Het meest vernietigende zinnetje in het nieuwste CPB-rapport staat niet in de samenvatting. Niet in de perspresentatie. Niet in de grafieken waarmee politici straks weer op televisie verschijnen. Het staat bijna verstopt op pagina 20. Daar schrijft het Centraal Planbureau letterlijk dat niet is vast te stellen of Nederland een ‘te hoge’ of ‘te lage’ economische ongelijkheid heeft. Lees dat nog eens zorgvuldig.

Het CPB kan dus niet bepalen of het probleem waar het 28 pagina’s over volschrijft überhaupt een probleem ís. Sterker nog: in hetzelfde hoofdstuk erkent het CPB dat te weinig ongelijkheid economisch schadelijk kan zijn, omdat dan de prikkels verdwijnen om te investeren, te ondernemen, risico te nemen en vermogen op te bouwen.

Dat is een opmerkelijke bekentenis. Want de rest van het rapport leest alsof de conclusie allang vaststaat: vermogen is verdacht, box 2 is oneerlijk, ondernemers betalen te weinig belasting en de overheid moet sterker herverdelen. Met andere woorden: de conclusie staat al vast, terwijl het bewijs nog ontbreekt.

Geen neutrale keuzes

En precies daar zit het fundamentele probleem. Het CPB presenteert zichzelf als wetenschappelijk onafhankelijk economisch adviseur van de overheid, maar de keuzes in dit document zijn allesbehalve neutraal. Wat als ‘verstoring’ wordt gezien, welke ongelijkheid problematisch heet, welke groepen moreel onder het vergrootglas liggen en welke fiscale voordelen als normaal worden beschouwd: dat zijn geen puur technische maar pure politieke keuzes. Dat zie je meteen aan de manier waarop verschillende vormen van vermogen worden behandeld.

Pensioenfondsen beheren in Nederland ruim 1800 miljard euro aan vermogen, grotendeels fiscaal vriendelijk opgebouwd. Dat heet verstandig beleid en vooruitdenken.

Eigenwoningbezit vertegenwoordigt ongeveer 1400 miljard euro vermogen en wordt jaarlijks voor miljarden ondersteund via fiscale voordelen. Dat heet bescherming van de middenklasse. Maar zodra een ondernemer vermogen opbouwt in een bv, dit bedraagt in totaal circa 600 miljard, verandert de taal plotseling. Dan heet het ‘uitstel van belastingheffing’. Dan verschijnt het frame van ongelijkheid en fiscale bevoordeling.

De impliciete boodschap is duidelijk: collectieve vermogensvorming is maatschappelijk gewenst, particuliere vermogensvorming verdacht. Hier wordt een culturele mentaliteitsverandering gepropageerd.

Nederland kijkt steeds wantrouwender naar mensen die investeren, sparen, ondernemen en vermogen opbouwen buiten de structuren van de staat om. Dat zie je overal terug. Een ondernemer die twintig jaar vermogen in zijn bedrijf laat zitten voor investeringen, buffers of pensioenopbouw wordt al snel bekeken alsof hij iets ontwijkt. Terwijl diezelfde ondernemer vaak geen cao heeft, geen (gegarandeerd) pensioen, geen WW, geen doorbetaling bij ziekte en geen collectieve zekerheid. Voor veel ondernemers ís die bv het pensioen.

Denk aan de huisarts met een praktijk-bv die jarenlang buffers opbouwt omdat hij geen werkgever heeft die voor zijn pensioen of arbeidsongeschiktheid zorgt. Of de mkb’er die slechte jaren moet kunnen overleven zonder vangnet. In het CPB-rapport verdwijnen dat soort verschillen vrijwel volledig.

Reële prikkels

De miljardair die fiscaal optimaliseert en de mkb’er die zijn pensioen in eigen beheer opbouwt belanden in dezelfde grafieken, onder hetzelfde morele frame en uiteindelijk onder dezelfde beleidsdruk. Dat is een ideologisch denkkader waarin vermogen, ondernemerschap en fiscale zelfstandigheid bij voorbaat als probleem worden behandeld.

Ondertussen blijft het echte probleem grotendeels buiten beeld: arbeid wordt in Nederland extreem zwaar belast. Het toeslagenstelsel heeft een systeem gecreëerd waarin extra werken soms nauwelijks loont. In de afbouwzones van toeslagen lopen marginale druk-pieken op tot zeventig of zelfs tachtig procent. Dat zijn de reële prikkels waar honderdduizenden huishoudens mee te maken hebben.

De overheid belast eerst arbeid extreem zwaar, probeert daarna via toeslagen de schade te repareren en eindigt vervolgens met een bureaucratisch systeem dat gezinnen kan vernietigen zodra één formulier verkeerd wordt ingevuld. Maar over die verstoring schrijft het CPB opvallend weinig.

De echte scheefgroei in Nederland zit namelijk niet tussen de ondernemer met een bv en de werknemer. De echte scheefgroei zit tussen burgers die proberen zelfstandig iets op te bouwen en een overheid die zich met steeds meer regels, lasten en morele frames in hun economische leven wurmt. En precies daar wordt dit rapport gevaarlijk. Want een samenleving die wantrouwend gaat kijken naar mensen die presteren, investeren en ondernemen, tast uiteindelijk haar eigen fundament aan.

Welvaart ontstaat niet uit herverdelingsschema’s of uit CPB-modellen, en zeker niet uit fiscale correcties. Welvaart ontstaat omdat mensen risico nemen. Omdat ondernemers investeren zonder garantie op succes. Omdat sommige mensen jarenlang harder werken, sparen en bouwen in de hoop later iets op te kunnen bouwen voor zichzelf en hun kinderen. Maar precies die groep staat in Nederland steeds vaker permanent onder verdenking. En dat heeft uiteindelijk directe economische gevolgen, want beleid verandert gedrag.

Ondernemers investeren minder als ze het gevoel krijgen dat succes vooral leidt tot hogere lasten en meer wantrouwen. Kapitaal zoekt landen op waar investeren stabieler en voorspelbaarder is. Talent vertrekt naar economieën waar ambitie niet voortdurend verdacht wordt gemaakt. En mensen gaan zich steeds meer richten op de korte termijn: sneller consumeren, minder investeren, minder vermogen opbouwen en minder bereidheid om risico’s te nemen voor de lange termijn. Zo verliest een economie langzaam haar dynamiek, haar innovatiekracht en uiteindelijk haar groeivermogen.

Ideologische ontsporing

Eerst verdwijnen de investeringen. Daarna de ambitie. Daarna het ondernemerschap. Daarna de groei. Waarom nog twintig jaar bouwen als de overheid bij elk beetje succes klaarstaat met nieuwe regels, nieuwe heffingen en nieuwe morele discussies over ongelijkheid?

En uiteindelijk houd je een land over dat misschien statistisch iets gelijker is geworden, maar economisch zwakker, voorzichtiger en afhankelijker. Een land waar steeds minder mensen nog werkelijk iets durven opbouwen.

Dat is de werkelijke consequentie van het denken dat uit dit rapport spreekt. En het meest opmerkelijke: het CPB beseft dat zelf: op pagina 20 van het eigen rapport. Daarom verdient dit rapport geen plek als kompas voor toekomstig beleid, maar als voorbeeld van hoe economisch denken ideologisch kan ontsporen. Een land dat groei, ondernemerschap en vermogensvorming structureel met wantrouwen bekijkt, organiseert uiteindelijk zijn eigen stagnatie.

Het CPB-rapport zou niet leidend moeten zijn voor nieuw beleid, maar terug moeten naar de tekentafel samen met het wereldbeeld dat eruit spreekt.

*John T. Knieriem is aangesloten bij Klassiek Liberaal, een platform binnen de VVD.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Het CPB verklaart de oorlog aan vermogen zonder te bewijzen dat er een probleem is verscheen eerst op Wynia's Week.

Een generatie terug hield het CPB zich nog aan de wet. Ik vond het Centraal Economisch Plan (CEP) voor 1998. Ruim twintig pagina’s geven prognoses voor de industrie, de bouw en de commerciële dienstverlening, met een speciale analyse van risico’s voor de winstgevendheid in het bedrijfsleven. De aanbodzijde dus, waar het allemaal verdiend moet worden.

Het CPB zwijgt over de industrie

Vergelijk dat met het laatste CEP voor 2026 dat vorige maand uitkwam. Het CPB schrijft wel aan het begin terecht ‘Op middellange termijn wordt de raming van de economische groei bepaald door de aanbodzijde van de economie’, maar doet die aanbodzijde dan af met één enkele zin: ‘Vooral de lagere groei van het arbeidsaanbod, door vergrijzing, zorgt voor een daling van de bbp-groei.’ Wat doen het geforceerde beleid in de richting van ‘netto nul’, de duurste benzine van Europa en de klem op landbouw en visserij voor de groei? Geen woord.

Het woord ‘industrie’ komt één keer voor in de 57 pagina’s tekst, en slechts in een verwijzing naar een paper van vorig jaar; de woorden ‘chemie’ en ‘winstgevendheid’ ontbreken geheel in het CEP van 2026. Ter vergelijking: In 1998 waren er 253 vermeldingen voor ‘industrie’, 27 voor ‘chemie’ en 18 voor ‘winstgevendheid’. De chemie krimpt nergens in Europa zo hard als in Nederland, maar dit CEP wijdt daar geen woord aan. Fabrieken worden afgebroken en weer opgebouwd in Azië. Maar ons CPB zwijgt over de toekomst van de Nederlandse industrie en van de rendementen in het bedrijfsleven, en heeft al helemaal geen ideeën over wat het bedrijfsleven zou kunnen helpen.

Wel schrijft het CPB over de investeringen maar zonder duidelijk onderscheid tussen wat de overheid betaalt of subsidieert en wat bedrijven uit eigen middelen kunnen investeren. Veel van de grote investeringen worden gedaan met belastinggeld voor de ‘transitie’ naar ‘netto nul’. Daarvoor verwijst de tekst van het Planbureau naar de buren in hetzelfde gebouw: het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). Dat is intussen al twee keer zo groot als het CPB.

Maar dat PBL geeft niet thuis voor alle bedrijven die zich maar moeten redden met dure energie, met te weinig aansluiting op het net, met verwoestende CO2- en stikstofregels, en met de idiotie van individuele vleermuisbescherming en de roekeloze groei van het aantal wolven.

‘Koopkrachtplaatjes’

Wat wel steeds meer aandacht krijgt bij het CPB zijn de ‘koopkrachtplaatjes’. Natuurlijk is het voor gezinnen met een laag inkomen heel belangrijk of zij mogen hopen op een verbetering of dat hogere belastingen, duurdere zorg en duurdere stookkosten inhouden dat ze nog weer dieper in de armoede zakken. Maar door al die focus op inkomens en armoede gaat de politiek oplossingen zoeken door te schuiven met de AOW-leeftijd, met een hogere belasting op erfenissen, belastingen op vermogen of met hogere boetes in het verkeer.

Veel van zulke recent geopperde verschuivingen tellen niet mee in de berekende kosten van het levensonderhoud en dat maakt ze aantrekkelijk voor de politici vanwege nul ongunstig effect op de ‘koopkrachtplaatjes’. Maar mensen worden intussen wel armer, en politici ontlopen zo hun verantwoordelijkheid om vooral ook aan de aanbodzijde te werken.

Liever Havana dan Buenos Aires

In Amsterdam verklaart de leider van de grootste partij, Zita Pels (GL), over de armoede en de woningnood: ‘het kapitalisme heeft niet lekker uitgepakt’, en haar recept is ‘eet de rijken’. Voor een of twee jaar is dat gunstig voor de ‘koopkrachtplaatjes’ want we kunnen de rijkdom verdelen onder de armen, en tegelijkertijd zijn nog veel meer ondernemers geëmigreerd en komen hun woningen mooi vrij voor bewoning door asielvragers. Zo gaat Amsterdam meer lijken op Havana waar ook de rijken en de ondernemers zijn vertrokken en hun woningen hebben vrijgemaakt, maar Zita zal dat liever zien dan dat Amsterdam gaat lijken op Buenos Aires.

Argentinië onder president Javier Milei is de tegenpool van Cuba. Milei spreekt steeds over de aanbodkant: ‘Waar ondernemers mee bezig zijn is niet zozeer gericht op korte termijn efficiëntie, maar op het verhogen van de kwaliteit van goederen en diensten, wat op zijn beurt leidt tot een hogere levensstandaard. Het is echt belangrijk om productiemogelijkheden zo veel mogelijk uit te breiden. Dynamische efficiëntie is het vermogen van een economie om ondernemerscreativiteit en coördinatie te bevorderen’. In zijn drie jaar als president is de armoede in Argentinië gehalveerd. Nog een keer Milei: ‘Laat me het op een directe manier zeggen. Het meest verantwoordelijke wat politici kunnen doen, is stoppen met het lastigvallen van degenen die een betere wereld creëren.’

Meelopen met GL-D66-mode

Bij ons is het alleen ‘klein rechts’, JA21, FvD en BBB, dat zulke ideeën naar voren brengt. Het CPB heeft bijna honderd mensen in dienst die daarbij zouden kunnen helpen. Dat was de intentie van oprichter Jan Tinbergen toen hij als eerste taak de analyse van de aanbodzijde noemde. Directeur Pieter Hasekamp en zijn staf bij het CPB zijn gaan meelopen met de heersende GL-D66-mode om alles in te zetten op ‘netto nul’ , en verzuimen daarmee hun belangrijkste wettelijke taak.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Het Centraal Planbureau moet zich aan de wet houden en de belemmeringen voor een bloeiende economie wegnemen verscheen eerst op Wynia's Week.

Onvoorziene, razendsnelle ontwikkelingen zoals olie- en gasprijzen die haasje-over springen, komen nooit gelegen. Zeker niet in Nederland, het land dat glorieert in planning en planbureaus. Nederland heeft het Sociaal en Cultureel Planbureau. Het Planbureau voor de Leefomgeving. En, sinds 1945, het Centraal Planbureau (CPB). Het CPB produceert onder meer de economische ramingen die leidend zijn voor de begrotingspolitiek en het politieke debat daarover.

De planbureaus en hun stroom van adviezen, rapporten en vermaningen herinneren aan lang vervlogen tijden. Aan stabiliteit. Aan de planbare economie, ooit de reden voor de oprichting van het CPB. Maar ook aan de maakbaarheid van de samenleving. En impliciet de maakbaarheid van de burger.

Wervelwind

Maar altijd weer die crises. Events, dear boy, events, moet de Britse minister-president Harold Macmillan (1894-1986) geantwoord hebben op de vraag wat regeringen aan het wankelen kan brengen. Afgelopen week weer.

Uitgerekend in de wervelwind van prijsverhogingen en inflatieangst publiceerde het Centraal Planbureau zijn ramingen voor de economie en het begrotingstekort. Het Centraal Economisch Plan, zoals dat voluit heet. Ook zo’n naam uit de planeconomieperiode kort na 1945. De raming van afgelopen donderdag stevent al af op geschiedenis.

‘Ik ben nu zes jaar directeur van het CPB’, zei Pieter Hasekamp, aldus het verslag in Het Financieele Dagblad. ‘Dit is het vierde jaar met een externe crisis die over ons heen rolt.’ De covid-pandemie (2020). In 2022 de (nog niet helemaal bedwongen) inflatiepiek na de Russische inval in Oekraïne. Vorig jaar het spervuur van Amerikaanse invoerheffingen.

Je zou zeggen: tijd voor bezinning. Als crises het nieuwe normaal zijn, wat zijn dan nog het nut en de toegevoegde waarde van de modelmatige ramingen van het CPB? De vraag krijgt des te meer urgentie omdat de ramingen van het CPB de grondstof zijn voor de Miljoenennota 2027 en vier jaar kabinetsbeleid. Voor beleid is het minderheidskabinet-Jetten afhankelijk van de steun van een deel van de meerderheid in de Tweede Kamer. Op het spel staan de overlevingskansen van het kabinet.

Lehman en Golfoorlog

Een crisis die niet gelegen komt, is niet nieuw. Op Prinsjesdag 2008 kon de Miljoenennota van minister van Financiën Wouter Bos (PvdA) de prullenbak in. Twee dagen eerder was de Amerikaanse bank Lehman op de fles gegaan. De financiële sector dreigde te kapseizen en de economie mee naar de kelder te nemen.

Of, wat verder terug, de zogeheten Tussenbalans van het kabinet-LubbersDrie, begin 1991. In de Tussenbalans herijkte het kabinet zijn begroting met bezuinigen en lastenverzwaringen. Eén van de aanleidingen: de nasleep van de Golfoorlog en de gestegen olieprijs en rentestand. Klinkt als vandaag.

Schade van Trump?

De hoogfrequente crises ondermijnen ondertussen de geloofwaardigheid van de ramingen van het CPB. De invoerheffingen van Trump? Nederland, handelsland bij uitstek, zou schade lijden. Het omgekeerde gebeurde. De economische groei in 2025 bedroeg 1,9 procent.

De ramingen leiden tot klachten onder economen en Kamerleden. Anderhalf jaar geleden constateerde Wim Boonstra, hoogleraar aan de VU en voorheen hoofdeconoom van de Rabobank, in vakblad ESB, dat het CPB stelselmatig te pessimistisch is. Daardoor raamt het CPB hogere begrotingstekorten, die ministers van Financiën vervolgens omzetten in zuiniger uitgaven dan achteraf nodig bleek te zijn. Ook toenmalig Kamerlid Pieter Omtzigt nam deze politiek op de korrel.

Met name ‘in tijden van snelle conjunctuuromslagen’ schiet het model tekort, concludeert Boonstra, en blijkt het begrotingstekort sneller op te lopen. Dat speelde in 2009 (na de bankencrisis) en 2020 (covid-pandemie).  

Wensen kosten geld

In de eerste twee weken van de huidige crisis is niet te zeggen of zo’n ‘snelle conjunctuuromslag’ zal volgen. Het CPB presenteerde bij zijn ramingen donderdag wel twee scenario’s die inspelen op de gevolgen van hogere energieprijzen. Dat ‘keuzemenu’ is een interessante toevoeging, maar hoeveel waarde heeft dat voor de Miljoenennota 2027 en het politieke debat? Weinig.

Het politieke debat zal om de ‘harde’ ramingen draaien. Om de wensen van de meerderheid van de Tweede Kamer. Wensen om kabinetsplannen niet te verzachten, maar te schrappen. Wensen die geld kosten.

De oppositie kreeg onverwacht steun van het CPB. In zijn ramingen noteert het Planbureau een begrotingstekort in 2027 van 1,9 procent, een stuk lager dan het kabinet zelf. Het CPB verwacht namelijk dat ongeveer 10 miljard euro op de begroting niet wordt uitgegeven.

Voor open doel…

Dat is een kans voor open doel voor elke oppositiepartij met onvervulde wensen. Er is genoeg ruimte op de begroting, zal de oppositie zeggen. Gevolg: de collectieve sector groeit nog harder dan nu al de verwachting. Om de extra wensen te betalen moet de overheid meer geld lenen en/of de belastingen en premies verder verhogen. In de raming van het CPB stijgt de collectieve lastendruk al naar bijna 40 procent. Percentages uit de tijd van de covid-pandemie en de Tussenbalans. Is het dan toch crisis?

De hoop op een snelle oplossing in het Midden-Oosten is begrijpelijk. Maar ook mét een oplossing wordt het vuurwerk in de begrotingsonderhandelingen. Houdt VVD-minister Eelco Heinen (Financiën) vast aan tekortbeperking? Er is alle kans op een coalitiebreuk.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht De prijsexplosie van olie en gas torpedeert de ramingen van het CPB. Voor het kabinet ligt een breuk op de loer verscheen eerst op Wynia's Week.

Dit alles volgens de doorrekening van het Centraal Planbureau (CPB), een rapport van meer dan driehonderd pagina’s onder de titel Keuzes in Kaart. Ik heb geprobeerd die kaart te lezen, maar het is een doolhof waar voor een normaal mens geen doorkomen aan is. Tien politieke partijen hebben hun programma’s door laten rekenen (SP, FvD en PVV bedankten voor de eer) en die stellen naar mijn ruwe schatting circa 1500 belasting- , subsidie- en normeringsmaatregelen voor.

Netto effect is een miezerige 200 miljoen euro

Vindt u ook dat ‘versterken informatiepositie zorgverzekeraars’ hoognodig is? Dan moet u bij D66 zijn. Levert de burger volgens het CPB 200 miljoen euro op. Maar wat dacht u van ‘verhogen belastingvermindering energiebelasting’? GL-PvdA bepleit dus iets meer minder energiebelasting dan nu, wat in 2030 toch een mooi douceurtje voor de hardwerkende Nederlander oplevert van 300 miljoen euro. Althans, relatief ten opzichte van de vele miljarden aan energiebelasting die we nu en in 2030 nog steeds betalen.  

In die pakketten maatregelen nemen alle partijen met de ene hand van de burger af wat ze met de andere hand geven. Zo sleutelt D66 voor bijna 33 miljard euro aan de sociale zekerheid, maar lastenverzwaring en lastenverlichting houden elkaar bijna perfect in evenwicht, zodat het netto effect een miezerige 200 miljoen euro is. 

De financieel specialisten van de politieke partijen lijken zich allemaal te verbeelden dat ze voor een enorm dashboard of mengpaneel zitten, ongeveer als de geluidsman bij een popconcert, en gaan dan aan al die schuifknoppen zitten klooien tot het geluid van de band naar hun zin is. En die band, dat is in de doorrekening van het CPB het ‘basispad’, de officiële veronderstelling over hoe het met Nederland zal gaan tot 2030 en verder, mits al die politieke partijen vanaf nu met hun tengels van de knoppen afblijven. Ook dat basispad is door het CPB uitgerekend, op basis van de eigen concept-Macro Economische Verkenning 2026.

Sowieso worden hier dus twee lagen veronderstellingen op elkaar gestapeld: over hoe het de komende jaren met de economie, koopkracht en overheidsfinanciën zal gaan op basis van bestaand beleid, en over hoe alle voorgestelde maatregelen die ontwikkeling zullen beïnvloeden. Het staat buiten kijf dat die eerste laag al behoorlijk zompig is, want zulke macro-economische verkenningen komen eigenlijk nooit uit, althans niet jaren vooruit in een bruikbare mate van nauwkeurigheid. En dat staat nog los van grote externe schokken als de covid-pandemie of de oorlog in Oekraïne, die uiteraard onvoorspelbaar zijn.

Een vaag, bewegend doel

Om de metafoor van het popconcert nog even vast te houden: in die band levert het buitenland de lead singer, de eerste viool en de drummer, en is voor Nederland zelf de rol van achtergrondkoortje weggelegd. En als plotseling de band op het podium vervangen wordt door een andere, kan de geluidsman schuiven aan die knoppen tot hij een ons weegt, maar de oorspronkelijke sound krijgt hij nooit meer terug.

Volgens het basispad leven in 2030 450.000 mensen in ‘armoede’. De definitie van armoede is relatief: de armoedegrens groeit mee met de groei van het minimumloon en de inflatie. Of hij krimpt mee met een teruggang in onze welvaart, wat volgens het basispad ondenkbaar is, maar wat gezien de al in gang gezette de-industrialisatie en vergrijzing niet eens zo onwaarschijnlijk is. Ten opzichte van dat vage, bewegende doel wordt dan het geschuif aan de knoppen van GL-PvdA en VVD doorgerekend.

Een theaterstuk met het CPB als regisseur

GL-PvdA slaat de VVD met die doorrekening op dit punt om de oren alsof een welbepaalde groep van 150.000 mensen – alle eenoudergezinnen in de bijstand, of zoiets – nu al gedoemd is om in 2030 aan de bedelstaf te geraken als de VVD straks in de regering komt. Terwijl het voor een statistisch diffuse groep mensen zal gaan om hoogstens een paar procent in inkomen achterop raken bij de algemene welvaartsontwikkeling. Het is in principe dus mogelijk, dat die 150.000 mensen in 2030 onder de VVD in absolute zin ietsje welvarender zijn dan nu, terwijl die 170.000 mensen extra uit de ‘armoede’ onder GL-PvdA juist slechter af zijn dan nu, afhankelijk van de algemene economische ontwikkeling. Maar als de band op het internationale podium in 2026 een heel ander deuntje gaat zingen, kunnen in 2030 net zo makkelijk een miljoen Nederlanders in ‘armoede’ leven, ongeacht of VVD of GL-PvdA aan de knoppen zit.     

Het is maar één voorbeeld hoe alle tien die politieke partijen meedoen aan dit theaterstuk met het CPB als regisseur. Elke partij kan in de uitvoerige lijsten met rapportcijfers wel iets vinden waarin ze beter scoren dan alle andere. Iedereen de beste, afgestempeld door het Centraal Planbureau, wat wil je nog meer als partijpoliticus.    

Alleen beperkte aanpassingen

Het CPB zelf is niet eens de ergste: dat geeft tenminste nog duidelijk de beperkingen aan van zulke verkenningen, die volgens hen ook geen ramingen of voorspellingen mogen heten. Een niet onbelangrijke kanttekening bij al die fraaie plannen is bijvoorbeeld: ‘De standaardaanname in de analyse is dat maatregelen kunnen worden ingevoerd in de komende kabinetsperiode. Gegeven de urgente uitvoeringsproblematiek op veel terreinen is dat geen realistische aanname.’  Of deze: ‘De meeste modellen zijn gekalibreerd op data uit het verleden en vooral geschikt voor beperkte aanpassingen van het huidige beleid. In het algemeen geldt dat hoe meer een maatregel of pakket hiervan afwijkt, hoe groter de onzekerheid wordt.’

De modellen kunnen dus alleen bijstellingen van het basispad op de vierkante centimeter aan. Een procentje inkomstenbelasting in de tweede schijf erbij of eraf; het eigen risico in de zorg een paar tientjes per jaar omhoog of omlaag, dat werk.

Dat komt neer op straf voor werkelijke vernieuwing. Radicale maatregelen zijn niet door te rekenen, scoren niet bij het CPB, en leveren dus ook geen munitie op in de verkiezingsdebatten. En partijen die hun programma’s hebben laten doorrekenen, vormen een cordon sanitaire tegen de partijen die dat niet doen: die zouden immers niet serieus te nemen zijn.

Ondertussen negeren de rekenexercities van het CPB meerdere olifanten in de kamer. Zo is het effect van de congestie op het elektriciteitsnet niet meegenomen. Duizenden bedrijven kunnen zeker tot 2030 niet worden aangesloten op het net, maar het economisch effect daarvan zit niet in de modellen. Nu al vertrekt het ene na het andere bedrijf wegens de torenhoge energieprijzen naar het buitenland. Wat doet dat met het vertrouwen van ondernemers en hun bereidheid om te investeren, en hoe verschilt dat per partij die in Nederland in de regering zit? Zit niet in de modellen.    

Schade aan landbouw en economie

Hoeveel schade het modellenfetisjisme aanricht zien we ook al jaren op het onderwerp ‘stikstof’. Het RIVM rekent met het computermodel Aerius door waar uitgestoten stikstof neerslaat in de meer dan honderd Natura2000-gebieden in Nederland. Zo wordt vanachter een bureau bepaald of het goed of slecht gaat met de natuur aldaar. En iedereen die nog iets wil ondernemen in de wijde omtrek van zo’n Natura2000-gebied, moet dat weer laten doorrekenen door Aerius, tot op de geheel fictieve gram stikstofdepositie nauwkeurig. De schade die dat al aan de landbouw en de economie heeft aangericht zit – u raadt het al – ook niet in de CPB-modellen.

Zo blijft de politieke en bestuurlijke kaste zich verbeelden dat ze aan de knoppen zitten, terwijl het land naar de knoppen gaat. 

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Politieke partijen zwelgen in de schijnwerkelijkheid van het Centraal Planbureau verscheen eerst op Wynia's Week.

Ons Centraal Planbureau (CPB) schiet fataal tekort met stap één. Om het rekenmodel simpel te houden, wordt voor alle partijen, van GroenLinks-PvdA tot aan JA21 en BBB, de ‘aanbodkant’ van de economie – dat wil zeggen hoeveel boeren, vissers, fabrieken, horeca, andere bedrijven en de overheid produceren – hetzelfde gehouden. Dat kan anders en veel beter.

Identiek decor

Ik heb de procedure van het CPB vergeleken met het Britse Office of Budgetary Responsibility (OBR). Het OBR begint met een, uiteraard subjectieve, schatting te maken van wat een verkiezingsprogramma gaat betekenen voor het vertrouwen van het bedrijfsleven. Daar zijn overal – ook in Nederland – enquêtes over, maar het CPB gebruikt ze niet, hoewel zulke enquêtes voorspellende waarde hebben voor de investeringen. Ook maakt het OBR prognoses voor de trend in de productiviteit. Bij heel hoge prijzen voor energie, bij voorbeeld, rekent het OBR dat bedrijven misschien moeten stoppen of – als ze doorgaan – enorm kostbare investeringen doen om hun productie te handhaven. Zie pagina 22 van deze briefing paper.

Daarna is de rest van de berekening niet zo verschillend van het CPB. Fluctuaties rondom de trend in de economie hangen af van uitgavenplannen van de overheid. De precieze fluctuaties doen er niet toe; het gaat er om dat de uitkomst schommelt rond de trend. Vervolgens ontstaat er toch weer een belangrijk verschil, want die trend is bij het OBR bij elk verkiezingsprogramma anders, terwijl het CPB die hele eerste stap overslaat en alle partijen dezelfde trend geeft. Bij álle verkiezingsprogramma’s – van SP, PvdD, GL-PvdA tot JA21 en BBB – gaat het CPB tegen een identiek decor voor de trend in de economie direct rekenen met voorgestelde uitgaven en inkomsten van de overheid.

Ik geef één concreet voorbeeld van deze foute CPB-aanpak. Bij de vorige verkiezingen wilde JA21 de doorbetaling van loon door de werkgever bij ziekte terugbrengen van twee jaar tot twaalf maanden (toen alleen voor kleine bedrijven; nu voor alle werkgevers). Dan zegt het CPB: dat betekent 300 miljoen euro minder kosten voor de werkgever en 300 miljoen euro meer voor de uitkeringen. De lagere risico’s voor de werkgever spelen geen rol in het rekenmodel, want wat bedrijven doen is voor alle programma’s van alle politieke partijen hetzelfde, maar de 300 miljoen euro aan extra uitkeringen drukken de score voor JA21. Die partij moet dat elders goedmaken met een bezuiniging en krijgt geen bonus voor de gunstige effecten bij de ondernemers.

Intussen is dit specifieke punt uit het JA21-programma veel populairder geworden. BBB en (voor kleinere bedrijven) VVD zijn er nu ook voor. Natuurlijk niet vanwege die min 300 en plus 300 van het CPB. Nederland is het enige land in West-Europa dat twee jaar loonbetaling oplegt aan de werkgevers. Dat is hevige discriminatie tegen oudere sollicitanten en tegen iedereen die terecht of ten onrechte wordt verdacht van een zwakkere gezondheid. De maatregel zal die discriminatie verminderen, wat een groot goed is. Maar het CPB is blind, want kijkt alleen naar de plussen en minnen van de Rijksbegroting.

Het rekenmodel waarmee het CPB de verkiezingsprogramma’s doorrekent heet Saffier. Tekenend is misschien dat de publicatie van Saffier buiten Nederland geen enkele aandacht heeft getrokken. De paar verwijzingen in de literatuur zijn bijna allemaal van CPB-collega’s en niets is verschenen in een serieus internationaal vaktijdschrift.

Dat was anders in 1976, toen het CPB, opgericht door Nobelprijswinnaar Jan Tinbergen, nog een reputatie had. Toen publiceerden CPB-medewerkers H. den Hartog en H.S. Tjan rekenmodel Vintaf en dat werd in binnen- en buitenland wél serieus genomen.

Het CPB neemt aan dat of nu Frans Timmermans premier wordt met zijn assistent Diederik Samsom als minister van Financiën, of dat JA21 en BBB winnen, het geen enkel verschil maakt voor het vertrouwen van bedrijven om te blijven investeren in Nederland. En evenzo: of we het serieuze CO2-probleem nu efficiënt aanpakken met nieuwe kerncentrales of dat gas en elektriciteit extreem duur blijven door de plannen van GL-PvdA met wind uit zee en waterstof, het bedrijfsleven wordt volgens het CPB niet meer of minder bezorgd over de concurrentiepositie van Nederland.

Verzorgingsstaat in gevaar

Een betere aanpak, zoals in Engeland, zou benadrukken dat GL-PvdA het risico accepteert dat veel industrie verdwijnt door dure elektriciteit en gas, en dat de stikstoffuik slecht is voor de bouw én voor de agrarische sector. Tel het op en de economie moet wel stagneren of zelfs krimpen zoals in Duitsland. Kiezers van GL-PvdA accepteren dat omdat ze om andere redenen (Gaza? Asiel?) blij zijn met de fusiepartij. Maar het CPB zou in de formules beter eerlijk kunnen zijn en laten zien dat de economische groei met Timmermans/Samsom lager gaat uitkomen, zodat het moeilijker wordt om de verzorgingsstaat, de zorg en het onderwijs te financieren. 0,3 procent minder groei per jaar met Timmermans/Samson betekent dat over een kabinetsperiode zo’n GL-PvdA regering 14 miljard euro extra moet bezuinigen vanwege minder opbrengsten in de belasting. Maar van het CPB horen we dat niet. Zo komt GL-PvdA er te goed vanaf in de doorrekening en krijgen de ‘pro-business’-partijen JA21 en BBB te weinig krediet.

De verzorgingsstaat is in gevaar door energieprijzen die zoveel hoger zijn dan elders en tegelijk is de politiek chaotisch en gespannen vanwege asiel en woningtekort. Onze planbureaus kunnen in zo’n moeilijke politieke situatie het best helpen door eerlijk te zijn. We hoeven het CPB geen ideologische verblinding te verwijten (voor zulke kritiek maakt het Planbureau voor de Leefomgeving zich wél kwetsbaar), maar het heeft veel aan kwaliteit ingeboet sinds de dagen van Jan Tinbergen, Cees van den Beld en Peter de Ridder. Het faalt nu door grote risico’s voor onze economie niet te willen zien.

Volgende week meer over de economische competitie tussen de partijen, met nadruk op het contrast tussen GL-PvdA en JA21/BBB, en mijn reden om te aarzelen over de VVD.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht De zwakke rekenmeesters van het CPB helpen GroenLinks-PvdA en benadelen JA21 en BBB verscheen eerst op Wynia's Week.

Deze studiegroep bestaat uit topambtenaren van een aantal ministeries, aangevuld met toppers van het CPB en De Nederlandsche Bank. Het advies van deze excellente groep moet dus wel indruk maken. En inderdaad, in de (sociale) media werd de analyse van de studiegroep druk besproken. Menno Tamminga, bijvoorbeeld, wees er in Wynia’s Week op dat de voorstellen van de studiegroep tot maatschappelijke razernij gaan leiden. Dat zou kunnen, maar er is een nog betere reden om van de AOW af te blijven: ingrijpen is namelijk helemaal niet nodig. 

Onheilstijdingen van het CPB

Laten we beginnen bij het begin. De discussie over de AOW is vooral aangezwengeld door het CPB. Het bureau publiceerde vanaf eind vorige eeuw rapporten over de ‘onhoudbare’ uitgaven aan de AOW. Een belangrijke aanname van het CPB was in al die rapporten dat de AOW-uitkering welvaartsvast is. Oftewel, dat die uitkering met de in Nederland verdiende lonen mee zou stijgen. Een optimistische inschatting is dat de verdiende lonen gelijk opgaan met de stijging van het nationaal inkomen. Dan stijgen de uitkeringen dus ook mee met het nationaal inkomen. Omdat het aantal ouderen tenminste tot 2040 blijft stijgen, zullen daarom de AOW-uitgaven als percentage van het nationaal inkomen ook toenemen.

Zo berekende het CPB in 2000 dat de AOW-uitgaven zouden stijgen van 4,7 procent in 2000 naar 9 procent in 2040. Bijna een verdubbeling dus in 40 jaar tijd. In 2006 was er ook zo’n onheilstijding: de stijging ging nu van opnieuw 4,7 procent naar 8,8 procent. In 2010 ging het om een stijging van 4,9 naar 7,8 procent.

Het zijn maar cijfers, maar er zit toch iets merkwaardigs in die cijfers. Wat ten eerste opvalt is namelijk dat naarmate het jaar, waarvoor het CPB een ‘voorspelling’ geeft, dichterbij komt, des te lager de AOW-uitgaven als percentage van het nationaal inkomen blijken te zijn. Dat zie je bijvoorbeeld aan het jaar 2040. Het voorspelde percentage daalt van 9 (in 2000) naar 8,8 (in 2006) tot 8,5 (in 2010).

Ten tweede blijken de uitgaven in het uitgangsjaar van de voorspelling nauwelijks te veranderen. In 2000 waren de uitgaven 4,7 procent, net als in 2006. In 2010 ging het om 4,9 procent. De AOW-uitgaven waren dus in 10 jaar tijd nauwelijks gestegen, terwijl het CPB in 2000 nog een stijging voorzag van 4,7 naar 5,4 procent. Het werd in werkelijkheid een stijging van 4,7 naar 4,9 procent.

Aannamen kloppen niet

Hoe kan dat? De belangrijkste reden is dat de aannamen die het CPB maakt over de ontwikkeling van de AOW-uitkering gewoonweg niet opgaan. Op de eerste plaats stijgen de verdiende lonen vaak niet even hard als het nationaal inkomen, en dus de AOW-uitkeringen ook niet. Maar die uitkeringen volgen vaak de verdiende lonen niet en soms zelfs niet eens de contractlonen (zie daarover een post van mij uit 2014 en deze uit 2017). Het gevolg is dat de AOW-uitgaven als percentage van het nationaal inkomen lang niet zo hard stijgen als het CPB voorspelt.

De uitgaven bleken dus helemaal niet zo dramatisch toe te nemen. Toch gaven de CPB-rapporten over de financiële gevolgen van de vergrijzing reden tot paniek bij de politiek. Als er zoveel 65+-ers bijkomen, is een voor de hand liggende remedie om de AOW-leeftijd te verhogen. Dat remt immers de stijging van het aantal AOW-ers af. En inderdaad, in 2012 was het zover. Mede dankzij GroenLinks werd de verhoging van de AOW-leeftijd – toch geen echt linkse maatregel, eerder een rechts bedenksel – een feit.

Toch nog paniek over de AOW bij topambtenaren

Inmiddels is de AOW-leeftijd 67 jaar en deze zal in de toekomst nog verder toenemen. Probleem opgelost? Niet dus, volgens de Studiegroep Begrotingsruimte. Een eerste constatering van de studiegroep is dat de AOW-uitgaven als percentage van het nationaal inkomen zullen stijgen van 4,7 procent in 2025 naar 5,7 procent in 2040. Kijk goed naar deze cijfers. In 2000 bedroegen deze uitgaven ook 4,7 procent van het nationaal inkomen. Dus, in 25 jaar tijd zijn de kosten van de AOW in feite niet gestegen. Weliswaar krijgen ouderen nu twee jaar later dan in 2000 een AOW-uitkering, maar dat kan die stabilisering van de kosten maar deels verklaren. Tel je zegeningen, studiegroep!

Maar nee, dat de AOW in 2040 een beslag van 5,7 procent op het nationaal inkomen zal leggen, is echt een probleem, aldus de studiegroep. Heeft de studiegroep dan niet gelezen dat het CPB in 2000 nog berekende dat in 2040 dat beslag 9 procent van het nationaal inkomen zou bedragen? Toen dacht men nog dat de AOW-gerechtigde leeftijd permanent op 65 jaar zou blijven. Dat bleek dus niet het geval. Nadat in 2012 de AOW-leeftijd was verhoogd, berekende het CPB uiteraard lagere verwachte uitgaven voor 2040. In een CPB-rapport uit 2014 ging het om 6,9 procent. In 2019 ging het volgens het CPB nog maar om 6,5 procent. En nu dus om 5,7 procent.

Het is dus, kortom, hetzelfde liedje. Hogere AOW-leeftijd of niet: naarmate het jaar, waarvoor het CPB een ‘voorspelling’ geeft, dichterbij komt, des te lager de uitgaven blijken te zijn. We mogen gerust aannemen dat over vijf jaar het CPB de uitgaven voor 2040 op 5,3 procent zal inschatten. En, wie weet, blijkt in 2040 het beslag van de AOW gelijk te zijn aan 4,7 procent van het nationaal inkomen. Dat is dan precies gelijk aan wat het nu is en, nog sterker, wat het beslag in 2000 was. De tijd lost het ‘AOW-probleem’ bijna vanzelf op.

Stel dat de AOW in 2040 echt een probleem is

Maar, laten we met de studiegroep meegaan. We concluderen dus dat het een probleem is dat in 2040 de AOW-uitgaven 5,7 procent van het nationaal inkomen opsouperen. Dat is volgens de studiegroep mede een probleem omdat, zoals de groep op blz. 32 van het rapport schrijft ‘van alle leeftijdsgroepen gepensioneerden het hoogste mediane vermogen en het minste risico op armoede hebben’.

Dat is natuurlijk een zeer ongepaste opmerking van de studiegroep. De AOW is bijna 70 jaar geleden ingevoerd voor arme bejaarden die niet meer konden werken (zie een eerdere post van mij hierover). De politiek koos er wel voor ook rijkere ouderen een AOW-uitkering te gunnen om de politieke steun voor deze volksverzekering zoveel mogelijk te garanderen. Om dezelfde reden besliste het parlement de premie te maximeren.        

De fiscalisering

Traditioneel werd de AOW gefinancierd door premies, inmiddels opgenomen in de eerste belastingschijf van de inkomstenbelasting. Ouderen betalen geen premie. Dat kun je zien aan de eerste belastingschijf waar het tarief voor AOW-ers 17,9 procent lager ligt dan voor jongeren. Omdat deze premie pijlsnel omhoog dreigde te gaan, is deze in 1997 gemaximeerd op deze 17,9 procent. Inmiddels wordt daardoor meer dan de helft van de AOW-uitgaven niet langer uit premies gefinancierd, maar uit de algemene middelen, dus ook uit de tweede en derde schijf van AOW-ers zelf.

Je zou natuurlijk ook het belastingtarief in de eerste schijf voor iedereen gelijk kunnen trekken. Ouderen en jongeren dragen dan in gelijke mate bij aan de financiering van de AOW. Het CDA, in de afgelopen 20 jaar in zeven regeringscoalities vertegenwoordigd, is altijd mordicus tegen deze zogeheten fiscalisering geweest.

De PvdA heeft wel meermalen geprobeerd fiscalisering van de AOW in te voeren. Wouter Bos wist als minister van Financiën in het kabinet-Balkenende IV daar een moeizaam compromis met het CDA over af te sluiten. Dit was de Bos-belasting die later werd omgezet in de zogeheten houdbaarheidsbijdrage. Daarbij zou de aparte eerste schijf voor ‘jongere’ AOW-ers (geboren na 1946) geleidelijk opgeheven worden. Het is een manier om fiscalisering in te voeren.

Zoals Tamminga ook vermeldt, stelt de studiegroep ook fiscalisering voor. Zij kiezen ervoor om voor ouderen het tarief in de eerste schijf van de inkomstenbelasting te laten toenemen. Een alternatief is de hierboven genoemde houdbaarheidsbijdrage die momenteel al wordt toegepast. De topambtenaren in de studiegroep vermelden die houdbaarheidsbijdrage echter niet; die lijken ze niet te kennen.

Rommel niet aan de belastingtarieven voor ouderen

Fiscalisering van de AOW via de houdbaarheidsbijdrage is dus allang gaande, dames en heren van de studiegroep. Alleen gaat het niet in een razend tempo. Het lijkt me niet zo handig als topambtenaren het wiel van de fiscalisering opnieuw gaan uitvinden. Als je dan de financiering van de AOW een probleem vindt – wat het niet is – en je vindt dat dit probleem opgelost moet worden – wat niet hoeft – ga dan niet rommelen aan belastingtarieven voor ouderen. Zoals Tamminga schreef, lokt dat maatschappelijke razernij uit. Sluit dan aan bij wat nu al wordt toegepast, namelijk de houdbaarheidsbijdrage.

De houdbaarheidsbijdrage kan heel eenvoudig worden aangepast door de grenzen van de eerste schijf voor AOW-ers geleidelijk te veranderen. Maar als gezegd, dat hoeft niet, want over vijftien jaar wordt er als percentage van het nationaal inkomen evenveel uitgegeven aan de AOW als in 2000.    

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Ingrijpen in de AOW maakt mensen kwaad en is ook helemaal niet nodig verscheen eerst op Wynia's Week.

Inkomenssolidariteit gaat over, zoals het CPB dat zelf omschrijft, de vraag ‘in hoeverre huishoudens met een hoger inkomen meer bijdragen aan de financiering van de Zorgverzekeringswet (Zvw)-uitgaven dan huishoudens met een lager inkomen’. De cijfers in het CPB rapport zijn heel duidelijk: de inkomenssolidariteit in de zorgverzekering is groot. De 20 procent huishoudens met de laagste inkomens geven gemiddeld 2449 euro uit aan de Zvw. De 20 procent rijkste huishoudens dragen gemiddeld vier keer zo veel bij. De 20 procent hoogste inkomens betalen gemiddeld 10.138 euro per jaar aan de kosten van de zorgverzekering. Goed nieuws dus.

Maar niet volgens het CPB. Dat concludeert namelijk dat de inkomenssolidariteit niet groot maar relatief laag is. Hoe kan dat?

CPB maakt denkfout

Het CPB baseert haar conclusie dat de inkomenssolidariteit laag is op de bevinding dat als percentage van het inkomen de hogere inkomens minder bijdragen dan de lagere en middeninkomens. De middeninkomens dragen gemiddeld ruim 10 procent van hun inkomen af aan de zorgverzekering, onder de 20 procent huishoudens met de hoogste inkomens is dat gemiddeld minder dan 7 procent. Omdat hogere inkomens in absolute omvang wel meer bijdragen, maar relatief, als percentage van het inkomen niet, vindt het CPB dat de inkomenssolidariteit laag is.

Het CPB maakt hier een denkfout. Het verwart inkomenssolidariteit met inkomensnivellering. Als hogere inkomens als percentage van hun inkomen meer bijdragen dan de lagere inkomens, leiden de zorgkosten tot nivellering en verkleining van de inkomensverschillen.

Inkomenssolidariteit gaat echter over de vraag of hogere inkomens meer bijdragen dan lagere, niet of de inkomensverschillen kleiner worden. Dat blijkt ook uit de definitie van inkomenssolidariteit die het CPB zelf geeft.

De cijfers van het CPB laten zien dat er sprake is van inkomenssolidariteit maar niet van inkomensnivellering door het zorgstelsel. Dat laatste is ook helemaal niet de bedoeling. De zorgverzekeringswet is bedoeld om de zorg toegankelijk en betaalbaar te houden voor iedereen. Om de zorg voor iedereen toegankelijk en betaalbaar te houden, is solidariteit tussen rijk en arm en tussen gezond en ziek noodzakelijk. Het zorgstelsel heeft niet tot doel de inkomensverschillen te verkleinen.

Links ziet solidariteit altijd als inkomensnivellering

Het zorgstelsel moet ook niet misbruikt worden voor inkomenspolitiek. Voor de inkomenspolitiek is er het belastingstelsel. Progressieve belastingtarieven zorgen voor inkomensnivellering. Als het zorgstelsel een instrument wordt van inkomenspolitiek holt dat het draagvlak voor het stelsel uit. Hogere inkomens zullen minder bereid zijn te betalen als ze de indruk krijgen dat deze betalingen vooral tot doel hebben de verschillen tussen hogere en lagere inkomens te verkleinen en niet om de zorg goed, betaalbaar en toegankelijk te houden.

Het CPB trekt dus de foute conclusie. Hoe kan dat? Vooral onder linkse partijen heerst de opvatting dat solidariteit altijd betekent dat lagere inkomens er op vooruit gaan ten koste van hogere inkomens. Bij linkse partijen staat solidariteit dus altijd gelijk aan inkomensnivellering. Dat is een onjuiste opvatting over solidariteit.

CPB neemt links narratief over

Bij linkse partijen is het denken over solidariteit doorgeschoten in een solidariteitsabsolutisme: de solidariteit van hogere met lagere inkomens moet worden opgerekt totdat alle inkomensverschillen zijn verdwenen. Het CPB heeft dit narratief overgenomen. Dit is kwalijk want het CPB beoogt onafhankelijk en objectief te zijn en zou zich niet door politieke overtuigingen moeten laten leiden.

Risicosolidariteit is heel hoog

Het CPB-rapport laat verder zien dat het profijtbeginsel in het zorgstelsel vrijwel helemaal afwezig is. Volgens het profijtbeginsel zouden burgers naar de mate waarin ze profijt hebben van publieke voorzieningen moeten bijdragen aan de kosten ervan. De gemiddelde zorgkosten onder de 1 procent grootste zorggebruikers bedragen 90.000 euro. Dat is achttien keer meer dan onder huishoudens met het laagste zorggebruik.

De 25 procent huishoudens met het laagste zorggebruik maken gemiddeld 5.000 euro per jaar aan zorgkosten. Zowel de grootgebruikers als de kleingebruikers in de zorg betalen echter nooit meer dan 7.000 euro per jaar aan zorgkosten. De risicosolidariteit, de mate waarin kleingebruikers betalen voor grootgebruikers, is dus heel groot. Dit roept de vraag op of mensen die meer profijt hebben van de zorg niet wat meer zouden moeten bijdragen. Dit zou kunnen door de eigen bijdragen of het eigen risico te verhogen of door de zorgpremie leeftijdsafhankelijk te maken.

Opvallend is dat het CPB hier opnieuw een zekere linkse politieke voorkeur in de presentatie van de cijfers laat zien. Bij de interpretatie van de cijfers over de inkomenssolidariteit schrijft het CPB een aantal keren dat ‘vergeleken met andere Europese landen is de inkomenssolidariteit in het Nederlandse curatieve zorgstelsel relatief laag’. Bij de bespreking van de risicosolidariteit maakt het CPB geen enkele keer een vergelijking met andere landen. Dat is vreemd.

CPB winkelt selectief

Uit cijfers van de OESO blijkt bijvoorbeeld duidelijk dat vergeleken met andere Europese landen de eigen bijdragen in Nederland heel erg laag zijn. De lage eigen bijdragen in ons land zorgen voor een hoge mate van risicosolidariteit. Als Nederland ongunstig afsteekt bij andere Europese landen vindt het CPB wel relevant om een vergelijking te maken, als Nederland gunstiger afsteekt niet. Dat is een beetje selectief winkelen in de feiten. Kennelijk vond het CPB het niet zo opportuun om zich tegenover de linkse populistische partijen op te stellen in de discussie over de verlaging van het eigen risico.

Het CPB-rapport laat zien dat Nederland een heel solidair zorgstelsel heeft. Het was beter geweest als het CPB het bij deze belangrijke conclusie had gelaten en zich niet op het gladde ijs van de politiek had begeven.

Hoogleraar economie Wim Groot schrijft enkele keren per maand voor Wynia’s Week, vaak over gezondheidszorg.   

De donateurs vormen het fundament van Wynia’s Week. U maakt het mogelijk dat ons online magazine drie keer per week verschijnt. Doneren kan op verschillende manieren, kijk HIER. Alvast hartelijk dank!  

Het bericht CPB toont in rapport dat ons zorgstelsel heel solidair is maar komt uit politieke motieven met andere conclusie verscheen eerst op Wynia's Week.

GroenLinks doet niet zelfstandig aan de Tweede Kamerverkiezingen mee, anders zou de partij vast weer als winnaar uit de CPB-test komen. GroenLinks heeft namelijk klimaatactivist en voormalig Tweede Kamerlid Kees Vendrik in haar gelederen. Al lang geleden doorzag Vendrik hoe je een gunstige uitkomst krijgt bij toepassing van het CPB-rekenmodel: verhoog voor een paar jaar de overheidsbestedingen in het binnenland. Niet te lang, want dan gaat in het rekenmodel de staatsschuld omhoog, maar lang genoeg voor mooie cijfers in die eerste paar jaar.

Een absurde wedstrijd, met Saffier als arbiter

Zo wist Vendrik met het GroenLinks-programma bij eerdere verkiezingen de VVD te verslaan in de schoonheidwedstrijd van het CPB, met als scheidsrechter het rekenmodel Saffier. Je zou denken dat de VVD – althans in de tijd dat die partij nog oog had voor de ondernemers – met lagere belastingen en minder bureaucratie makkelijk kon winnen van GroenLinks. Maar lagere belastingen leiden volgens Saffier tot meer import van auto’s en horloges en dat telt niet mee voor de economische groeicijfers. Mogelijk gunstige effecten van lagere belastingen worden verwaarloosd en de opbrengst van minder bureaucratie is al helemaal niet zichtbaar in Saffier.

Nu krijgen we dus toch weer zo’n absurde wedstrijd met een nieuwe versie van Saffier als arbiter. Maar er is niks nieuws of bijzonders aan dat stelsel van vergelijkingen. De Engelstalige versie heeft ook geen enkele interesse gewekt in het buitenland. Er is precies één aanhaling in de literatuur, en die komt niet van een researcher die dankbaar ideeën copieert van Saffier, maar van de auteur van een handleiding voor een Nederlandse lerarenopleiding die de formules kritiekloos overneemt en uitlegt.

De formules in Saffier zijn bedoeld om de schommelingen in de conjunctuur een paar kwartalen vooruit te voorspellen. Belangrijk zijn daarom de wisselkoers van de euro (euro goedkoop, dan meer export), de rente (rente laag, dan meer auto-aankopen, hypotheken en investeringen) en de bestedingen van de overheid (meer ambtenaren, meer bouw van windmolens op zee; meer pgb’s in de zorg, dan meer groei in de totale bestedingen). Prognoses van de conjunctuur een of twee jaar vooruit zijn nuttig voor het kabinet, dat zulke cijfers nodig heeft bij de voorbereiding van Prinsjesdag.

Kees Vendrik kan met zijn GroenLinks niets bijsturen aan de euro of aan de rente, maar wél aan de bestedingen voor windmolens en kabelnetten in de Noordzee. Stoppen we maar genoeg miljarden in de Noordzee, dan compenseert dat de ecnomische krimp als gevolg van het instorten van de woningbouw, de wegenbouw en de visserij. En ook de negatieve gevolgen van het vertrek van de chemische industrie (denk aan kunstmest, toch zo nodig voor de landbouw in Afrika) naar landen met goedkopere energie.

Of zo’n GroenLinks-recept (inclusief de hoogste energieprijzen van West-Europa) op de lange termijn goed uitwerkt, is de vraag. Maar op die vraagt geeft Saffier geen antwoord, want het model is alleen geschikt voor economische ramingen op korte termijn.

GroenLinks staat dus nu al op winst bij het CPB – en dat wordt straks ons verlies. Verkiezingsprogramma’s horen vooral te gaan over de ‘aanbodzijde’ van de economie. Is de  overheid het bedrijfsleven behulpzaam? Worden genoeg dokters opgeleid aan de universiteiten? Kunnen de bouwers bouwen, de boeren boeren en de vissers vissen?

Het CPB zou beter moeten weten

Iedereen weet dat die bouwers, boeren en vissers het moeilijk hebben, dat de files zelfs langer zijn dan vóór covid, dat de woningnood alleen maar stijgt, dat veel mensen geen huisarts kunnen vinden en dat het lager en voortgezet onderwijs achteruit gaan (volgens internationaal vergelijkend onderzoek van PISA). Allemaal onderwerpen die in Saffier geen enkele rol spelen, omdat het model alleen bestedingen in winkels en andere binnenlandse uitgaven optelt om tot een schatting van de conjunctuur te komen.

Het CPB zou beter moeten weten. En het erge is: het CPB weet beter. Dankzij Egbert Jongen, Programmaleider Arbeid bij het CPB en universitair hoofddocent aan de Universiteit van Leiden. In zijn research probeert hij antwoord te vinden op vragen die er echt toe doen. Een paar voorbeelden:

Is de wirwar van toeslagen en aftrekposten zo bizar dat het voorkomt dat iemand méér uren gaat werken, maar zoveel toeslagen kwijtraakt dat het inkomen achteruit gaat?  Antwoord: ja.

Is het hoogste tarief in de inkomstenbelasting (49,5 procent) zó hoog dat als de politici het nog verder opschroeven (GroenLinks, PvdA en D66 willen dat, in het kader van ‘brede schouders’), de opbrengst nihil of zelfs negatief zal zijn, dankzij slimme belastingbetalers die hun adviseurs aan het werk zetten? Antwoord: ja, het tarief is voor Nederland ongeveer het maximaal haalbare.

Is er armoede in Nederland bij veel gezinnen met maar één werkende ouder en kleine kinderen? Antwoord: ja.

De studies van Jongen worden breed aangehaald, ook in het buitenland. (Als een artikel alleen wordt geciteerd door binnenlandse collega’s en kennissen van de auteur, zoals bijvoorbeeld de door De Nederlandsche Bank gefinancierde artikelen over de nieuwe pensioenwet, is dat een slecht teken). Als de politieke partijen hun voorstellen voor de arbeidsmarkt en ons belastingstelsel aan Jongen zouden voorleggen, zouden we daar veel van kunnen leren.

De inzichten van experts ontbreken

Dat zou overigens ook het geval zijn wanneer de politieke plannen voor de natuur en de CO2-uitstoot ter beoordeling werden voorgelegd aan Louise Fresco, internationaal vermaard voedselwetenschapper en succesvol oud-voorzitter van Wageningen University.

Maar al die inzichten van experts ontbreken in Saffier. Het is een rekenmodel met een gedetailleerd oog voor de bestedingen van de overheid, maar met de meest simpele formules voor de werkende sector (iedereen verdient hetzelfde loon en betaalt hetzelfde bedrag aan belasting). Saffier is alleen geschikt voor de korte termijn. Het is daarom onzinnig en zelfs gevaarlijk om het model in te zetten voor een wedstrijd tussen verkiezingsprogramma’s.

Eduard Bomhoff is oud-hoogleraar economie aan de EUR, Nyenrode en Monash University. In 2002 was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende.    

Het zijn de donateurs die Wynia’s Week mogelijk maken. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!    

Het bericht De rekenmodellen van het Centraal Planbureau houden vooral rekening met links verscheen eerst op Wynia's Week.

De BBB is laat met het inleveren van haar plannen, wat voor anti-BBB twitteraars weer een mooie stok is om de hond mee te slaan. De SP is als een van de weinigen tegendraads en laat zich helemaal niet doorrekenen. Hoewel het zeer aan te raden is om politiek mede te baseren op feiten en rationele afwegingen, heeft de SP groot gelijk. En mijn advies aan BBB zou zijn: laat maar zitten. Bij de kabinetsformatie kunnen ze toch niet om je heen, en dan is meteen de kwalijke traditie doorbroken, dat alleen partijen die zich hebben laten doorrekenen, echt mogen meedoen aan de stoelendans om regeringsdeelname.

Want daar komt het wel op neer. Partijen die niet zo’n stempeltje van het CPB hebben gehaald, werden door de rest niet serieus genomen en de facto uitgesloten.

Prognoses CPB hebben zeer beperkte voorspellende waarde

Op zichzelf is het feit dat Nederland een Centraal Planbureau heeft typerend voor de nationale maakbaarheidsfolklore. De media nemen prognoses van het CPB in de trant van ‘koopkracht stijgt in 2024 met 1,7%’ klakkeloos over, alsof het bij voorbaat voldongen feiten betreft. Zeg nu zelf, hoe zou de toekomst zich niet kunnen houden aan een door het CPB doorgerekend coalitieakkoord? Hoe vaak breekt er nou helemaal een pandemie of een oorlog in Europa uit?

Overigens is uit zijn eigen onderzoek gebleken, dat de prognoses van het CPB ook in normale tijden slechts een zeer beperkte voorspellende waarde hebben. Zo bleken van 1971 tot 2004 de prognoses voor het komende jaar op het gebied van werkgelegenheid, bbp en lonen nauwelijks voorspellender dan simpelweg het cijfer van het lopende jaar kopiëren.

Het modellenfetisjisme is in de Nederlandse politiek wellicht dominerender dan in enig ander land. En dat betreft niet alleen de door het CPB berekende, absurd gedetailleerde ‘koopkrachtplaatjes’, waarover Kamerdebatten gevoerd worden tot op een fractie van een procentpunt.

Ook het stikstofbeleid staat of valt met het online-rekenmodel Aerius, dat als een orakel beslist over wie een piekbelaster is of niet en welk natuurgebied door stikstof in slechte staat is of niet. Voor de ware bureaucraat werkt iets pas echt, als hij er niet meer voor achter zijn bureau vandaan hoeft te komen, maar dat terzijde.

Uiteindelijk is dit modellenfetisjisme te beschouwen als de ultieme consequentie van physics envy, de afgunst van andere wetenschappen op het fenomenale succes van de natuurkunde vanaf de zeventiende eeuw. Dat succes was en is gebaseerd op de effectiviteit van een wiskundige en modelmatige benadering van de werkelijkheid.

Oceanen koken pas over miljard jaar over

We kunnen dankzij Newtons zwaartekrachtswet tot op de minuut nauwkeurig voorspellen waar op aarde in het jaar 2300 een complete zonsverduistering zal optreden, bijvoorbeeld. Op basis van de wetten van de thermodynamica en de quantummechanica, weten we zeer nauwkeurig de chemische samenstelling van het centrum van de zon, de druk en temperatuur aldaar, en welke kernreacties er plaatsvinden. Bovendien hebben natuurkundigen stermodellen ontwikkeld die niet alleen van de zon, maar ook van andere sterren veel verder weg precies kunnen voorspellen hoe ze zich zullen ontwikkelen.

Zo weten we minstens 99,99 procent zeker dat VN-secretaris-generaal Guterres gelijk had met zijn aankondiging van het tijdperk van global boiling, al weten we net zo zeker dat hij een beetje voorbarig was: de oceanen zullen niet over een jaar, en ook niet over tien of honderd jaar overkoken, maar pas over een slordige miljard jaar. Zo lang duurt het namelijk, volgt uit de stermodellen, eer onze steeds heter wordende zon 6 procent feller is geworden en het op aarde honderd graden wordt.

Het komt door Jan Tinbergen

Die indrukwekkende, voorspellende zekerheid, dat willen andere wetenschappen ook wel. Zou het niet fantastisch zijn om een wetenschappelijk onderbouwd model van de nationale economie te hebben? Ruim van tevoren een crisis zien aankomen, zodat je nog tegenmaatregelen kunt nemen? Met de computer het objectief beste economische beleid uitrekenen, dat resulteert in optimale welvaart voor zoveel mogelijk mensen?

Dat is, heel kort door de bocht, het gedachtengoed van Jan Tinbergen, Nobelprijswinnaar economie en oprichter en eerste directeur van het CPB. Tinbergen was van origine natuurkundige, en heeft in Leiden Einstein nog als een van zijn leermeesters gehad. Het is geen toeval dat het maakbaarheidsgeloof juist in Nederland nog steeds heerst; belangrijke aspecten ervan zijn hier uitgevonden.

Dit doorgeschoten maakbaarheidsgeloof zagen we ook terug in de corona-pandemie. Uiteraard is het zinnig om tijdens een pandemie een globaal model te maken van hoe het virus zich waarschijnlijk zal verspreiden. Dat werd over de hele wereld gedaan. Maar het kabinet, aan de leiband van OMT en RIVM, ging op grond van de RIVM-modellen geloven dat het de beschikking had over een heel dashboard met knoppen waaraan gedraaid moest worden om het aantal IC-opnames nog net onder de limiet te houden.

Dat leidde tot belachelijk gedetailleerde voorschriften, over welke zaken welke tijd van de dag wel open mochten en welke niet, en hoeveel mensen je thuis mocht ontvangen. Dat ging van 6 naar 4 naar 2 naar 1, en dan speciaal voor de Kerst weer even naar 2, als ik me goed herinner.

Voor menselijk gedrag bestaan geen natuurwetten

Dieptepunt was de geheel modelmatige rechtvaardiging van de avondklok: dat was immers ook een knop om aan te draaien, dus dat doen we dan. De Tweede Kamer slikte dat, en slikte alle verlengingen in strijd met eerdere beloftes, want als het moet van het model, dan hebben de meeste Nederlandse politici opeens geen mening meer over proportionaliteit of principes. Zoals we nu nog dagelijks zien als het over stikstof gaat.

Het cruciale verschil tussen modellen in de natuurkunde en die in de economie of tijdens een pandemie is uiteraard, dat natuurwetten te vatten zijn in een wiskundige vergelijking en dat de hersenloze natuur, van elektron tot planeet, zich daar altijd aan houdt. Voor menselijk gedrag bestaan geen natuurwetten, alleen vuistregels waar je geen gedetailleerde voorspellingen op kunt baseren.

De keerzijde van het modelfetisjisme is doofblindheid voor hoe zulk beleid in de praktijk uitpakt. Als het kabinet weer eens aan de pandemie-knoppen gedraaid had, leek het ze nauwelijks nog te interesseren in hoeverre mensen zich daar aan hielden en of het in de praktijk enig verschil maakte. Na twee of drie weken keek het kabinet opnieuw naar de besmettingscijfers, en dan werd er gewoon weer wat aan de dashboard-knoppen gedraaid: nagelsalons en sportscholen nu ook dicht, of de avondklok een half uur later als compromis tussen de rekkelijken en de preciezen.

Zelfs het hele toeslagenstelsel kun je zien als een uitwas van het maakbaarheidsgeloof. Bijna tweederde van de Nederlandse huishoudens ontvangt een of meer toeslagen, wat in wezen slechts rondpompen van geld door de overheid is. Immers, er was altijd al een fijnmazig belastingstelsel om geld van de burger te innen, met als rechtvaardiging voor de complexiteit van het systeem dat belastingheffing rechtvaardig moet zijn: iedereen betaalt naar draagkracht.

De politiek als virtuoze toetsenist

Hoe heeft de politiek het vervolgens in zijn hoofd gehaald, dat daar bovenop nog een fijnmazig toeslagenstelsel moest komen om burgers een substantieel deel van het geïnde geld weer terug te betalen? Er was dus al een heel dashboard met belastingknoppen om aan te draaien, dat echter de gewenste rechtvaardigheid nog steeds niet bereikte, dus denkt de politiek: we zetten er nog een dashboard met toeslagenknoppen boven, want pas dan gaat het wél lukken met de maakbaarheid van de rechtvaardigheid.

Zo ziet de Nederlandse politiek zichzelf graag: als een virtuoze toetsenist die op meerdere klavieren tegelijk de symfonie der rechtvaardigheid speelt, met als partituur de door het CPB doorgerekende koopkrachtplaatjes. Maar wat de burger te horen krijgt, is een kakofonie van ketelmuziek.

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers is schrijver van de bestseller ‘De Stikstoffuik‘ . Zijn columns verschijnen iedere zaterdag in Wynia’ s Week.

Wynia’ s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving, die vrij beschikbaar is voor iedereen. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Het doorrekenen van verkiezingsprogramma’s komt voort uit een dwaas maakbaarheidsgeloof verscheen eerst op Wynia's Week.