In het Centraal Economisch Plan (CEP 2026) dat het CPB begin maart publiceerde werd de economische groei geraamd op 1,4% dit jaar en 1,1% in 2027. Nu denkt het CPB dat het 1,4% en 1,2% zal zijn, voor beide jaren samen dus een fractie hoger.

Hasekamp was ook heel tevreden met hoe de economische groei is samengesteld. Tijdens de persbriefing merkte hij op dat de groei een brede basis heeft. Daarmee bedoelde hij dat de diverse bestedingscategorieën allemaal een redelijke bijdrage leveren. Ondanks dat de inflatie hoger uitvalt dan in maart werd verwacht – en de koopkracht daardoor een stuk lager – nemen de consumptieve bestedingen dit jaar toe. De overheidsconsumptie groeit dit jaar een fractie harder dan het CPB in maart voorzag, terwijl ook de investeringen en de export dit jaar toenemen.

Als je langs de kant van de bestedingen naar de economie kijkt, heeft Hasekamp helemaal gelijk: alleszins redelijke groei met een brede basis. Je kunt echter ook langs de kant van de productie kijken en dan is het beeld minder evenwichtig. De cijfers die het CBS vorige week publiceerde over de productie van de industrie trokken mijn aandacht.

Laat ik op voorhand zeggen dat we deze cijfers met voorzichtigheid moeten bekijken. Hoe accuraat die zijn, hangt af van de informatie die bedrijven verstrekken aan het CBS. Niet alle bedrijven nemen de rapportages aan het CBS even serieus en sommige bedrijven zijn terughoudend omdat ze misschien ‘herkend’ kunnen worden in de per bedrijfstak gespecificeerde totalen. De cijfers worden bovendien vaak herzien, soms ingrijpend.

Dat gezegd hebbende, het gaat de laatste maanden opmerkelijk goed met onze industrie. In juni lag het volume van de productie 4,6% hoger dan een jaar eerder en de gemiddelde groei in het tweede kwartaal ten opzichte van een jaar eerder bedroeg zelfs 5,7%. In het eerste kwartaal was dat nog slechts 0,6%. In de loop van de eerste helft van het jaar is de productie dus sterk toegenomen.

Achter deze mooie cijfers gaat een nogal onevenwichtige verdeling tussen sectoren schuil, zoals de onderstaande tabel duidelijk maakt. De cijfers komen van een staafdiagram dat het CBS elke maand in de toelichting opneemt. Daarbij wordt opgemerkt dat de acht sectoren die in de tabel worden onderscheiden bijna 80% van de totale Nederlandse industrie uitmaken. Helaas verschaft het CBS geen verdere cijfers over de gewichten van de diverse sectoren.

Bron: CBS

Ik schrok ervan. Het is een momentopname, maar in juni krompen zeven van de acht grootste industriële sectoren ten opzichte van juni vorig jaar. Dat de productie van de industrie in totaliteit desondanks sterk groeide (4,6%) was volledig, of beter gezegd meer dan volledig te danken aan de machinebouw. Rara welk bedrijf, of welke bedrijven binnen deze sector de kar trekken?

In de volgende grafiek heb ik de productie-indices afgebeeld van de machinebouw en de chemie. Vanaf 2014 ontwikkelt de productie in de chemie zich drie jaar lang min of meer parallel aan de machinebouw. Maar dan zet de machinebouw een ongekende (interval) spurt in. Momenteel is de productie meer dan het drievoudige van begin 2014. Dat impliceert een gemiddelde groei van ruim 10% per jaar. In de grafiek is te zien dat de productie in de chemie de laatste jaren is gedaald. Ten opzichte van het hoogtepunt een paar jaar geleden is het verlies liefst zo’n 30%. Dat deze forse daling niet direct evident is in de grafiek komt door de nog veel spectaculairdere groei van de machinebouw.

Bron: CBS

Tijdens de persbriefing van het CPB vroeg ik Hasekamp of zijn opmerking dat de groei van onze economie zo’n mooie brede basis heeft niet wat misplaatst is gelet op de ontwikkelingen in de industrie. Hij zei van niet. De industrie maakt immers maar zo’n 10% van onze economie uit en het hele land hangt niet van ASML af (ik parafraseer), zei hij.

Ik plaats daar een kanttekening bij. Reken even met mij mee op de achterkant van een sigarendoos. Het zit er dik in dat de productie in de industrie dit jaar gemiddeld zo’n 5% hoger zal liggen dan vorig jaar. Aangezien de verwerkende industrie zo’n 10% van onze economie uitmaakt, levert dat dus circa 0,5%-punt economische groei op, een derde van de door het CPB voorziene economische groei dit jaar. Daarmee is de groeibijdrage van de industrie dus drie keer zo hoog als wat je zou mogen verwachten als de basis van de groei volledig evenwichtig zou zijn over de diverse sectoren.

Zoals hierboven toegelicht suggereren de CBS-cijfers over juni dat de volledige, of eigenlijk zelfs meer dan de volledige toename van de industriële productie op het conto van de machinebouw mag worden geschreven. Het kan niet anders dan dat ASML, samen met een beperkt aantal andere – overigens wat betreft toegevoegde waarde veel kleinere – bedrijven daarin een voortrekkersrol speelt. Het is wellicht een beetje kort door de bocht en ik doe ongetwijfeld allerlei bedrijven tekort, maar het lijkt erop dat ASML zo ongeveer verantwoordelijk is voor een derde van onze economische groei dit jaar. Noem dat maar ‘evenwichtig’. En dan kijk ik alleen nog maar naar de fysieke productie. Het kan niet anders dan dat zo’n bedrijf ook een groot beroep doet op bedrijven uit de dienstensector die daardoor eveneens kunnen bestaan en groeien.

Laat ik een aantal conclusies trekken.

• ASML (plus enkele andere bedrijven in de machinebouw) levert een onevenredig grote bijdrage aan onze economische groei. We mogen dus heel blij zijn met de Veldhovenaren.
• Dat wij een bedrijf als ASML binnen onze landsgrenzen hebben is geen toeval. Het komt, net zoals enkele sectorgenoten, voort uit het voormalige Philips Natlab. Tegenwoordig proberen we een industriebeleid te ontwikkelen op basis van het Draghi-rapport en het Wennink-rapport. Echter, het Philips Natlab en ASML hebben hun prestaties zonder dat industriebeleid geleverd. Het is verstandig eens goed naar de succesfactoren te kijken. Het zou me niet verbazen als blijkt dat de overheid al een belangrijke bijdrage kan leveren door zo min mogelijk in de weg te lopen.
• Dat we zo sterk afhankelijk zijn van één bedrijf, of tenminste één subsector impliceert ook een kwetsbaarheid. Als de bedrijvigheid in de chip-sector stevig terug zou vallen, zet dat een rem op onze economische groei.
• Buiten de machinebouw kenmerkt onze industrie zich vooral door krimp. Ik vind dat ronduit zorgwekkend. Nog zorgwekkender is dat niemand in Den Haag zich er zorgen over lijkt te maken.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Zorgwekkend dat onze economie zo sterk afhankelijk is van ASML verscheen eerst op Wynia's Week.

Met de nodige passie wordt het streven naar strategische autonomie door politici, economen en veel anderen bepleit. Maar hoezeer willen ze die strategische autonomie nu echt? Ik loop hier drie onderwerpen na: energie, chemie en kunstmatige intelligentie.

Energie

Een energiesysteem dat betrouwbaar, stabiel, efficiënt en betaalbaar is, vormt de basis van onze economie en daarmee van onze welvaart. Strategische autonomie wordt sterk bevorderd als landen beschikken over eigen energiebronnen die een dergelijk systeem mogelijk maken.

In de VS werd twintig jaar geleden ingezet op exploratie naar olie en gas en winning door ‘fracking’. Daardoor zijn de Amerikanen inmiddels meer dan zelfvoorzienend in gas en min of meer zelfvoorzienend in olie. In de EU wilden we niets weten van fracking en we werkten exploratie zoveel mogelijk tegen.

De zelfvoorzieningsgraad in de EU is daardoor juist gedaald. Bij olie is die in twintig jaar tijd zelfs gehalveerd tot circa 20 procent (dit is inclusief het VK en Noorwegen). In ons eigen land hebben we de gaswinning uit het Groningerveld inmiddels gestaakt en storten we de putten vol beton.

Waar waren de mensen die nu om het hardst voor strategische autonomie pleiten de afgelopen twintig jaar toen onze zelfvoorzieningsgraad elk jaar een beetje daalde? En waarom hebben beleidsmakers het helemaal niet over strategische autonomie wanneer de beslissingen over het Groninger gasveld worden genomen?

Een veel gehoorde reactie op de huidige situatie is dat we strategische autonomie op energiegebied kunnen bereiken door de energietransitie te versnellen. Dat is een volstrekt betekenisloze suggestie. Vanwege de netcongestie kan dat helemaal niet op korte termijn.

En ik mag toch hopen dat de netcongestie nu al met de hoogst mogelijke urgentie wordt aangepakt. Dan heb ik het nog niet eens over de toenemende afhankelijkheid van China die met versnelde elektrificatie gepaard gaat vanwege zonnecellen, batterijen en magneten.

Bovendien zijn we voor onze totale energiebehoefte nog altijd voor circa 80 procent afhankelijk van fossiel. Het gaat heel lang duren om dat echt significant te verminderen. Wie strategische autonomie serieus neemt, kan niet volstaan met de betekenisloze oproep om de energietransitie te versnellen, maar zou ook moeten pleiten voor meer eigen productie van fossiel.

Onlangs wees ik er in een podcast op dat de Amerikanen het, vanuit het oogpunt van strategische autonomie, heel wat slimmer hebben aangepakt dan de EU. Een energiedeskundige van een Haagse denktank wierp tegen dat de Amerikanen zich juist op achterstand hebben gezet door minder haast te maken met de energietransitie. Ik vind dat een wonderlijke reactie.

De cijfers in de onderstaande tabel laten zien dat Nederland en de VS voor een vergelijkbaar percentage met fossiel in hun totale energievraag voorzien. Bovendien vergen zon en wind aanzienlijke investeringen en is de technologie, zeker bij zon, nog niet uitontwikkeld. Door voorop te lopen riskeer je later voor een lange periode juist op een concurrentieachterstand te komen.

Tabel: Primaire energieconsumptie naar bron.

Bron: berekend op basis van Our World in Data, Primary energy consumption by source

Chemie

Onlangs publiceerden economen van De Nederlandsche Bank een studie waarin ze nagingen voor welke producten we het liefst autonoom zijn, ‘kwetsbare producten’ in hun terminologie. Ten behoeve van onze strategische autonomie zouden we die dus zelf moeten produceren.

Het onderstaande overzicht is uit die studie gekopieerd. Er zal vast wel wat op af te dingen zijn, maar het is opvallend dat het in meer dan de helft van de gevallen chemische producten betreft. Misschien is dat toch ook weer niet zo opmerkelijk, want producten uit de chemie zijn nu eenmaal de basis voor de meeste andere industrieën.

De boodschap lijkt mij helder. Wie onze strategische autonomie wil versterken, moet de chemie in eigen land koesteren.

Mispoes!

De torenhoge gasprijzen in 2021/2022 hebben geleid tot een daling van de productie in onze chemie. Hoewel de energieprijzen inmiddels een stuk lager zijn dan tijdens de piek in 2021/2022 heeft de productie zich niet meer hersteld. Sterker nog, de daling zet zich tot op de dag van vandaag voort. Het kan niet anders dan dat zo het tegendeel wordt bereikt van strategische autonomie.

Afgezien van noodsignalen uit de sector zelf heerst er onder beleidsmakers een opmerkelijke onverschilligheid. Anderen zijn daarnaast niet rouwig om de teloorgang van de chemie omdat ze dat maar een vieze sector vinden. Dat mag natuurlijk, maar dan moet je niet het hoogste woord hebben over strategische autonomie.

Kunstmatige intelligentie

Een weer heel ander terrein van afhankelijkheid betreft grote Amerikaanse tech-bedrijven. Daar hebben we het niet zo op, om allerlei redenen. We hebben moeite met de governance van die bedrijven, met hun ethische kompas en we zijn bang dat de Amerikaanse overheid misbruik van onze data zal maken. We pleiten voor Europese alternatieven opdat we minder afhankelijk worden van Amerikaanse bedrijven, kortom een uitgelezen terrein om strategische autonomie te bepleiten.

Er is momenteel wereldwijd een explosie gaande van investeringen in AI. Aangezien wij graag minder afhankelijk van de Amerikanen worden, moeten we op dit gebied ons partijtje stevig meeblazen. Helaas is er reden om daar ernstig aan te twijfelen.

In geen land is de explosie aan AI-investeringen zo zichtbaar als in Taiwan, omdat die economie sterk afhankelijk is van de productie en export van geheugenchips. Wat opvalt in de Taiwanese statistieken is het onthutsende verschil tussen de ontwikkeling van de export naar de VS enerzijds en naar Europa anderzijds.

Het suggereert dat Europa ver achterblijft op het terrein van investeringen in AI. Dat impliceert dat we waarschijnlijk langdurig van de Amerikanen afhankelijk blijven. Waarom hoor ik hier niets over wanneer er wordt gepleit voor strategische autonomie?

Versterking van onze strategische autonomie staat in de belangstelling omdat de veranderende geopolitieke verhoudingen en toenemende spanningen ons ervan bewust hebben gemaakt hoe kwetsbaar we zijn.

Ik heb er gemengde gevoelens bij. Vooral omdat ik me vaak stoor aan de pleitbezorgers. Die vertellen er ten eerste doorgaans niet bij dat er een prijskaartje aan hangt. Meer autonomie impliceert per definitie een vermindering van de internationale arbeidsverdeling. Dat kost ons welvaart. Natuurlijk kun je betogen dat dat de prijs is die we ervoor over moeten hebben, maar zeg dat er wel bij.

Ten tweede – en veel meer nog – erger ik me eraan dat strategische autonomie steevast met een hoop passie wordt bepleit maar vaak snel ondergeschikt wordt gemaakt aan andere prioriteiten. En wanneer ontwikkelingen suggereren dat onze afhankelijkheid van anderen juist groter wordt, blijkt de passie voor strategische autonomie snel verdwenen om plaats te maken voor een even opmerkelijke als wonderlijke onverschilligheid. Het is om gek van te worden.

Econoom Han de Jong publiceert om de week op donderdag in Wynia’s Week zijn nieuwe nuchtere analyses van actuele ontwikkelingen in de nationale en de internationale economie. Bent u al supporter van de zeer feitelijk berichtgeving van Wynia’s Week? Hartelijk dank!

Het bericht Om gek van te worden: ‘strategische autonomie’ bepleiten en steeds iets anders doen verscheen eerst op Wynia's Week.