We gaan dezer dagen Guillaume Groen van Prinsterer herdenken. Het is 150 jaar geleden dat deze grondlegger van de christendemocratie overleed. De NPO zendt aanstaande dinsdag een documentaire over zijn leven uit, en aanstaande vrijdag is er in Utrecht een historisch congres over zijn leven en werk, waarbij vertegenwoordigers van de politieke partijen die zich Groens erfgenaam wanen (Henri Bontenbal van het CDA, Chris Stoffer van de SGP en Mirjam Bikker van de ChristenUnie), aan het einde van de dag ook mogen aanschuiven om onder leiding van de Goudse burgemeester Pieter Verhoeve met elkaar in debat te gaan.

Later dit jaar komt er nog een beeldbiografie en verschijnt, als het goed is, de grote wetenschappelijke biografie, geschreven door Gertjan Schutte (Groen van Prinsterer: Antirevolutionair activist). En dan mogen we ook nog uitzien naar een boek met essayistische artikelen waarin het denken van Groen wordt geactualiseerd.

Een populistische meesterzet

Al die aandacht voor Groen van Prinsterer (1801-1876) is meer dan terecht en verdiend. Hij was een briljant geleerde, een invloedrijk historicus, een stevig polemiserende journalist, een belangrijk volksvertegenwoordiger en hij wees tegen het einde van zijn leven Abraham Kuyper (de latere minister-president) als zijn opvolger aan.

En die zou de eerste politieke partij van Nederland oprichten, de Anti-Revolutionaire Partij (ARP). Hij ging tot deze grootse daad over na een populistische meesterzet. In een tijd waarin slechts zo’n 10 tot 12 procent van de mannelijke bevolking van boven de 25 jaar genoeg belasting (census) betaalde om te mogen stemmen, verzamelde Kuyper in een volkspetitie tegen een liberale Onderwijswet 460.000 handtekeningen van mannen en vrouwen. Daarmee legde hij een ernstig representatieprobleem bloot.

Kuypers ARP is, zoals bekend, in 1980 met de CHU en de KVP in het CDA opgegaan. Die nieuwe partij was aanvankelijk een succes (denk aan de jaren van Ruud Lubbers), maar heeft het na 1994 (toen het van 54 zetels naar 34 Kamerzetels wegzakte), voortdurend erg moeilijk gehad. Er waren korte oplevingen (onder Jan Peter Balkenende bijvoorbeeld), maar de secularisatie en ontzuiling leidden er steeds meer toe dat de partij zijn eigen achterban verloor en over de eigen identiteit in twijfel verkeert (de partij is al ruim dertig jaar aan het ‘herbronnen’).

Onder de huidige leider Henri Bontenbal behaalde het CDA bij de laatste verkiezingen achttien zetels, een winst van dertien, maar in de peilingen kwakkelt de partij weer verder. De oude achterban is wat volatiel geworden en de partij wat regentesk.

Juist dat maakt een vergelijking tussen Groens politieke identiteit en die van het CDA zo interessant.

Kleine elite bepaalde wat het beste was

Groen had een specifieke opvatting over het ambt van volksvertegenwoordiger. Hij was christelijk. Nederland was een christelijk en kerkelijk land. Maar het kiesrecht was voorbehouden aan een kleine elite van vermogende mannen die geacht werden genoeg verstand van zaken te hebben om het land te besturen. Groens achterban had daardoor zo goed als geen stem in het publieke debat. Groen kwam op voor de vrijheden en belangen van de stemloze kiezer achter de kiezer, van de natie achter de volksvertegenwoordiging.

De liberale positie, onder andere van de grote J. R. Thorbecke, was dat een kleine elite (‘de besten’) de belangen van de bevolking moest behartigen, zonder dat die bevolking zelf daarbij veel inspraak had. Een kleine groep, het denkend deel der natie, bepaalde onder elkaar, na een beschaafde uitwisseling van argumenten, wat het beste is voor het volk. De elite verdedigde de gemaakte keuzes niet, maar legde die rustig en geduldig uit. Wie zich verzette, was niet goed geïnformeerd of las de verkeerde krant.

Liberale elite smoort nog steeds invloed van het volk

Groen van Prinsterer zag dit geheel anders. Een parlement dient een volksvertegenwoordiging (‘volksorgaan’) te zijn, niet een soort ‘Raad van State, waar de aristocratie des verstands zetelt’, die ‘zonder enige band met de kiezers’ is en dus niet weet wat er onder de bevolking leeft. Als een parlement zijn taak zo opvat, is het er alleen maar om ministers in het zadel te houden.

Het zou zo moeten zijn, dat de bevolking haar stem mag uitbrengen op partijen die een principieel beginselprogramma hebben waarin delen van de bevolking hun eigen ideeën en waarden herkennen. Een meerderheid van de aldus gekozen partijen vormt een regering met ministers die de opvattingen van deze meerderheid delen. Door een liberale elite wordt deze terechte invloed van het volk op het regeringsbeleid slechts gesmoord.

Groen was geen populist in die zin dat hij van mening was dat ‘het volk’ goed is en dat de wil van het volk dientengevolge altijd moet worden gehoorzaamd. Een goed politicus kent de wensen en verlangens van de eigen achterban, en vent die belangen in de Tweede Kamer uit, in samenspraak met de vertegenwoordigers van bevolkingsgroepen met andere opvattingen en belangen. Maar Groen wist niet alleen dat ‘hét volk’ niet één geheel is, maar ook dat de elite niet deugde. Die hield zich immers doof voor de stem van het volk en wist alles altijd beter dan het slecht geïnformeerde deel der natie.

Die elite kunnen we nog alle dagen bezig zien: in tijden van corona, in debatten over de stikstofcrisis, in de discussies over asiel en migratie. Zich beroepend op wetenschappelijke rapporten neemt een technocratische elite beslissingen die onvermijdelijk heten, waarover niet meer kan en hoeft te worden gediscussieerd maar die alleen nog maar moeten worden ‘uitgelegd’. Met als gevolg: een bevolking die zich miskend voelt en in woede ontsteekt, zonder volksvertegenwoordigers die hun terechte zorgen vertolken.

CDA is deel van het probleem

Het zich in ‘het midden’ positionerende CDA maakt al decennia lang deel uit van de bestuurscultuur van deze zo opererende elite en is daarmee onderdeel van het probleem. De partij roept meer associaties op met de liberale heren uit de negentiende eeuw dan met haar eigen oprichter. Misschien kunnen ze de herdenkingsfestiviteiten rondom Groen eens aangrijpen om in de spiegel van zijn opvattingen te kijken en zich heel grondig te bekeren.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Het CDA van Bontenbal moet zich spiegelen aan Groen van Prinsterer en zich plaatsen aan de kant van de bevolking tegenover een zelfgenoegzame elite verscheen eerst op Wynia's Week.

In april 2019 leed de PP een historisch verkiezingsverlies. De centrumrechtse partij, die sinds 2011 aan de macht was, kreeg maar 17 procent van de stemmen en verloor de helft van haar zetels in het Congres. Nieuwkomer Ciudadanos (Burgers) sprak kiezers aan die genoeg hadden van de corruptie in de PP. Vox (Latijns voor ‘stem’) sprak de conservatieve, zelfs neofrancoïstische achterban aan voor wie de PP niet rechts genoeg was. De extreemrechtse partij won uit het niets 24 van de 350 zetels.

Ruk naar rechts

Pablo Casado, de nieuwe leider van de PP, maakte in paniek een ruk naar rechts. Spanje dacht voorgoed afscheid te hebben genomen van extreemrechts. Nu was er plots een partij die, uit naam van één op de tien Spanjaarden, de geschiedenisboekjes wilde herschrijven, omdat die te negatief zouden oordelen over het koloniale verleden van Spanje en de dictatuur van Francisco Franco.

Casado sprak zich uit tegen euthanasie. Tevergeefs; de linkse regering van Pedro Sánchez volgde dit jaar het Nederlandse voorbeeld en legaliseerde hulp bij zelfdoding wanneer sprake is van ‘ondraaglijk’ lijden.

Casado ageerde tegen immigratie, vooral uit Afrikaanse landen. De Europese migratiecrisis speelde een rol, maar ook Marokko, dat regelmatig samenwerking op de grens met de twee Spaanse enclaves in Noord-Afrika, Ceuta en Melilla, inzet als drukmiddel. De Spanjaarden denken dat zij moeten bemiddelen in het conflict tussen Marokko en hun oude kolonie, Westelijke Sahara. De Marokkanen hebben daar geen behoefte aan en kijken af en toe bewust de andere kant op wanneer een groep Afrikanen de 6 meter hoge hekken van Ceuta of Melilla opklimt.

Tegen Catalaanse ‘terroristen’

Casado kritiseerde Sánchez verder flink, omdat die zich liet steunen door kleine partijen uit het Baskenland en Catalonië die voor meer zelfbestuur dan wel onafhankelijkheid pleiten. Daarmee leverde de sociaaldemocraat zich volgens Casado uit aan ‘terroristen’. Hij was blijkbaar even vergeten dat zijn grote voorganger José Aznar eind jaren negentig samenwerkte met dezelfde Baskische en Catalaanse partijen.

Ook in de kwestie Gibraltar leed Casado aan geheugenverlies. Hij was verbolgen dat Sánchez de brexit-onderhandelingen met het Verenigd Koninkrijk niet aangreep om de Spaanse aanspraak op het schiereiland kracht bij te zetten terwijl de PP maar een paar jaar eerder, toen het nog in de regering zat, juist had beloofd dat niet te doen.

Kiezers worden er niet warm van

Het opportunisme van Casado maakte weinig indruk op rechtse kiezers. De PP bewoog nauwelijks in de peilingen. Vox won een aantal regionale verkiezingen en maakte zich in onder meer Andalusië, in het zuiden, en Madrid, de hoofdstad, onmisbaar voor een rechtse meerderheid.

Na nog een verlies, bij de Europese verkiezingen, draaide Casado. Hij noemde Vox ineens ‘ultra-rechts’ en ging het gesprek met Sánchez aan om samen een oplossing te zoeken voor het Catalaanse probleem. De regio had in 2017, tegen de wil van het Spaanse hooggerechtshof in, een referendum over onafhankelijkheid gehouden. De Spaanse regering had de uitkomst naast zich neergelegd, maar de Catalanen bleven opstandig.

De détente was van korte duur. Vlak voor de parlementsverkiezingen van november 2019 was Casado weer kritisch over het ‘softe’ Catalonië-beleid van Sánchez en repte hij met geen woord over Vox. De PP herstelde iets en klom van 66 naar 89 zetels. Maar de grote winnaar was Vox: die ging van 24 naar 52. De Ciudadanos, die zich niet van de twee andere rechtse partijen wisten te onderscheiden, zakten in elkaar.

En Vox wilde altijd wel wat verder

Hoe ver Casado ook naar rechts opschoof, Vox was altijd bereid een stapje verder te gaan. Keerde Casado zich tegen euthanasie, dan stelde Vox voor om artsen te vervolgen. Eiste de PP minder immigranten, dan riep Vox op immigranten het land uit te zetten. De PP verzette zich tegen meer zelfbestuur voor Catalonië. Vox wil de autonomie van zowel Catalonië als het Baskenland helemaal opheffen. Boks daar maar eens tegenop.

Niet Casado, maar de leider van de PP in Madrid wist het tij te keren. Op Trumpiaanse wijze verzette Isabel Díaz Ayuso zich tegen het coronabeleid van Sánchez. Ze waarschuwde rechtse kiezers dat als niet zij de verkiezingen won, de ‘communisten’ de macht zouden grijpen. De socialisten zouden namelijk, net als landelijk, de steun van extreem-links nodig hebben voor een meerderheid. Vox won alsnog een aantal zetels, maar de grote winst was in Madrid voor de PP: die werd twee keer zo groot. Casado heeft Ayuso omarmd als de toekomst van rechts.

Het is echter de vraag of de verkiezingswinst in Madrid, en de recente winst in de landelijke peilingen, aan de verrechtsing van de PP te danken is. Die is immers al twee jaar aan de gang en het kantelpunt kwam pas in mei: toen nam de steun voor de socialisten af en steeg de PP.

Wat speelde in mei? Toen verschenen voor het eerst berichten in de Spaanse media dat Sánchez nadacht over een pardon voor de voormalige Catalaanse ministers die in 2017 het illegale onafhankelijkheidsreferendum hadden uitgeschreven. Zij waren vervolgens schuldig bevonden aan ‘opruiing’ tegen de Spaanse staat en zouden negen tot 13 jaar de gevangenis in moeten.

Weinig sympathie voor Catalaans separatisme

Alleen in het Baskenland sympathiseert men met de Catalaanse zaak. In de rest van Spanje kunnen Catalaanse nationalisten rekenen op onverschilligheid (op links) en haat (op rechts). Terwijl twee op de drie Catalanen behoefte hebben aan meer zelfbestuur, en bijna de helft op den duur een eigen staat zou willen oprichten, vind de helft van de Spanjaarden dat de regio al te veel te zeggen heeft. Slechts 12 procent van de Spanjaarden buiten Catalonië zou de regio meer macht geven. Onafhankelijkheid is onbespreekbaar. Kaart het maar eens aan bij iemand uit Madrid of Sevilla. Men praat er over de Catalaanse onafhankelijkheidsbeweging alsof het een ziekte is.

Catalaans nationalisme is voor rechts Spanje wat de Amerikanen een wedge issue noemen: het overstijgt alle andere onderwerpen. Stel je aan de juiste kant van een wedge issue op en je kan een grote groep kiezers aanspreken. In Amerika was dat een aantal jaren terug bijvoorbeeld de War on Terror. Republikeinen noemden de Democraten ‘soft’ en beweerden dat alleen zij het vaderland veilig konden houden.

De PP doet hetzelfde met Sánchez. Die verleende na twee maanden tobben gratie aan de ‘opstandelingen’ en wil nu zelfs met de Catalanen onderhandelen over uitbreiding van de autonomie. Schande! Verraad! Casado kan het niet hard genoeg schreeuwen. Wat dat betreft zit hij op één lijn met Vox. Veel verder dan je politieke tegenstanders gevangen zetten kun je niet gaan.

Casado zet zich met Catalaanse kwestie in de klem

Als de PP zich handhaaft, zal Casado dat ongetwijfeld aan zijn koers toeschrijven. In werkelijkheid heeft hij zich afhankelijk gemaakt van één geschilpunt — en op een manier die een oplossing in de weg zit. Idealiter zou Spanje de grondwet wijzigen om de Catalanen zelfbeschikkingsrecht te gunnen, maar daarvoor is een tweederde meerderheid, en dus de steun van rechts, nodig in het Congres. Die krijgt Sánchez niet. Wel kan hij proberen de Catalanen tevreden te stellen met meer zelfbestuur, maar wat als dat niet lukt, of niet lukt voor de volgende verkiezingen, en de PP weer aan de macht komt? Gaat Casado dan, wellicht met gedoogsteun van Vox, de Catalaanse autonomie intrekken? De voormalige politieke gevangenen weer arresteren? Dan zal de steun voor onafhankelijkheid alleen maar toenemen.

Casado heeft zichzelf, en de PP, klem gezet. Alleen door stoere taal over Catalonië uit te slaan heeft hij de opmars van Vox weten te stuiten, maar dat is geen langetermijnoplossing. Of hij stelt op een gegeven moment zijn kiezers teleur, en dan groeit Vox weer verder. Of hij voegt daad bij woord en drijft het conflict met de Catalanen op het spits, ook al zet hij daarmee de eenheid van Spanje op het spel.

Het bericht Spaanse christendemocraten gooien olie op het vuur met harde koers tegen onafhankelijk Catalonië verscheen eerst op Wynia's Week.