Ze hadden het zo mooi bedacht bij het Nationaal Archief, ze hadden het zo goed bedoeld en ze hadden er zo lang, zo hard aan gewerkt. En nu was het gelukt: Heel de ondoordringbare jungle van dossiers van het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging (CABR), zo’n dertig miljoen pagina’s groot, was gedigitaliseerd. In dat archief heeft iedereen een mapje die onmiddellijk na de Tweede Wereldoorlog op de een of andere manier in verband gebracht werd met ‘fout’ gedrag tijdens de bezetting, van NSB-lidmaatschap en heulen met de vijand tot economische collaboratie, verraad en nog erger. Nu, tachtig jaar later, zou dat archief online zijn geheimen aan iedereen prijsgeven, gewoon thuis op de eigen laptop. Het was een triomf van openheid en transparantie, een felicitatie waard.

Nogal wat fouten

Maar nog voor het zo ver was ontplofte de boel. In de laatste weken voor de online-openstelling rezen plotseling bezwaren. Sommige betrokkenen leefden nog, kon je die wel zomaar voor iedereen te kijk zetten? Zeker omdat er niet alleen verdachten en veroordeelden, maar ook getuigen en zijdelings betrokkenen in het archief voorkomen. Kon je wel zo omspringen met de privacy van veroordeelden die hun straf al lang en breed ondergaan hadden?

En hoe zat het met de 30.000 zaken die geseponeerd waren wegens gebrek aan bewijs of gewicht, of vanwege gebleken onschuld? Zaken van mensen aan wie zelfs nooit verteld was dat ze onderwerp van onderzoek vormden? Inmiddels is bovendien gebleken dat er, net als in elk archief, ook in het CABR nogal wat fouten voorkomen. Zelfs de namen van een aantal Joodse slachtoffers van vervolging staan er abusievelijk in, meldden de kranten op 6 januari. 

Daar is vast wel over nagedacht bij het Nationaal Archief, maar blijkbaar had de wens om het eigen succes te etaleren het gewonnen. En wie kon er nou tegen openheid en transparantie zijn? Rond de kerstdagen greep de minister echter in en draaide de openbaarmaking deels terug: online kun je nu alleen alle namen vinden van beslist overledenen, met geboorteplaats en -datum. Voor meer moet je net als voorheen een afspraak maken om in Den Haag ten kantore van het Nationaal Archief een specifiek dossier te komen inzien. 

Het Nationaal Archief had het kunnen voorzien, dit rommelige debacle. De bijzondere rechtspleging was geen wonder van subtiliteit of zelfs maar nauwkeurigheid. Er moest na de bevrijding voortvarend schoon schip gemaakt worden. Niet alleen wilde men voorkomen dat ernstig wangedrag ongestraft bleef, maar ook mocht het kersverse oorlogsverleden niet als een etterende zweer de wederopbouw van Nederland blijven frustreren. Onderlinge verdenkingen en het bijbehorende wantrouwen moesten daarom zo snel mogelijk de wereld uit. Daarbij zijn fouten en onnauwkeurigheden indertijd op de koop toe genomen. En gezien de betrekkelijke graagte waarmee Nederlanders elkaar tijdens de oorlog al verlinkten, zullen er vast aardig wat valse aangiften gedaan zijn nu de kans zich voordeed.

Openheid

Waar beslist niet goed over is nagedacht, is wat die extreme openbaarmaking van wat toch nog altijd beladen geschiedenissen zijn, eigenlijk rechtvaardigt. Historici, geschiedschrijvers en biografen hebben belang bij het archief, net als nabestaanden van als ‘fout’ beschouwde Nederlanders die willen weten hoe het nou precies zat. Maar verder? Veel meer dan gluren bij de buren kun je je er niet bij voorstellen.

Mogelijk heeft de ongelukkige inschatting van het Nationaal Archief te maken met een verkeerd begrip van wat ‘openheid’ inhoudt. We beschouwen openheid doorgaans als iets positiefs. Een prettige, zelfs emancipatoire bijdrage tot ons geluk. We zien openheid als directe tegenhanger van stiekemheid, kwaadwillige manipulatie, achterbaksheid en bedrog. Openheid betekent helderheid,  duidelijkheid en inzicht verschaffen. In de kern gaat het om open kaart spelen, laten zien dat je er geen verborgen agenda op nahoudt. Niet voor niets voeren we graag een ‘eerlijk en open’ gesprek en zien we liefst dat de ander zich ‘met open vizier’ voor ons ‘openstelt’.

Controleerbaarheid

Die geest van openheid was waarschijnlijk ook vaardig over het Nationaal Archief. Maar dat is een heel private, morele opvatting van openheid, die betrekking heeft op hoe mensen en organisaties zich onderling met elkaar verhouden. Het is ook een ingewikkeld, gelaagd en soms zelfs verwarrend tegenstrijdig concept, want al te rigoureuze eerlijkheid en duidelijkheid is meestal ook weer niet de bedoeling. Bedekte termen zijn tot op zekere hoogte gewenst, juist om de onderlinge communicatiekanalen open te houden.

Maar dat soort openheid is in het geval van het CABR helemaal niet aan de orde. Het CABR behoort tot het publieke domein, waar het gaat om de betrekkingen tussen burgers aan de ene kant en de overheid, die gegevens over hen bijhoudt, aan de andere. En dat betekent in een democratisch bestel ten principale dat openheid maar één ding betekent: controleerbaarheid. Openheid en transparantie in het publieke domein gaan niet over pikanterieën en gesmoes in en rond de ministerraad. Het gaat daar ook niet om communicatiekanalen en onderling vertrouwen, het gaat om macht.

Het machtsevenwicht tussen staat en burger vereist dat die laatste moet kunnen controleren wat de overheid doet en of ze zich aan de gemaakte afspraken houdt. Dat is de reden dat stemlokalen toegankelijk zijn voor burgers die willen checken of alles volgens de regels verloopt. Het is ook de reden dat rechtszittingen openbaar zijn (net als trouwens universitaire examens). En dat er een publieke tribune in elke gemeenteraadszaal is, in het provinciehuis en in de vergaderzalen van de Eerste en Tweede Kamer.

Mensonterend

Controleerbaarheid wil natuurlijk niet zeggen dat letterlijk iedereen altijd en overal met zijn neus bovenop moet kunnen staan. Dat is niet alleen fysiek onmogelijk, het is ook onnodig en zelfs ongewenst. Alweer jaren geleden maakte de rechterlijke macht dezelfde fout als nu het Nationaal archief door tv-camera’s in de rechtszaal toe te staan. ‘Anders kunnen er maar zo weinig mensen bij zijn’, was het argument.

Het gevolg is dat we nu met enige regelmaat in het Journaal allemaal kunnen meekijken hoe ernstig getraumatiseerde slachtoffers van misdrijven helemaal stukgaan als ze van hun spreekrecht tegenover de verdachte gebruikmaken. Beschadigde, radeloze mensen zo te kijk zetten is even mensonterend als nutteloos. Voor de controle op de gang van zaken in de rechtszaal zijn zelfs een of twee paar willekeurige ogen al voldoende. Bredere openbaarmaking aan ‘de mensen in het land’ dient alleen strafrechtelijk ramptoerisme.  Precies dat doet de online-openbaarmaking van het CABR, zelfs in afgeslankte vorm, helaas ook.

Rik Smits is taalkundige en wetenschapsjournalist.  

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Hartelijk dank!

Het bericht Verkeerd begrepen openheid inzake ‘foute’ Nederlanders dient alleen het ramptoerisme verscheen eerst op Wynia's Week.

Collaboratie vond niet alleen plaats bij bekende ondernemingen als Philips, DAF en de Nederlandse Spoorwegen, maar ook in de metaal, de scheepsbouw, de textiel en op de effectenbeurs. Openbaar Ministerie, rechters en politiek namen bovendien een weinig doortastende houding aan zodat berechting in de meeste gevallen uitbleef. 

In 2025 worden collaboratiegegevens openbaar gemaakt  

Nu het Nationaal Archief aan de vooravond staat van het online publiceren van al tachtig jaar geheimgehouden gegevens bestaat bij nabestaanden van de talloze anoniem gebleven collaborateurs, vooral ook op persoonlijk vlak, zoals NSB’ers die Joden hebben verraden en Nederlandse vrouwen die het aanlegden met Duitse militairen, grote vrees dat het onverkwikkelijke oorlogsverleden van een of meer voorouders alsnog in volle omvang naar buiten komt.  

Er wordt op het laatste moment weliswaar toch nog enigszins op de rem getrapt teneinde familieleden in staat te stellen zich in de stukken te verdiepen alvorens deze worden vrijgegeven. Uiteindelijk zullen er medio 2025 een half miljoen dossiers van tienduizenden collaboratieverdachten aan de openbaarheid zijn prijsgegeven.  

Zes jaar na afloop van de Tweede Wereldoorlog werd ik geboren. De bezettingsjaren, de verwerking daarvan door de overlevenden en de wederopbouw zijn van grote invloed geweest op mijn journalistieke loopbaan. Het onderwerp ‘oorlog’ drong zich als vanzelf aan mij op door toegestuurde informatie, nadat ik mij een keer beroepshalve had begeven in kringen van oud-verzetsstrijders. 

Er belandde als gevolg daarvan begin 1976 ‘zomaar’ een ‘dossier-Van Doorn’ op mijn bureau. Mr. H. W. van Doorn, de toenmalige minister van Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk (CRM), lid van de Politieke Partij Radicalen (PPR), een afsplitsing van de Katholieke Volkspartij (KVP), in het kabinet-Den Uyl (Partij van de Arbeid), zou zich tijdens de Tweede Wereldoorlog schuldig hebben gemaakt aan collaboratie. 

Harry van Doorn 

Het ging om een omvangrijke stapel documenten die als bewijs moest dienen. De als meester in de rechten afgestudeerde 25-jarige Harry van Doorn zou van 1941 tot medio 1942 als firmant van de Voorburgse handelsonderneming Forum, die eigendom was van zijn vader, voor meer dan 210.000 gulden cosmetica-artikelen aan de ‘Wehrmacht’, het Duitse leger, hebben geleverd.  

Ruim twintig jaar na beëindiging van de Tweede Wereldoorlog begon mijn zoektocht naar het vermeende economische oorlogsverleden van deze bewindspersoon en het verifiëren van de juistheid van de anoniem ontvangen documenten om een journalistieke ‘canard’ te voorkomen. Als jong journalist, het toeval wilde dat ik met mijn 25 jaar precies even oud was als Harry van Doorn in 1941 toen hij zaken zou hebben gedaan met de Duitse bezetter, kon ik mij een dergelijke afgang niet permitteren.  

Verdenkingen verzwegen 

Na maanden van onderzoek en talloze gesprekken met mensen uit de voormalige illegaliteit durfde mijn toenmalige werkgever, het opinieweekblad Accent onder leiding van hoofdredacteur Hans Knoop, de publicatie aan van een artikelenreeks van mijn hand over het vermeende collaboratieverleden van Harry van Doorn.  

De bewindsman weigerde iedere vorm van commentaar en ook de zogeheten knipselkrant van het ministerie van CRM met publicaties over het departement in de media verzweeg de verdachtmakingen in Accent aan het adres van de minister voor de eigen ambtenaren. 

Dissertatie Meihuizen  

In het kader van de objectiviteit, gezien mijn toenmalige eigen betrokkenheid bij de zaak, zijn de komende citaten over wat zich rond Van Doorn heeft afgespeeld in de eerste oorlogsjaren overgenomen uit het boek Noodzakelijk kwaad, De bestraffing van economische collaboratie in Nederland na de Tweede Wereldoorlog van dr. Joggli Meihuizen, die dit standaardwerk van ruim achthonderd pagina’s in 2003 publiceerde als zijn proefschrift aan de juridische faculteit van de Vrije Universiteit in Amsterdam. 

Meihuizen: ‘In de zomer van 1976 wijdde het weekblad Accent een verhaal aan het “oorlogsverleden” van Harry van Doorn. Naar aanleiding van deze publicatie werden door het Tweede Kamerlid V. A. Honig van den Bossche van de Boerenpartij schriftelijke vragen gesteld aan minister-president Joop den Uyl. Hij wilde weten of Van Doorn in de eerste oorlogsjaren zaken had gedaan met de “Wehrmacht” en vroeg ook of het klopte dat Van Doorn in 1942 een baan had geambieerd bij het onder nationaalsocialistische leiding staande ministerie van Justitie en of Van Doorn destijds vrijwillig de zogenaamde loyaliteitsverklaring had ondertekend.’  

Den Uyl 

Meihuizen: ‘Het Boeren-Kamerlid vroeg Den Uyl tevens of deze gegevens – indien ze op waarheid berustten – aan hem bekend waren geweest bij de samenstelling van zijn kabinet. In zijn antwoord sprak de premier over “gesuggereerde misdragingen” en herhaalde de eerdere conclusie van procureur-fiscaal bij het bijzonder gerechtshof in Den Haag, mr. J. Zaaijer, “dat Van Doorn geen enkel verwijt viel te maken en dat hij zich had gedragen als een goed Nederlander”.’ 

‘Van den Bossche wilde nu weten of de minister-president concreet had kunnen vaststellen of de door Accent aangehaalde feiten op onwaarheid berustten. Omdat Den Uyl deze vraag met een duidelijk “Neen” beantwoordde, kon Accent vervolgens triomfantelijk koppen: “Den Uyl geeft toe; feiten over Van Doorn in Accent waren juist.”’ 

‘Het weekblad haalde fel uit naar de premier, die niets had nagelaten om minister Van Doorn in bescherming te nemen. “God verhoede het, maar mocht Nederland ooit nog eens bezet worden dan weten we wat Den Uyl van een ‘goed Nederlander’ verwacht. Verrijk u aan de bezetter en teken een verklaring dat u niets tegen hem zult ondernemen”.’ 

In zijn boek uit het begin van deze eeuw (2003), volledig toegespitst op economische collaboratie, trekt onderzoeker Meihuizen als een van de hoofdconclusies dat de uiteindelijke zuivering en berechting een zeer bescheiden omvang hadden: tweederde van de ruim 30.000 collaboratiezaken – vrijwel allemaal betrekking hebbend op mannelijke verdachten – zijn in de opsporings- en vervolgingsfase blijven steken. ‘Dit wettigt de stelling dat de mislukking van de bestraffing van economische collaboratie bewust is bewerkstelligd.’ 

De inmiddels gepensioneerde Meihuizen heeft een duidelijke mening over het openbaar maken van de collaboratiegegevens: ‘Men gaat van het ene uiterste naar het andere: van beperkt openbaar met fotokopieerverbod, wat een ramp is voor wetenschappers, naar alles onbeperkt online voor Jan en alleman. Dat laatste vraagt om moeilijkheden. Dat wil zeggen oneigenlijk gebruik, zoals persoonlijke afrekeningen en dergelijke. Begrijpelijk dus dat men daar nu enigszins van is teruggekomen. Het belangrijkste is opheffing van het fotokopieerverbod voor wetenschappelijk onderzoek. Indien het inmiddels gedigitaliseerde documenten betreft, gaat het dan uiteraard niet om fotokopiëren, maar om downloaden.’ 

Boerenpartij werd politiek succes misgund 

De maatschappelijke carrière van Harry van Doorn heeft door het bekend worden van zijn collaboratieverleden aan het begin van het ministerschap van CRM in het kabinet-Den Uyl geen enkele schade opgelopen. Hoe kon dat? Als vandaag de dag een verdachtmaking van bijvoorbeeld ‘grensoverschrijdend gedrag’ door een bekende Nederlander in de publiciteit komt, gaat zo’n bericht als een lopend vuurtje door de media. Dat was in de tijd dat ‘de zaak-Van Doorn’ speelde ongebruikelijk.  

Belangrijker nog was dat binnen de Haagse politiek de Boerenpartij een niet-geliefd buitenbeentje was die als opkomende macht geen politiek succes werd gegund. Geen andere partij sloot zich dus aan toen een Boeren-Kamerlid vragen stelde aan de minister-president over het oorlogsgedrag van Van Doorn. 

Theo Jongedijk is journalist.   

Wynia’s Week verschijnt altijd, twee keer per week. Het zijn de donateurs die dat mogelijk maken. Nog geen donateur? Kijk HIER. Hartelijk dank!   

Het bericht Hoe Harry van Doorn niet geschaad werd door het bekend worden van zijn collaboratieverleden   verscheen eerst op Wynia's Week.

Vlakbij het station Den Haag Centraal bevindt zich het Nationaal Archief, het belangrijkste archief van Nederland. Dit archief bevat een ongekend rijke en uiteenlopende verzameling archiefstukken, waarvan het oudste dateert uit het jaar 1179 (een stuk perkament van een paus). Het grootste deelarchief heeft echter betrekking op de Tweede Wereldoorlog – het zogeheten ‘Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging’. Dit CABR bevat de strafdossiers van zeker driehonderdduizend landgenoten die in meer of mindere mate hebben gecollaboreerd met de Duitse bezetter. Het CABR heeft de gigantische omvang van tegen de vier kilometer, en bevat overigens niet alleen papier, maar ook foto’s.

CABR nu moeilijk toegankelijk

Historici kijken al jaren reikhalzend uit naar 2025, het jaar waarin het CABR eindelijk openbaar wordt en digitaal doorzoekbaar bovendien. Ook nu is dit archief al wel raadpleegbaar, maar gebruiksvriendelijk en toegankelijk is het bepaald niet. Wie een strafdossier wil inzien, moet van tevoren aannemelijk maken dat degene die het betreft, overleden is, en van die persoon ook de exacte geboortedatum en geboorteplaats zien te achterhalen. Vervolgens kun je telefonisch een afspraak maken om in Den Haag het strafdossier te komen inzien.

Die inzage vindt plaats aan een speciale tafel, die wordt bewaakt. Fotograferen of kopiëren van archiefstukken is niet toegestaan en de bezoeker dient zijn mobiele telefoon op te bergen. De camera van de laptop wordt afgeplakt.

Dergelijke restricties zijn wel te begrijpen, aangezien de strafdossiers privacygevoelige en vaak schokkende informatie betreffen over daders. Die zijn inmiddels weliswaar (bijna altijd) overleden, maar de directe familie leeft vaak nog wel. Het is logisch dat nabestaanden van NSB’ers, Waffen-SS’ers en andere collaborateurs soms zenuwachtig zijn over wat er kan gebeuren wanneer de strafdossiers vanaf volgend jaar voor iedereen doorzoekbaar worden. Het is uitermate vervelend om via Facebook en Twitter plotseling geconfronteerd te worden met allerlei beschuldigingen over de misdragingen van je vader of grootvader tijdens de oorlog. Kinderen van NSB’ers zijn na de bevrijding vaak gepest. Zoiets zou best opnieuw kunnen gebeuren.

De afgelopen weken heeft de werkgroep Herkenning, waarin nabestaanden van voormalige collaborateurs zich hebben verenigd, een heus mediaoffensief ondernomen om de openbaarheid van het CABR alsnog te beperken. Jeroen Saris, voorzitter van Herkenning, opperde de mogelijkheid dat familieleden in beroep zouden kunnen gaan tegen openbaarmaking. Ook werd gesuggereerd om de dossiers bijvoorbeeld niet voor iedereen thuis via de laptop te ontsluiten, maar in eerste instantie alleen via bibliotheken. Vanuit het perspectief van de nabestaanden zijn dit begrijpelijke suggesties, voortkomend uit terechte zorgen.

Verschillende perspectieven

Hoe begrijpelijk ook, het kan niet zo zijn dat nabestaanden van collaborateurs het laatste woord zouden hebben over de mate waarin het CABR openbaar wordt. Het perspectief van de dader (en zijn nabestaanden) is immers niet het enige perspectief. Er zijn nog zeker twee andere perspectieven van waaruit je kunt kijken naar het belang van het CABR en de openbaarheid daarvan. Spijtig genoeg zijn die beide andere perspectieven onderbelicht gebleven.

Ook het perspectief van de historicus dient te worden meegewogen. Het CABR is het belangrijkste Nederlandse archief over de Tweede Wereldoorlog, belangrijker nog dan de archieven die zich bevinden bij het dankzij Loe de Jong vermaard geworden Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) in Amsterdam. Wie historisch onderzoek doet naar een thema uit de bezettingsjaren zal in veel gevallen vroeg of laat bij het CABR terecht komen. De onderzoeker komt er dan achter dat de ontoegankelijke manier waarop het CABR nu raadpleegbaar is, in de praktijk zeer belemmerend werkt voor historisch onderzoek.

Problemen voor de historicus

Al tijdens de eerste dag op het archief wordt de historicus geconfronteerd met problemen. Zo zal de onderzoeker bij het doornemen van een strafdossier van een collaborateur, ook op allerlei andere namen stuiten, bijvoorbeeld van handlangers of van figuren die om allerlei andere redenen interessant kunnen zijn. Het opvragen van hun strafdossiers is echter niet mogelijk – daarvoor moet voor elk persoon weer een nieuwe aanvraagprocedure worden gedaan, die weken gaat kosten.

Het CABR is een archief dat is opgebouwd uit individuele dossiers van gestrafte personen. Welke documenten er precies in een strafdossier zitten, en wie er verder nog in voorkomen, weet je niet. Je kunt ook niet op trefwoorden zoeken, of combinaties maken tussen namen en trefwoorden. Ongetwijfeld bevat het CABR een schat aan informatie over de NSB in mijn eigen woonplaats Haarlem. Het is op dit moment echter uitermate tijdrovend – en haast ondoenlijk – om daar een totaalbeeld uit samen te stellen. Vanaf volgend jaar krijg je door een simpele combinatie van de trefwoorden ‘NSB’ en ‘Haarlem’ al een relevante set documenten op je scherm. De digitale ontsluiting scheelt de historicus niet alleen zeeën aan tijd, maar maakt ook het doen van meer kwantitatief (statistisch) onderzoek mogelijk.

Als historicus ben ik vanzelfsprekend een groot voorstander van volledige en digitale openbaarheid van het CABR. Maar ik ben vooral ook pleitbezorger van volledige openbaarheid vanuit een ander perspectief: het perspectief van het slachtoffer.

Het CABR bestaat uit strafdossiers en is daarmee een ‘archief van daders’. In de praktijk blijft het CABR evenzeer een ‘archief van slachtoffers’. Praktisch elk strafdossier bevat gegevens over verzetsstrijders, Joden en andere Nederlanders die slachtoffer werden van de misdragingen van de desbetreffende collaborateur.

Namen en verhalen van Nederlandse Joden

Voor wie onderzoek doet naar de praktijk van de Jodenvervolging in Nederland, is het CABR het belangrijkste archief. De nazi’s hebben geprobeerd het Nederlandse Jodendom uit te wissen, en zijn daar tot op grote hoogte in geslaagd. Niet alleen is het merendeel van de Nederlandse Joden vermoord, er zijn ook nauwelijks persoonlijke documenten overgebleven. Het CABR bevat echter veel namen en verhalen, die verteld kunnen worden wanneer het archief eindelijk optimaal toegankelijk wordt gemaakt.

Jan-Jaap van den Berg is historicus. Hij publiceerde in november 2023 (samen met historicus Jan de Roos) het boek Fout Volk. Roof, verraad en repressie in Haarlem en omgeving 1940-1945, dat verscheen bij uitgeverij Loutje en dat het resultaat is van uitvoerig archiefonderzoek in het CABR.  

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Collaboratiearchief uit de oorlog moet volledig openbaar worden: het is ook het archief van de slachtoffers verscheen eerst op Wynia's Week.

Dit wordt nog maar ’s duidelijk uit het nieuwe boek ‘Fout Volk’, dat een netwerk van oorlogsprofiteurs in kaart brengt in en rond Haarlem. Vanaf 2025, wanneer het archief van strafdossiers openbaar wordt en digitaal doorzoekbaar, zal dergelijk onderzoek ook op landelijke schaal mogelijk zijn.         

‘Beheerders’

Een drogist uit Bloemendaal, een kapper uit Haarlem en een autoverkoper uit Voorburg – zomaar enkele lieden die tijdens de bezettingsjaren geprofiteerd hebben van de Jodenvervolging. Zomer 1942 waren de deportaties op gang gekomen, die Joodse Nederlanders via Westerbork naar Auschwitz en Sobibor zouden brengen waar de gaskamer hen wachtte.

Voor die tijd hadden de Joden aangifte moeten doen van al hun bezittingen. Joodse ondernemers en winkeliers hadden te maken gekregen met ‘beheerders’ (‘Verwalter‘) die hun de zeggenschap over hun eigen zaak ontnamen. In de praktijk kwam dit beheer neer op liquidatie van het bedrijf of verkoop daarvan aan Duitse ondernemers of NSB’ers. Van de koopsom (vaak een schijntje van de werkelijke waarde) zag de Joodse eigenaar vanzelfsprekend niks terug – dat vloeide via de ‘roofbank’ Lippmann-Rosenthal & Co naar het Duitse bezettingsbestuur.

Joden raakten ook hun woningen kwijt. Die werden eerst geregistreerd bij de Niederländische Grundstückverwaltung (NGV) en na de deportatie van de Joodse bewoners van inboedel ontdaan, dat op rijnaken werd verscheept naar Duitsland. Vervolgens werden deze duizenden woningen ondershands te koop aangeboden – buiten medeweten van de inmiddels gedeporteerde (en veelal vermoorde) Joodse eigenaren, en vanzelfsprekend zonder hun toestemming.

Met dergelijke ‘Joodse huizen’ viel voor handelaren, makelaars en notarissen flink geld te verdienen. Wel moest de Duitse bezetter hiervoor een specifieke hypotheekbank oprichten, omdat Nederlandse hypotheekverstrekkers hun handen niet wilden branden aan de aan- en verkoop van ‘Joodse huizen’.

Als een dappere verzetsdaad valt deze terughoudendheid niet zonder meer te beschouwen. Geldverstrekkers hielden twijfels over de juridische legitimiteit van dergelijke transacties op basis van Duitse nazi-verordeningen. Want wat zou er gebeuren als de oorspronkelijke Joodse eigenaren zouden terugkeren nadat Hitler de oorlog had verloren? Die nederlaag werd zeker na de Duitse capitulatie bij Stalingrad (begin 1943) meer dan een theoretische mogelijkheid.

Duizenden huizentransacties

Intussen ging een schimmig netwerk van handelaren en opportunisten zich bezighouden met de handel in ‘Joodse huizen’. In 2020 publiceerde het televisieprogramma Pointer van KRO-NCRV een enorme excel-database op basis van de originele Duitse ‘Verkaufsbücher‘ met allerlei gegevens over duizenden huizentransacties. Daaruit valt op te maken wie welke ‘Joodse huizen’ kocht en welke notarissen daarbij betrokken waren. De database van Pointer zette veel gemeentebesturen ertoe aan om te laten onderzoeken of gemeenten tijdens de oorlog ook zelf hebben geprofiteerd van deze huizenroof. Dat bleek (gelukkig) vaak mee te vallen.

Dezelfde database kan echter ook gebruikt worden om lokale en regionale netwerken van handelaren en profiteurs in kaart te brengen. Dat gebeurde tot dusverre slechts sporadisch. In het boek ‘Fout Volk‘ is zo’n netwerk voor Haarlem en omgeving nu wel in beeld gebracht.

Dat levert interessante bevindingen op. Zo was er een armlastige Haarlemse bakker, die dankzij leveringen van grote hoeveelheden koek en banket aan de Duitse Wehrmacht plots flink geld verdiende en er goed aan dacht te doen te investeren in de aankoop van ‘Joodse huizen’ om die vervolgens te verhuren.

In Bloemendaal en Overveen woonden diverse oud-Indischgasten en rentenierende ondernemers die met de aankoop, doorverkoop en verhuur van ‘Joods vastgoed’ een mooi rendement op hun vermogen wilden behalen. Een werkloze autoverkoper uit Voorburg ging een administratiekantoortje bestieren in het centrum van Haarlem om de huizenverkopen in opdracht van de Duitse instantie NGV in goede banen te leiden. 

‘Dubbeltransport’

Veel van de betrokkenen bij deze onfrisse huizenhandel waren NSB’er, maar toch zeker niet allemaal. Enkele zeer gerespecteerde, ervaren notarissen van katholieke en protestantse huize waren niet te beroerd om de verkooptransacties van Joods onroerend goed te faciliteren. Uit het overzicht van Pointer komt naar voren dat de Haarlemse notaris Van Cranenburgh met zijn kantoor betrokken is geweest bij meer dan tweehonderd transacties van ‘Joodse huizen’ – weinig andere notarissen in Nederland hielden zich daar zo grootschalig mee bezig.

Het opkopen en doorverkopen van ‘Joodse huizen’ werd niet aan de grote klok gehangen. Ook werden er trucs uitgehaald om de oorspronkelijke Joodse herkomst van dergelijke woningen te verdoezelen. Zo hielpen Van Cranenburgh en andere notarissenen mee bij zogeheten ‘dubbeltransport’, waarbij dezelfde woning op dezelfde dag tweemaal achtereen werd doorverkocht: eerst van de Duitse NGV aan een tussenpersoon, daarna door die tussenpersoon aan een tweede koper – tegen een hogere prijs welteverstaan. Ook voor een notaris waren dergelijke transacties lucratief: er kon immers tweemaal worden gefactureerd.

Gehaaide ondernemers zagen hun kans schoon om de zaak van een Joodse branchegenoot naar zich toe te trekken. Zo was er een Duitse kapper die al decennia in Haarlem knipte en een uitstekende reputatie genoot, maar zich tijdens de bezetting plots tot overtuigde nazi ontpopte. Via zijn contacten met het Duitse bezettingsbestuur wist hij het beheer te verwerven over een gerenommeerde kapperssalon nabij het Amsterdamse Leidseplein, waarvan de halfjoodse eigenaars naar Engeland waren gevlucht. Hij zette zichzelf voor een dik salaris op de loonlijst en betrok ook de woning boven de zaak.

Andere ondernemers verdienden grof geld door als aannemer te gaan bouwen voor de Wehrmacht. Een ondernemer uit Zandvoort had zijn strandtent moeten afbreken toen de Duitsers de kuststrook tot verboden gebied verklaarden om daar een Atlantikwall vol bunkers aan te leggen. De werkloos geworden strandtenthouder maakte van de nood een deugd. Hij begon als losse arbeider met het plaatsen van helmgras rondom bunkers, maar wist zich al snel op te werken tot aannemer die tot wel driehonderd arbeiders in dienst had om bunkers te bouwen en loopgraven aan te leggen. Daarmee boekte het bedrijf van de Zandvoorter een omzet van twee miljoen gulden – in die tijd een reusachtig bedrag. En ook hiervan werd weer een deel geïnvesteerd in de aankoop van ‘Joodse huizen’.

Na de bevrijding

In de strafdossiers van dergelijke ‘economische’ collaborateurs, die gedeponeerd zijn bij het Nationaal Archief  in Den Haag, valt ook na te gaan hoe deze bunkerbouwers, ‘beheerders’ van Joodse bedrijven en kopers van ‘joodse huizen’ na de bevrijding zijn bestraft. De hierboven genoemde lieden uit Haarlem en omgeving kwamen er relatief genadig vanaf. De Zandvoorste bunkerbouwer was voorjaar 1948 weer op vrije voeten en kon daarna weer aan de slag als aannemer.

Ook de Haarlemse bakker had zijn hechtenis er toen op zitten. Hij werd failliet verklaard omdat het vele geld dat hij had verdiend, nergens bleek terug te vinden. Notaris Van Cranenburgh werd veroordeeld tot een boete en gesommeerd tot vrijwillige terugbetaling van de gemaakte winst, waartoe hij niet bereid bleek. De Duitse kapper was bij de bevrijding al naar Duitsland vertrokken.

Papierwerk

Het boek ‘Fout Volk‘ schetst een beeld van gewetenloze lieden die flink geld hebben verdiend door te werken voor de bezetter en te profiteren van de roof van Joodse bezittingen. De weinige Haarlemse Joden die uit de vernietigingskampen terugkeerden, troffen hun huis leeg en uitgewoond aan. Winkeliers waren meestal hun inboedel en hele voorraad kwijt. Het terugdraaien van de gedwongen verkoop vereiste nog heel wat papierwerk en nam soms jaren in beslag.

Jan-Jaap van den Berg en Jan de Roos, Fout Volk. Roof, verraad en repressie in Haarlem en omgeving, 1940-1945. Uitgeverij Loutje, Haarlem, 2023. ISBN 9789491936456. Prijs 29,95.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers, kijkers en luisteraars. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Bunkerbouwers en rovers van Joodse huizen kwamen er na de oorlog vaak genadig vanaf verscheen eerst op Wynia's Week.