Afgelopen week ging het tijdens de verhoren van de enquetecommissie over de avondklok, met een huilende Ferd Grapperhaus. De avondklok was een schending van grondrechten. Het coronatoegangsbewijs, in feite vaccinatiedwang, was dat ook.

Of Hugo de Jonge eveneens in woede en huilen zal uitbarsten, net als zijn emotionele buddy Grapperhaus – het was ‘wij en Ferd tegen de rest’, appte Mark Rutte naar De Jonge, zo bleek tijdens zijn verhoor – valt te bezien. Misschien slaagt De Jonge er beter in de vrolijke niets-aan-de-hand-houding van Rutte aan te nemen tegenover de commissieleden. En alle kritiek van zich af te laten glijden onder het mom dat er gekozen moest worden tussen ‘twee slechten’.

Gespleten samenleving

In 2021 voerde Nederland een coronatoegangsbewijs in. Van september 2021 tot en met februari 2022 waren niet-gevaccineerden zonder dagelijkse test niet welkom bij veel openbare gelegenheden.

Hopelijk vragen de commissieleden De Jonge naar de vreemde discrepantie tussen wat hij zei en wat hij deed tijdens de coronacrisis. Want een halfjaar vóór de invoering van de vaccinatiepas beloofde De Jonge nog dat er nooit onderscheid tussen gevaccineerden en ongevaccineerden zou worden gemaakt: ‘Laat ik heel duidelijk zeggen: Niemand moet zich verplicht voelen, niemand moet verplicht worden om te bewijzen dat hij of zij gevaccineerd is. Geen directe of indirecte vaccinatieplicht dus.’

Een ‘indirecte’ vaccinatieplicht was een paar maanden later toch een feit. Want mensen die geen vaccin namen, moesten elke 24 uur bewijzen dat ze geen corona hadden om openbare gelegenheden in te kunnen: testen voor toegang tot het openbare leven. Het spleet de samenleving en zorgde voor een vertrouwensbreuk tussen miljoenen ongevaccineerden en de overheid, die tot op de dag van vandaag niet hersteld is.

In De Covidstaat noemt epidemioloog Jos Frantzen het een schande. ‘Lichamelijke integriteit is een groot goed. Die grens moet je niet overgaan. Dan ben je gewoon fout bezig.’ Rosanne Hertzberger, groot voorstander van vaccineren tegen corona, schreef in een column: ‘De uitbreiding van het coronapaspoort had onmiddellijk effect. Zelfs bij het lekken van de maatregelen was het al druk bij de priklocaties. Kennelijk is het enigszins effectief om mensen verder buiten de maatschappij te drukken. Je slaat ze de sportschool of het zaalvoetbal uit handen en je ziet ze direct door de knieën gaan.’

‘Maar dan doe je toch even een testje?”, zeiden de brave burgers tegen de ‘wappies’ die klaagden over de vaccinatiepas. Van ‘even’ testen was echter geen sprake. Testen moest bij een erkende testlocatie van ‘Testen voor toegang’ en als je – een paar uur later – een vinkje in je QR op je telefoon had, hield je die slechts 24 uur. Dus de volgende dag moest je opnieuw naar de testlocatie – om je kind naar zwemles of turnen te kunnen brengen, om in de voetbalkantine naar de wc te mogen, een museum of de dierentuin te bezoeken, om in een café te mogen zitten – later zelfs voor buiten op het terras – of een congres te bezoeken.

En testen was lang niet altijd dichtbij. ‘In de zuidwesthoek van Friesland, in Stavoren, ligt het dichtstbijzijnde testcentrum op krap veertig minuten rijden,’ berichtte de NOS.

Mona Keijzer

Omdat een onderscheid tussen gevaccineerden en ongevaccineerden er qua overdracht niet is, was het coronatoegangsbewijs ook nog eens onwettelijk, legde advocaat Stan Baggen al in 2021 uit in een ingezonden brief in NRC: ‘De Wet publieke gezondheid bepaalt uitdrukkelijk dat toegangsregels gebaseerd op vaccinatie alleen gesteld mogen worden als kan worden vastgesteld dat bij een gevaccineerde een vergelijkbare kans op overdracht van het virus bestaat als bij iemand na een negatieve testuitslag. Er is dus geen wettelijke grondslag onder de invoering van het coronatoegangsbewijs.’ Hopelijk wordt De Jonge ook over dit punt door commissieleden bevraagd.

Oud-staatssecretaris Mona Keijzer wordt volgende week woensdag gehoord door de commissie. Zij werd in september 2021 ontslagen omdat ze zich openlijk uitsprak tegen de coronapas. In De Covidstaat zegt Keijzer dat haar uitspraken alles te maken hadden met de impact van de coronapas op grond- en mensenrechten. ‘Want waar heb je een rechtsstaat voor? Waar heb je grondrechten voor? Om juist in tijden van crisis burgers te beschermen tegen de overheid.’

Keijzer zag tijdens de coronatijd een surveillancemaatschappij ontstaan. ‘En dat is iets om alert op te zijn. Met het coronatoegangsbewijs werd je gezondheidsinformatie – de informatie die de hoogste bescherming geniet – in een app gezet en een andere burger ging controleren of jij wel gezond genoeg was om ergens binnen te komen. Dus niet alleen de overheid controleerde, de ene burger surveilleerde de andere burger. Dit soort ingrijpende bevoegdheden – dat leert de geschiedenis ons – worden zelden tot nooit meer teruggenomen.’

Derde lockdown

Hoewel Mark Rutte bij de invoer van de vaccinatiepas voor de camera’s stellig beweerde dat ‘niemand dit leuk vindt’ en het ‘zo kort mogelijk’ ging duren, bleef de regeling vijf maanden van kracht. Het kabinet wilde zelfs ‘2G-beleid’ invoeren, met alleen nog toegang tot openbare gelgenheden voor gevaccineerden en mensen die van covid waren genezen.

Met een vaccinatiepas kon de horeca open, was steeds het verhaal. Maar dat was een valse tegenstelling. Ook mét een vaccinatiepas konden mensen elkaar nog besmetten. Dat bleek ook in de praktijk: na de invoering van het coronatoegangsbewijs liep het aantal besmettingen alleen maar verder op en uiteindelijk volgde – in december 2021 – een derde lockdown.

Wat de coronapas wél heeft opgeleverd? Veel wantrouwen in de overheid en in vaccins, denken deskundigen. En dat is opnieuw geen wijsheid achteraf.

In september 2021 schreef Rosanne Hertzberger in haar NRC-column: ‘Het basale vertrouwen in de overheid rondom coronamaatregelen staat hier op het spel. En niet alleen dat. Ook de vrijwillige aard van het vaccineren in Nederland wordt op de helling gezet, in ruil voor hooguit een paar procenten meer gevaccineerden.’

Of zoals viroloog Martin Kulldorff het formuleerde: ‘Pushen om te vaccineren is ontzettend slecht voor de vaccinatiebereidheid, ook voor andere vaccins. Ik heb vele jaren ervaring met vaccinaties en wij wetenschappers hebben altijd keihard gewerkt om het vertrouwen in de veiligheid van vaccins te vergroten. Met resultaat: de vaccinatiebereidheid in westerse landen is erg groot. Ook de kleine groep fanatieke antivaxxers heeft dat nooit echt kunnen doen afbrokkelen. Maar een vaccinatiepaspoort of -plicht is schadelijker voor de vaccinatiebereidheid dan alles wat antivaxxers al decennia lang doen.’

Dalende vaccinatiegraad

De cijfers lijken Kulldorff gelijk te geven. Al voor 2020 daalde in Nederland de vaccinatiegraad, maar sinds corona, de campagne rond coronavaccins en het coronatoegangsbewijs gaat het extra hard. Daar waarschuwde minister Sophie Hermans afgelopen week nog voor (dezelfde Hermans trouwens, die een vaccinatieplicht in de kinderopvang wil).

Tijdens de laatste verhoorweek voor het zomerreces zal het, voorspel ik, veel gaan over de vraag of de overheid niet eerder of beter had moeten vaccineren. Maar de grote vraag is natuurlijk: was de dwang van de overheid gerechtvaardigd? Niet alleen toen het ging over het toegangsbewijs en over de vaccinaties, maar gedurende de héle coronacrisis.

‘De Covidstaat’ is overal verkrijgbaar – ook als E-book – zoals ook HIER.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Eindelijk: Hugo de Jonge gaat worden verhoord door de coronacommissie. Wat kunnen we verwachten? verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Ons doel is leren, met een terugblik op de coronacrisis’. Opvallend, hoe voorzitter Daan de Kort de verhoren deze vrijdag opende. Is het een sneer naar Khadija Arib? Zij nam twee dagen ervoor aan het einde van haar verhoor het woord en zei dat ze het doel ‘waarheidsvinding’ zo miste bij de coronacommissie. Terecht. Leren is belangrijk, maar daarvoor moet je eerst aan waarheidsvinding doen en tot verantwoording roepen. Toen was het de beurt aan Jaap van Dissel, tijdens de coronacrisis baas van het RIVM en het Outbreak Management Team (OMT).

Warrige professor

Coronabeleid domineert mijn leven bijna weer zoals het dat vijf jaar geleden deed. Door de openbare verhoren en doordat mijn boek net uitgekomen is. Dat laatste bleef niet onopgemerkt. De Covidstaat veroorzaakt een ware mediastorm en kreeg al meteen aandacht in De Telegraaf, EW-magazine, Metronieuws, Geenstijl, Nieuws van de Dag, in de podcast van collega-auteur Bart Collard en natuurlijk op Wynia’s Week TV.

Bij het interview voor BNR’s The Friday Move met Jort Kelder trotseerden we keihard onweer in de binnentuin van hotel The Grand in Amsterdam. Toen de zon weer ging schijnen en we na afloop van de radio-uitzending genoten van de gratis rosé die het hotel serveerde – het was toevallig ook hun jaarlijkse pre-zomerborrel – vertelde Kelder me een hilarisch verhaal over Mark Rutte en Jaap van Dissel. Toen Rutte een belangrijke persconferentie wilde houden met Van Dissel erbij, pakte Van Dissel zijn agenda en zei: ‘O nee, dan kan ik niet. Dan heb ik poli.’

Van Dissels wekelijkse spreekuur in het ziekenhuis ging vóór het live toespreken van het land en de agenda van de premier. De warrige professor, de beta-wetenschapper… Zo kwam hij ook weer over toen hij tegenover de leden van de parlementaire enquêtecommissie Corona zat. Van Dissel is duidelijk geen politicus. Gelukkig maar. Dan komen we misschien echt iets te weten tijdens het verhoor.

Politiek maakte afwegingen

Op mijn boek komen trouwens ook de voorspelbare reacties. Toetsenbordridders die tijdens de coronaperiode iedereen die wat anders durfde te vinden gretig voor wappie uitscholden, kruipen uit hun spelonken. ‘Heb je het daar nou nog steeds over?’ of ‘makkelijk praten achteraf.’ Daarbij negerende dat exact dezelfde deskundigen uit mijn boek destijds al exact dezelfde kritiek hadden.

Veel van wat de ‘wappies’ zeiden, is bovendien waar gebleken. Zo ook over de politiek die de aanpak bepaalde, onder het valse mom de wetenschap te volgen. Dat bleek vrijdag opnieuw uit de verklaring van Van Dissel. De politiek maakte de afwegingen, benadrukte hij steeds weer, maar dat liet Rutte anders lijken. Van Dissel: ‘Als er te vaak gezegd wordt dat het OMT het kompas is en je niet duidelijk maakt dat de besluiten politiek zijn, dan doe je het gewoon niet goed.’

Van Dissels verklaring bevestigde ook mijn conclusie na het verhoor van Marion Koopmans: niemand met macht keek tijdens de pandemie met een brede blik en naar de maatschappelijke effecten van het beleid. Het is precies waar mijn boek over gaat.

Van Dissel bleef tijdens zijn verhoor herhalen: het OMT is een medisch-epidemiologisch adviesorgaan. En dat hebben ze verschillende keren nadrukkelijk tegen het kabinet gezegd, aldus Van Dissel: ‘Realiseer je dat wij medisch-epidemiologisch kijken, maar dat ook het maatschappelijke, psychologische en economische moet worden meegewogen. En dat gebeurt niet door OMT, dat hoort niet in OMT. Wij nemen dat níet mee in de advisering.’

Gebruikt door politiek

Dus ‘we volgen de wetenschap’ was – voor zover het al echt gevolgd werd en niet ingefluisterd werd – de medisch-epidemiologische wetenschap. Geen andere relevante wetenschap. Want die zat niet in het OMT. Niemand keek breder. En eigenlijk waren de besluiten natuurlijk helemaal geen wetenschap, maar politiek.

Van Dissel: ‘Pas in de eindfase van de pandemie kwam er een ‘Maatschappelijk Impact Team’. ‘We waren aan het afsluiten. Wie doet het licht uit in de kamer?’ De politiek, Mark Rutte, haalde keer op keer het OMT aan om de corona-aanpak te verantwoorden. Maar de politiek volgde de wetenschap niet, ze gebruikten de wetenschap. En zo voelt Van Dissel zich ook, kan ik niet helpen te denken na het zien van zijn verhoor: gebruikt.

Eva Munnik is freelance verslaggever en (eind)redacteur bij televisieprogramma’s en schrijft voor magazines. Ze schreef zeven boeken waaronder haar nieuwste: De Covidstaat.

Wynia’s Week is wakker als elders wordt weggekeken. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Eva Munnik over het verhoor van Jaap van Dissel door de coronacommissie: ‘Hij voelt zich gebruikt. En dat is-ie ook.’ verscheen eerst op Wynia's Week.

• ‘Veel kennis en kunde is niet gebruikt in de coronacrisis. Deskundigen zijn niet betrokken’ (atmosfeer-expert Jos de Laat).
• ‘Allereerst: zorg voor georganiseerde zelfkritiek en vermijd stellige uitspraken als je eigenlijk helemaal niet zo zeker bent’ (statisticus en besliskundige Eric-Jan Wagenmakers).

De experts die in De Covidstaat worden geïnterviewd, geven inzicht in wat Nederland in 2020 en 2021 beter had kunnen doen. In diezelfde geest is hier een selectie van wat uw columnist in het eerste jaar van de crisis adviseerde in Wynia’s Week.

Uw columnist is geen viroloog en geen voorzitter van een beroepsgroep van ziekenhuisspecialisten. Wel was hij als eerste in Nederland (cum laude) gepromoveerd op de Bayesiaanse voorspeltechnieken die speciaal zijn ontwikkeld voor prognoses onder steeds wisselende onzekerheid. Maar ook was hij in maart 2020 al meer dan een jaar columnist van Wynia’s Week en daardoor met zijn snel groeiende groep van volgers op X automatisch verdacht in de kringen van hogere Haagse ambtenaren.

Te weinig mondkapjes

Eerst waren er leugens over mondkapjes en daarna ook nog het falen om ze snel te bestellen. Einde april 2020 schreef ik:

‘De hele wereld weet dat mondkapjes helpen, maar er zijn er in Nederland niet genoeg, en dus beweren de wetenschappers dat mondkapjes niet nodig zijn. Ze hadden aan de politici moeten overlaten om te kiezen tussen die leugen of eerlijk toegeven dat de mondkapjes er niet zijn, maar worden gemaakt en besteld. (-) Expertise voor maken en bestellen is in de private sector. (-) Als de bestuursvoorzitter van Auping (matrassen) onomwonden vertelt dat er in maart drie weken zijn verprutst toen hij kon helpen maar geen groen licht kreeg, dan is dat omdat Rutte te druk is met de politiek in Den Haag en Brussel, en de academici bij het RIVM geen ervaring hebben in onderhandelen en knopen doorhakken. Hoe weten politici hoe we omgaan met leveranciers in Oost-Azië? Bedrijven als Unilever en Friesland Campina hebben al decennia grote fabrieken in de regio en kunnen zeker een topmanager met langdurige ervaring nomineren die naast de politicus [Hugo de Jonge] staat en helpt met het managen van testmateriaal en beschermingsartikelen.’

Toen kwam de tragedie in de rusthuizen. Op 6 mei 2020 schreef ik:

‘Er moeten genoeg mensen zijn in Nederland die op tijd wisten van de ramp in de rusthuizen, en die ook al twee maanden geleden zagen dat de GGD’s geen capaciteit hadden voor het traceren van infecties. Maar de wijsheid van de nederige praktijk drong niet door in Den Haag. De elite luisterde niet.’

De vertraging kwam voor een deel ook omdat de solo werkende econometrist van het RIVM het niet nodig vond om zijn berekeningen een bredere basis te geven. Ik schreef op 25 april 2020:

‘Toen in de loop van maart steeds duidelijker werd dat Nederland verschrikkelijke sterftecijfers had in vergelijking met Duitsland, Denemarken, Noorwegen en Finland, begon [econometrist] Wallinga met te beweren dat we voor zijn rekenmodel weinig hadden aan cijfers uit andere landen. Op dat moment had een ervaren beslisser uit het bedrijfsleven gezien dat het nodig was om te werken met meer signalen dan Wallinga’s Nederlandse rekenmodel.’

Statistisch onbegrip

Het RIVM blokkeerde vijf maanden langer dan in andere landen de toelating van de nieuwe ontwikkelde sneltests voor covid-19. Niet omdat aan sneltests enig medisch risico was verbonden, maar door puur statistisch onbegrip. Ik schreef op 15 augustus 2020:

‘De beste test voor rijden onder invloed is een bloedonderzoek in het ziekenhuis. Maar dan moet de verdachte bestuurder eerst onder begeleiding naar het ziekenhuis en daar wachten op de uitslag van de test en dan – als de test negatief is – weer terug naar zijn auto. De meest nuttige test voor rijden onder invloed is daarom blazen in een pijpje. De uitslag van de test is iets minder accuraat, maar snelheid en gemak zijn superieur. ‘Beste’ en ‘meest nuttige’ zijn dus niet identiek. Zo’n keuze is er ook bij covid-19. Er zijn secure, maar langzame tests, waarbij mensen dagen moeten wachten op de uitslag. En er zijn snelle tests al met uitslag na een kwartier, maar met een kleine kans op een foute diagnose. (-) Benoem vandaag een statisticus in de commissie van het RIVM en laat de stelling van Bayes [over leren onder onzekerheid] uit de statistiek uitleggen aan de andere leden, totdat ze hun kapitale fout inzien.’

De GGD bleef verbieden dat scholen en andere werkgevers een internationaal goedgekeurde sneltests konden toepassen. Ik schreef op 29 augustus 2020:

‘De herfst komt eraan, leerlingen willen hun klasgenoten zien en er zijn nu goedkope sneltests die iedereen zelf kan afnemen en na 15 minuten aflezen. (-) Het ministerie van WVS heeft geen greep op de GGD ‘s, want die vallen onder de ‘veiligheidsregio’s’ en waar die op hun beurt bestuurlijk onder vallen is na acht maanden covid-19 nog steeds onduidelijk.’

De GGD voldeed als organisatie niet aan de eenvoudigste regels van goed management. Op 12 september 2020 schreef ik:

‘Een mooiprater als voorzitter, een blamage op Schiphol [het enige grote vliegveld in Noordwest-Europa zonder testen van inkomende passagiers] en het schofferen van nerveuze patiënten door ze naar een andere provincie te sturen en dan nog steeds dagen te laten wachten: dat zou genoeg moeten zijn om de GGD per onmiddellijk om te spitten. De GGD is te ziek om nog gered te kunnen worden door een mooiprater – André Rouvoet kan ongetwijfeld voortreffelijk vergaderen, maar het herstellen van fouten in de organisatie vraagt om een ander talent.’

Hardnekkige tegenwerking

De Tweede Kamer nam eind september 2020 een motie aan om eindelijk op te schieten met sneltests, speciaal ook voor scholen die dan open konden blijven, maar het RIVM en de GGD ‘s bleven nog een maand hardnekkig tegenwerken. Ik schreef op 26 september 2020:

‘Minister Hugo de Jonge zal het RIVM moeten overrulen voor de sneltests: koop ze nu massaal in, voor zover al toegelaten in andere landen. En [De Jonge] moet een aantal artsen uit het middenveld dringend vragen om hun zetel in het veel te grote OMT op te geven en ruimte te maken voor numerieke experts’.

Taak voor de enquêtecommissie

In andere columns uit 2020 raadde ik aan om besmette binnenkomers op Schiphol net als in andere landen voor quarantaine onder te brengen in leegstaande hotels bij de luchthaven, en om te leren van Zuid-Korea, waar besmette mensen juist niet thuis bleven – om te voorkomen dat ze hun huisgenoten zouden aansteken – maar individueel in isolatie moesten gaan.

Het boek van Eva Munnik laat goed zien hoe belangrijk het is om in een crisis oprecht open te staan voor deskundige inbreng van buiten. Hoe harder de vijf Tweede Kamerleden van de parlementaire enquêtecommissie dat naar buiten brengen, hoe groter de kans dat we het bij de volgende crisis beter doen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht De coronakopstukken waren allergisch voor deskundige inbreng van buiten – en dat is echt geen makkelijke ‘kennis achteraf’ verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Achteraf is het makkelijk.’

‘Met de kennis van nu.’

‘We hadden beperkte informatie.’

‘We zaten in zo’n pressure cooker.’

Niet verrassend, wel teleurstellend: de uitleg van viroloog Marion Koopmans in haar verhoor door de enquêtecommissie. Zij zat tijdens de coronacrisis in het Outbreak Management Team (OMT) en was niet weg te slaan uit de media.

In mijn boek De Covidstaat schrijf ik dat dit de standaardrepliek is van Koopmans, en vele anderen, als het gaat over de adviezen die ze gaven in coronatijd. Jay Bhattacharya, directeur van het National Institute of Healths in Amerika en in de coronaperiode professor aan de prestigieuze Stanford Universiteit, zegt dat leiders in de volksgezondheid veel feiten tijdens de pandemie niet doorhadden. Een van de typische verdedigingen is volgens Bhattacharya: ‘Een beroep doen op de moeilijkheid van het omgaan met een crisis onder aanzienlijke onzekerheid.’ Kortom: de beperkte informatie en de pressure cooker die Koopmans vrijdag in haar verhoor aanhaalde.

Bhattacharya zegt ‘heel weinig sympathie’ te hebben voor coronacrisisleiders die met die verklaring voor hun handelen komen. Want: ‘Het was hun taak om onzekerheid met wijsheid en menselijkheid te beheersen, wat ze niet is gelukt. Ze kunnen op dit moment niet opeens sympathie van het volk verwachten omdat hun werk zwaar was, of verwachten dat het volk hun mislukking vergeet.’

Stemmen uitschakelen

Het ís geen ‘kennis van nu’ noch ‘makkelijk achteraf’. Het is kennis van toen. Informatie die er destijds vaak ook al was, maar genegeerd werd. En de deskundigen die zulke kennis probeerden over te brengen, werden genegeerd en soms zelfs geridiculiseerd (‘wappie’) als ze ertussen probeerden te komen.

‘The crime wasn’t being wrong under uncertainty, it was crushing dissent while being wrong’. Dat citaat van Times-journalist Matthew Syed vormt het motto van mijn boek. Bhattacharya zegt dat het misschien begrijpelijk is dat onze coronaleiders niet alles wisten, maar: ‘Wat niet begrijpelijk is, is dat dezelfde leiders op desastreuze wijze de stemmen uitschakelden van zelfs goed opgeleide en uitstekend bekendstaande externe critici die erop wezen dat kernaannames onjuist waren.’

Zoals gebeurde met de deskundigen in mijn boek. Ze kwamen er niet doorheen en werden bijkans zelfs ‘wappie’ genoemd om hun aanhoudende pogingen die ‘afwijkende’ of misschien ongewenste informatie wel bij de autoriteiten te krijgen.

Maar dat er sprake was van het smoren van tegenstemmen en dat er geen brede inspraak was en daardoor geen brede blik op de beste corona-aanpak, dat gaven de coronakopstukken tijdens de eerste verhoordag niet toe Terwijl daardoor essentiële kennis is gemist en verloren is gegaan.

Geen brede blik

En hoewel er op die eerste dag slechts twee kopstukken onder ede of belofte spraken, slaagden ze er toch in naar de ander te wijzen en elkaar rechtstreeks tegen te spreken. Op de vraag hoe de maatschappelijke effecten van maatregelen werden meegewogen, antwoordde Koopmans nadrukkelijk dat het OMT van het ministerie de opdracht kreeg alleen biomedisch te adviseren. Dus over de maatschappelijke effecten – schade – door hun adviezen, gingen ze niet. Diezelfde middag beweerde Bruno Bruins, die minister voor Medische Zorg was in het prille begin van de pandemie, dat het OMT wel degelijk breder was. Daar zaten echt niet alleen artsen, zei hij, en hun advisering was niet alleen biomedisch.

Volgens Koopmans kreeg het OMT van het ministerie te horen dat de niet-biomedische kennis en informatie van elders zou worden gehaald, vanuit andere perspectieven en vakgebieden. Terwijl Mark Rutte in coronatijd juist benadrukte dat de adviezen van het OMT ‘één op één’ werden overgenomen. Dat die zelfs heilig waren. Dat duidt niet op veel ruimte voor adviezen van ‘elders’.

Niet verrassend, wel teleurstellend en een bevestiging van wat we al wisten, die eerste verhoordag: niemand met macht keek tijdens de pandemie met een brede blik ook naar de maatschappelijke effecten van het beleid. De leiders die besloten over de coronamaatregelen luisterden alleen naar biomedische adviezen. Andere experts – met kennis over de schade voor de samenleving, de psychologische aspecten, de economie – werden er niet bij betrokken. En zo kwam er een corona-aanpak die ons meer geschaad heeft dan geholpen.

Eva Munnik studeerde journalistiek. Ze werkt als freelance verslaggever en (eind)redacteur bij televisieprogramma’s en schrijft voor magazines. Ze schreef zeven boeken waaronder De Covidstaat, dat onder meer HIER kan worden besteld – ook als e-book.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Hou eens op met draaien, coronakopstukken. Want de ‘kennis van nu’ was er ook toen al, maar werd bewust genegeerd verscheen eerst op Wynia's Week.

De Coronacrisis begon in Nederland in maart 2020. En toen: scholen dicht, horeca op slot en later avondklok en coronatoegangsbewijs. De Nederlanders gehoorzaamden. Critici werden weggezet als ‘wappie’ en deskundigen die het anders zagen, kwamen niet aan tafel.

Maar wat als de aanpak zelf het probleem was?

Het kabinet-Rutte voer blind op een klein groepje

In ‘De Covidstaat’ spreekt Eva Munnik onder meer acht experts die tijdens de pandemie zelden werden uitgenodigd door de talkshows. Ze vertellen wat je destijds niet hoorde en wat er nu nog steeds niet uit mag. Want het kabinet voer blind op een klein, eenzijdig groepje medici.

Velen van ons zijn de benauwdheid van de coronatijd al bijna weer vergeten. Of hebben we die herinnering liever verdrongen? De angst voor de ziekte zelf en de beklemming van de maatregelen waren op zichzelf al akelig, maar in die jaren is de Nederlandse samenleving ook diep verdeeld geraakt, en terugkijken kan pijnlijk zijn.

Wat ging er mis? En wat zijn de belangrijkste lessen die we zouden moeten leren uit de gemaakte fouten?

De Covidstaat is geen complottheorie. Het is een ongemakkelijk, feitelijk en urgent boek. Geschreven omdat er gegarandeerd ooit weer een pandemie komt. En omdat we het dan anders moeten doen.

Deze video is ook te beluisteren als podcast. Klik HIER

‘De Covidstaat’ is overal verkrijgbaar – ook als E-book – zoals ook HIER.

Wynia’s Week heeft een unieke formule: vrij toegankelijk voor iedereen, mogelijk gemaakt door de vrijwillig betalende abonnees. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Eva Munnik over haar nieuwe boek ‘De Covidstaat’: was dat wel echt nodig, al die angst, al die onvrijheid? verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Beter laat dan nooit’, zegt Pieter Broertjes over de parlementaire enquêtecommissie corona en de openbare verhoren die op 29 mei beginnen. ‘Er hadden jaren eerder al lessen getrokken moeten worden.’ Broertjes was meer dan tien jaar burgemeester van Hilversum, ook tijdens de coronacrisis. Hij zat in het Veiligheidsberaad waarin de burgemeesters van de 25 grootste gemeenten de coronaregels bespraken. Toen hij in 2021 een hersenvliesontsteking kreeg – het gaat goed met hem, maar ‘dat virus heeft wel een beetje huisgehouden in mijn hoofd’ – hervatte hij binnen een halfjaar zijn werk.

Vier jaar is hij nu met pensioen. ‘Het ging opeens van honderd naar nul. Van de een op andere dag rinkelde de telefoon niet meer’, vertelt hij in zijn huis aan de Vecht. Toen belde ik, of Broertjes wilde vertellen over besturen in de coronaperiode.

U moest als burgemeester de coronamaatregelen handhaven, maar stond u wel achter die maatregelen?

Broertjes: ‘Niet altijd. De omvang van de schade door coronamaatregelen zijn we eigenlijk pas later gaan beseffen. Wat heeft het betekend voor jongeren. Maar ook voor ouderen die opgesloten werden in de verzorgingshuizen. Daar kun je allemaal heel kritisch naar kijken, achteraf. En toen ook al trouwens, bij de avondklok dacht ik meteen: waar zijn we nou mee bezig?’

In de Gooi- en Eemlander zei u als burgemeester in februari 2021, tijdens de tweede coronalockdown: ‘De rek is er voor iedereen uit. Het wordt lente en zomer. Iedereen wil naar buiten, naar het terras, naar de winkels, naar festivals en het theater. Dat is niet meer tegen te houden en dat moeten we ook niet meer tegen wíllen houden.’ Duurde het gewoon te lang?

‘In het begin van de pandemie was er een sfeer van: we gaan het samen tegemoet. Dat gevoel had ik ook. De eerste toespraak van Rutte op tv was indrukwekkend. Maar doordat de communicatie steeds moeizamer werd en de effectiviteit van de maatregelen onduidelijk was… Er moesten resultaten geboekt worden, maar die waren niet zo zichtbaar.’

In het interview zei u destijds ook: ‘We kunnen niet langer alleen maar medische afwegingen maken. De economische en psychische crisis is net zo groot. Er moet een andere balans in de aanpak komen.’

‘De beslissingen waren gebaseerd op het advies van het Outbreak Management Team en die groep was zeer eenzijdig samengesteld: vooral medisch-controlerend en op gezondheid gericht. Dat medische is wel belangrijk, maar het mentale deel is dat ook. Verder werden feiten bij het nemen van maatregelen steeds minder centraal gesteld. Het draaide uitsluitend om stemmingen en emoties. Terwijl ik dacht: hoe zit het nou feitelijk? Laten we nog eens wat onderzoek doen naar wat de effecten precies zijn! Zoals bij de avondklok.’

Sommigen in het Veiligheidsberaad vonden dat het OMT uitgebreid moest worden, dat hun scope breder moest. Maar we kwamen op een gegeven moment in een sfeer terecht waarin je, als je een tegenstem of een kritische stem liet horen, meteen een wappie was.’

Werd u weleens wappie genoemd?

‘Ja. Een keer door Ferd Grapperhaus, destijds minister. Ik kende hem goed, nog van mijn tijd bij de Volkskrant (Broertjes was daar lange tijd hoofdredacteur – EM). Op een gegeven moment had ik op televisie iets kritisch gezegd en toen riep hij, terwijl ik binnenliep bij het volgende Veiligheidsberaad, door de vergaderzaal: “Hey wappie!”. Dat was symbolisch voor wat in de samenleving ook gebeurde.’

Het was een grapje, denk ik?

‘Zeker, maar er zat wel een serieuze ondertoon in: je moet niet te kritisch worden.’

U zat als burgemeester van Hilversum in het Veiligheidsberaad. Dat beraad bestond al voor de coronacrisis, maar pas tijdens corona kwamen jullie zo frequent bij elkaar. Soms wel twee keer per week.

‘Ja, ik mocht er nog net bij, ik was nummer 25.’

En u was kritisch in het Veiligheidsberaad over de corona-aanpak?

‘Ja, en in het begin voelde ik me ook vrij genoeg om dat te zijn. Maar tegen het einde van de coronaperiode was die ruimte er helemaal niet meer. De sfeer veranderde fundamenteel na verloop van tijd. Terwijl Den Haag bezig was met de ene maatregel op de andere te stapelen, werkten die burgemeesters hard om de relaties in hun gemeenten goed te houden. Met de horecaondernemers, met de politie en met allerlei andere sectoren in de samenleving die het zwaar hadden. Die burgers zochten steun, een arm om hun schouder en ik wilde als burgervader naast hen staan. Maar dat werd steeds moeilijker gemaakt.

‘En dan had ik weleens kritiek ja, van: “Jongens, moet dit nou echt?” Ik liep een keer ‘s avonds mee met de politie tijdens de avondklok en zag dat de mensen zich er niks van aantrokken. Het voelde ook niet belangrijk om je er iets van aan te trekken. Gaat de coronacrisis over als wij na 21.00 uur thuisblijven? Nee. Je grijpt als overheid erg diep in. Net zoals bij oudere mensen die niet meer uit hun verzorgingshuis mochten. Of kinderen die niet naar school konden.

‘Dus zei ik dat in het Veiligheidsberaad: “Jongens, dit is niet de goede weg.” Nou, dat werd weggedraaid, dat was niet interessant.’

Was u de enige die dat zei?

‘Nee, zeker niet. We waren met een handvol burgemeesters die een tegenstem lieten horen, die moeite hadden met de maatregelen.’

En jullie als burgemeesters zagen de onvrede groeien in de samenleving?

‘Ja: corona mobiliseerde de onvrede, wekelijks waren er demonstraties. En wij burgervaders en -moeders waren keihard bezig om de boel op orde te houden in onze stad of ons dorp. Niet door alleen maar straffen uit te delen, maar door te helpen. Door de horeca-ondernemers te steunen, als ze opeens pasjes moesten controleren.’

Het coronatoegangsbewijs.

‘Daar hadden wij onze handen vol aan. Bij zo’n Veiligheidsberaad hadden wij burgemeesters een andere week achter de kiezen en een andere werkelijkheid dan de ambtenaren die ons vertelden dat er weer een nieuwe maatregel was verzonnen.’

Stonden jullie een beetje tegenover elkaar, de burgemeesters en het ministerie?

‘Wij zaten er tussenin, klem. Wij moesten het allemaal uitvoeren en communiceren. Ik zei: “Ik ga niet als burgemeester – burgervader – de hele dag boetes uitdelen.” Maar dat was wel hun eis: je moet straffen, mensen mogen dit niet, mensen mogen dat niet… allemaal verboden. Terwijl ik mijn inwoners wilde helpen en samen de crisis bestrijden.’

Hadden jullie burgemeesters nog iets te zeggen over die maatregelen?

‘Wij moesten het uitvoeren, meteen de ochtend na zo’n persconferentie. “Dit hebben we besloten in het Catshuis”, was de boodschap aan ons. Ik dacht: had het nu even van tevoren met ons besproken. Maar als we kritiek hadden, was de persconferentie vaak al geweest. En dan waren het ook nog hevige, vrijheidsbeperkende maatregelen, zulke verregaande ingrepen hadden we nog nooit gedaan. Maar wij moesten gewoon niet zeuren.

‘Een paar burgemeesters in het Veiligheidsberaad waarschuwden: je moet meer oog hebben voor de samenleving. We drongen aan bij Den Haag: laat je nou meer leiden door die afbrokkeling van het draagvlak, want je hebt dat draagvlak nodig en je hebt ook draagvlak onder de burgemeesters nodig.

‘In het begin van de crisis was het anders, toen was er een goede sfeer van “we doen het samen”. Maar de overheid heeft het bij de mensen weggehaald. Die werd steeds dominanter en er kwamen meer mededelingen van bovenaf. Dat merk je niet meteen op de eerste dag, maar na tien weken of tien maanden denk je: die crisis is niet meer van mij.’

U vroeg in het Veiligheidsberaad ook naar de effectiviteit van maatregelen, die is nu nog steeds niet duidelijk.

‘Dat vind ik zo teleurstellend, dat je nu – jaren later – nog steeds niet weet of die maatregelen ook zin hadden. Gemiste kans. Überhaupt is er geen goede evaluatie gedaan. Hoe heeft de gekozen aanpak uitgepakt? Ook voor mensen die nu nog met klachten rondlopen, long covid.

‘Waar is de nazorg? Het is zo belangrijk dat je na een crisis of ramp aan nazorg doet. Ik heb dat bij de MH17-ramp gemerkt, waar ik als burgemeester met meerdere getroffen gezinnen in mijn gemeente erg bij betrokken ben geweest. Het is essentieel dat je ook later, na afloop, nog beschikbaar bent en blijft communiceren.’

De corona-enquêtecommissie gaat nu eindelijk de openbare verhoren fase in. Wat verwacht u daarvan?

‘Het is een gemiste kans de commissie zo stroef verliep en niet veel eerder tot zaken gekomen is. Ik ben blij dat het nu dan toch gaat gebeuren, maar het had veel eerder gemoeten. Ik ben benieuwd of ze die kritische stem, die ik vertegenwoordigde, laten horen. Ik heb in elk geval geen uitnodiging van ze gekregen.

‘Eigenlijk moet na afloop van zo’n crisis als corona een nationale discussie ontstaan. En dan gaat het natuurlijk over de effectiviteit van de maatregelen. Is een anderhalve-meter-samenleving wel een goed concept geweest? Wat hebben mondkapjes gedaan? Ze hebben heel veel geld gekost, maar wat hebben ze nu feitelijk veroorzaakt? Wat is de effectiviteit van die avondklok geweest, of zeggen we achteraf: ‘Weg daarmee, het heeft geen zin’? Net zoals we dat misschien zeggen over het sluiten van scholen.

‘Organiseer een nationaal debat over de beste aanpak, ook met het oog op een eventuele nieuwe pandemie. Niet alleen bereid je je daar dan beter op voor, het heelt de pijn over wat er misging bij de coronacrisis.’

‘De Covidstaat. Over macht, angst en (on)vrijheid tijdens de pandemie’ van Eva Munnik kost 22,50 en is NU TE BESTELLEN. Veel leesplezier!

Pieter Broertjes (1952) studeerde ontwikkelingseconomie en arbeidssociologie aan de Universiteit van Utrecht. Hij ging aan de slag bij de Volkskrant en was daar van 1995 tot 2010 hoofdredacteur. Van 2011 tot 2022 was hij burgemeester van Hilversum.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Oud-burgemeester Pieter Broertjes: ‘Bij de avondklok dacht ik meteen: waar zijn we nou mee bezig?’ verscheen eerst op Wynia's Week.