Volgens de economische theorieboeken levert internationale vrijhandel voor alle landen voordelen op omdat ze bijdraagt aan internationale arbeidsverdeling op basis van ‘comparatieve kostenvoordelen’. Maar dan moet er wel aan bepaalde voorwaarden zijn voldaan. De belangrijkste is dat het speelveld voor alle spelers gelijk is.

China blijft anders

Toen China in 2001 lid werd van de Wereldhandelsorganisatie gingen wij ervan uit dat economische voorspoed in China zou leiden tot democratisering. Het land zou worden zoals wij. Een wereld waarin iedereen wordt als wij. Wat een prachtig, lonkend perspectief…

Dat is anders gelopen. De economische voorspoed is gekomen in China en het land en haar leiders verdienen lof voor het feit dat honderden miljoenen mensen zich de laatste decennia aan armoede hebben kunnen ontworstelen. Maar het land is wat betreft democratie en burgerrechten niet geworden zoals wij. Bovendien wijkt de economische orde van China fors af van de onze en benadert het land internationale economische relaties vanuit een heel ander perspectief dan wij. De WRR spreekt over ‘geopolitisering van economische relaties’.

Over de VS kunnen we kort zijn. De Amerikanen zijn onze belangrijkste bondgenoot, maar zij bezien de wereld vanuit Donald Trumps ‘America First’. De WRR constateert dat wij afhankelijker zijn van de VS en China dan andersom en dat ons dat kwetsbaar maakt. Daar valt geen speld tussen te krijgen. De WRR doet een reeks aanbevelingen. De meeste komen erop neer dat we Chinees en Amerikaans beleid moeten volgen en zo nodig met gelijke munt terugbetalen.

We zetten onszelf op achterstand

Ik mis in het WRR-rapport een aantal zaken. Ten eerste mis ik een analyse waartoe het Chinese beleid nu precies heeft geleid en of dat nou echt een voorbeeldfunctie voor ons heeft. Ten tweede mis ik kritische zelfreflectie over ons eigen concurrentievermogen. De WRR wijst er herhaaldelijk op dat geen sprake is van een gelijk speelveld in de concurrentieverhoudingen. Dat wordt dan vooral toegeschreven aan de Chinezen die vals spelen. Dat wij ons zelf nogal op achterstand zetten, blijft onbesproken door de WRR, terwijl we daar toch makkelijker iets aan kunnen doen dan aan het valsspelen door de Chinezen.

China exporteert zijn problemen

Het is waar dat de economische ontwikkeling van China indrukwekkend is. Dat wil nog niet zeggen dat het land geen problemen heeft. Het Chinese beleid leidt tot overcapaciteit op diverse terreinen. Zo zijn er veel te veel woningen gebouwd en de vastgoedcrisis duurt nu al een jaar of vijf. Veel huishoudens lijden daardoor vermogensverliezen die de particuliere consumptie drukken. Tegelijkertijd gaat de uitbouw van industriële productiecapaciteit door. Een overschot aan woningen kun je niet exporteren, een overschot aan, bijvoorbeeld, auto’s wel.

De onderstaande grafiek laat zien dat de productie en de binnenlandse verkopen van personenauto’s juist vanaf het moment dat de vastgoedcrisis uitbrak zijn gedivergeerd.

Bron: Macrobond

Dat impliceert dat het deel van de productie dat wordt geëxporteerd spectaculair groeit. Zo exporteert China zijn problemen. Wie trouwens denkt dat het vooral om elektrische auto’s gaat, heeft het mis. In de twaalf maanden tot en met juli dit jaar exporteerde China 3,8 miljoen auto’s met een verbrandingsmotor en 2,9 miljoen volledig elektrische auto’s. De rest bestaat uit diverse vormen van hybride auto’s.

Uiteraard gaat dit ten koste van het mondiale marktaandeel van onder andere Europese autobouwers. De Amerikaanse markt is voor Chinese automobielbedrijven min of meer gesloten vanwege de importheffingen van Trump. De roep om dezelfde maatregelen in Europa stuit ironisch genoeg op verzet van Duitse autobouwers. Die vrezen vergeldingsmaatregelen op de Chinese markt.

Voor de Duitse bedrijven zijn hun activiteiten op de Chinese markt van levensbelang ook al verliezen ze in rap tempo marktaandeel. Amerikaanse automobielbedrijven hebben in China maar een gering marktaandeel. Ik ben geen expert, maar ik vermoed dat de Chinezen de Duitsers op hun thuismarkt een plaats gunnen zolang die een bijdrage leveren aan het openhouden van de Europese markt voor Chinese auto’s.

Bron: Macrobond

Een hoop medailles en een hoop arbeidsongeschikten

Het WRR-rapport spreekt herhaaldelijk over de concurrentieachterstand van Europa. Die wordt toegeschreven aan Chinese subsidies, relatief lage lonen en de ondergewaardeerde Chinese munt. Het is verbazingwekkend dat met geen woord wordt gerept over het hoge kostenniveau in Europa. Bedrijven klagen steen en been over de hoge energiekosten, maar die komen in het WRR-rapport niet voor. Waarom niet? Ligt dit te gevoelig? De hoge energiekosten in Europa zijn mede het gevolg van het Europese klimaatbeleid. Het werpt de vraag op of wij ons dat beleid kunnen veroorloven als we de concurrentie met China willen overleven. Waarom lees ik nergens iets over het afwegen van hoe zinvol dat beleid is en wat het ons kost?

Ook onze sociale zekerheid leidt tot hogere kosten dan in China. Natuurlijk is de sociale zekerheid een verworvenheid die we willen behouden. Maar zijn er geen excessen die ons onnodig op kosten jagen? Een voorbeeld, hoewel hier een taboe op rust. Het aantal mensen dat in ons land een uitkering ontvangt vanwege arbeidsongeschiktheid beloopt inmiddels zo’n 870.000. Mij lijkt dat veel voor een land met een beroepsbevolking van ruim 10 miljoen, dat bij de laatste Olympische Zomerspelen zesde werd in het medailleklassement en bij de laatste Winterspelen zelfs derde. Wonderlijke combinatie: een hoop medailles en een hoop arbeidsongeschikten.

Gun succesvolle ondernemers hun succes

Het WRR-rapport is lyrisch over de ‘innovatiesystemen’ van de VS en China die een combinatie zijn van regie door de overheid en concurrentie tussen marktpartijen. En daar zal best veel in zitten. De analyse is dat wij echt wel veel goede ideeën produceren, maar dat we ernstig tekortschieten in het succesvol commercialiseren van die ideeën. Politici wijzen dan op de verbrokkeling van de interne markt en het ontbreken van een diepe kapitaalmarkt, zoals die er in de VS wel is.

Ik wil daar nog wel wat aan toevoegen. We willen graag beter worden in het commercialiseren van innovatie. Dan moeten we ons realiseren dat die innovatie niet van de overheid komt, maar van innovatieve ondernemers. Die hebben we ook best. Maar in tegenstelling tot de VS en China gunnen we onze succesvolle ondernemers hun succes eigenlijk niet. Een heel succesvolle ondernemer kan veel geld verdienen. Maar dat vinden we verdacht. Discussies in Nederland over het belasten van vermogen, de erfbelasting en bijvoorbeeld het belasten van bedrijfsoverdracht bij familiebedrijven zijn tekenend. De richting waarin die discussies momenteel gaan, staat volledig haaks op de wens om ons innovatief concurrentievermogen te versterken.

De inkomensverdeling in China is extreem ongelijk. Daar probeerde president Xi Jinping een paar jaar geleden wat aan te doen. In 2021 lanceerde hij daartoe een nieuw beleidsinitiatief: ‘Common Prosperity’. Mensen met kleine inkomens moesten meer delen in de economische groei. Dat beleid is redelijk succesvol. Xi maakte van de gelegenheid gebruik om de grote ondernemers, vooral in de tech-sector, die naar zijn idee wel erg veel praatjes kregen, terug in hun hok te duwen als onderdeel van zijn ‘Common Prosperity’. Dat had direct zijn weerslag op de economie. Investeringen van private bedrijven vielen terug. Halsoverkop maakte Xi daarom rechtsomkeert. In 2023 werden veel restricties op private bedrijven teruggedraaid. Die les trok het Chinese leiderschap dus heel snel: je moet succesvolle ondernemers hun succes gunnen. Niet ongelimiteerd natuurlijk. Maar bij ons lijkt juist weerzin tegen succesvolle ondernemers in het DNA te zitten.

WRR-analyse schiet tekort

Onze economie is verweven geraakt met die van landen met andere politieke systemen en een heel andere kijk op economische orde en economische relaties. Daarbij zijn wij afhankelijker van hen dan zij van ons. Dat maakt ons kwetsbaar. Het WRR-rapport is een dappere poging deze problematiek aan te kaarten. Maar de analyse schiet behoorlijk tekort. Het ontbreekt aan enige kritische zelfreflectie over de langzame economische zelfmoord die Europa pleegt.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Kunnen wij ons het klimaatbeleid en een buitensporige sociale zekerheid veroorloven als we de concurrentie met China willen overleven? verscheen eerst op Wynia's Week.

Zelfs in de Tweede Kamer – waar debatteren core business is – komen veel sprekers slechts moeizaam uit hun woorden. Een heel verschil met bijvoorbeeld het Britse Lagerhuis, maar ook met de Duitse Bondsdag en de Franse Assemblée. Maar weinig Nederlandse fractievoorzitters zouden het daar langer dan een week uithouden.

Proletarische omwenteling

Toch wil dat niet zeggen dat in ons parlement nooit opzienbarende dingen zijn gebeurd. Op 12 november 1918 werd in de Tweede Kamer zelfs de revolutie uitgeroepen. Het ‘historische moment’ was gekomen, meende Pieter Jelles Troelstra, dat zijn sociaaldemocraten – destijds goed voor tweeëntwintig van de honderd Tweede Kamerzetels – aanspraak konden maken op ‘de overneming van de macht in de staat’.

Tegenover zijn partij kon de regering op leger en politie niet vertrouwen, hield Troelstra de negen aanwezige ministers voor. ‘Uw burgerlijke stelsel, mijne heren, is langzamerhand vermolmd en verrot. (-) Het zal u moeilijk vallen, wanneer gij geweld wilt gebruiken, iets anders uit te lokken dan een geweld dat sterker is dan het uwe.’

De aangekondigde proletarische omwenteling bleef, zoals bekend, uit. Wel hielden sociaaldemocraten nog heel lang een staatsgevaarlijk en onbetrouwbaar imago.

Op 1 maart 1939 gebeurde in de Tweede Kamer opnieuw iets spectaculairs: een heuse knokpartij.

Het begon toen NSB’er Meinoud Rost van Tonningen door een Kamerlid van de katholieke RKSP werd uitgemaakt voor ‘landverrader’.

‘Bleek van drift verliet de NSB’er het spreekgestoelte om verhaal te halen bij de rooms-katholieke fractie,’ zo schreven politicoloog Peter Bootsma en historicus Carla Hoetink in 2006 in een reconstructie.

‘Verschillende Kamerleden sloten zich om Rost heen, waarop NSB’er Woudenberg zijn fractiegenoot te hulp schoot. Hij wierp zijn volle gewicht op de haag van afgevaardigden rond Rost, duwde SDAP-fractievoorzitter Albarda aan de kant, drong zich naar voren en greep de RKSP’er Van der Putt in de kraag, die Rost in een houdgreep hield. In dit tumult liep de Kamerbewaarder een vuistslag op die vermoedelijk bedoeld was voor Rost. Een van de bodes sprong bovenop een tafel en van daaruit op de rug van Woudenberg. Met steun van een aantal omstanders slaagde hij erin Woudenberg in bedwang te houden, waarna Rost de zaal kon worden uitgeleid.’

Bestseller met gruweldaden

Vijftig jaar geleden, in 1976, gebeurde er wederom iets geks in ons parlement.

Op 9 september van dat jaar blies de communistische Chinese tiran Mao Tse-toeng zijn laatste adem uit. Vooral dankzij het gevangenisepos Prisoner of Mao (1973) van de Chinees-Franse journalist Jean Pasqualini en de boeken van de Belgische sinoloog Simon Leys, auteur van onder meer Les habits neufs du président Mao (1971) en Ombres chinoises (1974), hoefde niemand in het Westen nog aan zijn monsterlijkheid te twijfelen.

In Nederland had de befaamde essayist Rudy Kousbroek aandacht gevraagd voor het werk van Leys. Ombres chinoises, met veel details over de ravages die Mao had aangericht, verscheen in vertaling als Chinese schimmen, werd een bestseller en kreeg bijval van toonaangevende intellectuelen als Renate Rubinstein en Bart Tromp. Dankzij Leys, zo schreef Karel van het Reve in 1975 in de Haagse Post, was hij scherper de frappante overeenkomsten gaan zien tussen Mao en de genocidale regimes van Jozef Stalin en Adolf Hitler.

‘Groot leider en staatsman’

Het weerhield de Tweede Kamer er niet van om Mao op 9 september 1976 officieel te herdenken. De grootste Mao-fan in hun midden was zonder twijfel Bas de Gaay Fortman, aanvoerder van de PPR, een voorloper van GroenLinks. De gereformeerde ministerszoon had in de zomer van 1973 een bezoek gebracht aan China.

‘Overal,’ jubelde hij bij thuiskomst, ‘valt op de belangeloosheid waarmee de mensen werken en hun gerichtheid op de maatschappij als geheel’. Eigenlijk was China ‘een groot moreel herbewapend land waarin de absolute eerlijkheid, reinheid, onzelfzuchtigheid en liefde regeren’. In een poging zijn woorden kracht bij te zetten, verscheen De Gaay Fortman op partijbijeenkomsten en op het Binnenhof in zijn in China aangeschafte ‘Maopak’, de smakeloze outfit die in de Volksrepubliek dienst deed als communistisch uniform.

PvdA-minister van Buitenlandse Zaken Max van der Stoel opende de Mao-herdenking in de Tweede Kamer met een korte toespraak. ‘In Mao Tse-toeng heeft de Chinese natie een groot leider en staatsman verloren,’ hield hij de volksvertegenwoordiging voor. ‘Het China, dat hem zijn leven lang voor ogen heeft gestaan, is een onafhankelijk China, ontworsteld aan buitenlandse voogdij en innerlijke verdeeldheid, steunend op eigen kracht in een permanent proces van revolutionaire verandering.’ Na Van der Stoels woorden nam de Tweede Kamer een minuut stilte voor Mao in acht.

De herdenking van Mao Tse-toeng in de Tweede Kamer, op 9 september 1976. Op de voorgrond PvdA-minister Max van der Stoel van Buitenlandse Zaken. Foto: Delpher.

‘Een groot leider en staatsman’ was Mao uiteraard niet. Tussen de 70 en 100 miljoen Chinese mannen, vrouwen en kinderen werden onder zijn communistische terreurbewind de dood in gejaagd. Alleen al de ‘Grote Sprong Voorwaarts’ eiste tussen 1958 en 1962 zo’n 45 miljoen slachtoffers. Dat was Mao’s krankzinnige poging om van agrarisch China binnen een paar jaar tijd een industriële supermacht te maken die alle kapitalistische landen zou verpletteren.

De campagne ging niet alleen gepaard met extreme terreuracties tegen de plattelandsbevolking – het gebeurde dat jongens door hun eigen vader levend moesten worden begraven – maar ook met kannibalisme. Baby’s werden door boerenfamilies geruild, zodat ouders niet hun eigen kinderen hoefden te eten.

Te bizar voor woorden

‘Mao’s doel,’ schreven Jung Chang en Jon Halliday in Mao. The Unknown Story (2005), ‘was de 550 miljoen boeren van China te dehumaniseren en in het menselijke equivalent van trekdieren te veranderen. (-) Zelfs speelde Mao met het idee de namen van mensen af te schaffen en door nummers te vervangen.’

De Tweede Kamer was vijftig jaar geleden een minuut eerbiedig stil voor de grootste en gruwelijkste massamoordenaar uit de geschiedenis van de mensheid. Het was en is te bizar voor woorden.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht 50 jaar geleden in de Tweede Kamer: Lof en een minuut stilte voor de dode Mao, de grootste slachter aller tijden verscheen eerst op Wynia's Week.

Fast forward naar nu. Ursula von der Leyen en andere Europese leiders pleiten voor een dialoog met China omdat het bilaterale handelstekort van de EU met China in tien jaar tijd is verdubbeld. En de Duitse bondskanselier Merz beweert dat China de koers van de eigen munt al jaren manipuleert waardoor die zo’n 25 procent ondergewaardeerd is. Daardoor hebben Chinese producenten een oneerlijk voordeel. Bij ons dus ineens hetzelfde geluid dat we acht jaar geleden zo meewarig wegwuifden. Had Trump dan toch een punt?

Forse daling van het tekort

Een punt had hij zeker. Na China’s toetreding tot de WTO eind 2001 verloor de VS in tien jaar tijd een derde van zijn industriële werkgelegenheid. Maar belangrijker dan de vraag of Trump gelijk had, is wat we kunnen leren van het Amerikaanse beleid sindsdien.

Het Amerikaanse handelstekort met China is sinds 2018 fors gedaald. In 2018 importeerde de VS nog ruim 400 miljard dollar meer uit China dan het ernaartoe exporteerde. Biden zette Trumps protectionistische koers voort en aan het eind van diens regeerperiode was het tekort verminderd tot zo’n 300 miljard. Sinds ‘Liberation Day’ op 2 april vorig jaar is het Amerikaanse handelstekort met China versneld gedaald: het bedraagt nu nog ruim 150 miljard op jaarbasis.

Het aandeel van rechtstreeks uit China ingevoerde goederen in de totale Amerikaanse import daalde van 21 procent in 2018 naar 13 procent eind 2024 en tot minder dan 8 procent nu. Vergeleken met de EU, waar het tekort met China opliep van 113 miljard euro in 2018 naar meer dan 300 miljard nu, lijkt het Amerikaanse beleid een klinkend succes.

Maar dat beeld is misleidend. De Amerikaanse import uit China daalde, maar de import uit andere landen steeg juist snel, waardoor het totale Amerikaanse handelstekort toch toenam. Tegelijkertijd groeide de Chinese export vrolijk door. De conclusie dringt zich op dat Chinese goederen de Amerikaanse markt nog steeds bereiken, maar via een omweg. Of ze worden vervangen door producten uit andere landen. De totale Amerikaanse import ontwikkelt zich niet fundamenteel anders dan de Europese, waardoor de invloed van de Amerikaanse heffingen op hun import beperkt lijkt.

Het terughalen van industriële werkgelegenheid naar de VS is evenmin een daverend succes. De Amerikaanse industrie doet het weliswaar minder slecht dan de Europese, maar van een renaissance is geen sprake.

De mens is vindingrijk

Het grote probleem bij dit soort analyses is dat we niet weten wat er onder ander beleid zou zijn gebeurd. Het ontbreekt aan een ‘counterfactual’. Tentatief concludeer ik dat het Amerikaanse protectionisme weinig succesvol is. Misschien heeft het enkele negatieve trends vertraagd of gestopt, maar zeker niet, zoals wel was bedoeld, overtuigend omgekeerd.

Als liberale econoom vind ik dat eigenlijk heel mooi. Protectionisme is negatief, defensief beleid dat probeert de rest van de wereld buiten de deur te houden. Dat het weinig effect sorteert, suggereert dat mensen vindingrijk en ondernemend zijn. Ze vinden altijd een weg. Een minder optimistische interpretatie is dat overheden van landen die door protectionisme worden getroffen, slinkse wegen vinden om het protectionisme te omzeilen.

China blijft afhankelijk van export

Terug naar Von der Leyen en Merz. Ook zij hebben een punt. Misschien zelfs meer dan Trump destijds. Al sinds 2012 is het in China officieel beleid dat de binnenlandse consumptie de nieuwe groeimotor wordt in plaats van de export. Dat beleid is een complete mislukking. Onder meer door de voortslepende vastgoedcrisis, waardoor de woningen van veel huishoudens ‘onder water’ staan, houdt de Chinese consument de hand op de knip. Zo blijft China voor zijn economische groei afhankelijk van de export, waarschijnlijk nog meer dan tien jaar geleden. Op haar beurt is die economische groei cruciaal voor de sociale en politieke stabiliteit. Geen wonder dat nog altijd stevig op de export wordt ingezet.

Het voorbeeld van de auto-industrie

Nergens is dat zo zichtbaar als in de autosector. In 2021 exporteerde China 1,6 miljoen personenauto’s, iets meer dan 5 procent van de productie. Dit jaar stevent de export af op 10 miljoen stuks — bijna 30 procent van de productie. Spectaculair, zeker omdat Chinese auto’s de Amerikaanse markt vrijwel niet binnenkomen door de prohibitieve invoerheffingen (100%) op elektrische auto’s uit China.

Laat je de Chinese en Amerikaanse markten buiten beschouwing, dan groeide de mondiale automarkt sinds 2021 met ruim 10 miljoen stuks. Chinese fabrikanten voorzien in nagenoeg die hele toename van de vraag. Europese, Japanse, Koreaanse en Amerikaanse autobouwers hebben het nakijken. Ja, de Europese autobouwers hebben dat deels aan zichzelf te wijten (dieselgate, hun aanvankelijk aarzelende houding tegenover elektrisch rijden) maar de dreigende teloorgang van een sleutelindustrie kunnen we niet afdoen met onverschilligheid in de zin van ‘eigen schuld, dikke bult’.

Dialoog en invoerheffingen zijn geen oplossing

Wat staat Von der Leyen, Merz en andere Europese leiders nu te doen? Ze willen een dialoog met China om tot ‘evenwichtige oplossingen’ te komen. Dat klinkt nobel, maar is volstrekt kansloos. Exportgeleide groei is voor China van levensbelang. Chinese onderhandelaars zullen Europa eindeloos aan het lijntje houden. En zodra Europa een hardere toon aanslaat, dreigt China met tegenmaatregelen. Zij weten dat Europa van hen afhankelijk is wat betreft zaken als zeldzame aardmetalen, zonnepanelen, batterijen, magneten en andere producten die we niet snel van elders kunnen halen.

Trumpiaanse invoerheffingen zijn evenmin een oplossing. Niet alleen laat het Amerikaanse voorbeeld zien dat protectionisme weinig oplevert, ook zal China onmiddellijk vergeldingsmaatregelen treffen. Europa heeft niet de stalen zenuwen, niet de pijnbereidheid en niet het uithoudingsvermogen voor zo’n conflict.

De situatie dwingt tot een ongemakkelijke vraag: wat voor economische relatie kun je hebben met landen die totaal andere economische en politieke principes hanteren? Er zijn twee extreme antwoorden. Het eerste: als China ons producten wil verkopen ver onder onze kostprijs – vaak zelfs onder hun eigen kostprijs – moeten we die dankbaar aanvaarden, ook al schaadt het delen van onze eigen industrie. Het tweede: we moeten helemaal stoppen met handel met China. Geen van beide extremen spreekt mij erg aan.

De enige realistische oplossing dringt zich vanzelf op. Als we de handelsrelatie met China onevenwichtig vinden – en dat is ze – en als we die relatie niet willen verbreken maar ook onze industrie niet willen laten wegconcurreren, dan moeten we onze eigen concurrentiekracht drastisch versterken.

Wees vindingrijk

De Amerikanen hebben hun antwoord al: technologische dominantie. Kevin Warsh, de nieuwe baas van de Amerikaanse centrale bank, grapte onlangs dat AI niet staat voor ‘Artificial Intelligence’ maar voor ‘American Ingenuity’. Ik vrees dat daar meer dan een kern van waarheid in zit. In plaats van eindeloos keuvelen met Chinese onderhandelaars zouden Von der Leyen en consorten de hoogste prioriteit moeten geven aan het versterken van onze eigen concurrentiekracht. Ruim baan voor ‘European Ingenuity’ en minder voor CSRD, CSDDD, EUDR, GDPR, ‘net zero’ en CBAM. Ziet u het al gebeuren?

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Het enige juiste antwoord op China is een drastische verbetering van onze concurrentiekracht door technologische vernieuwing verscheen eerst op Wynia's Week.

De wereld wordt beschreven als een arena waarin macht, militaire capaciteit, economische afhankelijkheden en geopolitieke concurrentie opnieuw centraal staan. Rusland probeert invloedssferen te herstellen, China bouwt economische en militaire macht op, en de Verenigde Staten handelen steeds nadrukkelijker vanuit hun eigen nationale belangen. Dat zijn klassieke uitgangspunten van de realistische school in de internationale betrekkingen. De diagnose is dus realistisch, maar is de voorgestelde remedie dat ook?

De boodschap die we lezen horen we de afgelopen jaren tot in den treure: Europa moet geopolitiek volwassen worden, minder afhankelijk van de VS en meer eigen militaire, economische en technologische capaciteit ontwikkelen. Nederland alleen is te klein, zegt het document, en ons land moet haar veiligheidsstrategie maar op laten gaan in een Europese strategie. Het kabinet-Jetten is zelfs bereid daarvoor de traditionele unanieme besluitvorming – en dus de stem van Nederland – op te offeren, waardoor veto’s gaan verdwijnen. Gaan we dan op grond van deze nieuwe veiligheidsstrategie onze veiligheid uitbesteden aan Brussel en krijgen we daar nog minder inspraak voor terug?

Tja, ‘beleidsmakers’ spreken altijd over ‘Europa’, terwijl feitelijke macht nog steeds bij staten ligt. Brusselse instituties kennen geen geopolitieke slagkracht. De EU is geen grootmacht, want het beschikt niet over een leger, eigen inlichtingendiensten, nucleaire afschrikking, diplomatieke tradities, strategische cultuur, nee, zelfs niet een echt buitenlands- of defensiebeleid.

Wanneer er een crisis uitbreekt, kijken Europese landen niet naar de Europese Commissie, maar naar elkaar en met name naar de leiders van Frankrijk, Duitsland, Polen, Italië en – buiten de EU – het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten. De EU is vooral een coördinatiemechanisme, geen machtscentrum.

Al lijken ze in Den Haag soms blindelings in die Europese macht te geloven, Europese veiligheid wordt bepaald door een paar grote staten en niet door de institutionele architectuur van Brussel. Dat betekent niet dat de EU nutteloos is, maar wel dat zij afhankelijk blijft van de politieke wil van de grotere lidstaten. Is de keuze voor meer Europese integratie dan een voor Nederland logische redenering?

Hinkend op twee gedachten

Terwijl het stuk aanvankelijk expliciet stelt dat Nederland geen realpolitik moet bedrijven, zijn juist de sterkste passages die waarin het kabinet erkent dat de wereld multipolair is geworden en dat macht weer telt. De zwakste aanname is dat institutionele EU-verdieping automatisch geopolitieke slagkracht oplevert. Zoals gezegd, meer Europese integratie leidt niet automatisch tot meer macht, omdat macht uiteindelijk nog altijd georganiseerd wordt door staten. Zonder Frankrijk, Duitsland, Polen en het VK heeft de EU geen geloofwaardige militaire macht – en die landen zijn niet bereid om – à la Jetten – hun eigen zelfstandigheid op te geven.

Beter zou het zijn geweest om in het stuk een realistische tussenpositie in te nemen: Europa heeft de EU nodig voor markt-, technologie- en industriebeleid, maar Europese veiligheid zal de komende decennia vooral worden gedragen door een kern van grote staten, aangevuld met kleinere gespecialiseerde partners zoals Nederland. Dat ligt dichter bij de huidige en historische werkelijkheid.

Kort samengevat is de veiligheidsstrategie gebaseerd op een realistische, realpolitieke analyse van de wereld, maar is de voorgestelde remedie grotendeels Europees-institutioneel. Macht wordt toegedacht aan een bestuurslaag die zelf onvoldoende strategisch vermogen bezit.

Veiligheid als compromis

Let wel, wat nu op tafel ligt is een coalitiedocument en is het een optelsom van het internationaal gedachtegoed van D66, VVD en CDA. De veiligheidsstrategie leest dan ook op verschillende plaatsen alsof zij drie tradities in het Nederlandse buitenlandse beleid heeft proberen met elkaar te verzoenen. In de eerste plaats de wat meer realistische, pro-NAVO traditie van de VVD, dan de CDA-traditie – van oudsher Atlantisch én Europees of anders gezegd: tussen realisme en institutionalisme – met tot slot de D66-traditie: de meest uitgesproken idealistische traditie die draait om de internationale rechtsorde, Europese integratie, multilateralisme, mensenrechten en mondiale samenwerking.

Dat verklaart ook waarom het document soms coherent oogt op het niveau van de diagnose (‘de wereld is gevaarlijker geworden’), maar minder eenduidig wordt zodra de vraag opkomt wie uiteindelijk de macht moet uitoefenen: de NAVO, de EU, de grote Europese staten of de Verenigde Staten.

Daarom wellicht ontbreken in het stuk ook zowel de rol van de Benelux als die van de militaire samenwerking met Duitsland. Die omissie is onvergeeflijk en illustreert één van de grootste blinde vlekken in het Nederlands denken over internationale veiligheid, mede te verklaren vanuit het Nederlandse middle power syndrome.

De buurlanden zijn het belangrijkst

De Benelux en de Duits-Nederlandse defensie-integratie zijn namelijk veel concreter dan de vaak abstract beschreven ‘Europese strategische autonomie’. De Duits-Nederlandse integratie heeft sinds de jaren negentig een unieke militaire relatie opgeleverd met onze oosterburen. Delen van de Nederlandse landmacht zijn feitelijk geïntegreerd in Duitse divisies. Militair gezien is dat een veel verdergaande vorm van samenwerking dan de meeste Europese landen ooit hebben bereikt.

De logica achter die samenwerking is helder. Duitsland is de grootste economische macht van Europa, Nederland deelt een strategische ruimte met Duitsland, de logistieke en industriële verbindingen zijn enorm, beide landen hebben vergelijkbare veiligheidsbelangen en het land is van onschatbare waarde voor onze handel en economie. Je zou zelfs kunnen stellen dat voor Nederland de Duits-Nederlandse as belangrijker is dan veel Brusselse veiligheidsinitiatieven.

Hetzelfde geldt voor de Benelux. De Benelux wordt vaak gezien als een economisch-historisch project, maar op veiligheidsgebied gebeurt er veel: geïntegreerde luchtbewaking, maritieme samenwerking (BeNeSam), gezamenlijke opleidingen en logistieke afstemming. De Benelux heeft bovendien een voordeel dat de EU vaak mist: geografische samenhang. Europa functioneert in de praktijk vaak via Frans-Duitse samenwerking, Pools-Baltische samenwerking, Noordse samenwerking, de E3 (de nieuwe Europese Driebond), de Benelux en een veelvoud van bilaterale defensie relaties.

Deze nieuwe strategie is een gemiste kans, omdat het stuk een expliciete analyse van Nederland als onderdeel van een Noordwest-Europees veiligheidsnetwerk ontbeert. Dat cluster heeft de grootste Europese havens, een enorme en cruciale energie-infrastructuur, Noordzeekabels, belangrijke defensie-industrie en strategische logistieke corridors. Bovendien zijn de buurlanden, zoals het VK, Duitsland en België, economisch veel belangrijker voor ons land dan landen elders in Europa. Inzet op de directe omgeving is misschien wel veel relevanter voor Nederland dan abstracte Europese strategische exercities.

Het Nederlands strategisch denken begeeft zich op drie niveaus: Nederland, de EU en de NAVO. Maar er is een blinde vlek: de Benelux, de Duits-Nederlandse militaire integratie en het Noordzeegebied. Juist daar bevindt zich een groot deel van de feitelijke militaire en economische macht waar Nederland dagelijks op steunt. Den Haag heeft traditioneel te veel aandacht voor de institutionele kant van de EU en te weinig voor de regionale machtsclusters die daadwerkelijk het fundament vormen van de Europese veiligheid.

Maar toch is er hoop. Het stuk meldt – interessant genoeg – de Noordzee expliciet als te verdedigen belang. Dat is misschien één van de opvallendste onderdelen van de hele strategie en mogelijk met goede gevolgen. Want zodra de Noordzee expliciet als veiligheidsbelang wordt benoemd, verschuift het perspectief van abstracte geopolitiek naar concrete geografie.

Van wereldland naar buurland

Nederland heeft zichzelf decennialang vooral gezien als wereldwijd handelsland, koploper of missionaris op allerlei gebied, diplomatiek knooppunt en voorvechter van de internationale rechtsorde. In de nieuwe veiligheidsstrategie verschijnt Nederland vrij onopvallend – maar veelbetekenend – als Noordzeestaat, stoelend op maritieme macht, als energieknooppunt en als logistieke toegangspoort tot Europa. Dat is een wezenlijk andere manier van denken.

De Noordzee is allang geen zee meer, maar een strategische ruimte, met offshore energievoorziening, windparken, internetkabels en dataverbindingen, gaspijpleidingen, elektriciteitsverbindingen en militaire aanvoerroutes. Na de sabotage van de Nord Stream en het verdachte gedrag van Russische vaartuigen op de Noordzee is het besef gegroeid dat onderzeese infrastructuur een strategisch doelwit kan zijn. De Noordzee is daardoor veranderd van economisch gebied naar veiligheidsgebied. En daarmee wordt ook de Benelux- en Duitslanddimensie weer relevant. Want als je de Noordzee centraal stelt, ontstaat automatisch een ander kaartbeeld.

Dan kijk je niet eerst naar Brussel. Dan kijk je naar de landen rondom die zee: België, Duitsland, het VK, Denemarken en Noorwegen: een Noordzee-coalitie van zowel EU-lidstaten als niet-leden, inclusief twee van de belangrijkste Europese militaire machten (het niet-EU-lid) Verenigd Koninkrijk en onze militaire partner Duitsland, naast onze nauwe bondgenoot België. Geopolitieke logica en EU-logica gaan niet altijd samen.

Als je de Noordzee werkelijk als strategische kernruimte beschouwt, dan wordt het antwoord op de vraag of Nederland het veiligheidsbeleid wel primair moet organiseren via de EU een stuk minder vanzelfsprekend. Met andere woorden: de geografie wijst richting Noordwest-Europa, terwijl de institutionele logica van het document richting Brussel wijst.

Juist daarom zou je kunnen zeggen dat de passages over de Noordzee misschien de meest interessante passages van het hele document zijn. Want daar wordt veiligheid niet afgeleid uit waarden of instituties, maar uit ligging, infrastructuur, economische afhankelijkheden en militaire kwetsbaarheden. Onontbeerlijk voor strategische autonomie en klassieke realpolitik.

En als je die gedachte consequent doorvoert, kom je bijna vanzelf uit bij de conclusie dat voor Nederland juist de Benelux, Duitsland, het VK en de Noordzee Ruimte van primair strategisch belang zijn, belangrijker in ieder geval dan de vraag of ons land nog meer bevoegdheden aan Brussel moet overdragen.

Wynia’s Week kijkt steevast over de dijken. En dan vooral naar de landen om ons heen. Bent u al supporter van deze onafhankelijke journalistieke kijk op politiek, economie en cultuur? Hartelijk dank!

Het bericht Veiligheidsbeleid van kabinet-Jetten is realistischer dan het was, maar het idealisme wil maar niet weg verscheen eerst op Wynia's Week.

Dus schreef Van de Weghe een ronduit fascinerend boek over het land waar hijzelf jarenlang correspondent was. ‘De Chinese overheid polijst het beeld dat de meeste mensen hier in Europa van China hebben.’

We schrijven augustus 2004 wanneer Tom Van de Weghe voor het eerst voet zet op Chinese bodem. Drie jaar later verhuisde hij met vrouw en dochter naar Peking, waar hij uiteindelijk vijf jaar lang aan de slag zou blijven als correspondent van de Vlaamse publieke omroep VRT.

Bijna twintig jaar later bracht zijn boek Terug naar China hem opnieuw naar het land dat hem levenslang zal blijven fascineren, en dat in die tijdspanne uitgroeide tot dé plaats waar de toekomst vorm krijgt. Ook onze toekomst, al lijken vele mensen dat nog altijd niet goed te beseffen of correct inschatten.

‘Ja, soms is het frustrerend,’ klinkt het, wanneer we hem strikken voor een lang gesprek in het Gentse Wintercircus. ‘Het nieuws dat uit China komt, is niet altijd hard nieuws, en dus vliegt het land nog veel te vaak onder de journalistieke radar door. Maar eigenlijk kunnen we ons dat niet veroorloven.’

China is de voorbije twee decennia uitgegroeid tot een heuse wereldmacht, maar het is ook – dat blijkt bijzonder goed uit je boek – een land dat een eigen logica volgt en dat je eigenlijk amper kunt begrijpen als je er nooit geweest bent. Heb je het gevoel dat Europese politici dat voldoende beseffen, en handelen ze daar ook naar?

Politici spreken heel vaak over China, maar niet zelden zijn ze daar amper of zelfs nooit geweest. Dat is inderdaad echt wel een probleem. Telkens ik daar kom, overvalt me het gevoel dat ik de toekomst heb gezien, en dat de urgentie om vanuit Europa een coherente China-strategie te ontwikkelen weer groter is geworden. Alles gaat daar zo razendsnel in vergelijking met de evolutie in Europa dat je echt ter plaatse moet gaan om dit te beseffen.

Politici hier spreken veel óver China en zien het land nu vooral als een bedreiging. Je pleit in uw boek vooral voor meer nuance?

Absoluut, het is veel gelaagder, en dat probeer ik in mijn boek nu ook duidelijk te maken.

Wat is de grootste inschattingsfout die wij Europeanen vandaag maken in de wijze waarop we China politiek en economisch benaderen?

Hier leeft toch vooral nog het idee dat de Chinese overheid massaal geld pompt in een aantal belangrijke sectoren en dat dit de enorme industriële en technologische opmars van het land verklaart. Dat is evenwel maar een deel van het verhaal. De Chinezen zetten al jarenlang heel zwaar in op nieuwe infrastructuur, wegen en industriezones, maar tegelijk hebben ze ook een indrukwekkend ecosysteem uitgebouwd op vlak van AI en robotica.

Daarnaast, en zo mogelijk nog belangrijker: ze investeren al jarenlang heel zwaar in onderwijs, en daar plukken ze nu de vruchten van. Het zijn ook die topingenieurs en state-of-the-art computerwetenschappers die de Chinese technologische voorsprong mogelijk hebben gemaakt. Ik heb het gevoel dat we dat deel van het verhaal vanuit Vlaanderen en Europa veel te weinig zien.

‘De Chinezen maken zich schuldig aan oneerlijke concurrentie,’ hoor ik dan vaak. Maar we lijken niet te beseffen dat we het ook aan onszelf te wijten hebben als we op tal van vlakken achterop hinken. Ik hoor politici hier al jaren verkondigen dat we zwaarder moeten inzetten op bèta-onderwijs, maar toch slagen we er anno 2026 nog amper in om voldoende mensen van eigen bodem te vinden om hier een proefschrift af te werken.

Dat inzicht kronkelt als een rode draad door je boek: het oude Europa zou er niet slecht aan doen zich wat minder zelfgenoegzaam – ja zelfs arrogant – op te stellen?

Absoluut. We moeten echt eens gaan beseffen dat de Chinese aanpak en strategie vooral op de lange termijn gericht zijn, en ik krijg almaar meer het gevoel dat wij eigenlijk al te laat zijn. De zonnepanelen op ons dak zijn van Chinese makelij, in onze zak zit een Chinese gsm en intussen rijden we ook almaar vaker met Chinese auto’s rond.

Het is de wereld zoals wij die kenden op zijn kop: decennialang hebben we kwalitatieve Europese producten in China aan de man gebracht, denk maar aan de Duitse luxewagens. Voortaan zijn het de Chinezen die zélf hoogwaardige producten op de markt brengen die ze vervolgens hier tegen zeer scherpe prijzen verkopen. Indien nodig zullen ze die ook produceren, kijk maar naar de Chinese auto’s die in Duitsland van de band gaan rollen.

We zullen dus moeten erkennen dat we op heel wat vlakken een achterhoedegevecht leveren. In heel wat sectoren lijkt de strijd intussen al verloren, tenzij we bereid zijn heel hard terug te slaan. Maar in dat geval wacht ons een nooit eerder geziene handelsoorlog.

Maar het is niet allemaal kommer en kwel: de Chinezen hebben ons ook nog nodig, de Europese markt blijft voor hen voorlopig cruciaal om hun producten te slijten, zeker als de VS met torenhoge handelstarieven blijven schermen?

Dat klopt, maar we moeten wel uitkijken. Ik schat dat we nog hooguit vijf jaar hebben, na die periode zullen de markten in Afrika en uiteraard ook in Azië wellicht een volwaardig alternatief bieden voor de Europese markt. In die vijf jaar moeten we dus een eigen Europees verhaal opbouwen en aanbieden. Daarmee bedoel ik: we moeten ons aanpassen aan hun spelregels, en die zoveel mogelijk ook zelf gaan toepassen. We moeten streven naar een soort van slimme strategische alliantie die voor beide partijen rendeert. Het heeft geen zin om hen al te veel tegen de haren te strijken, maar we moeten ook durven uitgaan van de eigen sterktes.

Is dat realistisch? China wil de Europese markten, maar wijst de Europese regels af. Wij verwachten daarentegen goedkope Chinese producten te blijven kopen, terwijl we intussen onze Europese normen willen blijven opleggen?

Dat is natuurlijk het eeuwige dilemma waar Europa al veel langer mee worstelt. De Chinezen hebben ook perfect begrepen hoe ze Europa uit elkaar kunnen spelen. Als puntje bij paaltje komt, rijdt elke EU-lidstaat natuurlijk toch voor eigen rekening. We moeten dus nog veel meer als een Europees blok optreden, en een soort van radicale wederkerigheid op tafel leggen. Daarmee bedoel ik: als China het spel op een bepaalde manier speelt, dan moeten we dat ook doen. Ik begrijp bijvoorbeeld perfect dat onze bedrijven nu in China willen investeren, maar zodra je ook je onderzoeks- en ontwikkelingsafdeling naar daar verhuist, geef je ook je allerlaatste troef weg. Die naïviteit moet eruit.

En vergis je niet: daarmee bouw je bij Chinezen veel meer respect op dan met de huidige, vaak wat onderdanige, aanpak. Als ikzelf één les geleerd heb in China, dan is het wel dat zij alleen maar respect opbrengen voor een sterke partner. Zij buiten onze gespreide slagorde natuurlijk ook heel slim uit: tot voor kort was het Hongarije dat zich in het merendeel van de Chinese investeringen in Europa mocht verheugen, nu lijkt Spanje aan de beurt.

Voor mij mogen de Chinezen naar hier komen, maar dan wel op voorwaarde dat er ook technologieoverdracht gebeurt, net zoals westerse bedrijven jarenlang in China hebben gedaan. En waarom proberen we de Europese consument, overheden en bedrijven ook niet veel harder te overtuigen van het ‘koop Europees’-principe? Dát hebben we zelf wél nog in handen.

Je zat eerst jarenlang in China als correspondent en verkaste vervolgens naar de VS: waar zit het grootste verschil tussen die twee grootmachten?

Het Chinese vooruitgangsoptimisme, het besef dat je met hard werken ook een nieuwe toekomst schept. Ondanks het systeem in China, dat de meeste Chinezen er dan maar noodgedwongen bij nemen. De Chinezen – en bij uitbreiding alle Aziaten – geloven echt nog in die maakbaarheid van de samenleving. Je zal me niet horen zeggen dat er in pakweg Silicon Valley niets gebeurt, maar dat is toch veel meer nog een bubbel. Ik volg de Belgische premier Bart De Wever dan ook volledig wanneer die zich afvraagt of wij hier nog wel bereid zijn om pijn te lijden.

Wat voor veel Europeanen bijzonder lastig te begrijpen valt, is dat honderden miljoenen Chinezen er blijkbaar geen been in zien om in een autoritaire controlemaatschappij te leven, zolang ze daar economisch maar beter van worden. Gelooft je dat dit model nog jarenlang houdbaar is?

Dat is heel dubbel, ik noem China in mijn boek niet voor niets een ‘overlegdictatuur’. De Chinese overheid is als een octopus met gigantisch veel armen. De nagenoeg onbeperkte mogelijkheden die honderden miljoenen camera’s en AI vandaag bieden, zorgen er ook voor dat de communistische partij héél snel weet wanneer er ergens iets broeit.

Ik geef in mijn boek het voorbeeld van de luchtvervuiling. Ik heb aan den lijve meegemaakt wat de impact daarvan kan zijn, toen ik en mijn gezin twintig jaar geleden soms dagenlang vastzaten in onze flat in Peking omdat de vervuilingspiek zo hoog was dat je eigenlijk niet naar buiten kon. Op een gegeven moment zag het regime in dat de gewone Chinees de potentiële gezondheidsschade daarvan niet langer zou blijven pikken en dus greep men in. Er werd planmatig ingezet op een indrukwekkende vergroening van de economie. Als je vandaag Peking bezoekt, kan je het verschil met twintig jaar geleden letterlijk ruiken.

Tegelijk merk je nu dat de overheid op andere terreinen de zaak niet echt in de hand heeft, of de impact ervan onderschat. Neem nu de torenhoge jeugdwerkloosheid, een probleem dat ik de voorbije jaren enkel maar heb zien toenemen. Mede hierdoor draaien er vandaag in China vele honderden fabrieken met verlies, maar lokale overheden blijven daar geld in stoppen omdat ze het zich niet kunnen veroorloven de boel te sluiten en zo extra banen te laten sneuvelen.

Zeker onder de jongeren leeft er dus wel degelijk de nodige wrevel, en bij een aantal van hen is de geest wellicht ook definitief uit de fles. Maar of dit nu echt de stabiliteit van het model bedreigt, dat betwijfel ik. We mogen niet in de val trappen het land te veel door een westerse bril te bekijken.

Een beproefd recept voor een regime dat zich enigszins in de hoek geduwd voelt, is natuurlijk het trekken van de nationalistische kaart. Denkt je dat we binnenkort een invasie van Taiwan mogen verwachten?

Ik geloof niet echt dat China zich daar aan een militair avontuur zal wagen. Eigenlijk huldigen ze naar Taiwan toe min of meer hetzelfde recept als naar Europa toe: economische dwang, ze wurgen de Taiwanezen langzaam. Dat is even efficiënt maar minder schadelijke dan bruut geweld. De Chinese economie én het imago van het land zouden zwaar te lijden hebben onder een gewapend conflict. Ze hebben overigens ook nog even tijd: 2049, het jaar waarin de Volksrepubliek zijn honderdjarige bestaan viert, dat moet hun gloriemoment worden.

China bouwde de voorbije jaren wereldwijd een indrukwekkende economische invloedssfeer uit, onder meer dankzij een project als de Nieuwe Zijderoute. Tegelijk botst die aanpak hier en daar ook op almaar meer verzet, bijvoorbeeld in Afrika. Dreigt de nieuwe, op China gebaseerde wereldorde zo op termijn geen doorslagje te worden van het eerdere westerse kolonialisme?

Ik zie natuurlijk de gelijkenissen, maar ook de verschillen. De Chinezen gaan toch een stuk pragmatischer te werk, terwijl ze natuurlijk ook het moralistische kantje achterwege laten dat vele Europese landen wél meenamen in hun Afrika-beleid. China bouwt snelwegen, ze leggen nieuwe spoorwegen aan, en in ruil daarvoor kopen ze natuurlijk macht en invloed. Maar tegelijk zijn ze ook gaan beseffen dat ze meer rekening moeten houden met lokale gevoeligheden, en ze bespelen Afrika nu heel sluw en gelaagd.

Daar staat tegenover dat ze op termijn wel degelijk meer hun verantwoordelijkheid zullen moeten opnemen op het wereldtoneel, iets wat ze vandaag eigenlijk nog niet echt doen. Zij hebben voorlopig niet de ambitie om de politieman van de wereld spelen. Ze bouwen wel degelijk aan een nieuwe wereldorde, maar het is ook een andere wereldorde, gebaseerd op het Chinese DNA.

Veel mensen zijn geneigd de oude bondgenoot de VS nu vaker als een tegenstander te beschouwen dan de eenpartijstaat China. Dat is toch hoogst opmerkelijk?

We begaan een cruciale denkfout: we verwarren voorspelbaarheid met betrouwbaarheid. De VS zijn dezer dagen allesbehalve voorspelbaar, China is dat juist wel. Maar die voorspelbaarheid staat niet gelijk met betrouwbaarheid. En we moeten vooral niet naïef zijn: zodra de Chinese belangen niet meer stroken met onze eigen belangen, zullen we dat heel snel ondervinden.

Wat is de belangrijkste les die je zelf als journalist hebt geleerd – na je eerdere correspondentschap in China en na de research en de reizen voor dit boek – over onze Europese wereldvisie?

Ik denk dat ik het Europese superioriteitsgevoel, dat aanvankelijk toch ook nog mijn blik op China kleurde, grotendeels heb afgeschud. De hele wereld is jaloers op onze hoge levenskwaliteit hier, en terecht, maar ik besef almaar meer dat er meer nodig is dan dat alleen. Die fantastische levenskwaliteit zullen we onmogelijk kunnen aanhouden op een industrieel kerkhof.

Het lijkt wel alsof we hier in Europa met een virtual reality-bril op de neus rondlopen, waardoor we niet meer zien wat er buiten écht gebeurt. En het idee van ons Europeanen dat we de Chinezen wel snel even zullen veranderen of bekeren, daar moeten we echt vanaf. Wij zullen ons ook moeten aanpassen.

Het interview van Filip Michiels met Tom Van de Weghe verscheen eerder op doorbraak.be

Terug naar China is uitgegeven bij Borgerhoff & Lamberigts en onder meer hier verkrijgbaar.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht ‘Het idee dat we de Chinezen wel snel even zullen veranderen, daar moeten we echt vanaf. De naïviteit moet er uit’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Het slechte nieuws voor Taiwan dat mogelijk in Trump’s opmerkingen schuilt is duidelijk. Maar de rest van de wereld kan eveneens de borst nat maken. Want ook als er geen directe oorlog met China komt, kunnen de VS immers zo’n Chinese aanval niet over hun kant laten gaan en bijna tachtig jaar vriendschap met Taiwan en andere Aziatische landen overboord gooien. Wat kunnen ze dan wel doen?

Belachelijk simpel, maar briljant

Nou, bijvoorbeeld een blokkade op afstand, zoals die op dit moment al op Iran wordt toegepast. Zo’n distant naval blockade van China, dat wil zeggen het afsnijden van aanvoerlijnen op plekken waar Beijing ze niet kan beschermen en Amerikaanse marineschepen niet geraakt kunnen worden door drones en raketten – in de zeestraten van Zuidoost-Azië, Japan en de Filipijnen bijvoorbeeld of nog veel verder in Panama of het Midden-Oosten – wordt een blokkade waarbij die van Hormuz de geschiedenis in zal gaan als een vingeroefening.

Decennialang braken westerse analisten hun hoofd over een mogelijke Iraanse afsluiting van de Perzische Golf, zonder met een oplossing te komen. Toen die afsluiting er enkele maanden geleden dan eindelijk daadwerkelijk kwam, zetten de Amerikanen er een belachelijk simpel maar briljant plan tegenover (een eigen blokkade van Iran, op enige afstand), waarmee Washington niet alleen Iran zelf onder druk zet maar bovenal China – dat zeer afhankelijk is van energieleveranties vanuit de Golf.

De Amerikaanse schepen die de blokkade uitvoeren liggen ver weg in de Indische Oceaan en hebben niet of nauwelijks last van Iraanse tegenacties. Maar ze kunnen wel alle schepen tegenhouden die ze willen en niemand kan er iets tegen beginnen. Collateral damage – in de vorm van directe en indirecte economische schade aan tal van landen in de wereld – inclusief het onze – telt even niet mee voor Trump.

Het toepassen van een dergelijk model om China af te knijpen in geval van conflict is iets wat al ver voor Trump’s eerste termijn is onderzocht en waarover destijds genoeg is gepubliceerd. Zo schreef in een artikel uit 2013 in het Amerikaanse militaire blog War on the Rocks voormalig onderzeeboot-commandant Jason Glab (US Navy) over de pros en cons van een dergelijke operatie, die China’s oliebevoorrading – de achilleshiel van het land – moet ontregelen.

Blokkade en embargo’s

Het meest effectief, schreef Glab, is een blokkade van het Chinese scheepvaartverkeer door de VS met expliciete steun van landen die belangrijke internationale zeestraten controleren, waaronder Indonesië en Maleisië. Maar ook moeten de VS proberen om ​​embargo’s in te stellen in de herkomstlanden van China’s energie-importen. Aan dat laatste aspect wordt inmiddels door Washington hard gewerkt, onder andere door de Amerikaanse overname van olieproducent Venezuela en nu door de blokkade van Iran. De onverwachte actie tegen Venezuela heeft bovendien de Chinezen flink laten schrikken: overal in Zuid-Amerika is de Chinese invloed op de terugtocht en de Amerikaanse in opkomst – geheel in de lijn van de klassieke Monroe-doctrine.

Het zwaartepunt van deze blokkade zou volgens Glab de Straat van Malakka (op dit moment goed voor zo’n 22% van de wereldhandel ter zee) en de nabijgelegen zeestraten door Indonesië (Lombok, Soenda) moeten zijn. Deze zeestraten vallen echter onder bescherming van het internationaal recht en het VN-Zeerechtverdrag en oorlogvoerende partijen mogen niet in neutrale wateren opereren. Dat is makkelijk op te lossen door de blokkade enkele zeemijlen buiten dat gebied uit te voeren, zegt Glab. Dan heb je bovendien niet eens medewerking nodig van Maleisië en Indonesië.

Venezuela, Hormuz en Panama

Maar het lijkt erop dat Washington een nog effectievere methode om China terug te dringen heeft gevonden. Je zou immers kunnen stellen dat de blokkade op afstand eigenlijk al is begonnen of althans de eerste stappen daarvoor gezet zijn op het wereldwijde schaakbord. De VS waren het afgelopen decennium door de Chinese wereldwijde dominantie op het gebied van allerlei strategische grondstoffen en zeldzame metalen op achterstand gezet, maar zijn nu bezig in rap tempo – en met geweld – de rollen om te draaien – door de oliekraan te bedienen.

Zoals gezegd hebben de Amerikanen met hun actie in Venezuela de controle over één van ’s werelds grootste energieleveranciers verkregen. En door de Israëlisch-Amerikaanse acties tegen Iran is uiteindelijk de straat van Hormuz afgesloten (zowel door Iran ter plekke als door de VS op afstand), waardoor een aantal nóg belangrijker energieleveranciers van China tijdelijk buiten bedrijf zijn gesteld.

Maar ook de Amerikaanse bemoeienissen met het Panamakanaal moet je in dit licht zien. Daar werd een Chinees staatsbedrijf (dat haventerminals aan beide uiteinden van het kanaal runde) weggewerkt uit angst dat China het Panamakanaal als chokepoint zou kunnen gebruiken tegen de VS – dat het kanaal onder andere nodig heeft om snel marineschepen van de west- naar de oostkust en vice versa te kunnen verplaatsen in geval van nood.

Wat vindt China van dit alles? Chen Wenxin, directeur van het Instituut voor Amerikaanse Studies, is volgens persbureau Lusa van mening dat Trump bezig is met het uitvoeren van een low cost-strategie om de Amerikaanse hegemonie te bestendigen. Daarbij staat controle over strategische corridors en maritieme knelpunten centraal, dit in plaats van het behoud van een alomvattende wereldorde. ‘De oorlog tegen Iran is een poging van de Verenigde Staten om strategische hulpbronnen en strategische corridors te beheersen en het wereldwijde strategische landschap te hervormen’, schreef Chen in een essay dat werd gepubliceerd in het tijdschrift Qiushi, het orgaan van het Centraal Comité van de Communistische Partij van China.

Onrust

Gaan de VS China hiermee echt op de knieën krijgen? Dat is allerminst zeker. Het land heeft grote voorraden aangelegd op allerlei gebied en intussen is er grote onrust onder Amerika’s bondgenoten ontstaan. En die onrust groeit. Als de VS geen directe militaire hulp aan Taiwan meer bieden, zullen ook Japan, de Filipijnen en Zuid-Korea aan de bel trekken, want gaat Trump hen straks dan wél te hulp schieten? Belangrijker nog: een overname van Taiwan is voor Beijing zo’n overweldigend belangrijk strategisch doel dat het land daarvoor graag een stevige prijs betaalt.

Nikkel

Aan de andere kant is Washington nog lang niet uitgespeeld en kunnen de VS de scope van hun acties uitbreiden van energie naar andere grondstoffen, zoals belangrijke metalen. Maar dat kan pas als de VS daarin – per product – zelf een grote speler zijn geworden. Het is daarom niet uit te sluiten dat het bij de Amerikaanse pogingen tot regime change in Cuba toch ook om toegang tot grondstoffen gaat. Het land heeft immers de grootste nikkelvoorraad ter wereld en is in dat verband grotendeels afhankelijk van de export naar en investeringen door China.

Nikkel is al anderhalve eeuw een strategische grondstof en van groot belang voor militaire productie, waar het wordt gebruikt in bepantsering, geschut, munitie, motoren, etc. Met Cuba onder controle zal die grote voorraad – net als de Venezolaanse olie – straks een troefkaart in handen van Washington zijn. Verwacht dus meerdere Venezuela-achtige acties die als indirect doel hebben de Chinese economie onder druk te zetten door middel van controle over de export van specifieke strategische grondstoffen.

Wat zijn de gevolgen voor Nederland in dit alles? Een Amerikaanse zeeblokkade in de diverse zeestraten van Azië zal natuurlijk desastreus uitpakken voor de Nederlandse logistieke sector die zwaar afhankelijk is van de handel met China. Alhoewel een deel van die handel de laatste jaren gediversifieerd is en enigszins verspreid is over andere Aziatische landen, zal ook de goederenstroom uit die landen getroffen worden door een afsluiting van de betreffende zeestraten. Het stilvallen van het zeetransport tussen Nederland en de landen rondom de Zuid-Chinese Zee zal de haven van Rotterdam flink raken.

Maar zover hoeft het niet te komen, zeker niet nu de Amerikanen een veel effectievere strategie toepassen door productie- en exportlanden van strategische grondstoffen als energie en metalen direct zelf aan te pakken. Een blokkade van China in de zeestraten van Azië is daarmee wellicht niet eens direct noodzakelijk. Ook is het voor de VS nu makkelijk ontkennen dat hun interventies in Venezuela, Cuba, Panama en straks in andere landen eigenlijk dienen om China klem te zetten.

Wereldwijde handelsroutes

Intussen speelt China zelf met vuur door marine-oefeningen te houden nabij maritieme chokepoints. Volgens de Britse denktank Chatham House was de Russisch-Chinees-Iraans-Zuid-Afrikaanse marine-oefening in januari dit jaar voor de kust van Zuid-Afrika, pure chokepoint power play, oftewel een signaal dat deze landen op elk moment ook druk kunnen zetten op wereldwijde handelsroutes.

Zeestraten en scheepvaartroutes zullen nog lang de krantenkoppen gaan domineren.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht In de strijd met China opereren de Verenigde Staten met blokkades op afstand en controle over grote energieleveranciers verscheen eerst op Wynia's Week.

Wat staat er op het spel

De inzet is enorm. Oorlog of stabiliteit in het Midden-Oosten. Escalatie of beheersing van de Amerikaans-Chinese rivaliteit. En misschien wel het meest onderschatte dossier: de vraag wie de regels bepaalt voor artificiële intelligentie, de technologie die de komende eeuw economisch, militair en maatschappelijk zal domineren.

Maar het belangrijkste is de-escalatie: een nieuwe handelsafspraak of minstens een verlenging van de bestaande commerciële wapenstilstand tussen de VS en China, plus afspraken over technologie, Taiwan, Iran en zeldzame aardmetalen.

De meest directe inzet is handel: tarieven, markttoegang en de vraag of de huidige pauze in de handelsoorlog wordt verlengd. Met mogelijke concrete deals zoals Chinese aankopen van Amerikaanse landbouwproducten en eventueel Boeing-toestellen.

Een tweede grote inzet is technologie, vooral exportcontroles op halfgeleiders en AI-chips. China wil die beperkingen versoepeld zien, terwijl Washington juist druk wil houden op de toegang tot geavanceerde Amerikaanse technologie.

Ook zeldzame aardmetalen staan centraal, omdat China daarmee veel invloed heeft op wereldwijde toeleveringsketens. De gesprekken kunnen gaan over het versoepelen of verlengen van exportcontroles, iets dat direct raakt aan auto-industrie, elektronica en defensieproductie.

Taiwan en Iran

Taiwan blijft een gevoelig politiek – en veiligheidsdossier. Beijing zal waarschijnlijk druk zetten op Washington om zijn steun en wapenleveranties aan Taipei te herzien, terwijl de VS juist strategische ambiguïteit en afschrikking willen behouden.

Door de oorlog in Iran heeft deze top ook een bredere geopolitieke lading gekregen. Iran en de Straat van Hormuz kunnen de energieprijzen en dus ook de economische druk op beide landen beïnvloeden, waardoor dit onderwerp de handelsagenda deels overschaduwt.

Voor markten is de belangrijkste vraag of deze ontmoeting de onzekerheid vermindert. Dat kan ook zonder een groot akkoord worden bereikt. Alleen al het vermijden van nieuwe escalatie kan positief zijn voor aandelen, industrie en grondstoffen, terwijl mislukking juist snel tot nieuwe spanningen kan leiden.

Het belang van persoonlijke communicatie

Dat Donald Trump opnieuw centraal staat in deze geopolitieke draaikolk is op zich veelzeggend. Zijn presidentschap werd jarenlang beschouwd als impulsief, transactioneel en gedreven door persoonlijke relaties eerder dan door een institutionele strategie. Toch lijkt juist die persoonlijke diplomatie nu opnieuw bepalend te worden. Volgens het Witte Huis heeft de ontmoeting met Xi Jinping een ‘enorme symbolische betekenis’. Dat klopt – maar het is vooral de inhoud achter de symboliek die ertoe doet.

Bovendien schuilt in zijn praktische aanpak ook een paradoxale kans. Trump gelooft al jaren dat zijn persoonlijke relatie met Xi sterker en pragmatischer is dan de harde anti-China-houding binnen Washington. Critici vrezen dat dit kan leiden tot gevaarlijke toegevingen, vooral rond Taiwan. Maar zelfs sceptici moeten erkennen dat communicatie tussen rivalen noodzakelijk blijft. Tijdens de Koude Oorlog voorkwamen directe lijnen tussen Washington en Moskou meermaals catastrofes. Vandaag ontbreekt een vergelijkbaar mechanisme tussen de VS en China grotendeels.

Schaduw boven topontmoeting

Daarbij is een fundamentele vraag aan de orde: kunnen de Verenigde Staten en China hun rivaliteit beheersen of stevenen zij af op economische ontkoppeling en uiteindelijk militaire confrontatie?

Die vraag wordt steeds urgenter. Taiwan hangt als een schaduw boven de topontmoeting. Voor China is het eiland een onafgewerkt hoofdstuk van nationale hereniging. Voor de Verenigde Staten is Taiwan tegelijk een democratische bondgenoot én de spil van de wereldwijde halfgeleiderindustrie — cruciaal voor de AI-revolutie. Een conflict rond Taiwan zou niet alleen een regionale oorlog betekenen, maar een economische schokgolf veroorzaken die de volledige wereldeconomie raakt.

Conflicten hangen samen

Daar komt nog bij dat de spanningen rond Iran de relatie tussen Washington en Beijing verder vergiftigen. Terwijl de oorlog in het Midden-Oosten blijft smeulen, beschuldigt de Amerikaanse regering Chinese bedrijven ervan Iran indirect te ondersteunen via satellietbeelden en technologische samenwerking. De recente sancties tegen Chinese satellietfirma’s tonen aan dat geopolitieke conflicten vandaag niet langer los van elkaar bestaan. Oekraïne, Iran, Taiwan en AI zijn geen aparte dossiers meer; ze zijn met elkaar verweven in de machtsstrijd tussen grootmachten.

AI-hotlines

Verder is het opvallend dat beide leiders nu voor het eerst serieus lijken te praten over samenwerking rond AI-veiligheid. Dat onderwerp klinkt technocratisch, maar is potentieel van existentiëler belang dan nucleaire ontwapening ooit was. Geavanceerde AI-systemen ontwikkelen zich sneller dan regeringen kunnen reguleren. Cyberaanvallen, autonome wapensystemen, desinformatie en strategische manipulatie dreigen de internationale stabiliteit fundamenteel te ondermijnen.

De vergelijking met nucleaire ‘hotlines’ uit de Koude Oorlog is daarom treffend. Net zoals kernwapens destijds dwongen tot nieuwe vormen van communicatie en crisisbeheer, zou artificiële intelligentie nu hetzelfde kunnen afdwingen. Niet uit idealisme, maar uit wederzijds eigenbelang.

Europa geen speler maar speelveld

De regels van de wereldorde worden in toenemende mate door de VS en China gemaakt en de EU zal niettegenstaande de ambitie van de Europese Commissie regelvolger worden in plaats van regelmaker. Europa, beter gezegd de EU, is geen eenheid, laat staan een grootmacht. Daarbij komt dat op het vlak van defensie, technologie en economische onafhankelijkheid de Europese Unie geen vuist kan maken.

Europa kijkt dus toe vanaf de zijlijn. Dat lijkt problematisch, maar hoeft het niet te zijn. Hoewel Washington en Beijing de contouren van de nieuwe wereldorde uittekenen, verkeert Europa in de luxe positie dat de omvangrijke Europese markt voor beide grootmachten belangrijk is. Dat Europa geen speler is maar een speelveld, zoals onze voormalige minister-president placht te zeggen, is paradoxaal genoeg ook zijn kracht.

Wat de uitkomst in Beijing ook zal zijn, de Amerikanen zullen het Atlantische bondgenootschap uit eigenbelang blijven koesteren. China zal zijn exportindustrie niet in de waagschaal willen stellen en zich wel twee keer bedenken voordat het een conflict met de Europese Unie riskeert.

Conflictbeheersing

Deze week gaat over veel meer dan diplomatieke foto’s of politieke theatermomenten. Het gaat over de vraag of de 21ste eeuw wordt gekenmerkt door gecontroleerde concurrentie of door escalatie zonder vangrails. De ontmoeting tussen Trump en Xi zal die vraag niet definitief beantwoorden. Maar ze kan wel bepalen of de wereld nog beschikt over mechanismen om conflict te beheersen voordat technologie, nationalisme en wantrouwen ontsporen.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Ontmoeting tussen Trump en Xi staat in het teken van beheersing van de Amerikaans-Chinese economische en militaire rivaliteit verscheen eerst op Wynia's Week.

Als voorbeeld kan autoproducent BYD worden genoemd. De Chinese overheid heeft tussen 2009 en 2023 meer dan 231 miljard dollar geïnvesteerd in de elektrische auto (EV)-industrie, inclusief subsidies voor batterijfabrikanten en producenten van grondstoffen zoals lithium. Dit heeft BYD een enorme voorsprong gegeven die Europese fabrikanten zonder vergelijkbare staatssteun niet konden evenaren.

Vijfjarenplan

De Chinese subsidies blijven niet beperkt tot de auto-industrie. In veel sectoren is China bezig zijn eigen industrie te subsidiëren om marktaandeel in Europa te verwerven. China doet er ook niet geheimzinnig over. Alles staat gewoon in het vijfjarenplan. In dat plan subsidieert China vooral sectoren die high-tech, energietransitie en industriële dominantie combineren, met als meest relevante exportdomeinen – relevant voor de EU – elektrische voertuigen (EV), batterijen, zonne-energie, windenergie, halfgeleiders, AI, quantumtechnologie, biotechnologie, 6G, geavanceerde materialen en ‘future industries’ zoals de ‘low-altitude economy’ (drones, eVTOL’s en andere lagevluchttoestellen) en humanoïde robots.

Het is een lijst van ‘EU-veroveringssectoren’, die met subsidies, staatsinvesteringen en goedkope financiering worden ondersteund.

De reactie van de Europese Commissie op het Chinese ‘valsspelen’ is lauw, beter gezegd ‘too little too late’. Pas na een overstroming met goedkope EV’s uit China kwam men in Brussel in beweging. De EU heeft inmiddels weliswaar een importheffing tot 35 procent op Chinese auto’s ingevoerd, maar het anti-dumping instrument wordt niet ingezet. Dat is het instrument bij uitstek van de douane-unie, die de EU is, bedoeld om dit soort concurrrentieverstorende maatregelen van andere landen te neutraliseren.

Anti-dumping maatregelen kunnen (op basis van Verordening EU 2016/1036) worden ingesteld wanneer een product uit een derde land voor een te lage prijs (lager dan de normale waarde of kostprijs in het land van herkomst) op de Europese markt wordt gedumpt, wat schade veroorzaakt aan de Europese industrie.

Wel zaken blijven doen

Maatregelen kunnen bestaan uit ad-valorem heffingen (een percentage van de douanewaarde van het product; 10-70 procent, afhankelijk van de dumpingmarge), specifieke heffingen (een vast bedrag per eenheid per kg of liter, vaak gebruikt als de prijsvariatie beperkt is) en minimumimportprijzen (een minimumprijs die importeurs moeten hanteren om onder de dumpingprijs te blijven).

Een (geringe) importheffing werkt niet, de export van Chinese EV’s naar Europa neemt nog steeds toe. BYD heeft inmiddels een marktaandeel van 11 procent verworven.

Voor de goede orde: Een defensief beleid om oneerlijke concurrentie uit China te neutraliseren betekent niet dat er geen zaken meer met China kunnen worden gedaan. Op gelijke basis is en blijft internationale handel een instrument van welvaartscreatie. De bekende theorie van de comparatieve kostenvoordelen van de 19de-eeuwse econoom David Ricardo gaat nog steeds op.

If you can’t beat them join them

Sommige lidstaten van de EU wachten niet op actie van de kant van de Europese Commissie. Zij proberen hun industriële basis en werkgelegenheid veilig te stellen door joint-ventures aan te gaan met Chinese bedrijven. Of zelfs complete Chinese investeringen of overnames van nationale bedrijven toe te staan. In Zweden werd Volvo overgenomen door de Chinese Zhejiang Geely Holding Group. BYD bouwt een fabriek in Hongarije. Leapmotor opende samen met Stellantis een assemblage in Polen. Chery maakt een joint venture met Ebro in Spanje (Barcelona, ex-Nissan-fabriek). CATL en Gotion (Chinese batterijgiganten) bouwen grote fabrieken in Hongarije en Duitsland. En SAIC heeft MG in het VK overgenomen.

Nederland

Chinese directe investeringen in Nederland zijn relatief bescheiden en bedragen niet meer dan enkele miljarden euros. Het indirecte economische gewicht is echter groter doordat Chinese multinationals hier veel bedrijven controleren. Het zou om een kleine duizend Nederlandse bedrijven gaan die geheel of gedeeltelijk in Chinese handen zijn. Vooral in de transport- en distributiesector, maar niet in de industrie.

Maar wat er in de rest van de EU gebeurt, is ook voor Nederland van belang. Er is een omvangrijke toeleveringsindustrie in Nederland, verenigd in de FME/NEVAT, die vooral halffabrikaten aan de Duitse industrie levert. En de Rotterdamse haven draait voor het overgrote deel op grondstoffen en andere importproducten voor de industrie in Duitsland. Als de Duitse industrie wegvalt, betekent dat ook voor Nederland een aderlating.

De-industrialisatie

Het mag duidelijk zijn dat als er geen maatregelen worden genomen op zowel energiebeleid als op het herstellen van een gelijk speelveld, de Europese industrie langzaam maar zeker zal verdwijnen. En zonder de motor van economische groei, werkgelegenheid en belastinginkomsten gaat de verzorgingsstaat ter ziele.

Dat klinkt dramatisch en dat is het ook. Het wordt derhalve tijd dat het besef doordringt wat er op het spel staat. Dat harde ingrepen noodzakelijk zijn en dat niet langer kan worden volstaan met pappen en nathouden.

Deze waarschuwing gaf ook de Belgische premier Bart De Wever tijdens de recente Europese industrietop in Antwerpen. De EU dreigt af te glijden naar de-industrialisatie, omdat hoge energiekosten, zware regelgeving en wereldwijde concurrentie van de Verenigde Staten en China leiden tot fabriekssluitingen en investeringen afschrikken. Europa loopt het risico een industrieel museum te worden, tenzij Brussel dringend hervormingen doorvoert, inzet op ‘innovation, productivity and competitiveness’, de bureaucratie vermindert, de energieprijzen verlaagt en de industrie behandelt als een ‘indispensable asset’: ‘If not, the decarbonisation of Europe will become synonymous with its de-industrialisation and eventually with its poverty and irrelevance.’

Aanpak

Industriebeleid zoals voorgesteld in het veelbesproken Draghi-rapport biedt geen soelaas. Dat kost miljarden, maar neemt de oorzaak van het verlies aan concurrentiekracht niet weg. Wat wel soelaas zou bieden is het temporiseren van de energietransitie, de vervolmaking van de interne markt en, last but not least, bestrijding van de oneerlijke concurrentie uit China. De EU beschikt over de middelen daartoe, maar gebruikt deze niet of onvoldoende. De VS doen dat wel en noemen de lakse houding van de Europese Commissie naïef.

Het valsspelen van China moet bestreden worden, met invoertarieven en vooral met anti-dumping maatregelen. Dat is geen protectionisme, dat is het herstellen van een gelijk speelveld.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Bestrijd het valsspelen van China met anti-dumpingmaatregelen. Anders wordt Europa een industrieel museum. verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar wat er nu volgt is nog uiterst ongewis. Kijken we naar een replay van het Venezuela-model, waarbij met elementen van het regime een deal wordt gesloten? Misschien, maar daarmee komen democratie en vrijheid niet snel dichterbij, want het wrede Iraanse regime zelf wordt er – evenmin als in het Zuid-Amerikaanse land – niet mee verwijderd. Of kijken we naar een meesterzet in het wereldwijde schaakspel van Washington tegen Peking?

Iran was goed voorbereid

Mogelijke gesprekspartners voor de VS zijn er zeker te vinden. Denk bijvoorbeeld aan de Iraanse minister van Buitenlandse Zaken, by default een internationaal aanspreekpunt. Bijkomend voordeel: hij is tot nu toe – net als de Iraanse president trouwens – in leven gelaten. Maar nee, Iran is anders dan Venezuela en we moeten ook rekening houden met een lange periode van geweld, zoals destijds in Syrië. En zonder de uitschakeling van de Revolutionaire Garde en de religieuze fanatici zal een gematigde factie niet snel de kop boven het maaiveld durven uitsteken.

Wat opvalt is dat de Iraniërs zich goed hadden voorbereid op de Israëlisch-Amerikaanse aanval. Hoewel de top van het regime is uitgeschakeld gaat de strijd dankzij een goed voorbereide en verregaande decentralisering van de commandovoering onverminderd voort. Lokale commandanten van de Revolutionaire Garde en andere exponenten van het regime kunnen hierdoor nog lang overleven.

Het wordt voor de Golfstaten, de VS en Israël nog een hele kluif om de komende weken venijnige raket- en droneaanvallen te weerstaan. De kans is daarom groot op enorme schade aan de economieën van de betrokken landen, het vertrek van de vele westerlingen uit de regio en niet te vergeten een zwaar verstoorde export van brandstoffen uit de Golf – het laatste door (dreiging van) schade aan exportterminals en oorlogshandelingen in de Straat van Hormuz.

Geen dreiging meer voor Tel Aviv

Mogelijk weten enkele wijken, steden of regio’s in Iran zich op korte termijn te bevrijden, maar de krachten van het regime zijn sterk genoeg om zelf nog lang deels of elders in het land te overleven. Een helaas voor de hand liggend scenario is een jarenlange gewelddadige fragmentatie van het land – zoals dat in Syrië het geval was tijdens de burgeroorlog. Het is nog vroeg en de fog of war is nog niet opgetrokken, maar de eerste tekenen zijn er. De Israëlische luchtmacht lijkt in het westen van Iran steun te verlenen aan door de CIA bewapende Koerdische rebellen en ook elders staan minderheden op tegen de restanten van het regime, zoals in Beloetsjistan, een zwaar onderdrukte regio aan de grens met Pakistan.

Zo’n lange periode van instabiliteit zou Israël – net als destijds in Syrië – niet slecht uitkomen omdat er dan geen directe dreiging meer vanuit de restanten van het regime richting Tel Aviv uit blijft gaan. Voor zowel de VS als Israël is een sterke vermindering van de militaire capaciteit van Iran, inclusief de mogelijkheid om kernwapens te bemachtigen, al een belangrijke winst. Een complete regime change in de richting van een prowesterse democratie is wellicht op korte termijn moeilijker te bereiken, al is dat natuurlijk voor velen een zeer gewenste (en gegunde) uitkomst.

Harde klap voor Poetin

Maar er is ook goed nieuws: de informele Euraziatische As van China, Rusland en Iran ligt in duigen. Eerst viel Venezuela al, die voorpost van China, Iran en Rusland in de achtertuin van de VS. Het lot van Cuba hangt – als collateral damage van de val van Maduro – inmiddels aan een zijden draad. Voor Poetin is de val van het Iraanse regime een harde klap en hij moet machteloos toezien hoe wederom een belangrijke bondgenoot verloren gaat, zonder dat hij iets kan doen. De laatste dagen toonden Russische onderdelen in neergehaalde Iraanse drones aan hoe de wapenindustrie van beide landen met elkaar was verweven.

Met de eindstrijd van het regime in Iran is Rusland ook een belangrijke aanvoerroute voor haar eigen defensie-industrie kwijt. Beide landen waren partners in crime. Allebei zagen ze meer en meer hun olieopbrengsten onder druk raken van sancties en beide landen hebben allang elke poging tot enig fatsoen (laat staan het volgen van internationaal recht) in hun interne en externe politiek laten varen.

China steunt Iran niet

China daarentegen denkt en gedraagt zich duidelijk anders. Het land heeft zijn belangen altijd goed gespreid en – hoewel het zich grote zorgen maakt om de olieaanvoer uit de Golf – het komt de ayatollahs beslist niet te hulp.

Hoe belangrijk is Iran voor China? We zagen veel retoriek tussen beide landen: vriendschap, steun, handel, investeringen. Maar erg concreet werd het maar niet en – zoals gezegd – China steunt Iran absoluut niet in de strijd. Integendeel, Iran kreeg enkele dagen geleden juist een signaal van Peking om Chinese tankers of tankers met Chinese olie aan boord in de Golf met rust te laten. Want uit de regio komt meer dan de helft van alle door China over zee geïmporteerde olie.

Iran had China tot nu toe harder nodig dan omgekeerd. Het land verkocht in 2025 dan wel 80 procent van alle geproduceerde olie aan China, voor China zelf is dat ongeveer 14 procent van zijn totale olie-invoer. De Iraanse olie valt door deze oorlog in één klap weg en zal ook voorlopig niet opnieuw naar China stromen. Na het verlies van de Venezolaanse olie (goed voor ruim 4 procent van de Chinese invoer) ontstaat er wel een probleem voor Peking. Het land heeft olievoorraden voor slechts zo’n 100-120 dagen.

De Arabische Golfstaten zijn echter qua olie velen malen belangrijker voor China dan Iran. Maar liefst 40 procent van de Chinese import komt uit, opgeteld, Oman, Saoedi-Arabië, de Verenigde Arabische Emiraten, Irak en Koeweit. Dat de Straat van Hormuz, waar dus vorig jaar zo’n 54 procent van de Chinese olie-import doorheen voer, nu een strijdtoneel is, maakt China enorm kwetsbaar. Overigens geldt dit ook voor andere Aziatische landen, zoals India en Japan. De olie uit de Golf is trouwens nauwelijks van belang voor de Westerse wereld, al ligt dat anders voor de export van gas uit Qatar, waar nota bene ons land zich deels afhankelijk van heeft gemaakt.

Met Straat van Hormuz kan VS China zwaar onder druk zetten

Dat de Straat van Hormuz een chokepoint is waar je op kan drukken om de economie van een deel van de wereld hard te raken, was al bekend. Dat de Amerikaanse marine er nu weer de dienst gaat uitmaken – zonder dat het land verdere belangen heeft in de regio – is een belangrijke zet op het wereldwijde schaakbord in het spel van de VS tegen China. China heeft dan wel de meeste grondstoffen en zeldzame metalen van de wereld in handen, het zal straks toch echt moeten praten met Washington als het een stabiele aanvoer van olieproducten wil behouden.

Ook het patroon in de Israëlisch-Amerikaanse bommencampagne duidt in die richting. Iraanse olie-installaties zelf lijken niet getroffen, maar wel bijvoorbeeld de energiecentrale op het olie-eiland Kharg. Dat betekent een tijdelijke uitschakeling van de export, maar de productie- en exportfaciliteiten daar blijven intact. Een voorteken wellicht dat de Amerikanen straks de Iraanse olie-export gaan ‘runnen’? Eén ding is duidelijk: Iraanse olie, Golf-olie en de Straat van Hormuz vormen samen een chokepoint van jewelste in de handen van de VS om druk te zetten op China.

China gaat knopen tellen

Maar negatieve gevolgen kunnen er ook zijn. Zo voorspellen andere waarnemers dat het wegvallen van de Iraanse olie China verder in de armen kan drijven van Rusland. Dat effect is echter van beperkte omvang en zal hooguit tijdelijk zijn. Alleen kleine private Chinese raffinaderijen zouden immers die Russische olie dan willen kopen – niet de grotere staatsbedrijven die het liefst van gesanctioneerde olie afblijven.

En bovendien: Peking kent de risico’s van steun aan Poetin, die meer en meer oogt als een keizer zonder kleren. De oorlog in de Golf zal China er toe aanzetten de knopen te tellen, de belangen verder te blijven spreiden en de VS niet te veel dwars te zitten, zeker nu het land machteloos moet toezien hoe Washington voor de tweede keer in korte tijd rücksichtslos geweld gebruikt om de wereld weer naar haar hand te zetten.

Israèl heeft aartsvijand definitief verslagen

Maar laten we het grote nieuws niet vergeten dat Israël er in ieder geval in is geslaagd zijn aartsvijand – zeer waarschijnlijk – definitief te verslaan, terwijl de VS de druk op China verder kunnen opvoeren: een vooralsnog succesvolle samenwerking. We zullen daarnaast snel zien in hoeverre de Amerikaans-Israëlische aanval de toekomst van Iran gaat bepalen. Maar één ding is zeker: de wereld is in ieder geval verlost van verdere bloedige bemoeienissen door de ayatollahs.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Met de val van Khamenei verliest Poetin zijn beste bondgenoot en komt China verder onder druk van de VS te staan verscheen eerst op Wynia's Week.

Tijd om eens te onderzoeken waar de risico’s van Chinese investeringen in havens precies liggen, temeer daar het coalitieakkoord van het kabinet-Jetten China onverbloemd bestempelt als bedreiging en het land onder meer beticht van ongewenste inmenging in onze vitale infrastructuur.

Spraakverwarring

Terug naar het begin. Vrijwel altijd kwamen de waarschuwingen voor de Chinese havenovernames uit de VS. Ook De Telegraaf noemt nu een aan het Pentagon gelieerde denktank als bron. Volgens die denktank is China actief als bouwer, financier of exploitant in bijna tachtig havens in maar liefst 32 Afrikaanse landen. Chinese bedrijven zouden zijn betrokken bij ruim een derde van de commerciële havens in Afrika, verhoudingsgewijs meer dan in Latijns-Amerika of zelfs in Azië.

Ja, China gebruikt haar staats- en private ondernemingen in het buitenland om invloed uit te oefenen. Daar kan niemand om heen. Voor het land is alles in principe een wapen: handel, scheepvaart, grondstoffen en zelfs toeristenstromen. In een land met een sterke staatsinvloed kun je handelsstromen zomaar ombuigen als het ontvangende land je niet meer aanstaat. Maar wat al jaren opvalt is de spraakverwarring die er op het thema havenovernames heerst of wordt gecreëerd.

In de VS, waar havens over het algemeen anders georganiseerd zijn dan in Europa, spreekt men van een port (of port project als het gaat om een nieuwe investering) waar de rest van de wereld het heeft over een terminal, dat wil zeggen een zelfstandig opererende faciliteit voor het lossen en laden van schepen, die kan bestaan dankzij een concessie binnen een haven, of zoals dat in de meeste landen heet: een havenautoriteit.

In vrijwel heel de wereld bestaan er havenautoriteiten, dat wil zeggen: organisaties, al dan niet naar privaat of publiekrecht (maar meestal in overheidshanden), die een mandaat hebben van de staat om een haven te besturen en land of concessies aan private terminal operators uit te geven. Er is nauwelijks een voorbeeld te vinden van een overname door een Chinese partij van een volledige havenautoriteit. In Europa is dat eigenlijk alleen het geval geweest in de haven van Piraeus in Griekenland, dat ten tijde van de euro-crisis onder druk van de EU moest worden geprivatiseerd.

Daar staat wel tegenover dat in vrijwel heel Europa tientallen haventerminals in concessie zijn gegeven door lokale havenautoriteiten aan Chinese bedrijven, waaronder de staatsrederij Cosco en het in Hongkong gevestigde CK Hutchison.

Merkwaardige angst

Terug naar Afrika. Als we het hoge aantal Chinese terminals in Afrika vergelijken met wat er elders in de wereld door Europese bedrijven gerund wordt, dan ziet het plaatje er meteen anders uit. Neem de Italiaans-Zwitserse rederij MSC, die enkele jaren geleden de Franse groep Bolloré Africa Logistics overnam, waardoor het in één klap de grootste transport en logistieke onderneming in Afrika werd en er 250 dochterbedrijven, 21.000 werknemers in 49 (meest) Afrikaanse landen bij kreeg.

Concreet verwierf MSC met deze deal – naast haar eigen activiteiten – extra operaties in 42 havens, inclusief zestien container en zeven ro-ro terminals voor het laden en lossen van rollend materieel. Tel daarbij op de terminals van het in Den Haag gevestigde APM Terminals (eigendom van de Deense rederij Maersk), dat naar eigen zeggen beschikt over 61 havens en terminals in de wereld, en de buitenlandse invloed in Afrikaanse havens ziet er direct wat evenwichtiger uit.

Dat het aandeel van Chinese concessiehouders in Europese havens niet verder zou moeten groeien, daar is iedereen het in Europa wel zo’n beetje over eens – al is het maar uit concurrentieoverwegingen. Maar dat Amerikanen al meer dan tien jaar schrikken van elke Chinese concessie in een Europese haven en denken dat een hele haven wordt overgenomen, is echter ronduit merkwaardig. Het gaat immers vrijwel altijd om een concessie voor de operaties en meestal niet om verwerving van kades, of andere infrastructuur. Bovendien blijven Europeanen doorgaans in het management aanwezig en zijn die operaties aan allerlei lokale regels gebonden.

Dat door Chinese bedrijven gerunde terminals zomaar in een marinebasis kunnen worden omgetoverd is ook vergezocht. In geval van een conflict tussen de VS of het Westen met China kunnen concessies of terminals eenvoudig (tijdelijk) worden overgenomen door de staat. Landen die in een conflictsituatie onverhoopt toch een verdwaald Chinees oorlogsschip ver van huis accommoderen, riskeren enorme druk van de VS. Mocht die druk niet helpen, dan is zo’n Chinees steunpunt in een Afrikaans land natuurlijk meteen een aantrekkelijk doelwit. De overlevingskansen van losse eenheden van de Chinese marine buiten Azië zijn op dit moment dan ook minimaal, al kan je natuurlijk voor de verre toekomst niets uitsluiten.

Maar het moet gezegd worden: de Chinese invloed gaat wel behoorlijk wat dieper dan het beheer van haventerminals. Enkele jaren geleden berichtte Follow the Money al uitgebreid over China, dat ‘in de haarvaten van logistiek Nederland’ zou zitten. Ongelooflijk veel bedrijven doen zaken met het land of zijn betrokken bij het transport van Chinese spullen. En daar zit ook direct het probleem. Optreden tegen een diepgaand met de Nederlandse economie verweven China kan leiden tot grote economische gevolgen. Voorzichtigheid is dus geboden in de diplomatie, want de mening over China vanuit de veiligheidssector staat op gespannen voet met de belangen van het bedrijfsleven en de logistiek. Daarbij komt nog dat Nederland qua afhankelijkheid van China in Europa echt wel een buitenbeentje is – in negatieve zin.

Kraakhelder dreigingsbeeld

Hoe denkt het aantredende kabinet-Jetten hierover? De aanstaande coalitie windt er in haar akkoord geen doekjes om en schetst een kraakhelder dreigingsbeeld: ‘Landen als Rusland, China en Iran werken steeds nauwer samen om de fundamenten van onze veiligheid onder druk te zetten.’ De regering-Jetten wil onze vrijheden tegen deze landen beschermen, onverbiddelijk optreden tegen ongewenste inmenging in onze vitale infrastructuur en China aanspreken op mensenrechtenschendingen, ondermijnende activiteiten in Europa en haar steun voor Rusland, zo staat er geschreven. Al is kritiek op China terecht, hier spreekt idealisme en activisme, geen slimme diplomatie. Hoeveel landen zouden dit zo openlijk opschrijven in een regeerakkoord?

Bij de aantredende bewindslieden is het niet anders. Beoogd minister van Buitenlandse Zaken Tom Berendsen (CDA) zei vorige week nog als Europarlementariër bij Sven op 1 inzake China: ‘Kritieke infrastructuur heet niet voor niets kritiek en moet in onze eigen handen zijn. We kunnen niet uitsluiten dat, wanneer China ons onder druk wil zetten, zij de mogelijkheid gebruiken om kranen in de Rotterdamse haven stil te zetten of storingen uit te voeren op onze terminals.’ Berendsen wil – in plaats van de politie eropaf sturen als dat zou gebeuren – het liefst het huidige Chinese aandeel in de havensector afbouwen, al zijn daar – behalve in een oorlogssituatie – geen juridische aanknopingspunten voor, beaamde hij. Deze laatste uitspraak is ronduit verontrustend.

Wat ook opvalt is dat de post van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking zal worden opgevuld door Sjoerd Sjoerdsma (D66), die zoals bekend op een sanctielijst van China staat. Desgevraagd werd dit gegeven door aanstaand premier Jetten weggewuifd, die zich daarbij beriep op wat echt wel een misverstand is: de vermeende ‘wederzijdse afhankelijkheid’ tussen China en Nederland. Maar moesten we onlangs geen bakzeil halen in de Nexperia-kwestie?

Magere middelvinger

Dit alles belooft weinig goeds voor de diplomatie richting China. Dat het land de benoeming van Sjoerdsma als een (zij het magere) opgestoken middelvinger zou kunnen beschouwen, is één ding. Maar een logistieke sector die deels verantwoordelijk is voor de welvaart in ons land zou er weleens net zo over kunnen denken.

Sterker nog, terwijl de chemie en de landbouw roemloos ten onder gaan – met dank aan een overijverig klimaatbeleid – kan je je afvragen of de logistieke sector straks slachtoffer wordt van een overijverig en ondiplomatiek uitgevoerd veiligheidsbeleid of door in Brussel afgesproken Europese richtlijnen ten aanzien van China, die onvoldoende rekening houden met de Nederlandse situatie.

Misschien is Europa al verslagen door China, zonder te vechten en door misleiding, geheel volgens de leer van Sun Tzu. Maar als we ondoordacht gaan terugvechten, denk dan aan de woorden van Confucius en graaf alvast twee graven.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Het kabinet-Jetten waarschuwt China voor de laatste keer verscheen eerst op Wynia's Week.