Servië is het op een na corruptste land van Europa. Op de ranglijst van meest corrupte landen van Transparancy International scoort van de Europese landen alleen Rusland slechter. Ook wereldwijd hoort Servië tot de meest corrupte landen. Van de 181 landen op de lijst staat Servië op plaats 116.

Corruptie en armoede gaan vaak samen. Servië is niet het armste Balkanland – kandidaat-EU-landen als Albanië, Bosnië en Herzegovina en Noord-Macedonië zijn armer – maar het inkomen per hoofd van de bevolking in Servië is minder dan een kwart van dat in Nederland.

Steun van Rusland en China

Corrupte regimes zoeken vaak steun en samenwerking met andere corrupte regimes. Servië is traditioneel een bondgenoot van Rusland. In de oorlog die Rusland tegen Oekraïne voert, probeert de Servische president Vucic te laveren tussen beide partijen om er zelf beter van te worden. Zo was twee weken geleden president Zelensky van Oekraïne in Servië om wapens te kopen. De sympathie van Vucic ligt echter bij Poetin. Zo onthulde de New York Times vorige week dat Moldavische infiltranten – betaald door Rusland – in Servië werden getraind om de democratische verkiezingen in Moldavië te ondermijnen.

Voor steeds meer corrupte regimes is niet Rusland maar China de belangrijkste bondgenoot. Zo ook in Servië. China bood hulp bij de aanleg van de Milos de Grote-snelweg van Belgrado naar het zuiden. Op elk viaduct, brug en tunnel staat in grote letters ‘made with aid from China’ in het Engels en Chinees.

De samenwerking met China verloopt niet altijd vlekkeloos. Onlangs opende de Servische president Vucic een door China aangelegde tunnel in de verbindingsweg tussen Servië en Montenegro. De constructie van de tunnel was echter zo instabiel dat de kans op instorting reëel is. De Servische president reageerde daarop met de aankondiging dat er permanent een ambulance bij de uitgang van de tunnel zou worden neergezet voor het geval de tunnel zou instorten. De Chinese hulp heeft wel een prijs. China verwerft er politieke invloed mee en toegang tot zeldzame aardmetalen zoals goud.

In november 2024 stortte de overkapping van het treinstation in de Noord-Servische stad Novi Sad in. Hierbij kwamen 16 mensen om het leven. Het treinstation was kort ervoor door Chinese aannemers gerenoveerd. De constructiefouten bij de renovatie van het station worden algemeen toegeschreven aan corruptie bij de aanbesteding van het project. Dit incident leidde tot een uitbarsting van woede onder de Servische bevolking tegen het corrupte regime van president Vucic. Dit vormde het begin van de studentenprotesten die tot de dag van vandaag aanhouden.

Een zwart gat op de Balkan

Corruptie bij de aanbesteding van publieke werken is niet het enige. De coterie rondom president Vucic wordt er ook van verdacht een belangrijke rol te spelen in de internationale drugshandel. De rechtstaat is onder Vucic uitgehold. Benoemingen van rechters, universiteitsbestuurders en andere kernposities in het maatschappelijke middenveld zijn gepolitiseerd en worden toebedeeld aan Vucic-vertrouwelingen. Zelfs artsen die niet bereid zijn zich aan te sluiten bij Vucic’ partij worden ontslagen. Leden van de politieke partij van Vucic, de Servische Progressieve Partij, krijgen lucratieve baantjes bij de overheid, waar ze betaald krijgen zonder er veel voor te hoeven doen. Een van de gevolgen daarvan is dat de gemeentelijke vuilophaaldienst vrijwel niet meer werkt en het land zichtbaar vervuilt.

Servië is een zwart gat op de Balkan geworden. Omringende landen als Bulgarije, Roemenië, Montenegro, Noord-Macedonië en Albanië hebben vooruitgang geboekt in de aanpak van corruptie. Montenegro en Albanië zijn op weg naar EU-lidmaatschap. Servië beweegt zich in een omgekeerde richting.

Een bunkermentaliteit

Vucic probeert ook waar mogelijk buurlanden zoals Montenegro te destabiliseren. Vlak voor de EU-Westelijke Balkan-top van regeringsleiders in de Montenegrijnse stad Tivat afgelopen juni stuurde Vucic een vliegtuig met maffiosi naar de stad om daar voor ongeregeldheden te zorgen en daarmee de EU-bijeenkomst te verstoren. Binnen Servië creëert hij een bunkermentaliteit door het narratief te verspreiden dat de omliggende landen de traditionele Servische waarden en normen haten en Servië willen vernietigen, vergelijkbaar met de traditionele waarden die Poetin zegt te verdedigen met de inval in Oekraïne.

Door de aanhoudende studentprotesten hebben veel mensen met leidende posities in het overheidsapparaat die aanvankelijk Vucic steunden, zich tegen hem gekeerd. De meest prominente daarvan is de rector van de universiteit van Belgrado, Vladan Djokic. Ook een aantal rechters en officieren van justitie hebben zich tegen hem en het harde optreden tegen de demonstrerende studenten gekeerd. Het Vucic-regime schildert deze mensen in de media af als verraders, oplichters en homoseksuelen. In de traditionele waarden die Vucic aanhangt, is geen plaats voor homoseksualiteit. Demonstranten en hun supporters worden aangeduid als ‘blokkeerders’, mensen die straten versperren met hun protesten maar ook de welvaart van Servië onder Vucic in de weg staan.

Europa doet weinig of niets

Onder de voortdurende druk van de protesten heeft Vucic inmiddels vervroegde verkiezingen aangekondigd. Bij eerlijke verkiezingen is de kans groot dat hij daarbij geen meerderheid haalt. Hij doet er alles aan om dat te voorkomen. Zo heeft hij de de onafhankelijke media-organisaties N1, Nova S en Danas die kritisch over hem berichten, overgenomen. De Duitse regering bevestigde onlangs dat Duitse politieke adviseurs werkzaam zijn voor Vucic. Het meest waarschijnlijke is dat hij, net als bij vorige verkiezingen, massaal burgers uit Republika srpska in Bosnië en Herzegovina naar Servië laat komen om tegen betaling op hem te stemmen.

De rest van de Europa kijkt er naar en doet weinig tot niets. Zolang Servië niet, zoals in het verleden, een bedreiging voor zijn buurlanden vormt, vindt Europa het al lang best. De EU probeert Vucic te vriend te houden en te voorkomen dat hij volledig in het kamp van Rusland en China belandt.

Een voorbeeld is een EU-gefinancierd project om het belastingsysteem in Servië te herzien, waardoor het minder makkelijk zou moeten worden om belastingen te ontwijken en ontduiken. Officieel steunt Vucic dit project. In de praktijk probeert hij van alles om het te saboteren. De reden hiervoor is dat belastingvrijstelling een middel voor Vucic is om loyalisten te belonen. Mensen die hem steunen hoeven simpelweg geen belasting te betalen. Met een transparant en deugdelijk systeem van het ophalen van belastingen zou dat niet langer mogelijk zijn.

De EU moet democratische krachten steunen

Het wordt tijd dat de EU haar beleid wijzigt. In een land dat wordt omringd door (aankomende) EU-landen is geen plek voor een autoritaire staat die wordt geleid door een drugsmaffia. Een staat die steeds meer afhankelijk wordt van andere kleptocratische en autoritaire staten als Rusland en China. Er is een kans dat bij de komende verkiezingen – waarvan de datum door Vucic overigens keer op keer wordt uitgesteld – een pro-Europese en anti-corruptieregering krijgt. De EU moet meer doen om de democratische krachten in Servië te steunen en niet langer wegkijken bij de corruptie en de ondermijning van de rechtstaat.

* Dr. Jelena Arsenijevic is assistant professor aan de Utrecht School of Economics van de Universiteit Utrecht.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Servië is door en door corrupt en wordt geleid door een drugsmaffia. Dat kan de EU niet langer tolereren. verscheen eerst op Wynia's Week.

Zo stil als de media in de Benelux zijn over het NGO-schandaal, zo fel trekt in Duitsland de boulevardkrant Bild van leer. Wie alleen de media in de Benelux volgt, zou denken dat Bild met een heuse scoop kwam over die klachten. Niets is minder waar. TAE stuurde daarover een persbericht uit op 23 juli, maar geen enkele van de zogenaamde ‘mainstreammedia’ in de Europese Unie wou erover berichten.

Volgens de krant Bild beschrijft de in München en Luxemburg ingediende klacht hoe NGO’s met Europees belastinggeld werden ingezet om standpunten van de Europese Commissie zelf tegen te werken.

Drastische stap

Dat was geen nieuws. Het verscheen hier reeds en ook de Duitse krant Die Welt onthulde al eerder dat de organisatie ClientEarth liefst 350.000 euro ontving met als voorwaarde om juridische procedures tegen Duitse kolencentrales te starten en zo het ‘financiële en juridische risico voor exploitanten’ te verhogen.

Een andere NGO uit diezelfde groep, namelijk Friends of the Earth, kreeg dan weer de opdracht zich te verzetten tegen het Mercosur-handelsverdrag tussen de EU en Zuid-Amerika. Op het moment dat de Europese Commissie datzelfde akkoord probeerde af te sluiten.

De vereniging van Europese belastingbetalers legde uit waarom ze zo’n drastische stap nam. ‘Er was zelfs lobbying binnen de rangen van de Europese Commissie tegen de gedeelde belangen van diezelfde Commissie.’ Als tweede reden gaf ze op dat ‘de betaalde invloed op het Europees Parlement zo ver ging dat specifieke voorstellen in de EU-wetten moesten worden ingevoegd of dat een bepaald aantal Europese parlementsleden moesten bewerkt worden’.

Ongehoord, maar op zichzelf geen nieuws. Dit was allemaal sinds januari bekend en stelselmatig kwamen er meer details aan het licht. Maar de belastingbetalersbond vermoedt dat er ‘illegale betalingen’ plaatsvonden. In detail gaan ze daarover niet. Bovendien willen ze dat de Europese openbare aanklagers kijken of de scheiding der machten niet geschonden werd.

De klachten van de Europese belastingbetalersbond zijn trouwens niet de enige. In Oostenrijk werd eind juli ook een strafklacht ingediend wegens misbruik van vertrouwen door de Europese Commissie. Die klacht was afkomstig van de rechtse partij FPÖ. Daarover niks in de internationale media, terwijl een klacht van klimaat-NGO Global 2000, die ook bekend staat als Friends of the Earth Austria, wel media-aandacht kreeg.

Global 2000

Deze NGO sleept de Oostenrijkse staat voor het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) in Straatsburg, omdat ze burgers vertegenwoordigt die zich slachtoffer voelen van ‘extreem weer’ en dit wijten aan het feit dat de Oostenrijkse regering niet genoeg doet om fossiele brandstoffen te verbieden en de klimaatdoelen te behalen. Een zaak die eerder door de Oostenrijkse rechters tot in het Grondwettelijk Hof werd afgewezen.

Pikant detail daarbij is dat Global 2000 Umweltforschung zowel rechtstreeks als onrechtstreeks betrokken is bij het NGO-schandaal. Global 2000 ontving van de Europese Commissie tussen 2014 en 2024 liefst 30 miljoen euro subsidies. In 2021 zelfs 6 miljoen euro. 4,2 miljoen euro van die subsidies kwamen van het LIFE-programma. In de jaren 2021 en 2022 waarover het NGO-schandaal gaat, gaf LIFE 1,2 miljoen euro aan Global 2000. Dat zijn die bewuste subsidies met geheime contracten waarin de Commissie afsprak met de ngo’s wat in ruil voor het geld gedaan moet worden. En dat was politieke beïnvloeding, betogingen, stemmingmakerij, juridische acties, enzovoort.

TAE kreeg nooit een afspraak met de Europese Commissie

Dat de vereniging van Europese belastingbetalers het tegen zulke machtige tegenstanders opneemt is opmerkelijk. Wie zijn die Europese belastingbetalers eigenlijk? De vereniging werd in 1969 opgericht in Luxemburg als European Taxpayers Association en sindsdien waren ze vooral bekend als europäische Bund der Steuerzahler (BdSt). In 1996 veranderden ze hun naam in TAE.

Ze hebben een zetel in München en een zetel in Brussel in de Aarlenstraat. De Belgische afdeling telt 150 leden, de Duitse 193.000 leden. Grote landen zijn Finland (193.000 leden), Frankrijk (70.000 leden) en Zweden (35.000 leden). In Nederland en Luxemburg hebben ze amper 20 leden. Het totale lobbybudget in Brussel was in 2024 nauwelijks 26.568 euro. Waarvan de Finnen en de Duitsers elk ongeveer de helft betaalden. Hoewel ze geregistreerd zijn als lobbygroep kregen ze afgelopen jaren nooit een afspraak te pakken bij de Europese Commissie.

Global 2000 wel

Ter vergelijking: Global 2000 of Friends of the Earth Austria had zonder één vertegenwoordiger in Brussel liefst vijf meetings met de Europese Commissie waaronder één met Helena Braun, de kabinetsmedewerkster van Frans Timmermans wiens naam steeds opduikt in de contacten met de NGO ’s. Ze had bovendien een video-call in 2022 met Lukas Visek uit het kabinet van Timmermans. In 2023 ontving Global 2000 naar eigen zeggen via het Erasmus+-programma 109.160 euro en via het LIFE-programma 77.681 euro. Wat volgens hun aangifte in het lobbyregister een totaal van 186.841 euro aan EU-subsidies zou opleveren. Dat bedrag stemt niet overeen met het bedrag van meer dan 1 miljoen euro dat de Europese Commissie zelf bekend maakte voor 2023.

Het moge duidelijk zijn dat de NGO’s niet te vergelijken zijn met andere verenigingen of lobbygroepen qua behandeling door de Europese Commissie. Anderzijds zou het niet echt van veel consistentie getuigen als lobbyisten voor gezondere openbare financiën volop zouden werken op subsidies. De klachten van de TAE werden immers ingediend door een bekende advocaat, dr Richard Beyer. Beyer is de wetenschappelijk directeur van het European Institute for Public Finance (EIPF).

Het Europees Instituut voor Openbare Financiën of EIPF is de organisatie in München achter de Taxpayers Association of Europe. Beide organisaties zitten op hetzelfde adres als de European Economic Senate (EES), een hoofdzakelijk Beierse lobbygroep voor de belangen van ondernemers en het bedrijfsleven. Geen van deze verenigingen ontvangen subsidies van de Europese Commissie. Ze pleiten voor gezondere openbare financiën en lagere belastingen.

7 miljard om het Europees Parlement te beïnvloeden

De beschuldiging van TAE houdt in dat de Europese Commissie onder leiding van Timmermans en Sinkevičius tussen 2019 en 2024 miljarden euro’s aan EU-geld oncontroleerbaar en mogelijk onrechtmatig hebben overgemaakt aan bevriende niet-gouvernementele organisaties (NGO’s). TAE schat het bedrag op 7 miljard euro dat grotendeels zonder transparante procedures werd verdeeld. Met als enig doel een kunstmatig middenveld te scheppen om de politieke besluitvorming binnen het Europees Parlement te beïnvloeden.

Frans Timmermans, die momenteel lijsttrekker is van GroenLinks/PvdA voor de Nederlandse verkiezingen, beweert dat hij zelf nooit contracten heeft gesloten met NGO’s. Timmermans blijft bij zijn standpunt dat hij als EU-Commissaris niet rechtstreeks bij die overeenkomsten betrokken is geweest. Dat is op zichzelf al nieuws, want in de Nederlandse pers is niet één keer gevraagd aan Timmermans hoe dat nu precies zat. Het NGO-schandaal brak los in januari en al die tijd was Timmermans niet uit de media weg te slaan als Kamerlid, maar niemand bij de Nederlandse omroepen of in de Nederlandse kranten stelde ook maar één vraag naar die betrokkenheid of naar het NGO-schandaal. Alleen De Telegraaf en online media berichtten over het schandaal.

Timmermans schuift schuld af op Hahn…

Zelfs toen de Europese Commissie in het Europees Parlement toegaf dat het fundamenteel fout gelopen was bij het LIFE-programma, bleven sommige Nederlandse media dit ontkennen en probeerden ze het NGO-schandaal te minimaliseren als een uiterst rechtse complottheorie om groenlinkse NGO’s te beschadigen.

Timmermans probeert nu een andere voormalige Europese commissaris in het NGO-schandaal te betrekken. Zo beweert Timmermans dat niet hijzelf, maar de christendemocraat Johannes Hahn verantwoordelijk was voor het LIFE-programma. Dat programma deelt de subsidies aan de NGO’s uit en is bedoeld om ‘environment and climate action’ te financieren.

… en brengt daarmee de hele Europese Commissie in diskrediet

De vingerwijzing richting de Oostenrijker Hahn is bijzonder saillant want Hahn was naast zijn bevoegdheid rond het budget van de Europese Commissie tevens verantwoordelijk voor anti-corruptie, de rule of law en de relaties met het Europees Parlement en de nationale parlementen.

Om zichzelf vrij te pleiten dreigt Timmermans dus de hele Europese Commissie in diskrediet te brengen. De Eurocommissaris verantwoordelijk voor de relaties met het Europees Parlement zou dus contracten opgesteld hebben met NGOs om zijn eigen partijleden van de christendemocratische fractie EVP te gaan belobbyen? Erg plausibel klinkt dat niet, aangezien het schandaal aan het licht kwam via leden van die EVP-fractie in de Commissie Budget. De Nederlandse Europese parlementsleden Dirk Gotink (NSC) en Sander Smit (BBB) bonden toen de kat de bel aan en zo kwam De Telegraaf aan het verhaal.

Op die manier lijkt het dat Timmermans zijn Oostenrijkse ex-collega die indirect verantwoordelijk was voor het uitlekken van het schandaal wil zwartmaken.

TAE-voorzitter Michael Jäger (62) noemde de gang van zaken ‘een gevaarlijke uitholling van de democratische controle in Europa’. Hij waarschuwde voor een ‘rechtsvrije ruimte’ waarin belastinggeld zonder publieke verantwoording wordt verdeeld. ‘De toekenning van publieke middelen moet transparant en controleerbaar zijn’, aldus Jäger.

Jäger kan daarbij rekenen op een geduchte medestander, namelijk de Europese Rekenkamer. Die formuleerde zijn kritiek zeer eufemistisch. Dat leverde niettemin een scherp rapport op over hoe de Europese Commissie omging met de financiering van NGO’s. Zo hekelde de Europese Rekenkamer de gebrekkige transparantie.

Een aparte interpretatie van politieke verantwoordelijkheid

De minimale transparantie in een commissie van het Europees Parlement was echter toch voldoende om de geheime contracten aan het licht te brengen. Timmermans impliceert nu dat niet hij en zijn kabinet die met de NGO’s onderhandelden en de subsidies toekenden verantwoordelijk zijn, maar diegene die de financiële afwikkeling deed en de subsidies uitbetaalde. De collega die de budgetten beschikbaar moest maken voor controle door de Europarlementsleden. Op zijn minst een zeer aparte interpretatie van politieke verantwoordelijkheid.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Belastingbetalersbond wil Frans Timmermans voor de rechter zien vanwege het NGO-schandaal verscheen eerst op Wynia's Week.

Er is in het Europees Parlement al veel langer heisa over de EU-financiering van ngo’s en lobbygroepen. Vaak hebben die een groene of linkse achtergrond, waardoor er vooral vanuit de christendemocratische EVP, de rechtse ECR en de radicaal-rechtse Patriotten ook almaar meer vragen worden gesteld bij die subsidies. Enkele weken geleden nog keurde het Europees Parlement – tot ongenoegen van de liberale, socialistische en linkse fracties – de oprichting goed van een werkgroep om de financiering van ngo’s vanuit de Commissie te onderzoeken.

Subsidieregister online

Eerder al waren er beschuldigingen dat de Commissie – en dan vooral gewezen ‘Green Deal-commissaris’ Frans Timmermans — groene ngo’s subsidieerde om Timmermans’ strenge klimaatmaatregelen te promoten. Ook de Europese Rekenkamer, de financiële waakhond van de EU, toonde zich begin april in een scherp rapport kritisch over de geldstromen vanuit de Commissie richting ngo’s. De Rekenkamer had het toen over ‘een gebrek aan controlemechanismen’.

Na maanden van intensief speurwerk en parlementaire vragen door het Hongaarse EP-lid Csaba Dömötör zette zijn fractie van Patriotten voor Europa nu een soort subsidieregister online. Daarin worden alle ngo’s en lobbygroepen opgesomd die zich in de periode 2019-2023 op Europese subsidies mochten verheugen. In totaal ging het in die vier jaar om een bedrag van 17 miljard euro dat werd verdeeld onder 37.000 begunstigden vanuit de hele EU.

Dat register is dus – en dat is toch best opmerkelijk – géén initiatief van de Commissie. Terwijl je toch zou mogen verwachten dat die zelf ook een inkijk wil geven in de initiatieven en organisaties die met Europees belastinggeld worden ondersteund. En die zijn, zo stelt Vlaams Belang-Europarlementslid Tom Vandendriessche, opvallend vaak activistisch links. ‘Doorgaans onder het mom van de strijd voor de mensenrechten, gendergelijkheid of burgerparticipatie. Onder de gesubsidieerde activiteiten vinden we onder meer een genderanalyse in Myanmar, tal van projecten rond klimaatactie en het Belgische project “Moslimvrouwen tegen genderislamofobie”.’

Dit laatste initiatief – dat 290.000 euro subsidie ontving – ging overigens uit van het Collectif contre l’Islamophobie en Belgique, een vereniging die nadrukkelijk aan de Moslimbroederschap wordt gekoppeld.

‘Ik heb er uiteraard geen enkel probleem mee dat de Commissie ook ngo’s ondersteunt die ideologisch niet stroken met mijn ideeën,’ zegt Vandendriessche. ‘We leven immers in een pluralistische samenleving. Wat wij aanklagen is dat de Europese Commissie toch voornamelijk initiatieven financiert die de eigen politieke agenda ondersteunen.’

Democratische controle

Volgens Vandendriessche gaat de vergelijking met nationale of regionale regeringen — die uiteraard ook bijzonder gul zijn met subsidies — hierbij niet op. ‘In de eerste plaats gaat het bij de Europese Commissie om ambtenaren, die uiteraard niet verkozen zijn. De Commissie is bovendien ook geen Europese regering. Het is een orgaan dat moet uitvoeren wat de Europese Raad en het Europees Parlement beslissen. Daarnaast lijkt het me ook maar evident dat de Commissie al veel eerder zelf inzage zou hebben gegeven in de besteding van Europese subsidies, zodat wij daar vanuit het EP ook democratische controle op kunnen uitoefenen. Het kan toch niet de bedoeling zijn dat Europarlementsleden zelf zo’n register online moeten zetten op basis van parlementaire vragen en eigen speurwerk?’

Filip Michiels publiceerde dit artikel op 11 juli op Doorbraak.be. 

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat als donateur mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Eindelijk inzage in de miljarden die Frans Timmermans en zijn Europese Commissie uittrokken voor linkse lobbygroepen verscheen eerst op Wynia's Week.

Khadija Arib werd anoniem beschuldigd van wangedrag tijdens haar voorzitterschap van de Tweede Kamer. Haar politieke carrière was voorbij toen betrokken ambtenaren informatie over die beschuldigingen en het daarna voorgestelde onderzoek naar Arib naar de pers lieten lekken. Sonja K. staat voor dat lekken nu terecht, maar zij speelde maar een ondergeschikte rol.

Onderzoek naar het lek in het presidium

Er zijn inmiddels diverse verdachten voor die politieke moord op Khadija Arib. Uit de politiek hebben we voormalig Kamervoorzitter Vera B. en toenmalige leden van het presidium van de Tweede Kamer, zoals Henk N.. Verder zijn daar topambtenaren, werkzaam bij de griffie van de Tweede Kamer, zoals Simone R. en Jaap van R.. Dan hebben we ook nog het onderzoeksbureau H. dat een niet erg onafhankelijk onderzoek deed naar de gedragingen van Khadija Arib tijdens haar voorzitterschap van de Tweede Kamer. Dat onderzoek stond onder toezicht van hoogleraar bestuurskunde Mirko N. 

Zo hebben we dus al een flinke verdachtenbank bij elkaar, allemaal in meerdere of mindere mate betrokken bij de politieke moord op Arib. Tot voor kort konden zij zichzelf nog behoeden voor een rechtsgang. Het OM wilde de zaak zelfs seponeren, maar er was een ambtenaar die kennelijk gewetenswroeging kreeg en een tamelijk essentiële, maar geheime bijeenkomst van samenzwerende topambtenaren onthulde. De betrokken ambtenaren, maar ook Vera B., hadden erover gezwegen.

Op die geheime bijeenkomst werden ‘scenario’s’ besproken op welke wijze de beschuldigingen tegen Khadija Arib wereldkundig konden worden gemaakt. Toen die bijeenkomst aan het licht kwam, dankzij die ene ambtenaar die uit de school klapte, kwam opeens Sonja K. als verdachte tevoorschijn. Zij wordt momenteel als enige verdacht van het lekken van geheime stukken over mevrouw Arib naar de NRC. Zoals hieronder zal blijken, speelde zij eerder de rol van drugsrunner dan van drugsbaron. Bij wijze van spreken, uiteraard.

Laten we eerst eens nagaan wat er gebeurd is. Mevrouw Arib was van 12 december 2015 tot 7 april 2021 voorzitter van de Tweede Kamer. In de zomer van 2022 ontving de toenmalige Kamervoorzitter Vera B. anonieme brieven over Arib. Uit die brieven zou blijken dat Arib tijdens haar voorzitterschap misbruik van haar macht had gemaakt en een schrikbewind voerde. Het had er echter alle schijn van dat die klachten afkomstig waren van de ambtelijke top van de griffie van de Tweede Kamer. 

Belangenconflict

Mijn lezing was dan ook dat Arib het slachtoffer was van a-democratische potentaten bij de griffie die de baas wilden spelen over het wetgevingsproces. Het ging dus niet over arbeidsverhoudingen tussen de Kamervoorzitter en (top)ambtenaren. Het conflict draaide om de rolverdeling tussen een ambtelijke organisatie, i.c. de griffie van de Tweede Kamer, en gekozen volksvertegenwoordigers. Deze ambtelijke organisatie meende recht te hebben op een rol die in een democratie niet past. Opvallend was dat onderzoeksbureau H. dit perspectief totaal niet deelde. Het bureau deed onderzoek vanuit het uitgangspunt dat er sprake was van een arbeidsconflict.

De klachten die in de anonieme brieven waren geuit, werden in het presidium van de Tweede Kamer besproken. Daarbij speelde een advies van de landsadvocaat een grote rol. Ook de landsadvocaat had het alleen maar over de ‘verplichting zorg te dragen voor een sociaal veilige werkomgeving’. De mogelijkheid dat er een belangenconflict had gespeeld tussen (top)ambtenaren van de griffie en de Kamervoorzitter kwam niet ter sprake. Mede op basis van het advies van de landsadvocaat concludeerde het presidium dat een onderzoek naar het gedrag van Arib noodzakelijk was. De besprekingen in het presidium zijn geheim, dus ook die over Arib dienden geheim te blijven. Zodra die informatie publieke kennis zou zijn, was Arib onherstelbaar beschadigd.

Afrekening met Arib door artikel in de NRC

Het was echter duidelijk dat sommige betrokkenen af wilden rekenen met Arib, want op 28 september 2022 verscheen in de NRC het nieuws over het onderzoek. Op dat moment wist Arib daar nog niet van (NOS). Kennelijk was er geheime informatie uit het presidium naar de pers gelekt. Vera B. zei dit lekken te betreuren en deed op 3 oktober 2022 aangifte ‘van een strafbaar feit’ bij het OM.

Deze aangifte is pikant omdat er al duidelijk tekenen waren dat Vera B. zelf Arib niet erg in bescherming wenste te nemen. Zo stelde zij de directeur van de hr-afdeling van de griffie, Jorine Wolff, aan als leider van het onderzoek naar Khadija Arib. Wolff behoorde tot de ambtelijke top van de griffie die had gemeld de voorvallen in de klachtenbrieven te herkennen. Zoals ikzelf eerder schreef, stond daarmee de uitkomst van het onderzoek naar Arib dus al vast: schuldig!

Vera B. lekte zelf naar Sonja K.

Maar het wordt nog pikanter door wat Follow The Money (FTM) er op 16 mei over meldde. In de aangifte had Vera B. namelijk een opsomming gegeven van functionarissen die van het onderzoek op de hoogte waren. Sonja K., de toenmalige woordvoerder van Vera B., stond daar niet bij. Vera B. had echter zelf het verslag van de vergadering van het presidium, waarin tot het onderzoek naar Arib werd besloten, aan Sonja K. gemaild. Dit zou Sonja K. kunnen helpen bij de ‘woordvoering’, zoals Vera B. aan K. meedeelde. Vera B. kreeg de kans dit alsnog aan het OM te melden, maar, zoals FTM schrijft:

Op 7 oktober 2022 vroeg het Openbaar Ministerie per brief om een ‘concretisering’ van de aangifte. B. moest onder meer duidelijk maken wie wanneer stukken had ontvangen, en op welke manier. In reactie daarop noemde de toenmalige Kamervoorzitter twee mails aan de leden van het presidium. Opnieuw verzweeg ze dat Sonja K. de stukken ook had gekregen.

Sonja K. is nu door het OM dus als hoofdverdachte aangemerkt. Zoals hierboven al gemeld was er echter een bijeenkomst van topambtenaren geweest. Tijdens die bijeenkomst zou de optie om te lekken over het onderzoek op tafel hebben gelegen. Die bijeenkomst vond plaats op dezelfde dag dat in de NRC het bericht over het onderzoek naar Arib verscheen. Sonja K. was ook bij dat overleg aanwezig. Tijdens de eerste zitting van het proces tegen haar, verklaarde zij echter dat zij daarheen was gestuurd door Vera B.. Het heeft er alle schijn van dat Sonja K. na die bijeenkomst met journalisten van de NRC heeft gesproken. Deed zij dat op eigen initiatief? Het is haast niet voorstelbaar. Dat is het zeker niet als zij inderdaad door Vera B. naar die geheime bijeenkomst was gestuurd.

Toen de rijksrecherche lucht begon te krijgen van de rol van Sonja K., vroeg de rijksrecherche aan de beveiligingsorganisatie van de Tweede Kamer een lijst op te stellen van personen die documenten over het onderzoek naar Arib had ontvangen. Volgens FTM heeft de toenmalige griffier Simone R. ervoor gezorgd dat Sonja K. niet op die lijst terecht kwam. Mevrouw R. werkt momenteel bij de korpsleiding van de politie. Kennelijk is het bij de politie een gewenste vaardigheid dat je weet hoe justitie op het verkeerde been te zetten.

Drugsrunner en drugsbaronnen

Laten we nog maar even naar deze beeldspraak terugkeren. Sonja K. lijkt ‘gelekt’ te hebben naar de NRC op verzoek van Vera B. en Simone R. De laatste, voormalig griffier bij de Tweede Kamer, had er kennelijk ook belang bij het lekken door Sonja K. weg te moffelen. Sonja K. was dus slechts een ‘drugsrunner’ die het smerige werk deed voor de ‘drugsbaronnen’. Vera B. en Simone R. speelden de rol van drugsbaron.

Maar er zijn er waarschijnlijk nog wel meer. Jaap van R. bijvoorbeeld. Over hem schreef ik dat ‘hij dacht recht te hebben op een vaste stoel bij de vergaderingen van het presidium. Alsof hij wetgever was. Hij was eerder een egotripper die de werking van de democratie niet begrijpt’. Van R. kon er niet tegen dat Arib hem kleiner maakte dan hijzelf dacht dat hij was. In die tijd zaten er kennelijk meer van dergelijke macho’s (m/v) bij de griffie die dachten de Kamervoorzitter de les te kunnen lezen. Helaas voor hen was het andersom.

Harrie Verbon is emeritus hoogleraar openbare financiën aan de Universiteit van Tilburg. Dit stuk verscheen vorige week op zijn blog.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Sonja K. was slechts ‘drugsrunner’ bij het lekken van vertrouwelijke informatie over Khadija Arib verscheen eerst op Wynia's Week.

Even kort samenvatten waar het over ging. De Europese Commissie gaf jarenlang geld aan ngo’s om de publieke opinie te beïnvloeden. Doelwit waren vooral de andere EU-instellingen, waaronder (leden van) het Europees Parlement. Dit ging zover dat er geheime contracten bestonden tussen de Commissie en de ngo’s waarin de doelwitten van het lobbywerk werden aangeduid en waarin gestipuleerd stond dat tegenstanders van het voorgestelde Commissiebeleid in diskrediet moesten worden gebracht.

Mea culpa

Jarenlang werden kritische vragen bij de Europese subsidiestromen weggezet als rechtse stemmingmakerij. Wat trouwens na het uitbreken van het lobbyschandaal in januari opnieuw gebeurde. Enkele Nederlandse Europarlementariërs hielden echter voet bij stuk en vroegen toch om een onderzoek.

Inmiddels heeft de Europese Commissie de wanpraktijken met tegenzin opgebiecht. Uiteraard werd het schaduwlobbyen geminimaliseerd. De bekentenis kwam onverwacht, maar blijkbaar noopte een audit van de Europese Rekenkamer (ECA) die maandag verscheen tot de plotse mea culpa. In een verklaring met de cryptische titel Commission statement on the LIFE Programme werd gedaan alsof het enkel over klimaat en milieu zou gaan, maar uit het verslag van de Rekenkamer blijkt dat het er bij andere afdelingen van de Commissie net zo aan toegaat. Bijvoorbeeld bij asiel en migratie. In sommige gevallen, zo weten we nu, hingen aan het geven van forse bedragen EU-geld geheime overeenkomsten die specifiek activisme en ongepaste lobby-acties oplegden (‘In some cases work programmes submitted by the NGOs and annexed to the operating grant agreements contained specific advocacy actions and undue lobbying activities’).

‘We zijn een groot voorstander van het LIFE Programme en erkennen de zeer belangrijke rol van ngo’s,’ reageerde Pieter Liese, de Duitse milieuwoordvoerder van de christendemocraten in het Europees Parlement. ‘Er zijn echter duidelijke gevallen geweest van wangedrag door enkele individuele ambtenaren van de Commissie en enkele ngo’s. Daarom zijn we blij met de verklaring van de Europese Commissie waarin zij erkent dat er sprake is van ongepaste beïnvloeding. Het is bemoedigend dat er al stappen zijn ondernomen om dergelijke incidenten in de toekomst te voorkomen en we steunen ook de toezegging van de Commissie om verdere maatregelen te nemen’.

Opnieuw ‘individuele ambtenaren’ dus. Maar hoe waarschijnlijk is dat? Feit is dat jarenlang en op grote schaal geld gekanaliseerd werd naar groene ngo’s. De bedragen kregen astronomische dimensies toen de PvdA’er Frans Timmermans in 2019 klimaat-Eurocommissaris werd en hij zijn partijgenoot Diederik Samsom aanstelde als kabinetschef.

Met het geld moest de Green Deal van Timmermans worden aangeprezen en tevens worden aangedrongen op nóg drastischer klimaatbeleid. Een tiental grote klimaat-ngo’s draaide bijna uitsluitend op EU-geld. Ze kregen lijstjes met te organiseren acties en aan te pakken politici, onder wie leden van het Europees Parlement.

Het grote verschil met de bekende jarenlange subsidiëring van ngo’s om bij de EU te lobbyen zat ‘m in de omstandigheid dat de Commissie nu dus ook begon aan te even hoe, waar en bij wie de lobbyactiviteiten dienden plaats te vinden. Dat goten ze zelfs in geheime contracten. In de woorden van BBB-Europarlementariër Sander Smit: ‘De Commissie heeft eindelijk toegegeven dat in sommige gevallen de werkprogramma’s die door ngo’s werden ingediend en die als bijlage bij de operationele subsidieovereenkomsten werden gevoegd, specifieke belangenverdedigingsacties en ongepaste lobbyactiviteiten bevatten.’

Verkapte partijfinanciering

Volgens de Europese Rekenkamer bestaat er nog steeds geen betrouwbaar overzicht van het EU-geld dat naar ngo’s gaat en wordt de informatie versnipperd gepubliceerd. ‘Dit belemmert de transparantie, bemoeilijkt onderzoek naar de vraag of EU-middelen te veel geconcentreerd zijn op een klein aantal ngo’s en beperkt het inzicht in de rol van ngo’s in het EU-beleid’. Dat is ongeveer hetzelfde als zeggen dat veel geheim lijkt of geheimgehouden wordt. 0ok schrijft de Rekenkamer: ‘De definitie van ngo’s sluit politieke partijen en vakbonden uit, maar niet andere soortgelijke organisaties, bijvoorbeeld stichtingen en verenigingen die door politieke partijen en vakbonden zijn opgericht als de facto integrale onderdelen daarvan.’ Wat hier kennelijk wordt bedoeld, is dat een deel van de uitgekeerde subsidies eigenlijk verkapte partijfinanciering is.

De auditeurs van de Rekenkamer haastten zich vervolgens om te verklaren dat de niet-gouvernementele en andere maatschappelijke organisaties zorgen voor ‘een grotere deelname van burgers aan de democratische beleidsvorming van de EU door een transparante en permanente dialoog te voeren’. Maar, zo voegen ze eraan toe: ‘Om publieke besluitvormers ter verantwoording te roepen, moeten burgers niet alleen weten aan wie en met welk doel EU-middelen worden toegekend, maar ook hoe deze zijn gebruikt en of de ontvangers ervan de EU-waarden respecteren.’

De welles-nietes-discussie over het lobbyschandaal kan nu dus worden beëindigd, want de feiten staan vast. Om nogmaals de Rekenkamer te citeren: ‘De Commissie heeft de informatie die zij had over de belangenbehartigingsactiviteiten van ngo’s die met EU-subsidies werden gefinancierd, niet naar behoren openbaar gemaakt. Ook vaardigde de Commissie pas tijdens de controle richtsnoeren uit waarin staat dat subsidieovereenkomsten ontvangers niet mogen verplichten om te lobbyen bij EU-instellingen.’

De Rekenkamer vermeldt expliciet dat de foute praktijken zich niet alleen afspeelden bij het LIFE Programme voor klimaat en milieu, waar de malversaties het eerst aan het licht kwamen. Ook andere EU-programma’s werden onder de loep genomen, zoals het Europees Sociaal Fonds Plus (ESF+), Horizon Europa en het Asylum, Migration and Integration Fund (AMIF), bekend van de financiering van ngo’s die bootjes met illegale migranten oppikken uit zee en in de EU aan land brengen. ‘Het verslag,’ aldus de Rekenkamer, ‘werd opgesteld in het licht van de recent toegenomen publieke en politieke belangstelling voor EU-financiering voor ngo’s’.

Twijfelen hoeft niet meer

Dat is een bijna komische formulering. Want waarom deed de Europese Rekenkamer dit onderzoek? Omdat het Europees Parlement erom vroeg, nadat was gebleken dat toenmalig Eurocommissaris Frans Timmermans in het geheim actiegroepen subsidieerde om bij Europarlementariërs te lobbyen voor zijn groene plannen. Dankzij de Europese Rekenkamer hoeft niemand er nu nog aan te twijfelen: Brussel besteedt miljarden euro’s aan duistere lobby’s om EU-beleid te promoten.

Lode Goukens is journalist en docent.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Brussel besteedt miljarden euro’s aan duistere lobby’s voor klimaat- en asielbeleid – dankzij de Europese Rekenkamer weten we het nu zeker verscheen eerst op Wynia's Week.

Nu de wind in Europa naar rechts gedraaid is, komt het schandaal naar buiten. Plus de vraag: gebeurde dit voor het eerst met Timmermans en zijn Green Deal? Of deelt de Europese Commissie vaker geld uit op voorwaarde dat de ontvangers lobbywerk voor de Commissie doen? En kan dit schandaal Timmermans – die overigens zegt van niets te weten en er ook niet verantwoordelijk voor te zijn geweest – en diens toenmalige Brusselse rechterhand Diederik Samsom nog in de problemen brengen?

Lijsten van ‘te bewerken parlementsleden’

Want hoewel de Brusselse geldstromen naar ngo’s en andere lobby’s al jaren openbaar zijn, zijn de geheime afspraken nu pas naar buiten gekomen. Onder meer tussen het team van voormalig Eurocommissaris Frans Timmermans, geleid door collega-PvdA’er Diederik Samsom en de groene lobbygroepen. Niet de subsidies vormen de aanleiding, maar het mogelijk onethische gedrag of zelfs corruptie. De groene lobbygroepen zouden de plannen van Timmermans moeten verdedigen in ruil voor geld.

De bal ging aan het rollen door vragen in de begrotingscommissie van het Europees Parlement van Dirk Gotink (NSC). Hij vroeg naar  lijsten van ‘te bewerken parlementsleden’ die door de Commissie doorgegeven zouden zijn aan de ngo’s. Gotink zit in het EP voor een splinterpartij en valt als zodanig buiten het establishment. Al zit hij wel in de EVP-fractie van christendemocraten. Die fractie begint zich stilaan tegen de Green Deal te keren omwille van de gevolgen van die Green Deal voor industrie en landbouw. Dat is de context.

Gotink keerde zich ook expliciet tegen een koepel van 185 klimaatclubs, namelijk de Brusselse ngo European Environmental Bureau (EEB). Eigenlijk is dit een verhaal van wantoestanden waar plots iedereen genoeg van lijkt te hebben. In dit geval de enorme subsidies aan steeds machtiger klimaatlobbygroepen.

Die ngo’s zagen de bui al hangen. Amper een maand geleden lekte immers een document uit waarin de Europese Commissie overwoog om het budget van het LIFE-programma te verminderen. Dit EU-budget van 5,4 miljard euro financiert al jaren de ngo’s van klimaatactivisten. Officieel heet dat ondersteunen van ‘environment and climate action’. Meteen jammerden de groene lobbygroepen dat het een onderdrukking was van hun belangrijke bewustmakingswerk. In een brief schreven 30 groene groepen aan Commissievoorzitter Ursula von der Leyen dat ‘een democratie infrastructuur en middelen nodig heeft die burgers toelaten de nemers van beslissingen te bereiken’.

Drie machtige ngo’s

De ngo’s beweerden dat ze moeten opboksen tegen rijke regeringen of multinationals en ze daarom het geld van de EU nodig hebben. Ze noemen zichzelf het middenveld of ‘civil society’. Wie in het Transparency Register van de EU kijkt, zal merken dat ze voor een middenveld wel erg weinig leden en donateurs hebben en vooral leven van EU-subsidies en donaties van enkele grote filantropische organisaties (die vaak op hun beurt ook subsidies ontvangen).

Het gaat hierbij vooral over de ngo’s Friends of the Earth Europe (FoEE), European Environmental Bureau (EEB) en Climate Action Network (CAN) Europe. Drie machtige en invloedrijke organisaties die zich voordoen als koepels of netwerken van milieuverenigingen. Zelf beweren ze dat ze een deel van dat EU-geld doorgeven aan hun leden of deelnemers.

EEB is zeer invloedrijk

Deze lobbygroepen/ngo’s cumuleren trouwens subsidies met betaalde opdrachten voor de EU. Ze leveren deskundigen of ze organiseren allerlei evenementen die de EU sponsort. EEB dat geleid wordt door de Duitser Patrick ten Brink wist zich zo te positioneren dat veel (Europese) ambtenaren, bedrijven en zelfs journalisten niet meer beseffen dat het geen EU-instelling, maar een privé-initiatief is en bovendien een lobbygroep.

EEB is zonder meer één van de invloedrijkste lobbygroepen. Deze Brusselse stichting heeft van alle lobbygroepen jaar na jaar één van de hoogste aantallen gesprekken met topambtenaren of commissieleden die dit moeten melden. In de eerste weken van 2025 werden al twee bezoekjes aan de Commissie en één online meeting geregistreerd. In 2024 bleken 14 contacten onderworpen aan de meldingsplicht. Dat was een stuk minder dan onder de Nederlandse Europees commissaris Frans Timmermans, maar de relatie met diens naaste medewerkster Helena Braun (afkomstig uit Estland) blijkt nog steeds zeer hecht.

Bij EEB werken 65 personen. Dat is een heel leger lobbyisten. In 2023 ontvingen ze 1.955.910 euro aan subsidies van de Europese Unie waaronder het maximumbedrag van 700.000 euro van LIFE. Hun totale jaarbudget zou 7,6 miljoen euro bedragen. Tenminste dat stond op het Transparency Register te lezen waar ze als lobbygroep dingen moeten bekendmaken. Op het Financial Transparency System (FTS), waar de Europese Unie de bedragen publiceert die ze toekent en uitbetaalt staat iets heel anders.

Op het FTS staat voor het laatst gekende jaar 2023 namelijk 72,12 miljoen euro toegekend en 33,91 miljoen euro uitgekeerd. Dat opmerkelijke verschil tussen toegekend en uitbetaald berust op twee zaken. Enerzijds betaalt de Europese Commissie soms pas na het ontvangen van bewijzen. Anderzijds betaalt ze soms de subsidies op voorhand uit. De uitleg bij dit enorme verschil is dat een groot deel van de ontvangen subsidies naar de 185 leden wordt doorgestort. EEB fungeert dus als subsidieloket, als subsidieschuif. Wat uiteraard haar macht over de deelnemende milieuverenigingen vergroot. Iets wat ook CAN Europe en andere groene lobbygroepen doen. Ze faciliteren het aanvragen van subsidies of het verkrijgen van opdrachten in ruil voor geld.

De Green 10

EEB blijkt als lobbygroep zeer bedreven in het ontvangen van subsidies uit het Horizonprogramma voor wetenschappelijk onderzoek voor haar leden. In 2020 ontvingen ze 7,97 miljoen euro, in 2021 9,06 miljoen euro en in 2022 4,31 miljoen euro. De vertienvoudiging van de gemiddelde subsidies van 7,1 naar 72 miljoen euro in 2023 roept vragen op.

Dat de Europese Commissie overweegt te snoeien is logisch. Het budget van LIFE voor de periode van 2021 tot 2027 is goed voor 0,3% van alle EU-uitgaven. Afgelopen jaar was de maximumsubsidie bij LIFE 700.000 euro en dat maximumbedrag ging naar EEB, CAN, FoEE en enkele andere grote klimaatlobbygroepen, namelijk Transport & Environment, de Health and Environment Alliance (HEAL), Oceana, het Renewables Grid Initiative, Wetlands International Europe en het Carbon Disclosure Project. In de meeste gevallen zijn al deze ngo’s bijna uitsluitend afhankelijk van de EU-subsidies. Een aantal noemen zich dan ook trots de Green 10.

Een rare redenering

Na het uitgelekte document van de Commissie kwam de hoorzitting in het Europees Parlement. Tijdens die hoorzitting over de begroting begin december kreeg Europees commissaris Piotr Serafin de opmerking dat de betalingen aan de ngo’s eigenlijk betekenen dat de Commissie indirect het Europees Parlement zou belobbyen via derden. Wat de vraagsteller ernstige ethische zorgen baarde. Serafin antwoordde dat de Commissie die zorgen ernstig neemt en al een interne richtlijn gezonden had naar al haar afdelingen om duidelijk te maken welke activiteiten in aanmerking komen voor financiering door de EU. Dat is natuurlijk het uitgelekte document van de Commissie dat de ngo’s in paniek aanzette tot het schrijven van een brief.

Wat blijkt nu? Verschillende ngo’s ontvingen ondertussen brieven die uitlegden welke soorten lobbying niet meer in aanmerking kwamen voor EU-subsidies. In een schriftelijk antwoord ontkende Serafin vervolgens de beschuldigingen van ‘indirect lobbying’ omdat de ontvangers van subsidies volledig verantwoordelijk blijven voor hun eigen stellingnames of meningen. Een bijzonder rare redenering.

Het gaat immers over iets geheel anders. Namelijk om de vraag of het het indirecte lobbyen een geheime subsidievoorwaarde was. Dat was bij LIFE-subsidies blijkbaar het geval. Los van de ethische consequenties hiervan, dringt de vraag zich op of soortgelijke subsidievoorwaarden bij andere, door de Commissie verstrekte subsidies ook voorkomen.

Het spreekt al vanzelf dat de Europese Commissie geen organisaties zal subsidiëren die tegen haar beleid of tegen haar bestaan zijn. Vroeger circuleerde het grapje op universiteiten dat als je een Europese vlag kon hangen in een aula tijdens een conferentie, dispuut of colloquium, je een subsidie van de Commissie kon aanvragen van een paar duizend ECU (de voorloper van de euro) en die ook prompt kreeg. Zeker als je in het programma verwees naar Europese samenwerking en academici uitnodigde uit andere Europese landen. Zoals ook media die dat doen op ondersteuning van de Europese Commissie kunnen rekenen.

De vraag is natuurlijk of dit feodale gedrag nog altijd de norm is? Zijn de vele subsidies van de Commissie niet vaak of zelfs altijd een impliciete subsidie voor het verspreiden van het door de Commissie voorgestane beleid dan wel de door de Commissie voorgestane ideologie? En dat laatste geldt dan niet alleen voor ngo’s, maar ook voor overheden, universiteiten en bedrijven. Wiens brood men eet, diens woord men spreekt…

Frauderapporten verdwijnen in de prullenmand

Maar er is meer. De Europese Rekenkamer (ECA) – de EU-tegenhanger van de Algemene Rekenkamer – werkt aan een rapport over de subsidies en financiering van ngo’s door de EU. Dit rapport zou verschijnen in de eerste helft van 2025. Het onderzoek zorgt alvast voor ongerustheid bij de klimaatlobby en voor lossere tongen bij de tegenstanders van de Green Deal. Het enige wat nog ontbreekt is een onderzoek door de Europese openbare aanklager (EPPO) indien de Rekenkamer malversaties zou doorgeven.

De Europese Commissie of Frans Timmermans en zijn entourage (Samsom, Braun) hoeven zich daar vooralsnog niet echt zorgen over te maken. De Europese Rekenkamer gaf de afgelopen jaren vaak fraudedossiers door aan de Europese anticorruptiedienst Olaf. Maar die schoof die frauderapporten tot dusver rechtstreeks door naar de prullenmand.

Lode Goukens is journalist en docent.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Schandaal: PvdA’er Frans Timmermans subsidieerde in Brussel in het geheim actiegroepen om bij het EU-parlement te lobbyen voor zijn groene plannen verscheen eerst op Wynia's Week.

Nou voert het veel te ver om het boek BPost/Holdup van Emmanuel Vanbrussel en Wouter Verschelden te vergelijken met het ontwrichtende werk van de tegendraadse sterrenkundige uit Pisa, maar toch komen dezelfde mechanismen op gang: de waarheid mag niet worden verteld. 

170 miljoen subsidie voor krantenbezorging 

BPost/Holdup beschrijft een schandaal van 4 miljard euro, waarbij de Belgische uitgevers een bijrol spelen als geniepige gauwdieven. Het is een ontluisterend verhaal, een cynische sage hoe mediaondernemers samen met bevriende politici en maatjes in de top van staatsbedrijf Bpost miljoenen aan subsidies binnentrekken.  

Die subsidies betroffen de bezorging van de kranten, een bedrag van 170 miljoen euro. Als dit om het ophalen van de vuilnis in Palermo was gegaan, zou het een straf voorbeeld zijn geweest van de maffiose en corrupte zondeval van het openbaar bestuur.  

De uitgevers schakelen met behulp van ambitieuze politici en opportunistische bestuurders van Bpost een uitdager uit die ook aasde op de gunning. De mailtjes over de deal zijn onverbloemd en tonen hoe de zaak werd beklonken in de wandelgangen van de Wetstraat en in restaurants in Antwerpen en Brussel.  

Uitdager PPP krijgt een snipper van de deal toegeworpen (het bedrijf mag in Gent de verspreiding blijven doen), maar moet zich dan wel terugtrekken. ’Eerst moet PPP ergens het signaal opvangen dat we wel iets willen doen als ze zich terugtrekken uit de concessie. Dan staan we krantenvolumes in het Gentse af aan PPP. Dat doen we natuurlijk niet rechtstreeks, maar via de uitgevers. We mogen daar officieel zeker niet tussen zitten. Daarna laten we de uitgevers per brief aan Bpost hun contract voor het Gentse opzeggen omwille van de slechte dienstverlening, zodat het lijkt alsof het idee van de wissel allemaal van hen komt. En tot slot: eens we zeker weten dat PPP zich terugtrekt uit de race, dienen we onze eigen offerte in voor het krantencontract. Uiteraard aan de hoogste prijzen, want we gaan dan de enige kandidaat zijn’, tekent een Bpost bestuurder het plan uit.  

DPG-baas razend op Kamerlid 

Tijdens etentjes in Antwerpen en Brussel wordt de tripartite deal tussen de uitgevers, Bpost en PPP daarna uitgewerkt en afgeblust in een met alcohol overgoten lunch in driesterrenrestaurant Zilte in Antwerpen. Tijdens het rendez-vous bedankt Bpost de krantenuitgevers voor de samenwerking. De rekening loopt op tot ruim 2.500 euro, waarvan 915 euro voor wijn en champagne. 

In het boek staat ook beschreven hoe Christian Van Thillo, de baas van DPG, zich inzet om critici de mond te snoeren. Je leest het en denkt: in Italië krijg je een paardenhoofd in je bed, in België word je ontboden in de kamer van de baas om een donderpreek te ontvangen.  

Zo is Van Thillo razend op N-VA-Kamerlid Michael Freilich. Die heeft op de Nederlandse radio zijn onvrede uitgesproken over de schimmige subsidiedeal. ‘Als je met subsidies start, weet je waar je begint, maar je weet nooit waar je eindigt. Je ziet zoveel negatieve neveneffecten naar boven komen, dat het voor ons duidelijk is dat dit moet stoppen’, zegt hij. Een gezond standpunt lijkt me.  

‘Een intern Belgische kwestie’ 

Freilich waarschuwt ook voor ontwrichting van het Nederlandse perslandschap omdat Belgische partijen ‘geld gebruiken om anderen op te kopen’. Freilich doelt erop dat Mediahuis en DPG als gevolg van het subsidiecadeau in het bezit konden komen van Het Parool, Trouw, AD, Volkskrant (DPG) en Telegraaf en NRC (Mediahuis). ‘Dat is niet eerlijk tegenover jullie’, zegt hij in het radiogesprek. 

De volksvertegenwoordiger slaat ook alarm bij de Nederlandse regering, maar premier Rutte en de Belgische premier De Croo halen hun schouders op. In het parlement worden vragen gesteld over de ‘dominantie van de Belgen’ en het mogelijke gevaar voor de pluriformiteit, maar minister Arie Slob (onderwijs en media) laat weten ‘dat het een intern Belgische kwestie’ betreft. Daarmee leek de zaak in de la te belanden, tot Kamerlid Pieter Omtzigt zich ermee ging bemoeien.  

Omtzigt: journaille ten prooi aan ‘autocensuur’ 

Omtzigt vindt het absurd dat de kwestie weinig aandacht krijgt. ’Als je de pers aan het subsidie-infuus legt dan weet je dat moeilijke dingen nog moeilijker boven tafel komen’, verklaarde hij. In een rede voor de journalistenvakbond komt hij er later nog eens op terug en verwijt hij het journaille ten prooi te zijn gevallen aan ‘autocensuur’. ‘Daar waar het makkelijk is om in het publieke domein iedereen de maat te nemen, vindt men het moeilijk om in eigen huis goed te kijken wat er aan de hand is. Dat stemt tot nadenken als u van andere mensen en uw bronnen moed verwacht.’ 

Het onthullende Bpost-boek is onder de uitgevers die het meeste profiteerden van de subsidie uitgegroeid tot het taboe van België. Behalve De Gazet van Antwerpen, onderdeel van Mediahuis, besteedt geen krant aandacht aan BPost/Holdup. Bij de Gazet werkt een dappere hoofdredacteur: Frederik De Swaef. Hij werkte eerder voor DPG en heeft geen last van zelfcensuur. Als een van de weinigen. 

DPG, grootgebruiker van de subsidie-regeling, negeert het boek totaal. De Morgen (van DPG) noemt de titel van het boek één keer. De krant kan niet anders, omdat Michael Freilich eruit citeert om zijn pleidooi voor een parlementaire hoorzitting te onderbouwen. Het zal uiteindelijk een oliedomme strategie blijken. 

Het boek staat inmiddels in de toptien voor non-fictie boeken. De informatie over de corruptie sijpelt langzaam naar buiten. Knack (een uitgave van uitgeverij Roularta) interviewde Kamerlid Freilich over de zaak en daarin vertelde hij over zijn aanvaring met de DPG topman. ‘Christian Van Thillo schold me op subtiele manier de huid vol’, stelt hij in Knack. Ook De Tijd, een financieel-economische krant van de kleine uitgever Mediafin, dook in de zaak, nadat de Belgische mededingingswaakhond bij uitgevers een inval deed om onderzoek te doen naar de subsidiekwestie.  

Publiek neemt wraak: oplages dalen 

Nog steeds blijven de profiteurs het boek doodzwijgen in de eigen kolommen. Gelukkig neemt het publiek subtiel wraak op de lafbekjes. Het aantal abonnementen van de zwijgtitels daalt en daalt. De lezers hebben geen zin meer in het gehuichel van de ‘regimepers’.  

Wie wel overleven? De titels die niet langer meedoen met het verzwijgen van het subsidieschandaal. De Tijd steeg het afgelopen jaar in oplage met 3,3%. De grootste verliezer met 19% is Het Laatste Nieuws van DPG. Net als de katholieke kerk loopt ook die krant hard leeg. 

Mark Koster bericht in Wynia’s Week over de woelingen op de mediamarkt.  

We vallen u er niet graag mee lastig, maar het is natuurlijk wel waar: de donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het als donateur mogelijk dat ons online magazine 104 keer per jaar verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank! 

Het bericht Bij het corruptieschandaal van Bpost gedraagt de pers zich als maffiamaatje verscheen eerst op Wynia's Week.

Het ging het OM primair om ambtelijke omkoping en deelname aan een criminele organisatie. De rechtbank stelt: ‘Deze twee verdenkingen hangen sterk samen, omdat bij de deelname aan de criminele organisatie de ambtelijke omkopingen het kernverwijt vormen.’

Opsporingsmiddelen waren niet mals

De officier van justitie wilde dat De Mos naast het betalen van een geldboete van 8500 euro voor 22 maanden de gevangenis in moest en 4 jaar lang geen bestuurlijk ambt mocht bekleden. Dit moest het sluitstuk worden van een megaproces. De bewezenverklaring moest volgens het OM voortvloeien uit ‘inbeslaggenomen documenten, verhoren van verdachten en getuigen, afgeluisterde vertrouwelijke communicatie en – voor een belangrijk deel – in (afgetapte) telefoongesprekken, sms-berichten, WhatsAppberichten en inbeslaggenomen e-mailverkeer van en tussen de diverse verdachten’.

De uitgevoerde opsporingsmiddelen waren niet mals. Het dossier telde ruim 15.000 pagina’s en het requisitoir een kleine 200 pagina’s.

Het vonnis van de rechtbank leest als een lange reeks vegen uit de pan in de richting van het OM. De rechtbank meent dat de visie van het OM ‘te eenzijdig is, hier en daar zelfs rigide en echt onvoldoende oog heeft voor de lezing van de verdachten van de gebeurtenissen’. De rechtbank stelt de bewijswaardering ‘vrijer’ en ‘meer reëel’ te interpreteren dan het OM. Wat wordt bedoelt met vrijer? In hoeverre is het OM niet vrij geweest in zijn interpretatie van de feiten? 

Een aantal ondernemers heeft gedurende zo’n twee jaar een totaalbedrag van honderdduizend euro overgemaakt naar de Groep De Mos. Volgens de rechtbank heeft het OM onvoldoende gefundeerd getracht aan te tonen dat nog meer partijdonaties hebben plaatsgevonden. Maar partijdonaties zijn sowieso niet vreemd. Landelijke partijen worden gesubsidieerd door het Rijk, maar lokale partijen ‘zijn in grote mate afhankelijk van partijdonaties’, zo staat in het vonnis. Daarover stelt de rechtbank:

‘een partijdonatie wordt in beginsel juist gedaan met simpel gezegd een goede bedoeling. Dit vormt als zodanig een sterke contra-indicatie voor het vaststellen van de, voor het bewijs van ambtelijke omkoping noodzakelijke, kwade bedoeling.’

Motieven voor donatie legitiem

Ambtelijk omkoping vindt meestal heimelijker plaats en niet via partijdonaties. De partijgelden komen in de kern de partij toe. Bij omkoping wordt de gift daarom doorgaans ‘direct overgedragen aan de ambtenaren’.

Wie een donatie doet verwacht daar wellicht iets voor terug. Dat hoeft niet illegaal te zijn. Zo stelt de rechtbank:

‘Dat particulieren of bedrijven bereid zijn een politieke partij financieel te ondersteunen, kan een uiting zijn van die maatschappelijke worteling. Voor partijdonaties kunnen verschillende motieven bestaan, variërend van het eens zijn met een standpunt van een partij tot de hoop om invloed te kunnen hebben op de koers van een partij. Motieven die op zichzelf, uiteraard binnen de grenzen van de wet, volledig legitiem zijn.’

Het uitoefenen van invloed op de koers van een partij is niet verboden. De rechtbank verduidelijkt hierover:

‘Het doel van het steunen van een partij is om deze partij groter en sterker te laten worden. En dan het liefst de grootste, zodat deze partij kan gaan besturen. Je wilt immers graag dat jouw standpunten en goede ideeën voor de stad worden verwezenlijkt. Het is dan ook weinig verrassend dat een politieke partij standpunten uitdraagt die in het straatje van de achterban en dus ook van de partijadviseurs passen. Sterker nog, dat is in ons politieke partijenstelsel nu juist de bedoeling.’

In een democratie, waarin een partij of volksvertegenwoordiger de stem van het volk probeert te verwoorden is het begrijpelijk dat de standpunten van de eigen achterban worden uitgedragen. Dat levert politieke steun op, in verkiezingstijd in de vorm van stemmen. Dat is ons politieke systeem, zo meent de rechtbank. ‘Bij die politieke invloed hoort ook ‘een kort lijntje met de wethouder’ en ‘dicht bij het vuur zitten’.’

Niet logisch om beginnend partijtje om te kopen

De posities van De Mos en Guernaoui zijn niet aantoonbaar verbeterd als gevolg van de donaties. De rechtbank bekritiseert het OM:

‘Anders dan de officier van justitie wil, kan met de beste wil van de wereld niet worden vastgesteld dat, en zo ja, in hoeverre, de positie van de ambtenaren één op één door de partijdonaties is verbeterd, laat staan dat, zoals de officier van justitie stelt, zij hun functie als wethouder hieraan hebben te danken.’

Als met de beste wil van de wereld niet kan worden vastgesteld wat het OM meent, wat is dan de aard van de wil van het OM? De rechtbank lijkt te insinueren dat die niet zuiver is in deze zaak.

‘Is het logisch dat twee ambtenaren van een net startende lokale politieke partij van een grote stad worden omgekocht met partijdonaties?’ De rechtbank meent dat die kans klein (ze plaatst er zelfs een uitroepteken achter) is. ‘In algemene zin ligt het niet voor de hand dat een net startende politieke partij zijn peuter- en kleuterbestaan en de potentiële eerste groei inricht met strafbare feiten als ambtelijke omkoping met partijdonaties als basis.’ Inderdaad, zou je je geld niet beter aan de VVD – of een andere tamelijk stabiele partij die regelmatig in coalities zit – geven als je wil omkopen?

De rechtbank erkent dat De Mos ‘hard loopt’ voor zijn stad en wellicht ‘nog wel iets harder voor zijn achterban’. Maar is dat problematisch? ‘De vraag of een wethouder zaken mag ‘regelen’ voor zijn achterban, brengt echter al snel allerlei staatsrechtelijke en politieke kwesties met zich mee.’ Over zulke zaken is überhaupt weinig geregeld. Daarom is het inderdaad opmerkelijk dat het OM het strafrecht, het ultimum remedium, inzet voor zo’n politieke zaak, zo meent de rechtbank.

Het OM lijkt werkelijk alles erbij gehaald te hebben wat het kon bedenken: ‘door zich te laten omkopen, heeft de verdachte gehandeld in strijd met zijn eed/belofte.’ Gelet op het voorgaande is dit punt uiteraard van de tafel geveegd door de rechtbank.

Gaat OM met hoger beroep op stoel bestuurder zitten?

Toch gaat het OM in hoger beroep tegen de uitspraak van de rechtbank. Het OM laat meineed en deelname aan een criminele organisatie – haar primaire punten – vallen, maar wil een veroordeling zien voor omkoping en het schenden van de geheimhoudingsplicht. De NOS vraagt zich af: ‘De rechtbank liet in april niets heel van de verdenkingen’, dus wat verwacht het OM hiermee te bereiken?

In Nederland, polderland, wordt veel geregeld achter de schermen. Gaat het voor het OM om het beperken van het handelen in invloed? Is dat niet wezenlijk aan de mens, of op zijn minst aan de politiek of het besturen? Wordt het strafrecht hier niet misbruikt om jurisprudentie te creëren over regels die niet opgesteld worden op een reguliere wijze? En in hoeverre zou het OM dan op de stoel van de bestuurder gaan zitten? Het OM kan beter haar verlies nemen als het niet met echt nieuwe feiten komt.

Bart Collard is criminoloog en publiceert regelmatig in Wynia’s Week.

De donateurs maken Wynia’s Week mogelijk. Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht OM misbruikt strafrecht voor politieke zaak tegen Richard de Mos verscheen eerst op Wynia's Week.

Richard de Mos, de kleurrijke Haagse ‘ombudspoliticus’, is vrijgesproken van corruptie en deelname aan een criminele organisatie. Dat is zonder meer een felicitatie waard. Het zal je maar gebeuren dat je, als Bekende Nederlander en vooraanstaand lokaal politicus, leider van de grootste partij in Den Haag, drieëneenhalf jaar over straat moet met de verdenking van zulke zware misdrijven boven je hoofd. Terwijl er, zoals de rechtbank Rotterdam op 21 april 2023 vonniste, geen sprake was van welk strafbaar feit dan ook. 

Het moet De Mos vooral goed hebben gedaan dat de rechter oordeelde dat zijn handelen niet alleen niet-strafbaar was, maar bovendien positief gewaardeerd kon worden als oprechte inzet voor een beter Den Haag. Zelden is een verdachte met meer égards vrijgesproken dan Richard de Mos. 

Geen wettelijk kader

Toch wringt er iets. De Mos kwam er niet alleen goed mee weg omdat de verdediging de rechtbank ervan heeft overtuigd dat zijn handelen in het algemeen belang was, maar ook omdat er geen wettelijk kader bestond waaraan dat handelen getoetst kon worden.

‘Het strafrecht is niet de oplossing voor het ontbreken van deugdelijke regels voor de financiering van politieke partijen,’ aldus het vonnis en dat was een uitspraak die tot veel nadenken en actie moet leiden. Als er geen wettelijke regels zijn kan iemand niet worden veroordeeld voor het overtreden van die regels.

De vraag is nu: welke regels hadden er moeten zijn? En als die er waren geweest, hadden die dan wel tot een veroordeling geleid? Het lijdt immers geen twijfel dat De Mos ging sjouwen voor ondernemers die doneerden aan zijn lokale partij, al concludeerde de rechtbank dat dat sjouwen niet alleen de financiers diende, maar ook andere ondernemers in de horeca- en vastgoedbranche. In die zin was corrupt gedrag niet bewezen omdat er geen één-op-één causaal verband was te leggen tussen de giften van bepaalde ondernemers en het politieke handelen van De Mos.

Wat dat betreft zou een vervolging van minister-president Mark Rutte voor het OM wellicht kansrijker zijn. Diens vele logeerpartijen en gesprekjes ten huize van tech-investeerder en VVD-prominent Ben Verwaaijen werden immers opgevolgd door passages in het VVD-verkiezingsprogramma die rechtstreeks strekten ten voordele van de business van Verwaaijen.

Verwaaijens zoon, medevennoot in het bedrijf Keen Venture Partners, werd bovendien uitgenodigd in het Catshuis om deel te nemen aan een brainstormsessie over fiscale regelgeving ter bevordering van het investeren in start- en scale-ups (zie hier de passage ‘over de ‘Goult lobby’). Dan kom je toch akelig dicht in de buurt van rechtstreekse politieke beïnvloeding via gunsten met als oogmerk bevordering van een concreet persoonlijk of zakelijk belang.

Onder partijdonaties worden ook giften in natura verstaan. Het logeren van talloze VVD-toppers in Verwaaijens Franse buitenverblijf kan gerust op tienduizenden euro’s, zo niet tonnen worden gewaardeerd. Anders dan voor de lokale partij van De Mos gold en geldt er voor een landelijke partij als de VVD wèl een wettelijk kader.

Hoger beroep? Begin liever een zaak tegen de VVD

In plaats van een – gelet op het vonnis nagenoeg kansloos – hoger beroep in de zaak-De Mos zou het OM het land beter dienen door een zaak te beginnen tegen de VVD en de leiding van die partij, zodat er glasheldere jurisprudentie komt over wat wel en niet mag. Niet dat ik Rutte c.s. achter de tralies wil hebben, maar wel zie ik graag gelijke monniken met gelijke kappen.

Om te voorkomen dat binnenkort de volgende al dan niet lokale politicus aan de schandpaal wordt genageld op verdenking van het plegen van feiten die bij nader inzien geen strafbare feiten zijn omdat er nu eenmaal geen toetsingskader is, is het dringend noodzakelijk te komen tot glasheldere regelgeving over wat wel en niet mag bij het begunstigen van een politieke partij.

Dat geldt primair voor lokale politieke partijen waarvoor nog niets geregeld is, maar ook voor landelijke partijen waar de huidige regelgeving veel ruimte biedt voor gescharrel en gesjoemel. Niet voor niets hebben meerdere politieke partijen rondom de rechtspersoon van de partij zelf een heel scala aan vriendenstichtingen opgericht, allemaal bedoeld om de grenzen van wat de wet toelaat maximaal op te rekken.

De huidige wet op de financiering van politieke partijen (WFPP)  bepaalt bijvoorbeeld dat bij schenkingen van boven 4500 euro de naam van de gever bekend moet worden gemaakt. De truc om die transparantie in de wielen te rijden is heel simpel: gewoon de gift verdelen over meerdere porties van iets minder dan 4500 euro en klaar is Kees. Dit gebeurt van links tot rechts. 

De WFPP geldt alleen voor landelijke politieke partijen. Het is een ondermaats document, maar het is tenminste iets. Voor lokale partijen ontbreekt zo’n regeling helemaal. In dat juridische vacuüm zocht Hart voor Den Haag zijn weg en dat dit voor zowel gevers als ontvangers grote risico’s met zich meebracht is zonneklaar.

In deze leemte moet zo snel mogelijk worden voorzien. En dan niet met de halfbakken voorstellen van de nieuwe ontwerpwet op de politieke partijen (WPP), die opnieuw alleen gaat over landelijke politieke partijen, terwijl de zaak-De Mos indringend heeft aangetoond dat ook voor lokale partijen regelgeving dringend gewenst is.

In de WPP worden de limieten van giften waarvoor openheid is vereist omlaag gebracht. Van elke gift boven 250 euro moet de partij de naam van de gever noteren. Voor die van meer dan 1000 euro wordt publicatie vereist. Giften van buiten de Europese Unie worden verboden. Mij ontgaat totaal wat dit oplost.

Voor elke in het wetsontwerp bedachte regel ter bevordering van transparantie kan ik tien trucs bedenken hoe die te omzeilen. De enige oplossing om het risico weg te nemen dat met geld rechtstreekse invloed wordt gekocht en regelrechte corruptie de democratische organen binnensluipt is een totaalverbod op financiering van politieke partijen anders dan door rijkssubsidiëring. Dit bepleit ik al jaren, mede op basis van mijn eigen waarnemingen over de handel en wandel in politieke partijen.

Naïef

Dat in Nederland zo wordt gedraald en geklungeld met straffe regelgeving om corruptie tegen te gaan heeft twee oorzaken. Ten eerste de naïeve gedachte dat het met de corruptie in ons land wel meevalt. Maar het valt helemaal niet mee. Nederland staat bol van de corruptie, tot op het hoogste niveau.

Daarbij moeten we niet denken aan koffertjes met cash, maar aan het gesjacher, geritsel en heimelijk geregel in de krochten van de politieke en bestuurlijke netwerken. ‘Netwerkcorruptie’ heet dat tegenwoordig. Dat ons land daarin uitblinkt bewijzen de voortdurende rapporten van GRECO (Raad van Europa) over Nederland, dat steevast niet voldoet aan internationale standaarden voor transparantie en het tegengaan van corruptie.

Lobbyisme tiert welig, met types als oud-minister Cora van Nieuwenhuizen (VVD) die schaamteloos haar zakken vult via de energielobby, of de recent uit de Kamer vertrokken oud-staatssecretaris Raymond Knops (CDA) die nu zijn via de politiek opgebouwde netwerk verzilvert in de defensiebranche.

Dit is overigens geen rechtse hobby. In de Eerste Kamer zit nog altijd drs. N.K. Koffeman te Vierhouten, senator namens en grondlegger van de Partij voor de Dieren, groot in de vega-wereld (De Vegetarische Slager) die er herhaaldelijk op betrapt kon worden politieke standpunten te bepleiten en voor wetgeving te stemmen die rechtstreeks in zijn zakelijke belang waren. 

Zuinig

Een tweede reden dat in Nederland, anders dan in bijvoorbeeld België en Canada, geen stevige rem wordt gezet op partijdonaties van bedrijven en particulieren is typische Hollandse zuinigheid. Voor een dubbeltje op de eerste rang willen zitten. Politieke partijen gelden als essentieel voor het goede functioneren van de democratie. ‘Politieke partijen zijn nog steeds de primaire intermediair tussen samenleving en bestuur. Ze voeren essentiële functies uit voor de representatieve democratie’ zegt de Memorie van Toelichting bij de nieuwe WPP.  

Maar dat mag kennelijk niet veel kosten. Eén euro per jaar per inwoner is wat Nederland uitgeeft aan de instandhouding van het partijpolitieke stelsel. Heel het financieringsgat dat ontstaat bij een totaalverbod op partijdonaties kan worden opgelost door van die ene euro twee te maken. Da’s nog eens andere koek dan de 1100 euro die iedere burger, baby’s inbegrepen, van minister Van der Wal moet steken in het stikstoffonds. Waar wachten we op?

Verenigingsvrijheid

Als tegenargument voor het door mij bepleite verbod geldt de verenigingsvrijheid. Burgers, ook in de gedaante van bedrijven of stichtingen, moeten de vrijheid hebben een vereniging van hun keus te ondersteunen.

Daar ben ik ook voor. Wie het op heeft met de automobilist kan doneren aan de KNAC, de Koninklijke Nederlandse Automobiel Club. Wie vooral het fietsersbelang wil promoten kan terecht bij de Fietsersbond. Sympathie voor de boeren? Steun LTO Nederland of een van de vele andere behartigers van agrarische belangen.

Voor ongeacht welk ideëel of zakelijk belang bestaan er in Nederland vele organisaties die uw steun goed kunnen gebruiken. Er is niets op tegen om geld te pompen in de bevordering van iets waar de donateur zelf ook belang bij heeft. Kankeronderzoek, acceptatie van transseksuelen, vogelbescherming, behoud van de tuinkabouter, het kan me niet gek genoeg zijn of ik ben voor. 

Wake-up call

De grens hoort te liggen bij directe of indirecte beïnvloeding van politici en bestuurders via geldelijke of op geld te waarderen steun aan politieke partijen. De democratie is van ons allemaal. Iedereen in Nederland moet ervan verzekerd kunnen zijn dat zijn of haar belang in dezelfde mate behartigd wordt als dat van een ander, ongeacht de omvang van de portemonnee.

Het is principieel onjuist dat mensen met een zekere financiële draagkracht voordelen – meepraten, meevergaderen, dineren, ontmoeten, telefoonnummers uitwisselen, bellen, lobbyen, etcetera – kunnen verwerven die de medeburger zonder geld niet heeft.

Dat er donateurs zijn die giften doen zonder enigerlei persoonlijk oogmerk wil ik best geloven. Maar het risico dat onder het mom ‘algemeen belang’ een persoonlijk of zakelijk belang wordt gediend is reëel en het aantal voorbeelden van beïnvloeding door de inzet van geld te groot.

Laat de zaak-De Mos een wake-up call zijn voor de democratie. Zijn vrijspraak is hem van harte gegund en de omvang van de donaties aan Hart voor Den Haag was bepaald niet wereldschokkend, maar dit soort gesjacher en gescharrel is het openbaar bestuur onwaardig. Als politieke partijen essentieel zijn voor het goede functioneren van de democratie dan dienen ze ook naar die status behandeld te worden. 

Geert Dales was onder meer diplomaat, VVD-wethouder in Amsterdam en burgemeester van Leeuwarden. Hij schijft nu boeken en artikelen.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht De vrijspraak van Richard de Mos draait het zoeklicht van de kleine naar de grote Nederlandse netwerkcorruptie verscheen eerst op Wynia's Week.

Bekende voorbeelden zijn invloedrijke clubs als Milieudefensie, dat grotendeels draait op loterijgeld en belastinggeld, nota bene vooral van ontwikkelingshulp. Een andere is lhbti-belangenorganisatie COC dat geen leden heeft en vrijwel uitsluitend van belastinggeld leeft – ook weer van ontwikkelingshulp.

Maar ook andere ministeries dan Buitenlandse Zaken houden actie- en lobbygroepen op de been. Neem bijvoorbeeld het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) dat jarenlang ook over ‘wonen’ ging. In die rol werd het ministerie niet alleen de grote sponsor van de Woonbond, maar redde dit ministerie door het toedelen van een interessante, maar weinig effectieve klus ook de boekhouding van de lobbyclub Stichting Natuur & Milieu. Maar hoe netjes is dat?

‘Stem natuurlijk’

Vlak voor de verkiezingen voor Provinciale Staten deden 90 organisaties een oproep ‘Stem natuurlijk’ en om ‘te stemmen met een groen hart’. Waarna het in de gebruikelijke paniekerige termen ging over de klimaatcrisis die gaande is en ‘de natuur die onder grote druk staat’. Het is een duidelijk signaal dat deze clubs zich met hand en tand zullen verzetten tegen elke bijstelling van het huidige klimaat- en stikstofbeleid waarvoor verkiezingswinnaar BBB campagne heeft gevoerd.

BBB en mogelijke coalitiepartners vinden dus een gesloten activistisch front op hun weg, dat zich een half jaar geleden tijdens ‘Remkes’ al luidkeels roerde met de campagne ‘Niet zonder natuur’.

Wie het lijstje deelnemers onder de loupe neemt, ziet dat de financiële basis onder deze coalitie wankel is. Dat zij zich naar eigen zeggen kunnen beroepen op de steun van miljoenen mensen blijkt niet uit de aantallen donateurs. Veel organisaties zouden niet of slechts kwijnend bestaan als zij niet financieel werden ondersteund met overheidssubsidie en bijdragen van de Postcodeloterij.

In een vorige aflevering van deze serie artikelen bleek al dat Stichting Natuur en Milieu een dergelijke organisatie is met een beperkte achterban van 9240 donateurs, die financieel leunt op de Postcodeloterij. Die beperkte achterban verhindert niet dat Natuur & Milieu zeer invloedrijk is en als enige vertegenwoordigd was aan alle klimaattafels, geraadpleegd werd bij de kabinetsinformatie en sprak met stikstofbemiddelaar Remkes.

Ook in de werkgroepen die naar aanleiding van het advies van Remkes zijn gevormd om te komen tot een Landbouwakkoord heeft Natuur en Milieu samen met de gelieerde koepel van provinciale natuur- en milieufederaties en de grootgrondbezitters LandschappenNL en Natuurmonumenten weer een prominente plek.

Niet zo gratis

Dagblad Trouw kwalificeerde Natuur & Milieu vorig jaar als ‘Gratis consultants voor overheden en bedrijven’. Maar gratis is wat Natuur & Milieu doet bepaald niet. Niet alleen komt jaarlijks de helft van de begroting van ruim 7,5 miljoen euro uit de gelden van de Postcodeloterij, ook tal van andere (gesubsidieerde) NGO’s dragen geld bij en in toenemende mate ook de overheid.

Dat laatste is vreemd, aangezien met ingang van 2012 de jaarlijkse Rijkssubsidie aan Natuur & Milieu werd stopgezet. Dat leidde tot een jarenlange worsteling om de eindjes aan elkaar te knopen, waarbij Natuur & Milieu ook commerciële activiteiten probeerde te ontplooien zoals de verkoop van zonnepanelen.

Ook in 2021 dreigde een tekort, maar dat kon via een substantiële financiële bijdrage van de Rijksoverheid worden voorkomen. Die financiële bijdrage ontvangt Natuur & Milieu door zekere diensten aan de overheid te leveren, waarvoor vervolgens ‘marktconform’ wordt betaald.

Zo maakte een dienst van het Ministerie van EZK 225.000 euro over voor het opstellen van de Gasmonitor, wat rijkelijk veel lijkt voor een rapport dat voornamelijk steunt op deskresearch. Door dit jaarlijks te herhalen heeft Natuur & Milieu alsnog een vaste bron van subsidie-inkomsten weten aan te boren.

Lucratief is ook de samenwerking van Natuur & Milieu met het Ministerie van BZK, zo ontdekte Wynia’s Week na het doorspitten van documenten hierover die in het kader van een WOO-verzoek (het voormalige WOB-verzoek) zijn ontvangen. Hoewel in de documenten die BZK verstrekte alle bedragen zorgvuldig zijn weggelakt, blijkt uit het jaarverslag van Natuur & Milieu over 2021 dat het dat jaar – Kajsa Ollongren van D66 was toen de verantwoordelijke minister – een bedrag van bijna 700.000 euro kreeg overgemaakt voor de campagne ‘Zet je cv op 50’. Volgens de in het kader van de WOO verkregen documenten betreft dit 72 procent van de totale aanneemsom, die dan circa 965.000 euro zou bedragen.

Natuur & Milieu startte in augustus 2021 met een campagne om mensen te bewegen hun cv-ketel op 50 graden te zetten. Dat was bedoeld om ze in het kader van de verduurzaming van hun woning van het gas af te krijgen en een stap richting de aanschaf van een warmtepomp te laten zetten.

Op bezoek bij Koffietijd

Dit gebeurde via radiocommercials, digitale abri’s, paginagrote advertenties in De Telegraaf en AD en een ‘duurzaamheidsspecial’ van De Groene, direct mail aan 200.000 huishoudens en een item in Koffietijd, pikant genoeg een tv-programma van de Postcodeloterij, het bedrijf dat menige actiegroep – ook Natuur & Milieu – samen met de overheid op de been houdt.

Ook werd presentator Eddy Zoey door Natuur & Milieu ingehuurd om acht huizen te bezoeken die verduurzamen en meedoen aan ‘de 50 graden challenge’. Vooraf gesteld doel was om zes miljoen mensen te bereiken, waarvan 90.000 zich zouden moeten melden om hun cv-ketel daadwerkelijk op 50 graden te zetten.

Maar hielp het ook?

Uit de WOO-stukken blijkt dat de campagne zowel volgens Natuur & Milieu als BZK een groot succes zou zijn. Maar liefst 6.313.000 mensen werden bereikt, waarvan er echter slechts 3.586 zich aanmeldden voor de ‘comfort challenge’. Zoals dat gaat leidde dit, ook volgens betrokkenen, ‘teleurstellende resultaat’ onontkoombaar tot de conclusie dat er nog een schepje bovenop moest en dat kon dan het best door de campagne te verlengen en in de jaren t/m 2024 drie extra ‘campagnesprints’ te doen.

Uit het naar aanleiding van de campagne opgestelde ‘strategische lange termijn plan’ kwam tevens naar voren dat er extra budget nodig was om de boodschap beter te laten landen. Aldus werd besloten.

Hoe kan BZK zo gemakkelijk bijna een miljoen euro naar een NGO schuiven voor het doen van een reclamecampagne? Daarvoor komt de Subsidieregeling Experimenten en Kennisoverdracht Wonen (SEKW) in beeld. Hierin staat in art. 2 een aantal heel algemene criteria geformuleerd om in aanmerking te komen voor subsidie, die nauwelijks een activiteit op het terrein ‘wonen’ uitsluiten. Uit de WOO-stukken blijkt dat als motivatie in het geval van deze campagne werd volstaan met de constatering dat een subsidie past in het beleid om energiebesparing en warmtepompen te stimuleren.

Een heel handig miljoenenpotje

Via de SEKH werd in de periode 2017 t/m 2021 een bedrag van in totaal 79,8 miljoen euro uitgekeerd. De regeling werd in 2022 geëvalueerd door onderzoeksbureau Ecorys. De conclusies zijn nogal ontluisterend:

• Ecorys concludeert dat ‘de doelstellingen van de SEKW zeer ruim zijn geformuleerd, waardoor bij de inhoudelijke toets en risicoanalyse bij het beoordelen van de subsidieaanvraag de lat derhalve niet hoog wordt gelegd’.
• Niettemin wordt die inhoudelijke toets onvoldoende uitgevoerd, bijvoorbeeld ten aanzien van de ‘aannemelijkheid en redelijkheid van de subsidiabele kosten en of de activiteiten voldoende bijdragen aan de doelstelling van de subsidie’. Dit komt doordat ‘de beleidsmedewerkers binnen het Ministerie van BZK, die verantwoordelijk zijn voor het uitvoeren van de toets, over het algemeen niet op de hoogte zijn van de operationele doelstellingen van de SEKW’.
• Tegelijkertijd concludeert Ecorys: ‘Het feit dat de operationele doelstellingen van de SEKW breed zijn geformuleerd, maakt dat vrijwel alle subsidies in enige mate een bijdrage leveren aan de operationele doelstellingen’. Vaak is daarbij sprake van meerjarige (35,5 miljoen euro in de genoemde periode) of structurele (17 miljoen euro) subsidiëring, waarbij meer sprake is van een door de tegenpartij te leveren ‘inspanningsverplichting dan een resultaatsverplichting’.

Subsidieontvangers zijn stichtingen zonder winstoogmerk, dus geen bedrijven. Veel geld gaat naar Milieu Centraal en het Programma Aardgasvrij Wijken, naast ‘kennisplatforms’ en belangenorganisaties. Van de totale uitgaven op het deelgebied Wonen van 12,8 miljoen euro gaat bijvoorbeeld 30 procent naar de Woonbond.

De Woonbond blijkt een overheidsbond

In het geval van de Woonbond spreekt Ecorys expliciet van een ‘instandhoudingssubsidie’ met een structureel karakter. De Woonbond ontvangt dus miljoenen euro’s aan belastinggeld van het ministerie van BZK – zonder welke ze niet zou bestaan – voor het brengen van een nogal radicaal geluid wat betreft verhuren en maakt daarbij particuliere verhuurders steevast uit voor ‘huisjesmelkers’.

Scherper geformuleerd kan de SEKW worden gekwalificeerd als een regeling die is bedoeld om structureel en meerjarig op een gemakkelijke manier geld te kunnen wegzetten naar bevriende organisaties. De conclusies die Ecorys trekt ten aanzien van de doelmatigheid van de regeling ondersteunen deze opvatting:

• 97 procent van het totale subsidiebedrag wordt toegekend voor activiteiten die uitsluitend door de betreffende instelling zouden kunnen worden uitgevoerd. Dus bij deze activiteiten is volgens opgave van BZK geen concurrentie mogelijk en daarom hoeven ze niet openbaar te worden aanbesteed.
• De activiteiten kunnen niet worden uitgevoerd zonder subsidie.
• Een aantal van de organisaties is bovendien voor haar voortbestaan afhankelijk van de subsidie.

Het zal de lezer niet verbazen dat de regeling naar aanleiding van deze evaluatie opnieuw is verlengd tot 2027.

Leggen we de conclusie dat 97 procent van de projectsubsidies niet door een andere instantie kan worden gedaan naast het budget van de campagne ‘Zet je cv op 50’ dan is meteen duidelijk dat ook deze campagne daar onder is geschoven. En dat is vreemd, want wat Natuur & Milieu doet – namelijk: een reclamecampagne voeren – kunnen heel veel andere partijen ook en vaak beter.

Daarom besteedt Natuur en Milieu, zo blijkt uit de WOO-stukken, de meeste activiteiten dan ook uit en heeft de stichting zelf een coördinerende rol. Een dergelijke rol had BZK ook zelf kunnen vervullen, zonder tussenkomst van Natuur & Milieu. Men heeft daar bij het Rijk niet alleen veel ervaring mee, maar elk departement heeft ook een eigen directie Communicatie waar tientallen mensen werken – met relevante expertise.

Het wordt nog vreemder, omdat er op hetzelfde moment ook een campagne liep van Urgenda: ‘Zet ‘m op 60’. Weliswaar tien graden hoger maar met hetzelfde doel. Wie de in opdracht van Natuur & Milieu in het kader van de campagne gebouwde website hoegasvrijbenjij.nl bekijkt, ziet de grote overlap met de inhoud van de website van Milieu Centraal, dat hiervoor eveneens grote bedragen krijgt van BZK op basis van dezelfde regeling en vanwege dezelfde unieke expertise.

Grote overlap is er ook met de door BZK zelf gerunde campagne ‘Iedereen doet wat’ en de overheidswebsite verbeterjehuis.nl. Dit geldt ook voor de campagne ‘Zet de knop om’ van het Ministerie van EZK. Van unieke expertise van Natuur & Milieu is dan ook helemaal geen sprake. Laat staan voor de noodzaak van een vervolgcampagne tegen extra budget.

Onnutte campagne, handige geldstroom

De door BZK betaalde campagne ‘Zet je cv op 50’ voorkwam dat Natuur en Milieu in 2021 diep in de rode cijfers zou belanden en lijkt dan ook een klassiek geval van netwerkcorruptie. Deze door juriste Willeke Slingerland gemunte term duidt de situatie aan waarbij iemand zelf weliswaar geen direct voordeel heeft van een bepaalde actie maar anderen in diens netwerk wel en daardoor de eerstgenoemde persoon uiteindelijk ook.

Hier gaat het dan niet om persoonlijk geldelijk voordeel, maar om het in stand houden van een bepaald radicaal (en blijkbaar bruikbaar) politiek geluid op het terrein van klimaatbeleid en milieu. In het beste geval kun je zeggen dat de overheid haar eigen (buitenparlementaire) oppositie subsidieert; in het slechtste geval dat sprake is van een dubbele agenda en een (ook uit de WOO-stukken naar voren komende) ongezonde verwevenheid van actievoerders en ambtenarij.

Wouter Roorda brengt regelmatig verslag uit van zijn speurtocht naar de omvangrijke financiering van de beleid- en meningsvorming met behulp van door de overheid betaalde ‘actiegroepen’.

Wynia’s Week krijgt geen subsidie en wil ook geen subsidie. Wynia’s Week is onafhankelijk en ongebonden. De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week.  Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!

Het bericht Korte lijntjes: hoe de staat noodlijdende activisten op de been houdt verscheen eerst op Wynia's Week.