Simon Reinink, directeur van het Concertgebouw, kunnen we ook aanpakken. Reinink heeft problemen met de manier waarop Israël, omringd door islamitische doodsvijanden, zichzelf verdedigt. Hij vindt dat hij artiesten uit Israël moet toetsen op mogelijke banden met de Israëlische regering of met het Israëlische leger voordat zij mogen optreden.

Dat kunnen we tegenspreken, te beginnen met de vraag of Reinink wel wil dat Israël overleeft en, als dat zo is, vanuit welke deskundigheid hij dan premier Netanyahu wil adviseren om de verdediging van Israël anders aan te pakken. Komt daarop geen antwoord, dan weten we wat we aan hem hebben en kunnen we zijn antisemitisch gedrag verwerpen.

Politici passen zich aan

In een gezonde democratie reageren we op mensen als Samsom en Reinink en zien we natuurlijk ook ministers en Kamerleden in actie. Samen met onze eigen inschatting van hoe het gaat met de economie, de woningmarkt en de criminaliteit vormen we politieke meningen.

Politieke partijen passen program en propaganda aan wanneer zij bij de kiezers meer of minder steun zien voor ‘netto nul’, ‘loslopende wolven’ en ‘royaal asiel’. En helaas schuiven politici in onze grote steden ook op naar antisemitisme om de steun van veel van hun moslim-inwoners niet in gevaar te brengen.

Maar die democratie is ziek wanneer linkse ambtenaren op de ministeries in Den Haag zich weinig aantrekken van wat de kiezers vinden en doorgaan met hun favoriete D66/GroenLinks-beleid op te schrijven in de memo’s aan hun ministers. Anders dan de Kamerleden die moeten luisteren naar de kiezers, hebben ambtenaren een vaste aanstelling en kunnen vasthouden aan hun politieke voorkeur zonder risico voor hun baan.

Aan de SP zien we wat er gebeurt wanneer de leiding van een politieke partij niet bereid is om het standpunt van de partij aan te passen aan veranderende meningen van de kiezers. De SP kromp in vijftien jaar met 80 procent omdat zij vasthield aan een voorkeur voor royale opname van asielzoekers. Wat zou het geweldig zijn wanneer we het leger van beleidsmedewerkers ook konden inkrimpen met 80 procent, omdat ze in hun eigen bubbel steeds verder afdrijven van waar de mensen in het land op hopen!

Narcistisch getwitter

Buiten Den Haag wordt ‘netto nul’ al grondig betwijfeld, want de industrie gaat failliet en de windmolens zijn lelijk en lawaaierig en maken de stroomvoorziening te instabiel. Maar de jonge bestuurskundigen houden vast aan hun eigen mening, want de collega’s op de gang in het ministerie doen dat ook. Voor de Haagse ‘bestuurskundigen’ is vooral belangrijk het warme gevoel dat iedereen op de gang hetzelfde denkt.

Onze nieuwe premier met zijn narcistisch getwitter ‘ik heb er heel veel zin in’ sterkt de bestuurskundigen in hun mening dat het eigenlijk wel goed gaat in Den Haag en daarom niet nodig is om te reflecteren of ‘netto nul’ , ‘groene waterstof’, ‘overal windmolens’ en ‘hoogste percentage asielaanvragen goedkeuren van Europa’ wel zo wijs zijn.

Dat maakt het lastig voor de oppositie, speciaal wanneer die te maken heeft met zwakke ministers zoals Sophie Hermans. Met haar kun je niet discussiëren; met de ambtenaren mag je niet discussiëren.

Dwing tot vergelijkingen met het buitenland

Mijn advies aan de oppositie: schiet op de achilleshiel van de ambtenaren, te weten hun gebrek aan kennis over hoe het toegaat in andere landen. De studie ‘bestuurskunde’ heeft één enkel vak statistiek en dat is een povere basis om landen die natuurlijk op allerlei dimensies verschillen toch correct met elkaar te vergelijken.

Dwing de bestuurskundigen niettemin tot vergelijkingen tussen Nederland en de rest van de wereld. Misschien geeft dat hun ministers de moed om door te pakken en ‘best practice’ over te nemen uit andere landen. Hier zijn zes voorbeeldvragen waarbij info uit andere landen kan helpen om onze discussie vlot te trekken:

Waarom zo’n hoog percentage goedgekeurde asielaanvragen?

• Zijn er voorbeelden van landen die hun asielprocedure veranderden met als gevolg minder aanvragen van asiel? (De vraag naar verschillen tussen landen is eerder gesteld en toen kwamen de ambtenaren er te makkelijk vanaf met de bewering dat landen moeilijk vergelijkbaar zijn. Daarom is de betere vraag: waar zien we veranderingen in beleid die hielpen?)

• Hoe is de procedure in landen met een lager percentage goedgekeurde asielaanvragen? Nederland heeft een heel hoog percentage goedkeuringen en dat is natuurlijk bekend in Afrika en in Syrië. Dat moet te maken hebben met regels voor geld en huisvesting, maar ook met de cultuur bij Vluchtelingenwerk. Dwing de minister om grondig uit te leggen waarom ons percentage goedkeuringen zo extreem hoog is.

Waarom hebben stikstofcritici ongelijk?

• Welke landen hebben bestellingen geplaatst voor kleine kernreactoren? Hoe is de verwachting in de landen die kleine reactoren plannen bij nieuwe, grote datacenters? Kunnen kleine reactoren helpen om het elektriciteitsnet te stabiliseren?

• Kan de minister heel precies uitleggen waarom stikstof-critici als ir. Wouter de Heij, prof. Han Lindeboom en prof. Ronald Meester ongelijk hebben in hun vergelijkingen met andere landen en in hun adviezen om gewoon huizen te bouwen? (dat wordt zweten voor de ambtenaren).

• Welke geluidsnormen hanteren andere EU-landen voor windmolens?

• Hoe geven andere landen invulling aan natuurbescherming? Is dat daar ook zo controversieel en moeten andere landen ook hun woningbouw stopzetten vanwege een vleermuis, hun treinenloop tijdelijk stoppen vanwege een das en hun kinderen thuishouden uit angst voor een wolf?

Te weinig internationaal opgeleid

Landen als Singapore hebben systematisch willen leren van het buitenland. Hun topuniversiteit NTU heeft ooit een ‘Albert Winsemius professorship’ ingesteld ter ere van hun Nederlandse adviseur over industrialisatie toen Singapore nog een arm ontwikkelingsland was (uw columnist heeft die leerstoel een seizoen mogen bekleden).

Onze ambtenaren worden te weinig internationaal opgeleid, maar over CO2, stikstof en asiel valt veel te leren van landen die het beter doen. Daarom: zet de ambtenaren aan het werk met scherpe vragen over de praktijk in andere landen en hoop dat hun ministers er van leren.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Zet ambtenaren aan het werk met de vraag waarom andere landen minder asielaanvragen goedkeuren en wel kerncentrales en huizen bouwen verscheen eerst op Wynia's Week.

Er zijn grote verschillen tussen Duitsland en Nederland en door jarenlange desinteresse bestaat er in Nederland een kennislacune. Hierom zal Nederland niet alleen haar Duitslandkennis moeten opvijzelen, maar ook nieuwe bondgenootschappen moeten smeden binnen de EU.

De teleurstelling van de kleine verschillen

Om te verklaren waarom er vaak bonje is tussen Argentijnen en Brazilianen, maar bijvoorbeeld ook tussen Ajacieden en Feyenoorders, kan men het concept van het ‘Narzissmus der kleinen Differenzen’ gebruiken: juist gemeenschappen die sterk op elkaar lijken, beschimpen en bestrijden elkander om kleine, onbenullige verschillen. Volgens Freud was dit een manier om de neiging tot aggressie te bevredigen.

De afgelopen twee jaar dat ik in Berlijn heb gewoond, heb ik haast het omgekeerde opgemerkt: de teleurstelling van de kleine verschillen.

Aangenomen wordt dat Duitsland gewoon Nederland is, met een grotere landmassa en een gecompliceerdere versie van onze eigen taal. Als je dan onverwachts op veel significante verschillen stuit, dan is het alsof je ontdekt dat je al jarenlang verkeerd de was doet, omdat je wit en bont niet scheidt.

Stoppen voor rood als er niets aankomt

Een voorbeeld: stoplichten. In Nederland is het vrij normaal om bij een rood stoplicht voor voetgangers alsnog over te steken, als er niets aankomt. In Duitsland niet.

Mijn Duitse collega’s schrokken zich een hoedje: dat doe je toch gewoon niet! De uitleg: er zouden kinderen kunnen kijken, die onder een auto terecht komen als ze je nadoen. De ware reden: dit is de regel. En regels zijn regels.

De baas heeft altijd gelijk

Zo zijn er nog tal van voorbeelden. Er kan een hiërarchische bedrijfscultuur heersen waar de baas altijd gelijk heeft. Men staat op het gebruik van de formele aanspreekvorm.

De cultuur is legalistisch: regels zijn regels, er is geen ruimte voor flexibiliteit als zich een situatie voordoet waar de regels duidelijk averechts werken.

Klantenservice is zeldzaam: als het niet moet, zal iemand vaak niet een stapje meer doen dan zijn officiële verantwoordelijkheid vereist.

Met de rest van Europa overschatten we de verschillen

Deze en nog meer verschillen komen hard aan: we hadden niet verwacht er zo veel te vinden, of dat ze zo groot zouden zijn.

Hoe anders is onze houding tegenover de rest van Europa! Bij voorbaat weten we dat de cultuurverschillen daarmee groot zijn, meestal overschatten we die zelfs. Elke overeenkomst is dan mooi meegenomen: toch fijn, als blijkt dat Spanjaarden en Italianen ook van een koud biertje houden op z’n tijd!

General Motors van Europa?

Gemakshalve gaan we er vanuit dat Duitsland handelt naar Europese belangen, of dat Nederlandse en Duitse belangen zo dicht bij elkaar liggen dat ze zo goed als hetzelfde zijn.

We denken dat het motto van de autofabrikant General Motors ook geldt voor autofabrikant Duitsland: ‘wat goed is voor General Motors is goed voor het land’.

Asielbeleid Duitsland nadelig voor andere landen

Maar het is vaak niet zo dat wat goed is voor Duitsland ook goed is voor Nederland of voor Europa. Het is vaak vooral goed voor Duitsland.

Het ‘Wir schaffen das’ is een goed voorbeeld. Of het nu een daad van barmhartigheid was of een noodmiddel om de vergrijzing tegen te gaan: de asielpolitiek van Duitsland betekent dat Spanje, Italië en Griekenland moeten kampen met de opvang van vluchtelingen.

Duitse belangen vaak niet dezelfde als die van ons

In een Unie met Duitsland als grootste speler en zonder het Verenigd Koninkrijk als natuurlijke partner, zullen we Duitsland wel beter moeten begrijpen.

De allereerste stap is dat we dat erkennen. We moeten omschakelen en er niet langer meer vanuit gaan dat we de Duitsers wel begrijpen, omdat het onze buren zijn. En dat is werk.

Het zal ook tot een pijnlijke gewaarwording leiden: de Duitse belangen zijn niet gelijk aan de Nederlandse, dus zullen we misschien wel vaker dwars moeten liggen.

Moeten we het vetorecht wel afschaffen?

Dan gaat het niet alleen maar over coronabonds voor het zuiden, maar ook om andere zaken: bijvoorbeeld de relatie met China (Duitslands grootste handelspartner, een stuk minder belangrijk voor Nederland) of Rusland.

Of de recente oproep van Heiko Maas om het vetorecht van lidstaten voor de buitenlandse politiek af te schaffen. De Nederlandse politiek loopt hier warm voor, maar verliest daarbij uit het oog dat er een dag kan komen dat wij niet gebaat zijn bij de richting van de grote landen.

Bondgenootschappen smeden

We kunnen er in Nederland niet gemakshalve vanuit gaan dat de Nederlandse belangen gebaat zijn bij het behartigen van de Duitse belangen. We zullen moeten investeren in meer begrip van Duitsland.

Maar nog belangrijker is dat we investeren in wat manoeuvreerruimte: er zijn genoeg landen in de EU die in dezelfde positie als Nederland zitten. Het samen optrekken van de ‘Vrekkige Vier’ (Nederland, Denemarken, Zweden, Oostenrijk) laat zien waar potentie ligt: bij het smeden van bondgenootschappen met kleinere, economisch geavanceerde lidstaten.

We kunnen goed overweg met de Denen

Het grote voordeel: veel van deze landen liggen op cultureel vlak bijna even dicht bij Nederland als Duitsland. De ervaring leert dat Denen en Nederlanders in het bijzonder goed met elkaar optrekken. Gelukkig zijn we er ons niet van bewust hoezeer onze culturen op elkaar lijken, waardoor elk raakvlak de samenwerking alleen maar versterkt.

Het bericht Neem ‘Vrekkige Vier’ vaker als voorbeeld verscheen eerst op Wynia's Week.