Het grote gevaar van een studie uit de hoek van de sociologie is dat die verwordt van problem-solving tot ‘politiek vooroordeel bevestigend’. Studenten horen dat president Donald Trump een dictator is, dat het kapitalisme de wereld kapotmaakt en dat Israël genocide pleegt, en gaan dan gezamenlijk activisme plannen (ik overdrijf niet, zie bijvoorbeeld DRIFT, het Rotterdamse onderzoeksinstituut in de transitie-wetenschap). Dat heeft niets meer te maken met hoger onderwijs.

Verdwijnende scheidslijn

Sociologie en antropologie zien correct dat kinderen regels en gewoontes moeten aanleren om goed te functioneren. Sommige regels en gewoontes komen als vanzelf, bij andere regels en normen voelen kinderen druk van hun ouders en ook van de maatschappij.

En dan leren de studenten van de Franse filosoof Michel Foucault (1926-1984) dat het handhaven van normen altijd een machtsverhouding meebrengt. Die macht komt van de dominerende klasse – zie hoe het taalgebruik steeds suggestiever wordt – en vraagt misschien wel om weerstand tegen Trump, de kapitalisten en de Israëlische regering. Dan is er geen scheidslijn meer tussen wetenschap en politiek activisme. En nogmaals: natuurlijk mag dat, maar niet aan de universiteit.

Ik heb prachtige sociologie gelezen, en toen ik in Maleisië werkte gepubliceerd over verschillen in normen en waarden tussen Oost en West, met analyses van de data uit het World Values Survey.

Sociologie is dus een mooi en belangrijk vak, maar als studie verandert in activisme wordt de academie vergiftigd door intellectueel onhoudbare dogma’s: ‘alle stelsels van normen en waarden in de hele wereld zijn gelijkwaardig’, of ‘als mensen het moeilijk hebben volgt daaruit dat ze worden onderdrukt’ (door witte mannen, Donald Trump, Elon Musk, enzovoorts).

Geldt die waarschuwing ook voor bestuurskunde? Als we horen van ambtenaren die uit protest op de stoep van hun ministerie zitten of zich ‘niet veilig voelen’, zou je het denken, maar de makke van bestuurskunde ligt elders. Bestuurskunde aan de universiteit is zoiets als aardrijkskunde in het voortgezet onderwijs: een samenraapsel van min of meer interessante onderwerpen.

Het hangt dus maar af van het studiepakket en het gewicht van de verschillende vakken. Aan de ene kant van het spectrum staat de beroemde universiteit van Chicago, die een sterke nadruk legt op economisch-statistische analyse van beleidseffecten met daarbij politicologie. In zo’n studieprogramma geldt public policy als een STEM-discipline, wat staat voor Science, Technology, Engineering en Mathematics.

Daartegenover staan de studies bestuurskunde aan onze Nederlandse universiteiten, met minimale aandacht voor training in kwantitatieve analyse. Bij nogal wat studieprogramma’s gaat het vooral om leren functioneren in een ambtelijke organisatie. Leuk voor de hogere ambtenaren, want die krijgen vlotte en gedienstige ondergeschikten, maar niet wat Nederland nu nodig heeft. Het maken van samenvattingen voor hogere ambtenaren, het redigeren van notulen, het beantwoorden van verzoeken om informatie en het plannen van ambtelijk overleg verdwijnen naar AI en maken zulke junior beleidsmedewerkers overbodig.

Nauwelijks inhoudelijke kennis

Nog een tweede reden om voorzichtig te zijn met bestuurskunde is dat in ons systeem de topambtenaren rouleren en vaak zelf nauwelijks inhoudelijke kennis hebben.

Een mooi voorbeeld is Esther Pijs, die onlangs vertrok als directeur-generaal Realisatie Groene Groei bij het ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK). Pijs had als historica waarschijnlijk geen enkele ervaring met analyse van groei (of faillissement). Dan was ze toch het meest geholpen met ambtenaren die begrijpen onder welke economische condities bedrijven met succes milieuvriendelijk kunnen ondernemen en winst maken, en andersom wanneer we de fout maken om het onmogelijke te eisen van het bedrijfsleven.

In plaats daarvan moest Pijs werken met ambtenaren waarvan naar schatting niet meer dan een op de vijf zulke cijfermatige analyses kon maken. Fijn als alle bestuurskundigen op de gang zich veilig en Kumbaya voelen over de energietransitie, maar minder fijn als niemand van hen snapt hoe je met internationale vergelijkende cijfers kunt analyseren of die versnelde Nederlandse transitie niet te veel kapotmaakt.

Na achttien maanden ‘Groene Groei’ ging Pijs op 15 juni aan de slag als directeur-generaal Migratie bij het ministerie van Justitie en Veiligheid. Een volkomen ander terrein. Het persbericht bij haar overstap benadrukte dat ‘versterking van de onderlinge samenwerking en een prettige werkomgeving’ tot Pijs’ prioriteiten horen. Haar nieuwe bestuurskundige medewerkers zijn ongetwijfeld al druk bezig om diverse overleggen te plannen, want zij zijn getraind in het op rolletjes laten lopen van een ambtelijke organisatie. Toch zou het misschien nuttiger zijn om bijvoorbeeld de kwestie van illegale immigratie in Nederland eens zakelijk te ontleden. Maar dat is kennelijk te moeilijk voor onze bestuurskundigen.

Twee jaar geleden kreeg minister Marjolein Faber (PVV) kritiek omdat ze een onjuiste bewering deed over het asielbeleid in Denemarken. Maar méér kritiek verdienden de ambtenaren die geen grondige analyse voor haar klaar hadden van kosten en baten van illegale immigranten in verschillende Europese landen. Die analyse bleef liggen tot Jan van de Beek zich erover boog met zijn STEM-achtergrond. Dat is wat gebeurt wanneer opleidingen bestuurskunde te weinig docenten hebben met analytische vaardigheden.

Vrij en onvervaard

Laat je kind vooral naar een universiteit gaan, maar pas op met een studie als sociologie totdat je zeker weet dat er vrij en onvervaard kan worden gestudeerd. Bestuurskunde met maar één schamel inleidend vakje kwantitatieve analyse levert beleidsmedewerkers af die kennelijk niet kunnen wat Jan van de Beek heeft laten zien.

Wat Esther Pijs nodig heeft, zijn precies zulke analyses van data en beleid. Met plezierige juniors die geen problemen analytisch weten aan te pakken maar werk doen wat AI inmiddels ook kan, schiet niemand iets op.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Nederland heeft ambtenaren nodig met analytische vaardigheden. Dus geen bestuurskundigen die alleen kunnen vergaderen en overleggen verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar hoe was de taakverdeling bij de koffiepadhouders gunstig voor de wereldwijde uitstoot van CO2? Chinese technici zijn misschien wel naar Nederland gereisd om de precieze kwaliteitseisen van Brabantia te leren. De Nederlandse ontwerpers zullen naar China zijn gereisd om het productieproces te controleren. En dat reizen ging vast niet op een kameel zoals in de dagen van Marco Polo, dus hoe is dan bespaard op de uitstoot van CO2? Dat kan eigenlijk alleen wanneer nergens zoveel koffiepads worden verkocht als in China.

Zullen we die afwegingen toch maar niet laten micro-managen door regels en dictaten van klimaatambtenaren, maar ook voor de toekomst overlaten aan Brabantia? Dat kan gerust, want de website van dit vierde generatie familiebedrijf uit Aalst laat geen twijfel bestaan over zijn inzet voor een schoner milieu. Geef Brabantia en collega-ondernemers dan ook de vrijheid om mensen, machines en creativiteit steeds zo gunstig mogelijk in te zetten.

Uitdijende ambtenarenstaat

Toch komen er steeds meer rijksambtenaren: 38 procent groei tussen 2018 en 2024. Deze week zagen we een hoofdoorzaak van de uitdijende ambtenarenstaat. Het kabinet wil actie laten zien maar het mag niet veel kosten. VVD-minister Eelco Heinen van Financiën is volgens opinieonderzoek de meest gerespecteerde bewindspersoon want kiezers voelen zich gerust als hij het tekort op de begroting in bedwang houdt. Daarom dwingt hij zijn collega-ministers tot maatregelen die weinig of niets kosten.

Woonminister Elanor Boekholt-O’Sullivan (D66) ordonneerde afgelopen maandag dat voortaan de helft van alle nieuwe huizen prefab uit een fabriek moet komen. De dag daarna had De Telegraaf een volle pagina met commentaar van deskundigen uit de sector: ‘Experts kritisch.’ Ik voorspel dat de hoogste ambtenaar de minister zal uitleggen dat er extra ambtenaren nodig zijn om haar nieuwe beleid ‘in goed overleg met de sector’ vorm te geven. De maatregel kost nu nog niets, en dus is minister Heinen akkoord, maar dure externe experts staan al klaar om de teams van ambtenaren te helpen.

Ook kwam maandag 50 miljoen euro beschikbaar voor subsidie om benzineauto’s in te leveren voor een (tweedehands) elektrische auto’s. In het grote geheel een klein bedrag – 10.000 euro subsidie per auto zou minder dan één op de duizend gezinnen kunnen helpen – maar een grote stap naar nog meer extra ambtenaren. ‘Alleen voor mensen met een laag inkomen die de auto nodig hebben voor hun werk,’ zei de minister. Valt onze pastoor daar ook onder of kan hij de parochie op de fiets bedienen? Mag hybride ook –beter voor het milieu, want niet zo zwaar en minder belastend voor het net? Mag het alleen een goedkope tweedehands zijn, en wat geldt dan als goedkoop? Mag de elektrische auto worden geïmporteerd? Hoe kiezen we de 5000 gelukkigen? Gefundenes Fressen voor de ambtenaren, want die mogen al die beslissingen voorbereiden en aan overlegtafels bespreken met alle belanghebbenden.

En dan opnieuw minister Boekholt-O’Sullivan, die 156 miljoen kreeg van minister Heinen. Lang niet genoeg om huizen van te bouwen (bouwen vereist zware subsidies, omdat de overheid bij elk project een groot aantal onrendabele huurhuizen eist). Gelukkig wél voldoende voor een mobiele compagnie van verse ambtenaren die overal gaan vergaderen om gemeenten te helpen met rijksprocedures die hun oudere collega-ambtenaren hebben opgetuigd.

Zo houden minister Heinen, zijn collega’s en de hoge ambtenaren elkaar gevangen. En het griezelige is dat wanneer de economie vastloopt veel van onze klimaatpessimisten, professoren van de transitie, modieuze economen aan talkshowtafels en linkse politici dat toejuichen, want dan gaat hun gewenste transitie sneller en krimpen de milieubelastende industrie, landbouw, veeteelt en visserij. Dan resteren veganistische ambtenaren die thuis werken en twee dagen per week op de fiets naar hun werk gaan.

Stoppen met ‘netto nul’

Natuurlijk is dat een onrealistisch schrikbeeld, alleen al omdat niet zo duidelijk is of er dan nog genoeg Brabantia’s zijn waar mensen geld verdienen met wat zij maken en aanbieden, daarna belasting betalen en met dat geld de ambtenaren, de AOW, en de uitkeringen en toeslagen financieren. Maar bestaat er nog een toekomst met een bloeiend bedrijfsleven?

Er is geen andere oplossing dan het uit de wet halen van ‘netto nul in 2050’ – een datum die lang geleden is gekozen, toen we nog niet wisten dat de tien grootste landen zich daar geen van allen aan willen verbinden. Dat maakt die ooit roekeloos gedane belofte te zwaar voor een klein land dat wereldwijd moet concurreren. Wees erkentelijk dat Brabantia gewoon doorgaat met milieubewust en duurzaam ondernemen, maar schrap de dwang van ‘netto nul’. Spaar daarmee miljarden en verlaag dan zo veel accijnzen en belastingen op benzine en diesel dat die niet meer duurder zijn dan over de grens. Volg voortaan beter het gemiddelde van de EU en begin dus met 20 cent minder dure benzine en diesel. In de Tweede Kamer zullen de ruim vijftig leden rechts van de VVD daar vóór stemmen. Dan moet alleen de VVD nog om – maar wat is steviger beleid om het begrotingstekort laag te houden dan het temporiseren van ‘netto nul’?

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht De wonderbaarlijke vermenigvuldiging van ambtenaren wordt ondragelijk verscheen eerst op Wynia's Week.

Het Nederlandse politiek-bestuurlijke systeem selecteert mensen die posities van macht en invloed krijgen in toenemende mate op basis van opvattingen. Binnen de vele ongekozen instituties die Nederland mede (zo niet grotendeels) besturen, bestaat vrijwel consensus over een reeks van onderwerpen: van stikstof tot klimaatbeleid tot de Spreidingswet. Wie te afwijkend is, blijft buiten beeld voor benoemingen, voordrachten en in sollicitatieprocedures voor burgemeestersposities.

De kiezer kiest wél Tweede Kamerleden en gemeenteraadsleden, maar het politieke systeem bepaalt grotendeels wie van hen invloed wordt gegund. Gevestigde partijen – die inmiddels in veel gemeenten kleiner zijn dan lokale protestpartijen – selecteren voor hun kieslijsten mensen die, wat de verkiezingsuitslag ook is, roepen dat ze doorgaan op de ingeslagen weg. Kopstuk op kopstuk van D66 en CDA bezwoer na de gemeenteraadsverkiezingen van vorige week – die in veel gemeenten uitliepen op een referendum over de komst van asielzoekerscentra – dat rond de Spreidingswet ‘bevel is bevel’ geldt.

Publiek gefinancierde organisaties

Om de regering en de ministeries heen opereren vele hoge colleges van staat, adviesraden en wetenschappelijke bureaus als het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL), die graag dominante opvattingen (‘Gij Zult Stikstof Problematiseren’) recyclen in lijvige rapporten. Al te wilde ideeën of prikkelende adviezen krijgt de regering niet, of het moet een aanmaning zijn van de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) – bij monde van oud-PvdA-minister Bert Koenders – om meer tranen te plengen over Gaza.

Daarnaast bestaat een waaier aan stichtingen (vaak geleid door oud-politici van gevestigde partijen als GroenLinks-PvdA en CDA) die met langjarige subsidies doelen als verduurzaming, ontwikkelingssamenwerking en klimaatneutraliteit mogen nastreven.

Klassieke tegenmachten als vakbonden, de publieke omroep en de politieke wetenschappen zijn – door bestuurlijke en politieke banden én een gedeeld wereldbeeld – ten dele ‘mede-machten’ binnen het Nederlandse politieke systeem geworden. Uiteraard zijn er gradaties – plukjes kritische journalistiek bestaan zeker nog – maar prominente figuren binnen deze ‘tegenmachten’ zenden boodschappen uit die van de afdeling voorlichting van Haagse ministeries hadden kunnen komen.

Op het oog bestaat er in de Tweede Kamer grote diversiteit in politieke opvattingen – de samenstelling reflecteert immers via directe verkiezingen de opvattingen van de bevolking. Nieuwe partijen dringen regelmatig door in het parlement, zeker ter ‘rechterzijde’. Wie beter kijkt, ziet dat die diversiteit zich maar beperkt vertaalt in invloed. Nieuwe Kamerleden merken al snel hoe klein hun speelruimte is. Wie geen fractieleider is of niet aan tafel zat bij de onderhandelingen over het regeerakkoord, is grotendeels beperkt tot het stellen van Kamervragen en het indienen van amendementen. De echte besluiten worden elders genomen. Tegelijk is de omloopsnelheid bij nieuwe partijen hoog, waardoor hun invloed weer snel verdampt.

Ook na de politiek zet dat patroon zich voort. Bestuurlijke sleutelposities – burgemeesters, commissarissen, toezichthouders – gaan opvallend vaak naar oud-politici uit gevestigde partijen. Zo is oud-PvdA fractieleider (en vergroeningsprofeet) Diederik Samsom inmiddels voorzitter van de Raad van Commissarissen van de Nederlandse Gasunie. Voor politici buiten de gevestigde consensus ligt die route niet of nauwelijks open. Het duurde bijvoorbeeld decennia voordat met Emile Roemer een vertegenwoordiger van de SP werd benoemd tot Commissaris van de Koning.

Het selecte gezelschap dat het systeem bemenst en opereert, zal hierop zeggen: ‘Wij selecteren op geschiktheid en houden brokkenpiloten buiten de deur’. Maar in de praktijk is het criterium ‘geschiktheid’ nauw verweven met de mate waarin iemand zich voegt naar bestaande verhoudingen. Zo reproduceert het systeem zichzelf.

Signalen uit de samenleving die wringen met de consensus-opvattingen – bijvoorbeeld weerstand tegen windturbines of onvrede over de komst van asielzoekerscentra – dringen steeds minder tot het systeem door. Onrust wordt al snel toegeschreven aan ‘populisme’ of ‘rechtse stemmingmakerij’.

Ingegraven subsidieontvangers

Het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers (COA) laat bijvoorbeeld niet gebeuren dat Kamerleden van een migratie-kritische partij zelfstandig polshoogte gaan nemen in opvanglocaties, zonder zelf een bestuurslid mee te sturen om zo’n bezoek publicitair te managen en ongunstige beeldvorming in de media te voorkomen. In de praktijk heeft ook een minister beperkte invloed op zelfstandige organen als het COA. Wanneer het COA- bestuur een PVV-minister als Marjolein Faber politiek niet pruimt, gaat het in de weerstand zitten en zijn eigen koers, tempo en prioriteiten bepalen. Intussen lobbyde het COA onder het kabinet-Rutte IV wél, samen met een aantal VVD burgemeesters, voor invoering van de Spreidingswet en verspreidde de bestuursvoorzitter later in de media eigen opvattingen over de noodzaak tot behoud van de wet.

Politici die willen snoeien in het woud van met publiek geld betaalde organisaties ontdekken snel dat een aantal van die organisaties makkelijk een lobby organiseert. Kamerleden van GroenLinks-PvdA staan altijd klaar om met die partij verweven organisatie als OxfamNovib – met hulp van bevriende media – te beschermen tegen kritiek. Daarnaast kunnen grote ngo’s zich via hun subsidiestroom een uitgebreid eigen pr-apparaat veroorloven, vaak bemenst door oud-politici van GroenLinks-PvdA.

OxfamNovib zette samen met GroenLinks-PvdA de fanatiek pro-Palestijnse Rode Lijn-beweging op, beïnvloedde daarmee de publieke opinie en slaagt er recent in de koninklijke familie voor hun pr-exercities in te zetten. Voor een kritisch Kamerlid is de speelruimte klein, er is amper ruimte om de invloed achter de schermen van politiek-bestuurlijk ingegraven ngo’s ter discussie te stellen.

Ook binnen universiteiten tekent zich uniformiteit in denken af. Bestuursfuncties worden zelden ingevuld door uitgesproken, kritische academici, maar eerder door bestuurders die soepel meebewegen met de heersende consensus. Regelmatig zijn dat mensen met een politieke achtergrond bij D66, zoals Alexandra van Huffelen (Radboud Universiteit) en Annelien Bredenoord (Erasmus Universiteit), of academici die zich moeiteloos in bestuurlijke taal uitdrukken en later zelf minister voor D66 worden, zoals Rianne Letschert (Universiteit Maastricht).

Op het eerste gezicht lijkt dat risicoloos: bestuurders zonder scherpe randen die aansluiten bij de consensus in Den Haag. Maar juist die frictieloze stijl ontspoort wanneer er echte morele en maatschappelijke spanningen ontstaan.

Gaza staat in de ogen van het grootste deel van de publieke sector als moreel ijkpunt inmiddels boven Auschwitz, wat genoemde universiteitsbestuurders bewoog tot meegaandheid met pro-Palestijnse acties en eisenpakketten. Universiteiten reageerden passief bij gevallen van intimidatie en fysiek belagen van Joodse studenten en docenten. De consensus-ideologie botst hier op het neutraliteitsbeginsel van de rechtstaat: wangedrag op hun campus of binnen hun organisatie is in de ogen van veel bestuurders nooit antisemitisme maar ‘sterke maatschappelijke betrokkenheid’, terwijl hun gevoeligheid voor krenkingen van moslims of ‘mensen van kleur’ juist hoog is.

Verandering alleen onder druk van buiten

BBB-minister Femke Wiersma zocht naar een andere aanpak dan de consensus rond stikstof (‘reduceren van de landbouw is onontkoombaar, want de natuur is in slechte staat en het moet van de rechter en van Brussel’) voorschreef. Belegen cabaretiers, talkshowdiva’s en Haagse duiders zetten Wiersma gretig neer als een provinciale laagopgeleide trekpop van de agro-lobby. In kranten als NRC verschenen verhalen dat Wiersma zich – onder luid protest van haar eigen ambtenarenapparaat en adviesraden – door nep-deskundigen zou laten influisteren.

Deze uitsluitingsmechanismen rechtvaardigt men met verheven argumenten als ‘Nederland behoeden voor domme politici die geen kennis van zaken hebben’, ‘de rechtstaat beschermen’ en ‘een dam opwerpen tegen het populisme’.

Het recent gestarte kabinet-Jetten krijgt opmerkelijk veel minder tegengas vanuit media, instituties en het maatschappelijk middenveld dan het kort zittende ‘PVV-kabinet’ van Dick Schoof. Vanaf de aftrap van de nieuwe regeringsploeg was de boodschap duidelijk: we zijn gelukkig weer ‘onder ons’. Zolang het Nederlandse politieke systeem blijft selecteren op trouw aan de consensusopvattingen zal verandering van buitenaf moeten komen, bijvoorbeeld door een harde aanvaring met de realiteit van de aanstaande energiecrisis.

Coen de Jong is auteur van onder meer Dwingeland (2021) en Wokeland (2022).

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Nederland wemelt van frictieloze bestuurders zonder scherpe randen die aansluiten bij de consensus in Den Haag – en dat is geen toeval verscheen eerst op Wynia's Week.

Geen gewone ruzie. De NOS meldt een ‘knallende ruzie’. De BBB-ministers Femke Wiersma (Landbouw) en Robert Tieman (Infrastructuur en Waterstaat) botsen in hun demissionaire nadagen over het mestbeleid. De NOS heeft de primeur van het conflict en vrijwel alle andere media gaan er in polonaise achteraan. De Volkskrant bericht over ‘een knetterende ruzie’. BNNVARAheeft het over ‘bbbizarre mestplannen Femke Wiersma’. Welingelichte Kringen stelt: ‘BBB levert weer niet.’

Opvallend hoe gretig Haagse reporters verslag doen van een meningsverschil tussen twee bewindslieden van de BoerBurgerBeweging. De berichtgeving is volledig gebaseerd op anonieme bronnen. Pas na een dag, bij het begin van de wekelijkse ministerraad, komen Tieman en Wiersma zelf aan het woord. Ze bevestigen het meningsverschil, maar wekken niet de indruk dat het erg hoog oploopt.

‘Geen conflict’

Het gaat over de strook land waarop boeren géén mest mogen uitrijden: tot vijf meter langs een sloot of tot een halve meter langs een sloot. Tieman wil vasthouden aan die vijf meter, want dat is veiliger voor het oppervlaktewater. Wiersma wil naar een halve meter, want zo’n verruiming van de mestregels komt de boeren beter uit en zou in sommige regio’s volgens de Europese richtlijnen te billijken zijn.

Het kabinet wil eerst deskundigen raadplegen en dan pas een besluit nemen. Premier Dick Schoof bestrijdt tijdens zijn wekelijkse persconferentie dat er een conflict is: ‘Er zijn wat verschillen van opvatting. Dat hoort er gewoon bij.’

Botsende meningen tussen een landbouwminister en een milieuminister zijn van alle tijden. Wees maar gerust dat Wiersma en Tieman het hard spelen. Maar dit keer ‘framen’ de media de controverse tussen de bewindslieden als de ondergang van een partij: de BBB is het zinkende schip waarvan de bemanning slaags raakt.

De onenigheid bij BBB past perfect in het plaatje van protestpartijen die spectaculair opkomen en na een poosje weer roemloos ten ondergaan. Het narratief is dat van onverantwoorde politici zoals Femke Wiersma, die het landsbelang verzaken om hun eigen achterban nog even te begunstigen.

Op de vleugels

Sinds de verkiezingen van 1994 zitten de gevestigde partijen van christendemocraten, sociaaldemocraten en liberalen in een dalende lijn. Min of meer bij toerbeurt krijgen ze een klap, doordat telkens weer een nieuwe protestpartij een spectaculair verkiezingsresultaat behaalt. Op de vleugels van het maatschappelijk ongenoegen boekt zo’n protestpartij van buitenstaanders een verrassende overwinning over de rug van ten minste een van de oude volkspartijen. Nu eens het CDA, dan weer de PvdA of de VVD, ze lijden beurtelings een dramatische nederlaag.

Het gekke is: de oude, vertrouwde partijendemocratie, zoals die begin twintigste-eeuw werd ingericht en sindsdien werd gedragen door christendemocraten, sociaaldemocraten en liberalen, handhaaft zich. Dit stelsel heeft een overlevingsstrategie gevonden. Niet doordat de oude partijen hun electorale lesje leren en hun koers fundamenteel veranderen, maar doordat de protestpartijen spoedig ten onder gaan. Binnen de kortste keren bezwijken ze aan intern gekrakeel. De oude garde kan weer opgelucht ademhalen. De gevestigde orde – het woord ‘politiek establishment’ zullen we hier vermijden want dat wordt door Forum voor Democratie (FvD) te pas en te onpas gehanteerd – heeft de crisis overleefd en kan weer gewoon verder.

Kort samengevat is de politieke geschiedenis van de afgelopen jaren dat de FvD van Thierry Baudet (grootste partij bij de Statenverkiezingen van 2019) werd uitgerookt, de PVV van Geert Wilders (met 37 zetels de grootste bij de Kamerverkiezingen van 2023) werd uitgerangeerd, de NSC van Pieter Omtzigt (van 0 naar 20 zetels in 2023) werd geruïneerd. Nu wordt de BBB van Caroline van der Plas (grootste bij de Statenverkiezingen van 2023) neergesabeld. Verkiezingsoverwinningen komen en gaan, maar het oude stelsel blijft altijd bestaan.

Ze maken het er ook zelf naar. Protestpartijen zijn vergeven van amateurs met een veel te groot ego. Het spel van geven en nemen is aan deze nieuwkomers niet zo besteed. Ze veronderstellen dat politiek een kwestie is van op een knop drukken. Ze denken alles te kunnen regelen met 76 stemmen voor een Kamermotie, in plaats van eindeloos schikken en plooien. Ze zijn te ongeduldig. Ze snappen niet dat politiek vooral keihard werken is en uitentreuren overleggen met wetenschappelijke instituten, belangengroepen, ambtelijke opperhoofden, toppers uit de industrie, vakbonden. Werkelijke macht ligt altijd elders, niet per se in de Tweede Kamer.

Gewiekste ritselaars

Maar het wordt ze ook niet makkelijk gemaakt. In de oude partijen – CDA, VVD, PvdA, tegenwoordig ook D66 en GroenLinks-PvdA – zitten de gewiekste ritselaars. Zij zijn er bedreven in de heibel bij de protestpartijen op te stoken en uit te vergroten. Ragfijne regie. Zij voeren de media met roddels en smeuïge details. Journalistieke aasgieren beschrijven vervolgens de teloorgang van de eens geliefde protestbeweging. Geen beter vermaak dan leedvermaak.

In 1994 leed het CDA een historische nederlaag en kwamen twee ouderenpartijen met in totaal zeven zetels in de Kamer. Het duurde niet lang of ‘de bejaarden’ vielen in vijf fracties uiteen. Gegniffel in de wandelgangen. Vooral CDA-Kamerleden hadden een typisch glimlachje als ze hoofdschuddend wegliepen op momenten dat hun onervaren collega’s in plenaire Kamervergaderingen ruzie maakten over wie recht had op de partijnaam Algemeen Ouderen Verbond (AOV).

Zie je wel, ze kunnen het niet. Politiek moet je overlaten aan de powers that be. In 2002 kreeg vooral de PvdA een klap door de opkomst van de Lijst Pim Fortuyn. De LPF behaalde 26 zetels en dat resultaat viel niet te negeren. Zonder leider – Fortuyn werd een week voor de verkiezingen vermoord door een milieuactivist – mocht de LPF aanschuiven in het kabinet van CDA en VVD. Vanuit de coalitiepartijen kreeg de LPF nog menig advies en uitleg over de Haagse spelregels. Tegelijk werd de nieuwe partij blootgesteld aan alle gevaren van het meeregeren. De afgang voltrok zich binnen een jaar.

In 2010 mocht Geert Wilders met zijn PVV meedoen als gedoogpartner van het kabinet-Rutte I. Na anderhalf jaar stapte Wilders er weer uit. Hij vertrouwde het niet meer. De PVV leed een verkiezingsnederlaag, maar Wilders wist zich te handhaven. Iedereen die zich afvraagt waarom Wilders anno 2025 de stekker uit ‘zijn’ kabinet-Schoof trok, moet de gang van zaken in 2010-2012 nog maar eens nalezen.

Wilders zag destijds hoe de bestaande partijen met een protest-concurrent omspringen, namelijk eerst charmant aan de borst drukken en dan langzaam dichtknijpen. De PVV is de enige partij die zich twee keer uit die lieftallige wurggreep wist te bevrijden. Dat is waarschijnlijk de reden dat de PVV tot nu toe beklijft. Andere protestpartijen van de afgelopen decennia verdwenen weer even snel als ze gekomen waren.

De tweede uitzondering is D66 dat bij de verkiezingen van 1967 spectaculair binnenkwam, allerlei pieken en dalen beleefde, twintig jaar geleden bijna werd opgeheven, maar zich herstelde en de komende maanden voor het eerst een premier zal leveren. Ook SP en Partij voor de Dieren wisten min of meer te overleven, maar zij kwamen nooit in aanmerking voor regeringsdeelname.

Verkruimelen

Hoe gaat dat afknijpen nu in zijn werk? Hoe rekent de oude hap af met zo’n eigengereide nieuwkomer als BBB? Hoe werkt dat proces waarbij de protestpartijen eerst Hoffnungsträger van miljoenen kiezers zijn en vervolgens in rap tempo verkruimelen?

BBB eindigde bij de laatste Statenverkiezingen in 2023 als de grootste partij. Caroline van der Plas was in één keer de ster van Den Haag. Bij de laatste Tweede Kamerverkiezingen duikelde haar club van zeven naar vier zetels. Het is nu de club waar de klappen vallen en de media schilderen BBB af als een clubje ‘knallende ruzie’-makers. Daar zit natuurlijk een kern van waarheid in, maar het negatieve beeld ontstaat ook door de fluistercampagnes en de gewiekste trucs van de gevestigde concurrentie.

Voorbeeld. Afgelopen zomer probeerde VVD-minister David van Weel, toen nog op Justitie, BBB een hak te zetten. Van Weel nam een deel van de asiel- en migratieportefeuille over, die eerder aan PVV-minister Marjolein Faber toebehoorde. De overige asiel- en migratiezaken werden verdeeld tussen de collega’s Mona Keijzer en Eddy van Hijum.

Van Weel zou de Asielnoodmaatregelenwet door de Kamer loodsen. Keijzer zou het wetsvoorstel tweestatusstelsel voor haar rekening nemen. Van Weel stuurde zijn wetsvoorstel Asielnoodmaatregelen naar de Tweede Kamer. Het wetsontwerp Tweestatusstelsel van Keijzer liet hij liggen. Zij was nog niet officieel geïnstalleerd in haar nieuwe rol en moest machteloos toekijken.

BBB-Kamerlid Claudia van Zanten verweerde zich hiertegen in een Kamerdebat op 18 juni. Dat ze niet op het CDA mocht rekenen was duidelijk. Die partij doet per definitie niets dat BBB-vicepremier Mona Keijzer – in 2021 als staatssecretaris ontslagen door VVD-premier Rutte en naderhand weggelopen uit het CDA – kan bekoren. Van dit soort overlopers, daar houden traditionele partijen niet van.

Ook de andere grote partijen leunden achterover tijdens de manoeuvre van Van Weel. Opmerkelijk, wat vooral de VVD drong aan op het tweestatusstelsel. Waarom dan niet vóór het reces ook dat wetsvoorstel naar de Kamer? Kennelijk gunde de VVD Mona Keijzer geen electorale stunt met dit wetsvoorstel. De VVD-verkiezingscampagne was belangrijker dan een aanscherping van het migratiebeleid.

Van Zanten kreeg in haar strijd met VVD-minister Van Weel opeens steun van SP’ er Michel van Nispen. Hij was geen voorstander van de wetsvoorstellen, maar stelde zich op als controleur van de regering. Hij constateerde ‘overlap’ tussen de twee wetsvoorstellen, die dus tegelijk moesten worden behandeld. Van Nispen: ‘Daarom vind ik deze gang van zaken gek.’ Van Weel sputterde nog wat tegen. Hij beriep zich op ‘werkafspraken’ met Keijzer en bezwoer dat hij niet in zijn eentje ‘het goede nieuws uit het departement naar buiten wil rijden’. Maar Kamerleden zijn niet op hun achterhoofd gevallen. Door het zo voor te stellen, versterkte Van Weel de indruk dat hij wel degelijk op het departement aan het ‘shoppen’ was om partijpolitiek te scoren en concurrent BBB de pas af te snijden.

Venijnige procedures

Vooral SP’er Van Nispen steigerde: ‘U maakt er politiek van. Dit kun je niet maken met elkaar. Dit heeft niks met zorgvuldig beleid te maken. Ik vind het een zooi. Ik vind het een puinhoop.’ D66 viel hem bij. Ook VVD en CDA konden niet meer achterblijven. Uiteindelijk werden beide wetsvoorstellen – dus ook dat van Keijzer – vóór de vakantie in het parlement behandeld. Op 3 juli stemde een ruime meerderheid van de Tweede Kamer ermee in. Ze liggen nu bij de Eerste Kamer.

Zonder de interventie van SP’er Van Nispen, had alleen Van Weels Asielnoodmaatregelenwet het tijdig gered en had BBB-collega Keijzer de hele verkiezingscampagne moeten horen dat zij ‘niet leverde’. Partijgenoot Van Zanten wist dat – met dank aan de SP – op het nippertje te voorkomen.

Zo is het Haagse spel en zo moet het gespeeld worden. Maar vaak missen de protestpartijen het tactische vernuft. Ze zijn niet opgewassen tegen de procedurele vondsten van de oude garde. Misschien zijn ze te gehaast en alleen gefocust op de inhoud. Ze willen zich niet verlagen tot Haags geneuzel. Maar om zich te handhaven, zouden de protestpartijen dat juist wel moeten doen. Het venijn zit vaak in de procedures.

Elke nieuwe partij heeft grote moeite de fractie bijeen te houden. Legendarisch zijn de taferelen in de LPF na 2002 en in de PVV zo’n tien jaar later. Ruzies barsten los en gefrustreerde volksvertegenwoordigers stappen uit de fractie, waarbij ze liefst nog zo lang mogelijk aan hun zetel blijven plakken. De traditionele partijen zien het tot groot genoegen gebeuren. Ze maken de spijtoptanten het hof. Die laten zich lijmen met vage toezeggingen over een eventuele plek op een toekomstige kieslijst.

Op dit moment dreigt de Eerste Kamerfractie van BBB – in 2023 de grootste in de senaat met zestien van de 75 zetels – leeg te lopen. De club is al uitgedund tot twaalf, want twee leden stapten over naar D66, eentje naar Forum en eentje begon voor zichzelf. In de wandelgangen gonst het van geruchten over onmin in de BBB-fractie, waardoor nog meer senatoren met behoud van zetel naar D66 of andere partijen overstappen.

Voor de overlevingskansen van een kabinet-Jetten is de desertie een goede zaak. D66, CDA en VVD hebben bij elkaar in de Eerste Kamer slechts 22 zetels. Schuift JA21 aan, dan komt de coalitie op 24 zetels. Dat is nog altijd 14 zetels te weinig voor een meerderheid. Stappen extra BBB-senatoren uit hun fractie, dan kan Jetten ze paaien. D66 ontvangt hen met open armen! Reken maar dat hier achter de schermen vlijtig aan wordt gewerkt.

De tijd dringt

Op dit schaakbord wordt nu ook dat relletje tussen de BBB-ministers Wiersma en Tieman gespeeld. Het is de perfecte ‘knallende ruzie’ om de entourage te schetsen van een protestpartij in verval. Tevens is het de uitnodiging aan de overgebleven BBB-senatoren om snel hun knopen te tellen.

Ooit waren D66 en BBB elkaars grootste tegenstanders. De een wilde de veestapel gedwongen halveren, de ander was spreekbuis van het agrarische familiebedrijf. Maar voor opportunisten liggen de kaarten inmiddels totaal anders. De tijd dringt voor de Eerste Kamerleden van BBB. De media schetsen het overtuigende beeld van een protestpartij die uiteen knalt. Over een jaar en drie maanden zijn er weer Statenverkiezingen en dan is het te laat. Dit is het moment voor wie nog wil overspringen naar een nieuwe zegekar.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook straks in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Donateurs kunnen ook reageren op recente artikelen, video’s en podcasts en ter publicatie in Wynia’s Week aanbieden. Stuur uw reacties aan reacties@wyniasweek.nl Vergeet niet uw naam en woonplaats te vermelden (en, alleen voor de redactie: telefoonnummer en adres). Niet korter dan 50 woorden, niet langer dan 150 woorden. Welkom! 

Het bericht Hoe de traditionele partijen nu wraak nemen op de BBB. Want verkiezingszeges komen en gaan, maar het oude stelsel blijft altijd bestaan verscheen eerst op Wynia's Week.

De vraag is of we er ook rekening mee moeten houden dat de kern dieper ligt: een aantal politici lijkt überhaupt geen sterke morele principes te hebben. In een systeem waar mensen met weinig morele principes vaak winnen van mensen die zulke principes wél in voldoende mate hebben, erodeert integriteit niet alleen door inconsistentie, maar door een fundamenteel gebrek aan morele ruggengraat.  

De media spelen in deze constellatie een belangrijke, maar wat mij betreft teleurstellende rol. Dit leidt tot een vicieuze cirkel die fundamentele vragen oproept over onze democratische processen. 

Veranderende rol 

Waar integriteit traditioneel gezien wordt als een kernwaarde voor publieke ambtsdragers, is er al vele jaren sprake van een verschuiving. Politici die ooit bekritiseerd zouden worden voor inconsistentie, leugens of oneerlijkheid, worden nu geprezen om hun ‘politieke effectiviteit’ of ‘strategisch vermogen’. De casus van Mark Rutte illustreert dit treffend: zijn gebruik van frasen als ‘geen actieve herinnering’ en het systematisch wissen van sms-berichten werden door velen gezien als problematisch vanuit integriteitsperspectief, maar door anderen geframed als slimme politieke tactiek.  

Dat bleek duidelijk tijdens het tv-debat tussen Mark Rutte en SP-aanvoerder Emile Roemer in augustus 2012. Roemer putte uit het VVD-partijprogramma dat de VVD het eigen risico in de zorg wilde verhogen. Rutte loog daar oog in oog met Roemer over en ontkende glashard. Factcheckers concludeerden later dat Ruttes uitspraken onwaar waren, maar de journalistieke aandacht verschoof al snel naar het ‘kantelpunt’ in de campagne en de vermeende zwakte van Roemer, in plaats van naar de integriteitsvraag van de premier. Ruttes geweldige debattechniek en politieke sluwheid werden later zelfs met dit voorbeeld nog eens lachend onderstreept door Haagse journalisten. Ook Ruttes fenomenale charme speelt daarbij een rol. 

Evenzo laat het voorbeeld van CDA’er Wopke Hoekstra zien hoe standpunten, zoals die over klimaat, fundamenteel kunnen veranderen wanneer de politieke context en persoonlijke carrièreperspectieven veranderen – van Nederlands politicus naar kandidaat-Eurocommissaris. Dit soort wendingen roept vragen op over de authenticiteit van politieke overtuigingen. In dit geval bleek de demasqué eenvoudig. Hoekstra bleek geen bevlogen politicus, maar ontmaskerde zichzelf als de persoon die hij voorheen was: een consultant met als devies ‘u vraagt, wij draaien’. 

De journalistiek speelt een cruciale rol in deze dynamiek. Als vierde macht in een democratie hebben media de verantwoordelijkheid om machthebbers kritisch te bevragen en te controleren. Ze beschikken over het institutionele geheugen dat nodig is om inconsistenties door de tijd heen bloot te leggen – een geheugen dat scherper zou moeten zijn dan dat van de gemiddelde kiezer.  

Maar in de huidige mediaomgeving zien we een paradoxale ontwikkeling. Terwijl er meer informatie beschikbaar is dan ooit, rennen grote media van ‘scoop tot scoop’. Nieuws wordt snel geconsumeerd en even snel vergeten, waardoor er weinig ruimte is voor het vasthouden aan eerdere onthullingen of het in context plaatsen van huidige ontwikkelingen. Diepgravende onderzoeksjournalistiek, zoals die van Argos en Follow the Money, brengt wel belangrijke zaken aan het licht, maar krijgt vaak weinig follow-up in het bredere medialandschap, hoewel Nieuwsuur ook regelmatig met belangrijke diepergravende onderzoeken komt. Maar voor integriteit is opvallend weinig aandacht.  

Wanneer de media opportunistisch of leugenachtig gedrag niet consequent benoemen of integendeel zelfs positief framen, beïnvloedt dit onvermijdelijk de perceptie van het publiek. De kiezer, die grotendeels afhankelijk is van mediaberichtgeving voor politieke informatie, krijgt een vertekend beeld van wat acceptabel is in de politieke arena. Zonder een kritisch mediakader dat inconsistentie en oneerlijkheid consequent problematiseert, kan de publieke norm voor politiek gedrag verschuiven. Dit leidt tot een situatie waarin kiezers politici niet afstraffen voor gedrag dat op gespannen voet staat met integriteit, eenvoudigweg omdat dit gedrag niet als problematisch wordt gepresenteerd of snel wordt vergeten in de volgende nieuwscyclus. 

Vicieuze cirkel 

Zo ontstaat een perfect klimaat voor een vicieuze cirkel. Politici handelen op manieren die traditioneel als problematisch voor hun integriteit zouden worden gezien. Media framen dit niet consequent als integriteitsprobleem maar als politieke handigheid, of verliezen snel interesse wanneer een nieuwe scoop zich aandient. Kiezers, beïnvloed door deze framing en het gebrek aan blijvende aandacht, ontwikkelen een hogere tolerantie voor dit gedrag. Dit gebrek aan electorale consequenties moedigt meer politici aan om soortgelijk gedrag te vertonen. De cyclus herhaalt zich, met als resultaat een gestage erosie van integriteit als politieke kernwaarde.  

De gevolgen van deze vicieuze cirkel reiken verder. Ze raken aan fundamentele aspecten van democratisch bestuur. Wanneer integriteit minder zwaarwegend wordt in de beoordeling van bestuurders, ontstaat ruimte voor praktijken die de legitimiteit van het systeem ondermijnen. Netwerkcorruptie, of zoals advocaat Ellen Pasman het noemt: ‘receptiebenoemingen’, het benoemen van politieke vrienden op sleutelposities, of gewoon platte vriendjespolitiek, zijn hier voorbeelden van. Deze praktijken kunnen floreren in een klimaat waarin andere waarden – zoals loyaliteit, politieke effectiviteit of terugbetaling van de bank der wederdiensten – zwaarder wegen dan integriteit en transparantie. In dit kader past ook dat regeringspartijen zaken tot stand brengen die in geen enkel partijprogramma stonden, en zaken die in álle partijprogramma’s stonden, níet voor elkaar krijgen.  

Verontrustend effect 

Een verontrustend effect van deze dynamiek is dat juist politici die vasthouden aan sterke integriteitsprincipes vaak een hoge prijs betalen. De recente Nederlandse politieke geschiedenis biedt hiervan treffende voorbeelden. Politici als Renske Leijten (SP) en Pieter Omtzigt (CDA, NSC), die zich jarenlang vasthielden aan hun principes en onvermoeibaar streden voor transparantie en verantwoording – met name in de toeslagenaffaire – hebben uiteindelijk het politieke toneel verlaten.  

Zeker het recente vertrek van Omtzigt is in dit opzicht symbolisch. Als Tweede Kamerlid dat consequent systeemfouten aan de kaak stelde, daarbij vaak tegen de stroom in moest zwemmen en actief werd tegengewerkt door de zittende regering met ook het achterhouden van informatie, illustreert zijn afscheid hoe – letterlijk – uitputtend het kan zijn om integriteit voorop te stellen in een systeem dat dit niet altijd waardeert of beloont. Toch is er een nuance: hoewel Omtzigt veel kiezers inspireerde met zijn principes, ontbrak het hem volgens sommigen aan andere kwaliteiten die een politicus succesvol maken, zoals strategisch leiderschap en besluitvaardigheid. Dit laat zien dat integriteit in de huidige politiek niet genoeg is om te overleven. 

Deze ontwikkeling onderstreept de paradox: terwijl opportunistisch gedrag indirect wordt beloond, betalen de standvastige, integere politici vaak een persoonlijke tol. Dit creëert een zorgwekkende selectiedruk binnen het politieke systeem, waarbij het vasthouden aan principes een carrièrerisico kan worden. 

Het doorbreken van deze vicieuze cirkel vereist inspanningen van alle betrokken partijen.  

In de eerste plaats van de media, die zich opnieuw moeten gaan toewijden aan hun rol als kritische waakhond, met meer nadruk op het institutionele geheugen en minder op de waan van de dag. De journalistiek speelt een sleutelrol in hoe integriteit van politici wordt waargenomen. Ze bepaalt waar de aandacht naartoe gaat, hoe gedrag wordt benoemd (‘leugen’ versus ‘onhandigheid’), en of er wordt doorgevraagd of weggekeken. Wanneer media politiek gedrag reduceren tot een spel — wie wint het debat, wie blijft overeind — verdwijnt integriteit uit beeld. Politici worden dan afgerekend op tactiek, niet op waarheid of principes. Zo vormt de journalistiek actief het morele kompas van het publieke debat. Ofschoon tijdens de toeslagenaffaire Trouw en RTL Nieuws een cruciale rol hebben gespeeld, roept dat meteen de vraag op: waar waren alle anderen? 

Op hun beurt mag van politici de erkenning worden gevraagd dat integriteit niet ondergeschikt mag zijn aan politieke overleving of effectiviteit.  

Essentiële heroverweging  

Tenslotte zouden de kiezers een kritischer houding moet aannemen ten opzichte van zowel politici als mediaberichtgeving: stel vragen, wees lastig en beloon integriteit bij verkiezingen. Bovenal is er behoefte aan een breder maatschappelijk gesprek over wat we verwachten van onze democratische instellingen en vertegenwoordigers. Als integriteit als kernwaarde in onze samenleving overeind moet blijven, dan moeten we bereid zijn deze waarde consequent te verdedigen – zelfs wanneer dit betekent dat we onze politieke helden kritischer moeten beoordelen. Ook vanuit mijn vak, waar integriteit zou moeten gelden als fundament voor goed bestuur en patiëntenzorg, ontkom je moeilijk aan de indruk hoe morele afwegingen steeds vaker plaatsmaken voor strategisch gedrag – ook binnen ziekenhuisbesturen. Daar kom ik zeker nog eens op terug.  

In een tijd waarin vertrouwen in democratische instituties wereldwijd onder druk staat, is het heroverwegen van de rol van integriteit in onze politieke cultuur niet alleen wenselijk, maar essentieel voor het behoud van een gezonde democratie.  

Armand Girbes is intensivist-klinisch farmacoloog en hoogleraar intensive care-geneeskunde aan het Amsterdam UMC. 

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!  

Het bericht Integriteit moet in de politiek weer een ereplaats krijgen   verscheen eerst op Wynia's Week.

Toch werd dat beeld al in 1988 gecorrigeerd: in het zeer verhelderende proefschrift van historicus René Vos over de legale Nederlandse pers tijdens de Duitse bezetting. Tot najaar 1944, concludeerde hij, was het redactionele beleid van De Telegraaf ‘eerder gericht op het zoveel en zolang mogelijk tegenhouden van kwalijke invloeden dan op capitulatie en dienstbaarheid, zoals door zovelen met grote stelligheid is beweerd en bewezen geacht’.

Naamsverbod

Let wel: tót najaar 1944. Want toen werd de in juli van dat jaar overleden Telegraaf-eigenaar Hak Holdert opgevolgd door zijn zoon Henri (‘Hakkie’), een fanatieke NSB’er. Hij maakte in de laatste maanden van de oorlog van De Telegraaf een ronduit nazigezinde krant. Na de bevrijding leverde dat een naamsverbod van dertig jaar op, dat echter al in 1949 weer ongedaan werd gemaakt. Het oordeel over de krant, zo meende toen de Raad van Beroep voor de Perszuivering, mocht niet enkel zijn gebaseerd op het beleid van Holdert junior.

Terwijl Neerlands grootste krant steeds weer wordt aangesproken op de oorlogsjaren, gebeurt dat veel minder met ons ambtenarenapparaat. Hoe zou  dat toch komen?

De feiten zijn algemeen bekend. Zo werd elke ambtenaar in oktober 1940 gevraagd de Ariërverklaring te tekenen, waarop moest worden aangegeven hoeveel joodse voorouders hij of zij had. Vrijwel alle ambtenaren (bijna 200.000) deden dat. Op alle departementen en overheidsdiensten, in het gehele openbaar onderwijs en in het lokale en provinciale bestuur waren er welgeteld tien weigeraars.

De samenwerking tussen het ambtelijke apparaat en de Duitse bezetters was hecht, concludeerde historicus Gert Jan van Setten vorig jaar in zijn proefschrift Oorlogswinst. ‘Bestuurlijke problemen konden eindelijk technocratisch opgelost worden, aan de andere kant raakte Nederland in de greep van een systeem van terreur en willekeur. De meeste secretarissen-generaal gingen eerst zo ver mee dat ze verzet afwezen.’ Pas toen het na de verliezen bij Stalingrad (1943) begon te dagen dat Hitler de oorlog weleens zou kunnen verliezen, werd de sfeer meer gespannen.

Heilige teksten

Dat de Nederlandse ambtenarij ondanks haar weinig heroïsche verleden een krasvrije reputatie geniet, viel in september ook op tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen. Premier Dick Schoof zag zich toen gedwongen ambtelijke adviezen over een noodwet voor asiel openbaar te maken. Voor veel Tweede Kamerleden bleken het heilige teksten. Als ambtenaren zeggen dat iets niet kan of niet mag, zo luidt kennelijk de communis opinio in Den Haag, dan is dat per definitie een deskundig en onpartijdig oordeel dat boven alle twijfel is verheven.

Of zou het kunnen dat ook ambtenaren maar gewone mensen zijn, inclusief politieke voorkeuren en antipathieën?

Kleur bekennen

Niemand minder dan de legendarische PvdA-voorman Joop den Uyl maakte daar in 1984 – het eerste CDA/VVD-kabinet van Ruud Lubbers regeerde het land – een groot punt van. Op een congres van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) in Almere pleitte hij ervoor om korte metten te maken met de ‘maskerade van de politiek maagdelijke ambtenaar’. Ambtelijke adviezen, analyseerde Den Uyl, hebben een grote impact op beleidskeuzes. Ambtenaren die bestuurders adviseren, moeten daarom politiek kleur bekennen. ‘Zijn lidmaatschap van een politieke partij dan wel zijn politieke toebehoren dient een openbaar gegeven te zijn. Ambtenaar, verstop je niet!’

Dat is veertig jaar na dato nog altijd een zeer actuele oproep die, als er gehoor aan wordt gegeven, zeer bevorderlijk zou zijn voor de bestuurlijke transparantie. Laat Frans Timmermans, voordat hij de partij van Joop den Uyl ten grave draagt, er maar eens serieus werk van maken.

Roelof Bouwman is columnist en adjunct-hoofdredacteur van Wynia’s Week. Hij schrijft over politiek, geschiedenis en media.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Roelof Bouwman: Den Uyl had gelijk: neutrale ambtenaren bestaan niet, verplicht ze hun partijkeuze te onthullen   verscheen eerst op Wynia's Week.

Laten we haar ethische akkefietjes nog eens kort de revue laten passeren.

Het lijkt er sterk op dat de zoon van haar partner mede dankzij Ter Horst miljoenenorders van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) in de macht wist te slepen voor de levering van beschermingsmiddelen tijdens de coronapandemie. Deze ‘stiefzoon’ van Ter Horst was een ondernemer in duurzame kleerhangers. In eerste instantie vond hij bij VWS geen gehoor met zijn voorstel om maskers te leveren. Hij kreeg de order pas nadat Ter Horst zich er via appverkeer mee ging bemoeien. Het bleek al snel dat de stiefzoon van Ter Horst niet kon waarmaken wat hij in zijn voorstellen had vermeld, want een deel van de maskers was kwalitatief onder de maat. Ter Horst heeft op haar rol in deze zaak nooit willen reflecteren.

Opvallend stemgedrag

Eerder al was er opvallend stemgedrag van Ter Horst in de Eerste Kamer over de vrije artsenkeuze. Er was in de toenmalige VVD/PvdA-coalitie (Rutte II) afgesproken dat die vrije artsenkeuze beperkt zou worden. Ter Horst ging echter tegen het belang van de coalitie in: zij stemde tegen. Het had er alle schijn van dat zij zich liet leiden door het belang van haar toenmalige broodheer. Zij was namelijk vlak voor de stemming in december 2014 voorzitter geworden van het Koninklijk Nederlands Genootschap voor Fysiotherapie (KNGF). Dat genootschap was tegen de beperking van de vrije artsenkeuze. Vandaar? Ter Horst gaf dat uiteraard niet toe. Een sterk inhoudelijk argument voor haar stemgedrag wist ze echter niet te geven.

Dan was er natuurlijk nog haar alcoholgebruik. Ter Horst werd in 2006, toen ze burgemeester van Nijmegen was, betrapt op rijden onder invloed. Ze had maar ‘iets te veel’ gedronken en kreeg daarom slechts een rijontzegging van een uur en een boete van 220 euro.

De lokale politiek bestempelde de kwestie als een privéaangelegenheid. So far, so bad, want vervolgens bleek dat Ter Horst in het verleden wél agenten disciplinair had gestraft omdat zij met een slok op achter het stuur werden aangetroffen. Voor Ter Horst golden kennelijk andere normen dan voor ‘gewone’ overheidsdienaren.

Enfin, er is haar verder niks kwalijk genomen, want Ter Horst bleef de ene na de andere functie aangeboden krijgen. Zo werd ze in december 2022 ‘bestuurlijk aanjager Onbeperkt Meedoen’ bij het ministerie van VWS. Het was daar haar taak om te bevorderen dat de samenleving toegankelijker wordt voor mensen met een handicap. Vorige week liet Ter Horst weten het na anderhalf jaar welletjes te vinden. Dit zei ze erover op LinkedIn:

‘Bestuurlijk aanjager is een vertrouwensfunctie. Met een bewindspersoon is zo’n vertrouwensrelatie geen automatisch gegeven. De bewindspersoon die op VWS verantwoordelijk zal zijn voor het VN-verdrag Handicap vertegenwoordigt een partij waarmee ik geen enkele verwantschap voel. Dit zal mijn effectiviteit niet ten goede komen. (…) Het verschil in opvattingen ligt op andere terreinen (deislamisering, minder vluchtelingen, Nexit, Nederland voor de Nederlanders) en zijn voor mij zo cruciaal dat ze een constructieve samenwerking in de weg staan.’

Wat Ter Horst kennelijk dwarszit, is dat twee van de drie nieuwe bewindspersonen op VWS, namelijk minister Fleur Agema en staatssecretaris Vicky Maeijer (Langdurige en Maatschappelijke Zorg) afkomstig zijn van de PVV. En die partij heeft, aldus Ter Horst, verkeerde standpunten. Welke van die standpunten – en in welke vorm – zijn overgenomen door het kabinet-Schoof, doet er kennelijk niet toe.

De nieuwe regering als ‘nepkabinet’

Is dit niet gewoon minachting voor onze democratische rechtsstaat? Ter Horst zal waarschijnlijk antwoorden dat juist de PVV die rechtsstaat wil ondermijnen. Wilders heeft namelijk in 2015 de Tweede Kamer een ‘nepparlement’ genoemd. ‘Dus’ haat Wilders de parlementaire democratie.

Quod erat demonstrandum? Welnee. Mensen die de quote aanhalen, ‘vergeten’ voor het gemak vaak de context waarin Wilders sprak. De discussie ging in 2015 – de migratiecrisis als gevolg van de burgeroorlog in Syrië was op het hoogtepunt – over het opnemen van asielzoekers. De Tweede Kamer wilde een ruimhartig opvangbeleid, terwijl de meerderheid van de burgers daar tegenstander van was. De linkse partijen zijn die wens consequent blijven negeren en kregen bij de Tweede Kamerverkiezingen van 22 november 2023 de rekening gepresenteerd.

Het bij voorbaat verdoemen van PVV-bewindslieden past in een patroon. In het geval van Ter Horst is het in feite nog erger, want er is geen enkele aanwijzing dat de PVV zich niet aan het VN-verdrag Handicap wil houden. Wat er aan de hand is, is dat Ter Horst vindt dat de PVV onder geen beding mag meeregeren. Ze wil de PVV-bewindslieden Agema en Maeijer cancelen. Eigenlijk vindt ze de nieuwe regeringscoalitie een ‘nepkabinet’.

Opstand van ‘de intellectuele elite’

Dit staat nogal in contrast met de oproep tot een opstand van ‘de intellectuele elite’ die Ter Horst in 2009 deed in Vrij Nederland. Die elite zou moeten bestaan uit ‘weldenkende en wellevende mensen die zich realiseren dat het belangrijk is dat er autoriteiten zijn en dat die in principe het vertrouwen van de bevolking verdienen’. Nu blijkt dat het hierbij niet moet gaan om autoriteiten die het vertrouwen van de bevolking verdienen, maar eerst en vooral het vertrouwen van Guusje ter Horst.

Ze had natuurlijk in stilte kunnen vertrekken als ‘bestuurlijk aanjager’. Maar nee, Ter Horst moest haar minachting voor het kabinet-Schoof ventileren op LinkedIn. Ze wist natuurlijk dat de kwestie direct door de media zou worden opgepikt. Op mijn ethische meetlat maakt ze daarom een flinke duikeling. Een 6- zit er niet langer in, met alle waardering voor haar verdiensten als politicus en bestuurder kom ik nu uit op een 4.

Harrie Verbon was hoogleraar openbare financiën aan de Universiteit van Tilburg. Zijn artikelen verschijnen regelmatig in Wynia’s Week.

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het als donateur mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!  

Het bericht Hoeveel respect heeft Guusje ter Horst voor onze democratische rechtsstaat?  verscheen eerst op Wynia's Week.

Toch gaf de uitslag van 22 november alle reden voor grondig ander beleid. Waarom gloort er dan nog zo weinig hoop?

NSC komt nog niet uit de verf

Voor een deel ligt dat aan personen. Geert Wilders is een solist, en houdt de teugels wel erg strak. Zijn beste secondant is nu de neutrale Kamervoorzitter Martin Bosma. De ervaren onderwijsdeskundige Harm Beertema is vertrokken, en te weinig nieuwe Kamerleden van de PVV kunnen een eigen geluid inbrengen. NSC heeft bewonderenswaardig boze Kamerleden (Agnes Joseph over de pensioenen, Sandra Palmen over de toeslagen), maar Pieter Omtzigt en Nicolien van Vroonhoven slagen er nog niet in om die boosheid Kamerbreed te maken. Hoewel Rutte III en Rutte IV toch echt een complete ramp waren, niet alleen als het gaat om de pensioenwet en de toeslagenaffaire.

Jammer ook dat Omtzigt de enthousiaste groep rond De Nieuwe Denktank en Alliantie, opgericht om hem te steunen, vorig jaar toch niet heeft gebruikt, hoewel die klaar stond met goed uitgewerkte dossiers over stikstof, natuur en de boeren, precies drie onderwerpen waar NSC nu nog te veel lijkt op het oude CDA.

BBB is constructief, maar Caroline van der Plas wordt door de elite steeds weggezet als niet handelend in het algemeen belang, maar alleen voor het eigenbelang van boeren en vissers. Voor Wilders zijn de haat en het dédain van de elite een plus, want die vormen een deel van zijn appeal. Voor Van der Plas en haar BBB vormen ze echter een zwaar nadeel; als Mona Keijzer inderdaad minister of zelfs (vice)premier wordt, zal ze hard moeten werken om Nederland ervan te overtuigen dat BBB er is voor iedereen.

Niet alleen personen en hun temperamenten spelen een rol; er moeten ook structurele oorzaken zijn voor gebrek aan enthousiasme over het komende kabinet. Misschien deze keer nog niet eens zozeer de ‘stroperigheid’, want behalve bij de pensioenen horen we weinig van de vakbeweging, en de werkgevers hebben met Ingrid Thijssen een heel zwakke voorzitter.

432 extra platforms

Eén belangrijke, meer constitutionele handicap van Nederland, waar ik hier nog eens op wil ingaan, is dat we als enige land is West-Europa geen rechtstreeks gekozen burgemeesters hebben. Met iedere vier jaar simultaan 342 burgemeestersverkiezingen zouden er 342 extra platforms bijkomen voor een beredeneerd en goed afgewogen anti-elite geluid.

Het is nu nog te gemakkelijk voor de D66- en GroenLinks-ambtenaren, voor het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) en voor al die zorgvuldig samengestelde adviesraden – het lijken wel paddenstoelen, er komen er steeds meer – om afwijkende opinies en analyses dood te zwijgen of er een karikatuur van te maken.

Voorlichters van ministers zijn gratis beschikbaar en het is vaak te veel gevraagd voor de Volkskrant, NRC en de NOS om met bonafide onderzoeksjournalistiek hun halve waarheden te ontmaskeren. Columnisten – de Volkskrant heeft er 55, telde Jeroen Trommelen een jaar geleden – trekken de journalisten naar goedkoop, opiniërend links. Dat zou een stuk beter kunnen worden als er nieuws zou zijn over interessante campagnes voor burgemeestersverkiezingen met uitdagers uit de gelederen van PVV, NSC, BBB of partijloze onafhankelijke kandidaten.

Alle 342 zittende burgemeesters van meestal VVD, CDA en PvdA zouden dan de noodzaak voelen om een meerderheid van de kiezers achter zich te krijgen. Dan moeten ze veel breder luisteren dan nu, en hard gaan lopen voor de stem en de zorgen van huizenbezitters (warmtepompen), huurders (multiculturele probleemwijken), middenstanders (verbod op niet-elektrische bestelbusjes), ouders met schoolgaande kinderen (lesuitval, ideologisch bevlogen leraren, kwaliteitsverlies) en bezorgde senioren (zorgadministratie, veiligheid op straat).

Windmolens of natuur?

Een willekeurig voorbeeld: burgemeester Ronald van Meygaarden van Boxtel. Hij is vooral bekend als penningmeester van Klimaatverbond Nederland, een zwaar gesubsidieerde organisatie voor ‘ambitieus klimaatbeleid’. De website van het Klimaatverbond toont een weiland zonder weidevogels, want het is geheel belegd met zonnepanelen, en daarachter een horizon met links, midden en rechts reusachtige windmolens.

Misschien vinden de burgers van Boxtel dat veel mooier dan hun grote natuurgebied Kampina, met bos, heide en beekdalen, maar het is dan wel afgelopen met wandelen: weilanden vol zonnepanelen zijn daar immers niet geschikt voor. Mochten de Boxtelaars dat offer toch willen brengen, dan wensen wij ze nog vele gelukkige jaren toe met hun burgemeester, maar liefst wél na validatie, lees: burgemeestersverkiezingen.

Evenwichtige keuzes

De grootste partij in Boxtel is de PVV. Die zou dan vermoedelijk met een tegenkandidaat komen voor Van Meygaarden. De campagne zou dan kunnen gaan over de 500 kilo drugs die vorig jaar in Boxtel zijn gevonden. Of over de restaurants in Midden-Brabant waar je zelden eters ziet: omdat ze alleen dienen voor het witwassen van drugsgeld. Of over de vraag of er meer politie moet komen om leegstaande schuren vaker te controleren op de aanwezigheid van verboden chemicaliën.

Het zou burgemeester Van Meygaarden dwingen om het goede evenwicht te vinden tussen zijn geliefde strijd tegen CO2 en de lastige strijd tegen drugscriminaliteit, niet alleen goed in zijn eigen ogen, maar ook goed volgens de Boxtelaars.

De ex-politici die zich nu vlot laten parachuteren op burgemeestersposten door vrienden in hun eigen partij, zouden bij burgemeestersverkiezingen echt aan het werk moeten. Sharon Dijksma (Utrecht) bijvoorbeeld, oud-voorzitter van de Jonge Socialisten. Ze heeft de huidige generatie Jonge Socialisten in haar universiteitsstad ongetwijfeld diep ontroerd met haar vliegreis naar de klimaatconferentie in Abu Dhabi. Ze gaf daar een originele powerpointpresentatie aan de oliesjeiks over fietsen voor het klimaat.

Maar de Utrechtenaren die dromen van een burgemeester die de landelijke politiek onder vuur durft te nemen om meer huizen te bouwen, waarom kunnen die bij burgemeestersverkiezingen niet met een eÍgen (tegen)kandidaat komen? Een electoraal gevecht dwingt alle partijen om rekening te houden met zoveel mogelijk burgers, en dat is een goede zaak.

Wat onze democratie nu nodig heeft is niet een oorlog voor of tegen CO2, maar meer aandacht voor de lokale noden van woningzoekenden en middenstanders. Nog een voordeel: met rechtstreeks gekozen burgemeesters komt er hopelijk meteen een einde aan de loopbaan van burgervaders als Hubert Bruls (Nijmegen), die een lobby aanvoerde voor dwang bij het huisvesten van asielzoekers. Als we voortaan mogen kiezen, komen er misschien wel burgemeesters die in Den Haag gaat lobbyen voor hun eígen burgers.

De politiek zou er rijker van worden, Wilders, Van der Plas en Omtzigt krijgen zo een lokale kweekvijver voor landelijk talent, de media krijgen spannende verkiezingscampagnes en de rijksambtenaren zouden zien dat er overal in het land intelligente (kandidaat)burgemeesters zijn met een scala aan ideeën voor beter beleid. Kort en goed: burgemeestersverkiezingen zouden kunnen zorgen een democratische doorbraak en een nieuwe politieke cultuur.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.   

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER . Hartelijk dank!   

Het bericht Rechtstreeks gekozen burgemeesters: waar wachten we in hemelsnaam nog op? verscheen eerst op Wynia's Week.

Die tweedeling is heel urgent geworden sinds het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) de penvoerder is geworden voor de nieuwe instructies bij het opstellen van de rijksbegroting. De tekst van het in 2022 samen met het SCP en het CPB opgestelde rapport over de begrotingssystematiek begint nog onschuldig met de oproep om niet meer alleen te kijken naar financiële cijfers voor tekort, staatsschuld en dergelijke, maar veel ruimer naar ‘brede welvaart’. Dat is heel sympathiek, en in de lijn van de bekende waarschuwing dat het bruto binnenlands product (bbp) een optelling is van alle zogenaamde ‘toegevoegde waarde’ in de economie, maar dat we dan ook meetellen wat helemaal níet waardevol is. Bovendien zijn we soms blind voor schadelijke effecten van de economische groei.

We kennen allemaal de voorbeelden. Als op 31 december meer jongeren gevaarlijk vuurwerk afsteken en halfblind naar het ziekenhuis moeten, neemt het bbp toe (dat is de definitie van economische groei) door de overuren van de oogchirurgen. Als in Uganda alle tilapia uit het Victoriameer wordt gevist, is dat eenmalig een toename in het bbp, maar zijn daarna de vissers werkloos.

Geen aandacht voor vrijheid

Een goed idee dus om te kijken naar ‘brede welvaart’, maar de ambtenaren van het PBL hebben dat op een D66-GroenLinks-achtige manier ingevuld. Dit is hun lijst van de acht ‘ankers’ voor de begroting voor 2025 en volgende jaren: ‘1) Subjectief welzijn, 2) Gezondheid, 3) Consumptie en inkomen, 4) Onderwijs en opleiding, 5) Ruimtelijke samenhang en kwaliteit, 6) Economisch kapitaal, 7) Natuurlijk kapitaal, en 8) Sociaal kapitaal.’

Ziet u, lezer van Wynia’s Week, wat ontbreekt? Hint: denk aan het eerste woord in de oproep tot de Franse Revolutie in 1789 door de toenmalige BoerBurgerBeweging tegen de elite en tegen de hoge belastingen. Nog een hint: denk aan het grote beeld in de haven van New York van Lady Liberty met de opgeheven toorts.

De D66- en GroenLinks-ambtenaren denken bij Lady Liberty eerder aan een dragqueen dan aan vrijheid, toch een bekend oud-Nederlands begrip van vóór de kabinetten-Rutte III en IV. In het hele rapport over de nieuwe ankers voor onze begroting komt ‘vrijheid’ drie keer voor: één keer in de context dat we leven in een democratie, en twee referenties dat we bij een hoger inkomen meer geld hebben om vrij te besteden. Dat is het.

Dat een hoger inkomen meer vrijheid geeft is zeker waar, maar wat is het fout om vrijheid daartoe te beperken. Dat is typisch voor de dictators in Orwells Nineteen Eighty-Four en nu dus helaas ook voor de PBL-ambtenaren. Nergens in het rapport gaat over andere dimensies van vrijheid. De vrijheid bijvoorbeeld om zelf te kiezen hoe je met een eigen zaak je inkomen wil proberen te verdienen. Ook niets over vrijheid voor boeren, vissers en tuinders, en over de vrijheid om een eigen bedrijf door te geven aan de volgende generatie.

Er is in Nederland vrijheid om te consumeren, al wordt dat er niet makkelijker op met de dure energie, de hetze tegen vlees en vis en de dwang om auto’s uit te faseren. Maar er is in Nederland na Rutte III en IV evident steeds minder vrijheid om te produceren. Wel vrijheid voor wolven en bevers, maar voor ondernemers steeds meer verboden, bureaucratie en kosten.

Griezelige eenzijdigheid 

De twee belangrijkste auteurs van het rapport over de begrotingssystematiek zijn Melchert Reudink en Olav-Jan van Gerwen, beiden van het PBL. Over eerstgenoemde schreef Volkskrant-columnist Toine Heijmans vorig jaar bewonderend: ‘…een interessant gesprek met Melchert Reudink van het PBL, die helder uitlegt waarom activisten elke dag de Utrechtsebaan bezetten… We hebben een Klimaatakkoord en een Klimaatwet, en toch vinden we telkens geitenpaadjes om in fossiele auto’s te blijven rijden… “We houden nu eenmaal graag vast aan comfortabele maatregelen, die onze dagelijkse leefwijze niet te veel veranderen”’.

Olav-Jan van Gerwen, de co-auteur van Reudink, zei in 2022 in de Tweede Kamer: ‘Of het kabinet een opgave wel of niet omarmt, is voor ons niet een teken om te zeggen dan bouwen we het af. Daar zijn we onafhankelijk in. Die agendering die pakken we zelf op. Voor de leefomgeving hebben we de circulaire economie, we hebben de klimaat- en energietransitie, dat is niet iets waarvan we zeggen we zien in het kabinet minder aandacht… Integendeel dat zou er ook toe kunnen leiden dat we harder op de trommel gaan roffelen. Die grote maatschappelijke opgaven die zijn voor ons echt leidinggevend’.  

Ik ben bang dat bij het PBL nu alleen nog economen, natuurkundigen, landbouwwetenschappers of geografen kunnen werken die al bij voorbaat instemmen met deze harde ideologie en dwingende toon. Een enorme managementfout om het zo ver te laten komen. Stel je voor dat bij het CPB alleen nog overtuigde monetaristen zouden mogen werken of bij het SCP uitsluitend marxistische sociologen. Als een nieuw kabinet die griezelige eenzijdigheid bij de 250 medewerkers van het PBL niet direct aanpakt, gaat Nederland nog veel meer lijden.

Slechts in één zin in het rapport komt de socioloog en emeritus hoogleraar Ruut Veenhoven aan het woord, mijn vroegere collega aan de Erasmus Universiteit, oprichter van het Journal of Happiness Studies en een mondiale autoriteit: ‘Levenstevredenheid in Nederland [hangt] samen met “landkenmerken”, waaronder de vrijheden die mensen genieten, institutionele kwaliteit, vertrouwen en tolerantie.’ Zo is het. In een interview noemde Veenhoven in 2018 zeven factoren voor geluk en ook toen zette hij vrijheid op de eerste plaats. Hij voegde eraan toe dat de ‘lage kwaliteit van de ambtenaren’ een belangrijke factor is die mensen in rijke landen als Nederland minder gelukkig dreigt te maken.

Misleidend en onbegrijpelijk

Dat is een inzicht dat het PBL zich mag aantrekken nu hun idiote, zelfverzonnen begrip ‘nationale kosten’ (een excuus om veel van de echte kosten van milieubeleid te verdoezelen) zelfs de Miljoenennota dreigt te gaan bederven. Zo vindt het PBL blijkens het nieuwste rapport van de Studiegroep Begrotingsruimte (SBR) van het ministerie van Financiën dat de Nederlandse boeren moeten worden gedwongen om de uitstoot van CO2 tot nul terug te brengen, maar dat de kosten daarvan niet hoeven mee te tellen in de afweging van het kabinet. Misleidend – en onbegrijpelijk dat de hoge ambtenaren van andere ministeries niet de moed hebben gehad om hier in te grijpen.

De D66- en GroenLinks-ambtenaren hebben onder Rutte III en IV hun voorkeuren al kunnen verankeren in eenzijdig samengestelde ‘klimaattafels’, in een woekering van nieuwe ‘raden’ met behulpzame parttime professoren, en nu ook in de procedure voor Prinsjesdag. PVV en BBB hebben nog één andere partij nodig om deze ramp te blokkeren. Maar gelukkig is er naast de PVV nog een andere grote politieke formatie met het woord ‘vrijheid’ in haar naam.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.   

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER . Hartelijk dank!   

Het bericht Vrijheid maakt gelukkig. Maar onze rijksambtenaren zijn gespecialiseerd in steeds meer dwingelandij verscheen eerst op Wynia's Week.

Ook inkomende ministers van PVV en BBB hebben dringend zo’n ‘kabinet van de minister’ nodig. Die worden actief iedere keer dat ambtenaren beleefd opmerkingen maken als ‘wat u wilt, kan helaas niet, minister’, ‘dat is twintig jaar geleden ook al voorgesteld en toen afgewezen in het interdepartementaal overleg’, ‘dat staat juridisch op gespannen voet met het verdrag’ of ‘dat moeten we eerst in Brussel aankaarten’. Al die situaties dus waarin de ambtenaren ‘onmogelijk’ roepen, maar zich misschien vergissen.

Leer van ervaringen in het buitenland

Als vrienden en collega’s het allemaal met ons eens zijn, denken we al gauw dat we gelijk hebben. Dat geldt niet alleen voor ‘rechts ‘ op X (voorheen Twitter), maar natuurlijk ook voor ‘links’ bij de Volkskrant, NRC Handelsblad en de NOS. Uiteraard vinden de hoge ambtenaren zichzelf zorgvuldig, deskundig en evenwichtig, maar soms berust dat op niet meer dan het oordeel van hun collega’s. Zo houden ze elkaars handen vast op het zinkende schip van staat. Het ministeriële kabinet moet de nieuwe bewindspersoon helpen met een onbevangen oordeel, bijvoorbeeld door snel (maar grondig) te kijken naar ervaringen in het buitenland. Ambtenaren weten vaak heel goed hoe collega’s en lobby’s uit het middenveld ‘er in staan’, maar doen geen automatische check of we iets kunnen leren van andere beschaafde landen.

Het nieuwe kabinet mag wel wat strikter worden met de eigen ambtenaren. Een ambtenaar die uit protest tegen zijn eigen minister op de stoep van zijn departement gaat zitten, doet niet waar hij voor wordt betaald en creëert bovendien een probleem voor het management. Topambtenaar Dick Schoof zei vorige week in De Groene Amsterdammer dat wie demonstreert tegen de eigen overheid van het dossier moet worden gehaald, en dus zijn werk niet meer kan doen. Een bijdrage van de stoepzitters – per persoon per stoep een vakantiedag minder? – zou redelijk zijn.

En wat te doen als de helft van de ambtenaren bij het ministerie van Landbouw zou weigeren om voor een BBB-minister te werken? Het zou goed zijn wanneer de nieuwe ministers voor zo’n eventualiteit een gemeenschappelijke lijn afspreken vóórdat het kabinet van start gaat. De afspraak zou kunnen luiden dat ambtenaren die werk weigeren – zoals twee jaar geleden stafleden van Tweede Kamervoorzitter Khadija Arib – direct worden overgeplaatst. Er zijn in het gevangeniswezen vast en zeker vacatures; kunnen al die bestuurskundigen mooi laten zien dat ze met hun opleiding nergens echt verstand van hebben maar wel heel breed inzetbaar zijn.

Het mag toch niet zo zijn dat ambtenaren eerst stoer vanuit hun geweten verklaren dat ze hun werk uit protest moeten neerleggen, maar dat ze wel vol betaald hun rang en functie aanhouden. Geen burgerlijke ongehoorzaamheid zonder dat de ongehoorzame burgers ook zelf een offer brengen.   

Ik heb ook nog een andere suggestie voor het nieuwe kabinet en die gaat over het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). Daar hebben ze het verknoeid. We hebben instanties nodig die ongemakkelijke waarheden durven te verkondigen. Maar het PBL grossiert in ongemakkelijke onwaarheden.

Het PBL speelt vals spel

Eerst werd meegelopen met PvdA, GroenLinks en D66 in hun afkeer van kernenergie. Dat berustte niet op een serieuze analyse, maar was een politieke keuze. Nooit hoorden we van het PBL hoe het kan dat kernenergie in Frankrijk zo goed werkt: goedkopere energieprijzen en veel minder CO2-uitstoot. Toen de publieke opinie ging kantelen, kwam het PBL met een verrassend nieuw argument tegen kernenergie: ‘Wind op zee wordt sneller goedkoper dan kernenergie’. Het was weer zo’n ‘berekening’ waarbij de windmolens in de Noordzee pas over vijftig jaar gaan roesten en hun elektriciteit door Aladin gratis van midden op zee naar de afnemers wordt vervoerd.

Dit jaar speelde het PBL opnieuw vals spel, nu over de stikstof. Er zijn twee overtuigende rapporten van Arnout Jaspers en van Quinten Pluymaekers die duidelijk maken dat het onzinnig is om doelen te stellen voor de neerslag van stikstof. Denk aan de nooit weerlegde berekening van Jaspers dat de huidige stikstofnorm in Nederland al wordt overschreden bij een hoeveelheid stikstof die gelijk staat aan één hondendrol per hectare natuurgebied per jaar.

We moeten in plaats daarvan de emissies checken en waar nodig actie ondernemen. Toch houdt het PBL vol. ‘Daarnaast zijn de kritische depositiewaarden in 2023 herzien op basis van nieuwe wetenschappelijke inzichten,’ zo heette het vorige week in een verklaring. ‘Voor een deel van de stikstofgevoelige natuur zijn hierbij de doelen scherper gesteld. Het halen van de doelen vergt hierdoor meer stikstofreductie.’ Maar er zijn geen ‘kritische depositiewaarden’. Er zijn alleen kul-depositiewaarden en die kul ook nog eens aanscherpen om maar op de alarmtrom te kunnen slaan, is niet integer.

En dat is het PBL ook nog eens enthousiast over waterstof als energiedrager. Vanwege de ontploffingen van het Engelse luchtschip de R101 op haar eerste vlucht in 1930 en van de Duitse LZ129 Hindenburg in 1937, is waterstof verboden door de Federal Aviation Administration (FAA), het bureau van de Amerikaanse luchtvaartautoriteiten. Te veel brandgevaar.

Met giftige berekeningen (Pieter Omtzigt gebruikt liever de term ‘venijnig’) probeerde het PBL bovendien gemeenten te overtuigen dat complete wijken heel goed van het aardgas afkunnen. Het PBL blokkeert met al die misleiding het pad naar meer woningbouw. PVV en BBB willen veel huizen bouwen. De VVD heeft in november fors zetelverlies geleden en zoekt dus een boodschap om de jongere kiezers beter aan te spreken. Ook dat moet betekenen: meer huizen.

Minder luisteren naar Mark Rutte

Hoe langer de formatie duurt, des te makkelijker wordt het voor de VVD om minder te luisteren naar Mark Rutte en om de liberale stikstofminister Christianne van der Wal te vervangen. Als PVV, BBB en VVD echt willen samenwerken voor meer woningen, kunnen ze daarom beter maar duidelijk zijn over het PBL. Beter tweehonderd boze ambtenaren van het PBL die hun werk neerleggen en op de stoep gaan zitten, dan een miljoen boze jongeren die mede dankzij het PBL en de stikstof-onzin nog helemaal geen eigen stoep hébben om op te zitten.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.   

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!   

Het bericht Tijd voor duidelijkheid: geen pardon voor recalcitrante ambtenaren en korte metten met het Planbureau voor de Leefomgeving verscheen eerst op Wynia's Week.