzichtig hun macht uitoefenen, maar dat tirannie binnen een democratie juist onzichtbaar zal zijn. Daar ‘bedekt de politieke macht het individu met een netwerk van kleine, ingewikkelde, minutieuze en eenvormige regels waar de meest originele geesten en de sterkste zielen niet doorheen kunnen komen (…) Hij tiranniseert niet, hij hindert, hij onderdrukt, hij verstoort, hij dooft uit, hij stompt af en hij reduceert uiteindelijk elke natie tot een kudde schuchtere en vaardige dieren waarvan de staat de herder is.’

Dat een betaalpas hiertoe beter geschikt is dan een stenen muur met mitrailleurs erop, is misschien het overdenken waard wanneer u straks weer in een speculaaspop bijt.

PS Op woensdag 27 november organiseren De Nederlandsche Bank en de Nederlandse Vereniging van Banken de DNB Inhouse Day Financial Economic Crime Supervision. Alleen toegankelijk voor bankmedewerkers.

Paul Frentrop was achtereenvolgens journalist, bankier, ondernemer, pensioenbeheerder, hoogleraar en lid van de Eerste Kamer.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Paul Frentrop: Het echte gevaar voor de democratie is uw betaalpas verscheen eerst op Wynia's Week.

Waar leidt dat toe? ING kondigde onlangs aan dat zij voor maar liefst 2,5 miljard euro eigen aandelen gaat inkopen. Anders gezegd: de bank spekt haar beleggers en snijdt haar spaarders. De klant wordt bedankt, de aandeelhouder krijgt een kroontje.

Een mooi motto

Of is verandering op handen? Staat Nederland misschien wel aan de vooravond van een nieuw tijdperk waarin klanten meer te kiezen krijgen en gevestigde grote aanbieders meer concurrentie ervaren?

De eerste aanzet is er. De ACM, de Autoriteit Consument en Markt, die moet optreden als consumentenwaakhond tegen kartels en prijsafspraken van bedrijven, sloeg vorige week alarm over de Nederlandse spaarmarkt. Spaarders profiteren wel heel karig van de renteverhogingen van de ECB, heeft de ACM geconcludeerd. De waakhond komt met een reeks van aanbevelingen voor het beter functioneren van de spaarmarkt.

Het onderzoek van de ACM was een politieke opdracht. Spaarders en politici begonnen vorig jaar steeds luider te morren. Toenmalig minister van Financiën Sigrid Kaag (D66) vroeg om een onderzoek.    

Dat onderzoek en de aanbevelingen voor verbeteringen zijn er nu. Dat smaakt naar meer. Naar meer actie van de waakhonden. Zet de consument op één. Dat zou een mooie missie zijn voor het nieuwe kabinet, hoewel het niet staat vermeld in het hoofdlijnenakkoord van PVV, VVD, NSC en BBB.  

Want kijk maar eens naar de markten waar Nederlanders hun financiële producten kopen, zoals spaarrekeningen. Waar zij hun zorgverzekeringen kopen. Waar zij hun boodschappen doen. Waar zij hun krantenabonnement afsluiten. Waar zij hun benzine tanken. Waar zij hun energiecontract afsluiten en hun telefoon- en internetabonnement.

Op al die markten zie je maar een beperkt aantal grote bedrijven die de dienst uitmaken. Het zijn markten met een zogeheten oligopoliestructuur: veel vragers (consumenten), weinig aanbieders (grote bedrijven). Soms zijn er horzels in de markt die de grote jongens scherp proberen te houden en hen confronteren met wat tegenmacht, zoals zorgverzekeraar DSW, maar vaak ook niet.

De politieke markt op

Anti-kartel- en pro-klantpolitiek zou drie van de vier partijen in de nieuwe coalitie in Den Haag óók moeten aanspreken, omdat zij zelf een voorbeeld zijn van de tegenmacht die je kunt ontwikkelen. Ook verkiezingen zijn een markt. Op deze politieke markt zijn BBB en NSC geslaagde startups en de PVV een succesvolle scale-up. Hun oprichters zijn politieke ondernemers. Voor de burger is er daardoor meer te kiezen. Hun succes zit ‘m deels in de beloftes die aanspreken, deels in de teleurstellingen van de kiezers met bestaande partijen.      

Dat laatste, teleurstelling onder kiezers/klanten, moet topmanagers van grote ondernemingen te denken geven. Voor topmanagers is het goed toeven op markten met een oligopolistisch karakter. Oligopolies maken het speelveld overzichtelijk. Je hoeft alleen te letten op de acties en de strategie van een paar grote ‘concurrenten’. Men kent elkaar. Topmanagers en medewerkers stappen gemakkelijk over naar de concurrent.

Ons-kent-ons

Deze ‘ons-kent-ons’-structuur kan een uitnodiging zijn om stilzwijgend dezelfde strategie te voeren. Bijvoorbeeld door elkaar buiten beeld een knipoog te geven als teken dat niemand er behoefte aan heeft om de prijzen snel te verlagen als de inkoop goedkoper wordt. Of om de verhoging van spaarrente te vertragen als de ECB de rente opschroeft.

De ACM vermoedt dat deze laatst vorm, die van stilzwijgende onderlinge afstemming, op de spaarmarkt de rente lager houdt dan nodig is. Verboden is het niet. Maar het deugt ook niet.

Voor de remedies put de consumentenwaakhond uit de gereedschapskist met instrumenten die op andere markten de consument helpen. Een daarvan is het om het overstappen naar een andere bank nog wat gemakkelijker te maken, zoals dat ook kan op de energie- en de zorgverzekeringsmarkten. Gas, elektriciteit en een zorgpolis zijn kenmerkende nutsproducten. Het is politiek en maatschappelijk gezien logisch om, binnen het gekozen kader van gereguleerde concurrentie, overstappen van de ene naar de andere aanbieder makkelijk te maken.

Bij banken moet dat ook beter. Zij zijn in een aantal opzichten ook nutsbedrijven, dus maak switchen gemakkelijker. Daar komt bij dat banken zelf vinden dat zij de afgelopen jaren goed bezig zijn geweest met een klantvriendelijker beleid. Ze wijzen er graag op dat het vertrouwen van het publiek in banken al jarenlang in de lift zit, terwijl andere instituten juist aan geloofwaardigheid inleveren.

En Europa…

Tussen 2013 en 2023 is het vertrouwen in banken gestegen van 34 procent naar 50 procent, blijkt uit recente cijfers van statistiekbureau CBS. Grote bedrijven zakten in deze periode van 40 naar 36 procent. De Tweede Kamer zakte van 31 naar 29 procent. Banken hebben dus wat te verliezen.

Ook opvallend: het vertrouwen in de Europese Unie steeg van 34 naar 47 procent. Ook Europa moet zich weren. Op 6 juni zijn er verkiezingen. De Europese consument heeft last van het concurrentie smorende gedrag van sommige multinationals. Vorige maand beboette de Europese Commissie het Amerikaanse voedingsbedrijf Mondolez (Milka, Côte d’Or, Toblerone) voor bijna 338 miljoen euro. Mondolez belette supermarkten uit het ene land om zijn producten te kopen in een andere lidstaat waar de prijzen lager zijn.

Deze inkoopdrempels maken een lachertje van de Europese essentie van vrij verkeer van goederen en diensten. Hoe lang moet de consument hiervan nog de klos zijn?

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Alarm over lage spaarrente smaakt naar meer: laat het nieuwe kabinet de consument op één zetten en niet wijken voor kartels verscheen eerst op Wynia's Week.

De afgelopen eeuw warmde de aarde op met, voor zover dat valt na te gaan, gemiddeld ten hoogste een honderdste graad per jaar. Dat moet de robuuste bebouwing in Nederland toch wel kunnen hebben, zou je denken. Toch menen de auteurs van het rapport Climate change and the Dutch housing market: Insights and policy guidance on a comprehensive literature review dat de huizen in Nederland zoveel risico lopen door klimaat, dat ze een verplicht ‘klimaatlabel’ aanbevelen.

Zelden kijk ik nog naar de NPO, want de kwaliteit van de informatieverstrekking bereikt voortdurend nieuwe dieptepunten. Met Sandra kreeg ik zelfs een beetje medelijden. Eerst wat opmerkingen vooraf.

Niet elke constructie is op elke plek verstandig

Mensen bouwen al heel erg lang huizen. In de vorm van permanente constructie zo ongeveer vanaf de laatste ijstijd, al zeker 10.000 jaar. Als belangrijkste taak boden de bouwsels bescherming tegen het weer. Houten constructies, dakpannen, platte daken met bitumen, wind- en waterdichte wanden, daar heeft de mensheid al millennialang ervaring mee. Overal in de wereld zijn bouwwerken aangepast aan het heersende klimaat, want daar vormen ze een antwoord op.

Iedereen begrijpt dat niet elke constructie op elke plaats in de wereld verstandig is. Niemand haalt het in zijn hoofd om een iglo te bouwen bij de evenaar. Maar dat een wereldwijde opwarming van ten hoogste gemiddeld een honderdste graad per jaar een bedreiging kan vormen voor de woningen in Nederland, dat zou toch sterk zijn? Als we het rapport lezen, komt er ook nauwelijks iets alarmerends naar voren. Klimaat vervult weer eens, net als de vroegere duivel, de rol van vader aller kwaden. Ook als iets er niets mee te maken heeft, moet het toch genoemd, al was het maar om ons van het kwaad bewust te blijven.

In het rapport gaat het veel over funderingsproblemen. Terecht, want het duurde wel even voordat mensen het in hun hoofd haalden permanente constructies op te richten op slappe en natte bodems. Al in de middeleeuwen echter kregen de timmerlieden en metselaars technieken onder de knie om zettingen te weerstaan. Dat gebeurde aanvankelijk heel anders dan tegenwoordig. Door het gebruik van kalkmortel, dat nooit helemaal stijf wordt, kon relatief licht metselwerk enigszins meebewegen. Enigszins flexibele houtconstructies hielden de muren bij elkaar. In transportakten van onroerend goed van voor 1800 staat heel vaak dat de koper het pand aanvaardde, hoe ‘builig en kuilig’ dan ook. Koper en verkoper beseften dat vervormingen niet betekenden dat het huis zomaar kon omklappen.

Na 1800 zijn gebouwen door nieuwe funderingstechnieken veel stijver worden en zijn de metselaars harde cement gaan gebruiken. Moderne bouwwerken hebben een compleet andere fysica dan oude gebouwen. Ons huidige woningbestand bevat bouwwerken uit bijna de complete geschiedenis van de bouwkunde, maar alle gebouwen moeten – wat constructieve eisen betreft – voldoen aan het draconische Bouwbesluit uit 2018. 

Bouwvoorschriften bestaan al sinds 1902, maar de eisen werden steeds strenger, zodat wel vaststaat dat niet alle gebouwen van vóór 2018 eraan voldoen en dat sommige rijksmonumenten en gemeentelijke monumenten er zelfs bij lange na niet aan voldoen. Maar dat wil niet zegen dat ze zomaar zullen instorten. Sommige van die oude gebouwen staan er al bijna duizend jaar. Als dat geen gebleken geschiktheid is.

Verval is immanent aan alles, ook aan huizen

Gelukkig gaat het toetsen van het Bouwbesluit er in de praktijk doorgaans gemoedelijk aan toe. Zolang een huis in Nederland geen blijken geeft van het tegendeel, gaan we ervan uit dat het voorlopig wel blijft staan. Zodra in een huis nieuwe scheuren optreden, ramen en deuren gaan klemmen en de vloer meer afloop gaat vertonen, wordt het tijd aandacht aan de constructie te besteden.

Kortom, optreden is geboden bij zich aandienende ongeschiktheid. Als een gebouw niet meer voldoet, heeft dat nooit direct met veranderend klimaat te maken. Gebouwen blijven staan, omdat volgende generaties het de moeite waard vinden om onderhoud te blijven plegen en zo nu en bereid zijn diep in de buidel tasten voor een grondige opknapbeurt, al dan niet gepaard gaande met forse aanpassingen. Als een eigenaar dat niet meer ziet zitten, verrijst er een nieuw pand.

Daarbij moet opgemerkt dat verval immanent is aan alles, ook aan woningen. Dit is beschreven in een natuurwet, de Tweede Hoofdwet van de Thermodynamica. De huidige bestuurders en politici zouden les moeten krijgen in deze natuurwet. Dan zouden ze ook gaan beseffen dat allerlei oplossingen die zij menen te kunnen aandragen, fysiek onmogelijk zijn.

Als Sandra van ABN AMRO erop wijst dat mensen goed moeten opletten bij een aankoop van een huis, doet ze daar uiteraard verstandig aan. Inderdaad zijn er aankopen denkbaar die achteraf veel geld zouden kunnen kosten. Oude panden op veengrond in het westen van ons land, bijvoorbeeld in het centrum van Amsterdam, genoemd in de uitzending, zakken niet zelden een paar millimeter per jaar. Veel kelderlichten van zeventiende-eeuwse huizen in Amsterdam, die ooit boven de straat uitkwamen, zitten er tegenwoordig tamelijk ver onder. Het inklinken van het veen is de belangrijkste boosdoener. Dat heeft niets met klimaat te maken, maar met het opwerpen van dijken, waarmee we in de twaalfde eeuw zijn begonnen.

Panden in de Amsterdamse binnenstad staan soms in allerlei richtingen scheef. De palen eronder doen vaak al lang hun werk niet meer en waren misschien nooit erg effectief. Ondertussen zijn de funderingen verkleefd met de bodem en daarmee in een zeker evenwicht geraakt. Als een van de weinige gemeenten doet Amsterdam, vooral in de binnenstad, actief onderzoek naar funderingen. Vaak blijken oudere panden niet te voldoen.

Soms onderzoekt de gemeente hele stukken gracht ineens, bijvoorbeeld ter voorbereiding van kadeherstel of het boren van een metrotunnel. Bij dergelijke verstoringen in de ondergrond lopen panden, waar in normale omstandigheden niets mee aan de hand is, een hoog risico op schade. Door bewoners langs een traject met werkzaamheden een paar jaar van tevoren aan te schrijven en funderingsherstel te eisen, ontloopt de gemeente als aansprakelijke partij hoge verzekeringspremies en daarbij draaien eigenaren van de panden voor de kosten op. Met klimaat heeft dit alles niets te maken, maar uit Amsterdam kwam er, begrijpelijk, niemand in Op1 opdraven.

Energiezuiniger wonen is al moeilijk genoeg

Wel schoof er een wethouder uit Gouda aan, vermoedelijk op initiatief van de redactie, want het rapport gaat op de problemen daar niet expliciet in. In Gouda heerst palenpest, ook bij tamelijk recente huizen. Een bacterie die zich zonder zuurstof handhaaft in het grondwater doet zich daar te goed aan grenen heipalen. Die werden nog lang na de oorlog gebruikt in combinatie met betonnen oplangers. Onder zo’n oplanger zit meestal naaldhout, alleen dat is lang en recht genoeg en soms is het grenen. Grondwaterpeil, veel of weinig regen, hoge of lage temperaturen hebben geen invloed op deze bacterie. Goed dat er aandacht voor komt, maar de gewekte suggestie dat dit probleem iets van doen heeft met het klimaat, is vals.

Natuurlijk willen Sandra en de haren ook alle huizen energieneutraal maken. Maar helaas, het perpetuum mobile is er ook nooit gekomen. Energiezuiniger woningen binnen afzienbare tijd lijkt me als ambitie al moeilijk genoeg. Keer met je medeauteurs terug tot nuchter overleg. Dan staat de toekomst voor je open, want met huizen gaat het behoorlijk mis. Al die soms bijna absurde eisen maken het zo duur, dat we zo langzamerhand écht in de problemen komen.

Gerrit Vermeer was van 1985 tot 2023 universitair docent architectuurgeschiedenis en bouwhistorie bij de Universiteit van Amsterdam. Hij is actief in de monumentenzorg.

Wynia’s Week is onafhankelijk, ongebonden en onverstoorbaar. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Zorgt klimaatverandering voor problemen op de woningmarkt? Tijd voor een nuchtere analyse.   verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar iemand heeft besloten dat het beter is voor de cultuur in Nederland als de belastingbetaler vanaf begin volgend jaar het salaris van mevrouw Jinek betaalt. Als gevolg van dit besluit, moeten andere presentatoren wijken en daarover ontstond vorige week opschudding. Mij dunkt dat die opschudding had moeten gaan over de kwaliteit van het openbaar bestuur in Nederland.

Op 1 oktober 1951 opende de staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, mr. J. M. L. Th Cals, de eerste nationale televisie-uitzending in Nederland met de waarschuwing: ‘Dit is het moment waarop we ons moeten bezinnen of deze verworvenheid inderdaad een overwinning des geestes is. Wij zullen ervoor moeten zorgen, dat de techniek middel blijft en niet een doel op zichzelf wordt, anders zou het de dood van de cultuur betekenen. (-) Ik spreek daarom de wens uit dat dit nieuwe medium onder Gods onmisbare zegen in belangrijke mate zal bijdragen aan de spreiding van de cultuur in Nederland.’

Nederland wordt grillig bestuurd

De lezer moet zelf maar uitmaken of God deze wens in vervulling heeft laten gaan. Zijn wegen zijn ondoorgrondelijk. Wij kunnen slechts die der regering volgen. Politiek verantwoordelijk voor de nationalisatie van Eva Jinek is de staatssecretaris van Cultuur en Media.

In het zittende kabinet bekleedde Gunay Uslu van D66 die functie. Maar zij is meteen na de verkiezingen vertrokken om haar familiebedrijf Corendon te gaan leiden, dat vóór de verkiezingen 100.000 euro in de partijkas van D66 had gestort en afgelopen maart nog samen met andere luchtvaartmaatschappijen een proces tegen de regering voerde over het besluit van haar collega staatssecretaris Mark Harbers om het aantal vluchten op Schiphol te verminderen.

Dat besluit is vorige maand teruggedraaid. Corendon kan blijven vliegen. De dichter Juvenalis verzuchtte al: ‘Het is moeilijk om geen satire te schrijven.’ Hij leefde in de tijd dat Rome werd bestuurd door grillige keizers. Mij bekruipt hetzelfde gevoel wanneer ik op papier zet hoe Nederland wordt bestuurd.

Minister Robbert Dijkgraaf van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap nam Uslu’s taken vijf dagen lang over. Maar tijdens de duur van de formatie kan Nederland volgens de regering niet zonder een aparte staatssecretaris voor Cultuur en Media. Voor de resterende demissionaire periode van het kabinet-Rutte IV werd daarom een nieuwe staatssecretaris van D66-huize gezocht en gevonden. Die vertrekt weer zodra er een nieuwe regering is gevormd.

Overigens moeten we ons wel zorgen maken om Eva Jinek. Want het gaat vaak mis met dingen die de Staat der Nederlanden nationaliseert. Neem ABN AMRO Bank. Ooit betaalde minister van Financiën Wouter Bos aan de Belgische Staat 16,8 miljard voor de aandelen en hij stopte er nog 21 miljard bij om de balans te versterken. Met de Staat als eigenaar, de Europese Centrale Bank als toezichthouder, Stichting Administratiekantoor beheer financiële instellingen (‘NLFI’) er tussenin en De Nederlandsche Bank in de coulissen, rollebolden directie en commissarissen vervolgens jaren door elkaar.

De bank werd intussen mishandeld en moest in 2021 een boete van driehonderd miljoen betalen. Nu zijn we de aandelen aan het verkopen. Minister van Financiën Sigrid Kaag meldde onlangs dat de schatkist vermoedelijk een verlies zal lijden op de nationalisatie van ABN AMRO. Naar mijn inschatting mogen we blij zijn als het totale verlies beperkt blijft tot wat we aan de Belgen hebben betaald.   

Ook bij de Volksbank ging het mis

De Volksbank is in 2013 door minister van Financiën Jeroen Dijsselbloem genationaliseerd. Dat kostte vier miljard en dat geld is evenmin goed beheerd. Op de dag dat er opschudding was over aanstaande verschuivingen bij de omroep na de komst van Eva Jinek, kondigden daar de twee hoogste bazen hun vertrek aan. Niet voor het eerst sinds de staat eigenaar is. In 2019 bleek uit een rapport van de ECB dat de door de Staat benoemde top van de bank al jaren niet naar behoren functioneerde.

Daarop vertrok toen de hoogste man Maurice Oostendorp. Financieel bestuurder Pieter Veuger werd ontslagen en operationeel directeur Mirjam Verhoeven vertrok wegens ‘verschil van inzicht’. Ook commissarissen verdwenen. Het hielp niet. In augustus van dit jaar werd bekend dat de Volksbank niet genoeg deed om witwassen en financieren van terrorisme tegen te gaan.

Nu zegt de huidige hoogste man Martijn Gribnau over zijn vertrek dat er nog ‘extra inspanningen’ nodig zijn. ‘We moeten alles in het werk stellen om zo snel mogelijk te voldoen aan de eisen die aan ons gesteld worden als poortwachter van het financiële systeem.’ De Nederlandsche Bank heeft al aangekondigd een boete te zullen opleggen omdat de Volksbank niet genoeg deed om witwassen en financieren van terrorisme tegen te gaan.

Boetes opleggen doen we in Nederland veel en graag, maar zelfs dat gaat vaak mis. Sinds de stad Eindhoven een ‘scanauto’ inzet bij de controle op betaald parkeren, is die boete in meer dan tien procent van de gevallen onterecht uitgedeeld. Burgemeester Jeroen Dijsselbloem, die nu hiervoor verantwoordelijk is, ‘vindt dit aantal aanleiding genoeg om op korte termijn intern te bespreken wat de achtergronden hiervan zijn en of we hier anders en beter mee kunnen omgaan,’ aldus zijn woordvoerder. Maar als uw kruidenier structureel tien procent te veel op zijn kassa aan zou slaan, gaat hij de gevangenis in.

Over boetes gesproken. Op de dag van de opschudding rond de komst van Eva Jinek heeft de Autoriteit Financiële Markten het pensioenfonds Detailhandel een boete opgelegd van €136.000 wegens het te laat versturen van tienduizenden brieven. Dat bedrag komt dus in mindering op de pensioenen van al die mensen met baantjes in winkels. Het hart van de AFM is niet van steen: ‘De boete was aanvankelijk €625.000, maar de toezichthouder heeft deze 75 procent verlaagd naar €160.000. Zo moet worden voorkomen dat de ongeveer 1,4 miljoen deelnemers van het pensioenfonds te hard door de boete worden geraakt.’

Dat zijn meer mensen dan de 1,3 miljoen die op Dilan Yeşilgöz hebben gestemd. Zij mogen de AFM dankbaar zijn dat die geen grotere hap uit hun pensioen nam. Ook hun bestuur dat zijn brieven te laat post, moeten ze toch bedanken: ‘Omdat het pensioenfonds de overtredingen heeft erkend en de boete accepteert, heeft de AFM die met nog eens vijftien procent verlaagd naar €136.000.’

Wie houdt toezicht op de toezichthouders?

Dit was slechts een selectie uit wat er in Nederland gebeurde op de dag dat de effecten van de nationalisatie van Eva Jinek wél voor opschudding zorgden. ‘Wie zal er toezicht houden op de toezichthouders?’ schreef Juvenalis ook. Hij deed dit zonder te bevroeden hoe het er negentien eeuwen later in de modderige delta van de Rijn aan toe zou gaan. Daar waar Volkert van der Graaf vrij rondloopt, iedere veroordeelde terrorist desgevraagd een goedkeurende Verklaring Omtrent Gedrag ontving en de baas van het NOS Journaal meent dat iedere terrorist ook een vrijheidsstrijder is.

Paul Frentrop was achtereenvolgens journalist, bankier, ondernemer, pensioenbeheerder, hoogleraar en politicus – tot juni 2023 als zelfstandig lid van de Eerste Kamer.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht De opschudding over de nationalisatie van Eva Jinek had wel wat minder gekund verscheen eerst op Wynia's Week.