Hoe veilig is dat nog?

President Donald Trump voert een politiek die Europese landen niet de indruk geeft dat zij bondgenoten zijn. Importheffingen. Dreigementen om de NAVO te verlaten. Om Groenland in te lijven. Wetgeving en wetsontwerpen die ons industriële paradepaardje ASML dwarszitten.

Rechtse hobby?

Het is derhalve logisch dat Tweede Kamerleden de veiligheid van onze goudvoorraad agenderen. Tony van Dijck (PVV), Pepijn van Houwelingen (FVD) en Mona Keijzer (ex-BBB, nu onafhankelijk lid) zijn hierover de laatste tijd in de clinch gegaan met minister Eelco Heinen van Financiën (VVD). Je zou bijna denken dat goud een rechtse hobby is. In debatten hierover kan Heinen overigens zo nu en dan kribbig reageren.

Allereerst: ons goud, waar ligt het?

De Nederlandse voorraad goud is 612,5 ton. Daarvan ligt 31 procent in het zogeheten Cash Center van De Nederlandsche Bank in Zeist. Het overgrote deel wordt overzee bewaard. Bij de Canadese centrale bank in Ottawa ligt 20 procent. Dat heeft een historische reden: het goud is er voorafgaand aan de Tweede Wereldoorlog gestald en daar gebleven. Leuk om te weten: Canada bezit zelf sinds 2016 geen officiële goudvoorraad meer.

Fort Knox

Bij de Bank of England ligt 18 procent en in de VS 31 procent. De vier locaties zijn volgens Heinen gekozen vanwege risicospreiding, liquiditeit en veiligheid.

Het is verleidelijk om bij de goudvoorraad en Verenigde Staten onmiddellijk te denken aan Fort Knox… Het kluizencomplex in Kentucky. Wereldberoemd, mede dankzij de James Bond-film Goldfinger. In Fort Knox ligt ongeveer de helft van de Amerikaanse goudvoorraad, maar Fort Knox duldt geen buitenstaanders.

Ons goud ligt bij de Federal Reserve Bank op Manhattan, New York. Wie daar een film bij wil denken: Die Hard with a Vengeance, met onder meer Bruce Willis in de hoofdrol. Plot: boevenbende verschaft zich toegang tot de kluizen en voert het goud in kolossale kiepwagens af. Het personage van Willis zorgt voor de goede afloop.

Goud van de buren

Tientallen landen hebben een ondergrondse safe bij de Fed op Manhattan. In Londen zouden meer dan zestig centrale banken goud hebben gestald.

Zij vinden de locaties veilig én praktisch. New York en Londen zijn centra van de goudhandel. Landen die goud willen (ver)kopen informeren bij de kluis van hun buren en bij overeenstemming hoeft het goud New York of Londen niet eens te verlaten. Handig. Alleen koopt of verkoopt Nederland al dertig jaar geen goud meer. ‘De goudvoorraad van DNB wordt passief beheerd’, schrijft de centrale bank in haar jaarverslag 2025.

Risicospreiding is een ander argument. Maar welke risico’s? Kennelijk wordt een Russische inval in West-Europa waardoor het goud gevaar loopt geloofwaardiger gevonden dan de grillen van Trump die mogelijk ons goud in gijzeling neemt.

Repatriëren

Vorig jaar diende PVV-Kamerlid Tony van Dijck een motie in die vroeg om het repatriëren van de Nederlandse goudvoorraad uit de VS. Hij kreeg steun van de fracties van PVV, FVD, BBB, Partij voor de Dieren en de SP. 43 zetels, motie verworpen. Goud brengt politieke tegenpolen samen.

Vijf weken geleden was het Mona Keijzer die vragen stelde aan minister Heinen en om een regeringsbrief over het onderwerp vroeg. De Franse centrale bank stoot namelijk zijn goud in de VS af en koopt er goudstaven in Frankrijk voor terug. Waarom? Waarom haalt Nederland zijn geld ook niet weg uit Manhattan?

De Franse actie is volgens Heinen niet politiek gemotiveerd. Maar zijn antwoord op de tweede vraag is het meest interessant. Want wat blijkt? Heinen staat naar eigen zeggen machteloos. Ja, machteloos! Nederland bezit wel voor zo’n 80 miljard aan officiële goudreserves, maar Heinen gaat er niet over. Zegt-ie.

Bij de oprichting van de Europese Centrale Bank is wettelijk vastgelegd dat het monetaire beleid wordt gevoerd door de ECB en dat de ECB onafhankelijk is van politieke inmenging. Het is de regeringen verboden de centrale bank instructies te geven, schrijft Heinen.

Dat is schrikken. De ECB is onafhankelijk in zijn rentepolitiek, zoals het grote voorbeeld, de Duitse centrale bank, totdat de ECB de rentepolitiek overnam. Ook De Nederlandsche Bank is sinds 1948 onafhankelijk van de politiek.

Titanic

Maar goudpolitiek? Goud speelt geen wezenlijke rol meer in het moderne monetaire beleid. De Nederlandsche Bank ziet haar goud, zo blijkt uit het jaarverslag, als een soort reddingsboei als de geldwereld dreigt te vergaan. Lijkt me iets voor een rampenfilm, niet voor prudente geldpolitiek.

Dus welke rol kunnen De Nederlandsche Bank en haar president Olaf Sleijpen dan spelen? Bootsman op de Titanic?

Speculatie

Heinen stuurt de Kamerleden met een kluitje in het riet. Niet voor het eerst. Enkele weken eerder vroeg FVD-Kamerlid Van Houwelingen Heinen in een debatje: ‘Als we straks een deel van ons goud kwijtraken, kunnen we de directeur van DNB daar dan verantwoordelijk voor stellen?’

Logische vraag, gezien de onmacht van Heinen.

Heinen vond dat de categorie ‘ongekende speculatie. Laten we dit debat niet op deze manier voeren’.

De minister maakt zich klein, terwijl het om grote belangen gaat. Hier stinkt iets.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Nederland bezit voor 80 miljard euro goud. Maar schatkistbewaarder Heinen kan er niet bij. Zegt hij. Daar stinkt iets. verscheen eerst op Wynia's Week.

Het aantal routes naar een hoge functie in het netwerk van de Europese Unie is doorgaans beperkt. Een kandidatuur moet zeker niet té vroeg worden gelanceerd, want politieke scherpschutters loeren in alle hoeken. Ten eerste is voldoende steun nodig bij de grote lidstaten, vooral Frankrijk en Duitsland, wat zorgvuldig laveren vereist. Bovendien moet de meest kansrijke kandidaat ook passen in een ‘systeem van evenwichten’, kortom het Europese topbanenplaatje.

Toren van Babel

Knot kent deze vuistregels als geen ander. Als president van DNB zat hij veertien jaar in de Raad van Bestuur van de ECB in Frankfurt, eerst nog in een sober gebouw maar nadien in een enorm hoofdkantoor dat vér boven Frankfurt uitsteekt – als een Toren van Babel. En vér boven het onderkomen van de Duitse centrale bank, de Bundesbank.

In 2019 merkte menigeen in Brussel de belangstelling van Knot voor het voorzitterschap van de ECB, maar die hoop werd doorkruist door dezelfde Macron. Hij lanceerde een ‘benoemingspakket’ met de drie topposities: Ursula von der Leyen als voorzitter van de Europese Commissie, de Belg Charles Michel als voorzitter van de Europese Raad, en Christine Lagarde als voorzitter van de ECB. Macron, toen nog veelbelovend, verraste iedereen, inclusief de Duitse bondskanselier Angela Merkel. Knot kwam als tegenstander van Eurobonds (de EU die zelfstandig gemeenschappelijke schulden aangaat op de kapitaalmarkt) niet voor op het lijstje van Macron: einde oefening.

Nu liggen de kaarten anders. Macron is niet meer de veelbelovende president maar een zeurkous op z’n retour, in z’n laatste jaar. De Franse president oogt clownesk en zijn macht is tanende maar hij wil zijn ‘erfenis’ beschermen tegen elke prijs, met een onnavolgbare zet.

Bij de Franse presidentsverkiezingen van april 2027 bestaat de mogelijkheid dat de kandidaat van Rassemblement National (RN) – Marine Le Pen (57) dan wel haar plaatsvervanger Jordan Bardella (30) – tot president wordt gekozen. Macron wil tevoren zijn vermeende successen laten afschermen door Lagarde, wier ambtstermijn eindigt in oktober 2027, vervroegd te laten aftreden en te vervangen. De opvolging van Lagarde is dan geregeld ruim vóór de Franse presidentsverkiezingen. Een mogelijke president Le Pen of Bardella heeft het nakijken.

Het is een opvallende zet om zo Franse politieke problemen op Europees niveau op te lossen. Maar Frankrijk ziet de EU dan ook als voortzetting van zichzelf. Macron overvalt Europa met dit idee, en daar ligt precies de kans voor Knot die, z’n pappenheimers kennende, zijn positie in de loop der jaren heeft bijgedraaid in de richting van Frankrijk.

Met name ten aanzien van Eurobonds heeft Knot verklaard dat hij deze ziet als instrument voor de financiering van defensie-uitgaven. In de Tweede Kamer bestaat geen meerderheid voor Eurobonds, maar Knot stelt dat het Nederlands parlement ‘hyperventileert’. Dat valt bij Frankrijk uiteraard in goede aarde. Tegelijk zegt hij dat Eurobonds niet mogen worden gebruikt om overheidsschulden van andere landen af te betalen. De ‘nieuwe geopolitieke situatie’ biedt Knot de kans in Parijs een wit voetje te halen. Het belangrijkste aan het begin van zijn strategie moet zijn: een Franse ‘non’ te voorkomen.

Zwevende Duitsers

Vervolgens is de vraag: wat vindt Duitsland? De huidige coalitie in Berlijn van christendemocraten en sociaaldemocraten is zweverig. Bondskanselier Friedrich Merz (CDU) wil naar rechts, maar hij wordt door de Duitse sociaaldemocraten (SPD) aan de linkerzijde vastgeketend. In ieder geval is de regerende coalitie in Berlijn tegen Eurobonds.

Aangezien Duitsland geen kandidaat voor de ECB naar voren kan schuiven omdat Ursula von der Leyen al voorzitter van de Europese Commissie is, zien de Duitsers vaak een alternatief in een Nederlander. De eerste ECB-voorzitter was niet toevallig Wim Duisenberg (PvdA). Hij werd opgevolgd door de Fransman Jean-Claude Trichet. Tot zover past ‘kandidaat’ Knot goed in het plaatje.

Dan volgen de hobbels in het ‘systeem van evenwichten’. Wat vinden andere landen? Sinds 1 januari 2023 bestaat de eurozone uit twintig landen. De Eurogroep, een informeel overlegorgaan van ministers van Financiën, wordt voorgezeten door de Griekse minister Kyrjakos Pierrakis, uiteraard een groot voorstander van Eurobonds. De vergaderingen van de Eurogroep bestaan uit informeel overleg. Het Griekse voorzitterschap is vooral een teken dat de eurozone weer vertrouwen heeft in Griekenland. Het oordeel van de Griekse minister is persoonlijk. Hij moet al blij zijn dat hij erbij is, na alle Griekse fraude uit het verleden. Italië houdt doorgaans de kaarten lang aan de borst om het meeste uit de ruif te halen, via het ‘voor-wat-hoort-wat’. Met Italianen is het aangenaam souperen.

Bij Spanjaarden gaat dat anders. Zij slaan met de vuist op tafel en maken groot lawaai, alsof elk moment een grote stier kan opduiken. Zo eiste Spanje het voorzitterschap op van de Europese Investeringsbank (EIB) in Luxemburg, met als kandidaat Nadia Calviño, voormalig Spaans minister van Economische Zaken en een voormalig hoge ambtenaar bij de Europese Commissie. Tegenkandidaat was de Deense Margrethe Vestager, voormalig EU-Commissaris Mededinging. Spanje vond een sterke bondgenoot in Frankrijk, dat zich goed herinnerde hoe Vestager een fusie tussen het Franse Alstom en Duitse Siemens blokkeerde. Een Europees Commissaris voor Mededinging maakt, als het goed is, vele vijanden. Maar voor Vestager was dat er één te veel. Resultaat: een dikke ‘non’.

Compensatie voor Spanje

Een dergelijke situatie moet Knot natuurlijk voorkomen, al heeft Spanje inzake ECB ook een concurrent in petto in de persoon van Pablo Hernández de Cos, voormalig gouverneur van de Spaanse centrale bank (2018-2024) en sinds vorig jaar algemeen-directeur van de Bank voor Internationale Betalingen (BIB) in Bazel. Spanje, zeker de huidige socialistische regering, zal weer beginnen te ‘pushen’, ook al het heeft met Calviño reeds een hoge post in de wacht gesleept.

Premier Pedro Sánchez heeft weliswaar een grote mond maar doet niets voor Oekraïne, terwijl hij 500.000 illegalen in Spanje legaliseert, tot schrik van andere Europese landen. Deze mensen zijn vrij om door het ‘Schengengebied’ te reizen. Hiermee verdient Spanje geen cadeautjes. Uiteindelijk zal het Europees systeem voor Spanje wel een ‘compensatie’ op tafel moeten leggen, al is het om de Spaanse eer te redden. Maar het geschenk(je) zal niet voldoen aan de normen van Sinterklaas. Zo lang Duitsland Knot steunt, en Frankrijk niet tégen hem is, kunnen mindere goden worden ‘afgekocht’.

Ook onder Knot zal de ECB zich blijven ontwikkelen tot een Europese pinautomaat, in plaats van de oorspronkelijke taak: een strenge toezichthouder op een stabiel monetair beleid. Conclusie op dit moment: Knot past, in de huidige situatie, in het monetaire plaatje qua Eurobonds; hij blijft overeind in het systeem van Frans-Duitse evenwichten en hij zou resterende hordes, zoals die van Spanje, moeten kunnen nemen.

Toch geldt een winstwaarschuwing. Knot kan de dag niet prijzen voordat het avond is, want elke dag kan Macron besluiten het tóch niet te doen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Klaas Knot past als ECB-baas in het Europese plaatje – mits Emmanuel Macron niet van gedachten verandert verscheen eerst op Wynia's Week.

Dat ‘verbinden’ zal als een verrassing komen voor de miljoenen slachtoffers van Knots inbreuk in de Nederlandse pensioenfondsen. Knots ‘zeldzame sociale vaardigheden’ zijn misschien ook niet zo opgemerkt door 50PLUS-senator en oud-staatssecretaris van Financiën Martin van Rooijen. Die kreeg honderd procent gelijk met zijn kritiek op Knots pensioen(wan)beleid. Twintig procent korten op de pensioenen was helemaal niet nodig en kwam voort uit een foute visie op de waardering van de passiva van de fondsen. Helaas koos Knot ervoor om Van Rooijen systematisch dood te zwijgen zonder enige dialoog.

Ook drie gedistingeerde oud-toppers bij ABP, het grootste pensioenfonds, werden doodgezwegen. Jelle Mensonides, Dick Sluimers en Jean Frijns kwamen herhaaldelijk, met name op het discussieforum voor economen Me Judice, met beredeneerde kritiek, maar Knot verwaardigde zich niet om er op in te gaan.

Open bestuurders

Dat was vroeger anders. Onder Jelle Zijlstra, DNB-president van 1967 tot 1982, steeg de inflatie tot tien procent, en opkomende monetaristen, hier in Nederland mijn promotor professor Pieter Korteweg, legden uit dat inflatie niet komt door vakbonden en ondernemers, maar door een excessieve toename in de geldhoeveelheid. Zijlstra bleef bij de oude school, maar nam wel herhaaldelijk de moeite om in geschrift in te gaan op de monetaristische visie.

Wim Duisenberg, bankpresident van 1982 tot 1997, was een open bestuurder. Monetaire specialisten, zoals ook uw columnist, kwamen regelmatig op uitnodiging bij DNB voor wetenschappelijke bijeenkomsten. De houding van DNB werd duidelijk vlotter dan in de tijd van directeur Huub Muller, die mij lang geleden met een sigaar in z’n hand uitlegde: ‘Wij maken de regels, wij voeren de regels uit en wie kritiek heeft mag bij ons in beroep gaan.’

Ook onder president Nout Wellink (1997-2011) bleef DNB in mijn ervaring openstaan voor kritiek. Mooi hoogtepunt was voor mij een diner in het hoofdkantoor aan het Frederiksplein (had Amsterdam daar, op het terrein van het oude Paleis voor Volksvlijt, maar de opera gebouwd) waar ik vanaf de halte van tram 4 binnen kwam achter drie andere heren in donkerblauw kostuum. ‘Waar komt u voor?’ vroeg de portier. ‘Hetzelfde als die andere heren,’ zei ik. ‘Die komen voor het chauffeursdiner’.

Onder Knot is een harde, ondemocratische cultuur gevestigd. Dat betekent bijvoorbeeld dat het praktisch onmogelijk is voor banken en pensioenfondsen om te klagen over de gigantisch gezwollen milieurapportage-eisen van DNB. Toen Knot begon bij DNB was het nog een gewone centrale bank die zich bezighield met monetaire zaken en met toezicht op de financiële sector. Han de Jong (oud-hoofdeconoom bij ABN AMRO) mag graag vertellen hoe Knot in zijn beginjaren bij DNB reageerde op een vraag naar zijn visie op klimaat: ‘Een zaak voor de politiek, niet voor een centrale bank.’ De vragenstelster herhaalde de vraag een paar keer in diverse bewoordingen. Knot raakte zichtbaar geïrriteerd en bleef bij zijn antwoord.

Dat is in de tweede presidentsperiode van Knot heel anders geworden. Het aantal medewerkers nam in tien jaar met de helft toe, en een groot deel van die extra vijftig procent is niet bezig met inflatie of met toezicht, maar met klimaatbeleid: een serieus onderwerp, maar voor de regering, en natuurlijk niet voor de centrale bank. Niettemin staat bij DNB het woord ‘klimaat’ tegenwoordig ieder jaar zo’n achthonderd keer in het jaarverslag; veel vaker dan het woord ‘inflatie’. 

En daar ligt ook de waarschijnlijke verklaring dat Christine Lagarde opeens zo gecharmeerd is van Klaas Knot. Niet de sociale vaardigheden, en zeker niet de verbondenheid met zijn landgenoten, maar wél zijn verbondenheid met haar. Lagarde en Knot hebben samen dezelfde fout gemaakt door hun organisaties zo sterk te richten op CO2-kwesties.

Logische draai

Anno 2025 is CO2 nog steeds een probleem, maar de bevlieging dat centrale banken daar een grote rol bij moeten hebben, is verdwenen. Kijk bij voorbeeld naar Mark Carney, zeven jaar gouverneur van de Bank of England in Londen en nu premier van Canada. Deze week schrijft de Financial Times over hem: ‘Als gouverneur van de Bank of England waarschuwde Carney voor klimaatrisico’s en bij Brookfield Asset Management leidde hij een miljardentransitiefonds weg uit beleggingen in olie en gas. (-) Ooit een voorvechter van wereldwijde decarbonisatie, wil Carney nu fossiele brandstoffen om hem te helpen de economie van Canada te ondersteunen – waardoor het land een “energie-supermacht” wordt in het Trump-tijdperk’.

Lagarde is natuurlijk bang dat haar opvolger ook zo’n logische draai gaat maken en dat er dan kritiek komt op haar overdreven klimaatobsessie van de afgelopen jaren. Dan is Knot een slimme keus vanuit het perspectief van ‘legacy control’: greep houden op je eigen erfenis. Knot heeft zelf zo veel (plantaardige?) boter op zijn hoofd dat hij het wel zal laten om kritiek te uiten op de bizarre zijpaden van Lagarde. Ik ben ook voor slim CO2-beleid, maar niet in de vorm van symbolische acties en idiote papieren rapportageverplichtingen over onderwerpen als het woon-werkverkeer. Komen wel genoeg centrale bankiers op de fiets naar het werk? Wéér een formulier om in te vullen.

Dat lijkt mij de echte reden dat Lagarde nu opeens smelt voor Knot. Hij zal de komende correctie – waarbij centrale banken weer focussen op hun kerntaken – even soepel en discreet uitvoeren als collega Carney.

Eén-tweetje

Zijn opvolger Olaf Sleijpen maakte ook al een mooi één-tweetje om Knot te helpen. Slijpen legde correct uit dat eurobonds geen Nederlands belang zijn, zodat Knot diplomatieke ruimte kreeg om te beweren dat hij niet voor of tegen wilde zijn, maar liever over condities wilde praten. Klip en klaar verzet tegen eurobonds schiet Knots kandidatuur lek bij landen als Frankrijk, Italië en Spanje. Nu kan hij vaag blijven, terwijl Sleijpen de Nederlandse flank afdekt.

Hugo de Jonge was verantwoordelijk tijdens de coronapandemie en maakte reclame voor de Wet betaalbare huur tijdens zijn tweede periode als minister. Toch kreeg hij opnieuw een prachtige nieuwe functie. Dat zal Knot ook hopen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook straks in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Donateurs kunnen ook reageren op recente artikelen, video’s en podcasts en ter publicatie in Wynia’s Week aanbieden. Stuur uw reacties aan reacties@wyniasweek.nl. Vergeet niet uw naam en woonplaats te vermelden (en, alleen voor de redactie: telefoonnummer en adres). Niet korter dan 50 woorden, niet langer dan 150 woorden. Welkom! 

Het bericht Wordt blunderaar Klaas Knot met zijn ‘zeldzame sociale vaardigheden’ de volgende baas van de ECB? Hopelijk niet verscheen eerst op Wynia's Week.

Over die gevolgen is al veel geschreven. Vooral veel aandacht kreeg het mogelijke misbruik van de digitale euro. De vraag werd opgeworpen of de autoriteiten de lonkende mogelijkheid om digitaal geld te ‘programmeren’ zouden weten te weerstaan. Dat programmeren – lees: manipuleren – zou kunnen gebeuren door de digitale euro in te zetten voor het bestrijden van infectieziekten, het aanmoedigen van ‘gezond’ eten, het stimuleren van de economie, het bevorderen van diversiteit en inclusiviteit en het promoten van de woke-agenda of het klimaatbeleid. Defensiebeleid kunnen we inmiddels aan dat rijtje toevoegen.

Uiteraard wordt dit in alle toonaarden ontkend. De digitale euro wordt volgens de ECB niet programmeerbaar en men zal niet kunnen meekijken bij de transacties die met de digitale euro worden verricht. De tijd zal leren hoe dit uitpakt.

Nieuwe vorm van geldschepping

Waar nog weinig aandacht aan is geschonken, is de nieuwe vorm van geldschepping die mogelijk wordt met de invoering van de digitale euro.

Geldschepping door de ECB is nu nog een chartaal verschijnsel (munten en bankbiljetten), met behulp van kasreserves die de banken bij de ECB aanhouden, of gebeurd met zogenoemde openmarktoperaties, waarbij de ECB obligaties opkoopt. Verreweg de meeste geldschepping (90 procent) vindt echter plaats door middel van private kredietverlening en komt dus voor rekening van de commerciële banken. Met de invoering van de digitale euro wordt de verhouding waarschijnlijk fifty-fifty.

De consequenties kunnen zeer ingrijpend zijn. Met de digitale euro hoeft de Europese Commissie namelijk niet meer te bedelen om eurobonds, andere vormen van gemeenschappelijke schulden, verhoging van de bijdragen van de lidstaten of eigen inkomsten, lees: EU-belastingen.

De Europese Commissie kan de ECB dan gewoon de opdracht geven digitale euro’s ‘bij te drukken’, beter gezegd: uit het niets te creëren. Formeel kan dat niet want de ECB is volgens haar statuut onafhankelijk. Maar informeel zijn de relaties tussen de Commissie en de ECB – alsook tussen commissievoorzitter Ursula von der Leyen en bankpresident Christine Lagarde – de laatste jaren steeds inniger geworden. De ECB, ingefluisterd door de Commissie, bemoeit zich inmiddels met klimaatbeleid, defensie en zelfs met handelspolitiek.

Het gecreëerde geld kan de Commissie zelf besteden of doorsluizen naar de lidstaten. Bijvoorbeeld voor defensie-uitgaven. De verleiding en de druk vanuit de Commissie om dit te doen zal groot zijn. De burger betaalt daarvoor de prijs, in de vorm van inflatie – want dat gebeurt zodra er meer geld in het systeem wordt gepompt dan er goederen tegenover staan. Monetaire financiering (het direct financieren van overheidsuitgaven door nieuw geld te creëren) is formeel niet geoorloofd, maar er zal wel een oogje worden dichtgeknepen. In de woorden van de scheidende president van De Nederlandsche Bank Klaas Knot, tevens lid van het bestuur van de ECB: ‘Defensie is op dit moment belangrijker dan boekhouding.’

Dat is de mood die op dit moment in de Europese Unie heerst: even niet zeuren over inbreuk op het Stabiliteits- en Groeipact (oftewel maximaal 3 procent begrotingstekort en een maximale overheidsschuld van 60 procent van het bruto binnenlands product), want de Russen komen eraan (800 miljard euro extra defensie-uitgaven) en ook de Clean Industrial Act en het industriebeleid uit de koker van Mario Draghi (eveneens 800 miljard euro) moeten gefinancierd.

Over hoe al dit geleende geld uiteindelijk moet worden terugbetaald, wordt niet gerept. Dat hoeft op dit moment ook niet, want de afbetaling is pas over enkele jaren voorzien. En dat komt goed uit, want dan is de digitale euro er en kan de geldpers soelaas bieden. Dat zo de inflatie wordt aangejaagd en dus de koopkracht van burgers sterk vermindert, is niet de zorg van de ECB, noch van de Commissie.

Europese grootmachtambities

De Commissie is vooral met zichzelf bezig en wil onder Von der Leyen een leidende rol spelen. Betoogd wordt dat met de nieuwe multipolaire verhoudingen in de wereld de Europese Unie niet aan de zijlijn kan blijven staan. Om niet vermalen te worden tussen de grootmachten Amerika en China dient de EU zelf een grootmacht te worden, een federale unie met een eigen regering (lees: de Europese Commissie), eigen buitenlands beleid en een eigen leger.

Ten einde deze ambitie te realiseren heeft de Europese Commissie meer macht nodig en vooral meer geld. Van de aanstaande onderhandelingen over het nieuwe Meerjarige Financiële Kader (MFK), lees: de EU-meerjarenbegroting 2021-2027, wordt weinig verwacht. Lidstaten zijn niet bereid substantieel meer geld aan de EU te geven. En ook het heffen van een eigen EU-belasting kan naar alle waarschijnlijkheid niet rekenen op groen licht van de Europese Raad. Een alternatief zijn eurobonds, gemeenschappelijke schulden. Maar we hebben gezien dat ondanks de 180-graden-draai van Duitsland met de opheffing van de Schuldenbremse gemeenschappelijke schulden nog steeds taboe zijn. Ook het al genoemde industriebeleid à la Mario Draghi komt er om die reden waarschijnlijk niet. Het Coronaherstelfonds was een uitzondering en ook het ReArm Europe-fonds van 150 miljard euro wordt als zodanig gebrandmerkt.

Ja, dan blijft er maar één ding over en dat is de geldpers. Er zijn altijd wel juristen te vinden die daar een constructie voor weten te bedenken. De lidstaten kunnen het tegenhouden, maar dat lijkt niet waarschijnlijk. Zonder monetaire financiering zullen zij namelijk zelf het gelag moeten betalen. Zo staat Nederland alleen al voor wat betreft het Coronaherstelfonds voor 42 miljard euro aan de lat.

Invoering van een digitale munt in de EU is overigens niet uniek. Ook China en Japan zijn ermee bezig, bang als men is dat cryptomunten en met name Bitcoin het geldverkeer gaan overnemen. Bitcoin kent geen inflatie, de hoeveelheid digitale munten is gemaximeerd op 21 miljoen. Meer kan er niet worden gecreëerd.

Trump komt met stablecoins

De Verenigde Staten voeren geen digitale munt in. De regering van Donald Trump komt in plaats daarvan met stablecoins, die door Amerikaanse banken worden uitgegeven. Het zijn cryptomunten die één op één zijn gerelateerd aan de dollar. Zo hoopt de Amerikaanse regering de strijd aan te kunnen gaan met de digitale munten van de concurrenten én de overheersende positie van de dollar in de wereld veilig te stellen. En dus ook om de mogelijkheid te behouden om geld ‘bij te drukken’ en daarmee dure defensie-inspanningen te financieren.

De financiële wereld verandert snel. Transacties met behulp van cryptomunten hebben het voordeel dat er geen overheden of banken aan te pas komen, alleen kopers en verkopers die rechtstreeks met elkaar handelen. Zolang het internet vrij is, hebben zij vrij baan en zal het overheden en banken zwaar vallen om hun controle over de financiële wereld te behouden.

Johannes Vervloed was gedurende bijna vier decennia verbonden aan het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken, met als standplaatsen onder meer Jakarta, Sint-Petersburg en Parijs.  

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De digitale euro komt eraan – en dat is slecht nieuws voor onze koopkracht verscheen eerst op Wynia's Week.

Dat constateren PIM van GALEN en SYP WYNIA in hun maandelijkse videogesprek over de Nederlandse politiek. ‘De Europese Centrale Bank doet alles om Italië in de euro te houden. Een land als Nederland heeft inmiddels alle begrotingsregels losgelaten. En net als Italië altijd al deed, profiteert ook de Nederlandse staatsschuld van de inflatie. Schulden smelten immers weg door geldontwaarding.’

U kunt het videogesprek van Pim van Galen en Syp Wynia HIER bekijken. De podcast van hetzelfde gesprek vindt u HIER.

Op Prinsjesdag bleek de Miljoenennota nog niet klaar. Inmiddels is de begroting voor 2023 volledig over de kop gegooid, omdat het kabinet RutteVier uiteindelijk toch een miljardenplan – idee van PvdA en GroenLinks – heeft omarmd om volgend jaar de meerkosten van de modale energierekening voor rekening van de overheid te nemen. Afhankelijk van de prijs van olie en gas en van de duur van de compensatie zouden de kosten kunnen oplopen tot 40 miljard euro.

Tot enkele jaren geleden golden aan het Binnenhof de Zalmnorm en andere begrotingsregels. Bij begrotingsdebatten in de Tweede Kamer diende een partij die ergens meer aan uit wilde geven ook aan te geven hoe dat betaald moest worden (een bezuiniging elders, of een belastingverzwaring). Maar anno 2022 lijken alle remmen los.

Waar de minister van Financiën doorgaans de hand op de knip heeft kan minister Sigrid Kaag (D66) nu niet eens vertellen wat de energiecompensatie gaat kosten en hoe lang die gaat duren. De Miljoenennota staat dus op drijfzand. Dat is ongekend. En eigenlijk ook in strijd met een basisrecht van het parlement in een democratie: het budgetrecht. Nu moet de Tweede Kamer tekenen voor een blanco cheque.

De eerste kabinetten-Rutte waren in de jaren 2012-2016 juist heel streng op de overheidsfinanciën. Nederland dreigde in 2013 in het euro-strafbankje te belanden en met dat vooruitzicht vergaderde het eerste kabinet Rutte (VVD, CDA) in voorjaar 2012 wekenlang met gedoogpartner Geert Wilders in het Catshuis om een te groot begrotingstekort te voorkomen. Uiteindelijk weigerde Wilders aan het pakket van VVD en CDA mee te doen.

Het kabinet viel, maar D66, GroenLinks, ChristenUnie, SGP – en later dat jaar ook de PvdA – schoten te hulp. Er werd in die jaren voor zo’n 50 miljard bezuinigd en lasten verzwaard, met dramatische gevolgen voor de economie – en indirect ook voor de overheidsfinanciën, want er kwam door het afknijpen van de economie minder belastingen binnen, waardoor er door het kabinet RutteTwee nog weer verder bezuinigd moest worden.

Het gelijk van Wilders

De Nederlandse economie deed het door het afknijpbeleid in 2013 slechter dan enig ander euroland, op Portugal na. Hoewel inmiddels vrijwel alle Haagse politici – op Mark Rutte na – nu erkennen dat de ingrepen in de jaren 2012-2016 economisch schadelijk zijn geweest, krijgt Geert Wilders alleen achter de schermen, tot aan de PvdA toe, erkend dat hij het in 2012 bij het juiste eind had door niet overmatig aan de Brusselse normen mee te willen doen.

Sterker: Rutte en andere VVD’ers verwijten de PVV’er nog steeds dat hij in 2012 is ‘weggelopen’ uit het Catshuis. Een verwijt aan Rutte dat hij – die andere eurolanden immers graag financieel de maat nam – uit angst in Brussel weggehoond te worden de Nederlandse economie heeft afgeknepen zou meer op zijn plaats zijn.

Maar kijk dan nu!

Al minstens sinds 2019 hebben de kabinetten-Rutte alle remmen los gegooid. Hoezeer de tijden veranderd zijn bleek in de zomer van 2019, toen minister van Financiën Wopke Hoekstra (CDA) als donderslag bij heldere hemel voorstelde om als staat tientallen extra miljarden te lenen: niet omdat het geld nodig was, maar omdat de rente zo laag was dat er geld mee verdiend kon worden of de economie er mee gestimuleerd kon worden. Het was een historisch unicum: de Nederlandse schatkistbeheerder die zonder noodzaak extra geld wilde lenen omdat de rente toch laag (of zelfs negatief) was. En toen moest Corona nog komen.

In 2020 gingen de remmen verder los, nu om banen te redden in de pandemiecrisis. Rekening: zo’n 80 miljard. Het fonds van Wiebes kwam er ook: twintig miljard. Toen RutteVier aantrad kwamen er nog twee fondsen: 35 miljard voor het klimaat en 25 miljard voor de stikstof.

Inmiddels was de Europese begroting in Brussel zo ongeveer verdubbeld met Corona als aanleiding. Rutte stribbelde nog wat tegen, maar er ging onder meer 200 miljard naar Italië, deels betaald uit via Brussel geleend geld. Italië was ook al minstens sinds 2012 vanuit Brussel en door de Europese Centrale Bank in Frankfurt met talloze honderden miljarden in de euro gehouden. Frankfurt had met dat doel de inflatie opgedreven, staatsobligaties opgekocht en de rente laag (of zelfs negatief) gehouden.

De euro werd zuidelijk

Voorlopige conclusie: na de bankencrisis, de eurocrisis, de Coronacrisis en de energiecrisis is er van de belofte in Duitsland en Nederland dat de euro een harde munt zou worden en dat de ECB de inflatie in toom zou houden niets uitgekomen. Duitsland ging twee jaar geleden zelf akkoord met Europese staatsleningen (eurobonds) die er inmiddels feitelijk zijn. En de begrotingsdiscipline van Berlijn en Den Haag is na Corona en energiecrisis zoek.

Enerzijds is de chaos compleet, omdat de ECB ondanks een dreigende recessie de rente wel omhoog moet gooien omdat de inflatie immers de pan uit rijst.

Anderzijds is de helderheid compleet: na ruim twee decennia euro zijn niet de zuidelijke eurolanden onder Duitse en Nederlandse handen gedisciplineerd, maar zijn Duitsland en Nederland qua begrotings- en staatsschuldbeleid Italiaans geworden. Zelfs het aangaan van schulden omdat die toch wel eroderen door inflatie – dankzij Poetin dan wel dankzij Frankfurt – is een aloude Italiaanse traditie.

In het zicht van de invoering van de girale euro per 1 januari 1999 waarschuwde VVD-leider Frits Bolkestein dat de nieuwe Europese munt net zo hard diende te zijn als de gulden tot dan toe was geweest. Dus geen munt die willens en wetens in waarde zou afbrokkelen om zo staatsschulden te laten wegsmelten. Bolkestein kreeg die garantie van toenmalig premier Wim Kok (PvdA). Waarop Bolkestein aankondigde die belofte van Kok in te zullen lijsten en boven zijn bed zou hangen.

Van de belofte van Kok is anno 2022 evenwel weinig terechtgekomen. Kok maakt het niet meer mee, maar Gerrit Zalm, de jarenlange VVD-minister van Financiën onder Kok (en Balkenende) wel. Zowel Bolkestein als Zalm hebben in de jaren 1996-1988 onder meer door bezoeken aan Duitsland nog pogingen gedaan om het financieel onbetrouwbare Italië buiten de euro te houden.

Duitse en Nederlandse financiële topambtenaren hadden eerder, in 1991, ook al geprobeerd om de euroregels zo op te stellen dat Italië niet – en misschien wel nooit – in de euro zou komen. Zij werden overtroefd door hun bazen in Bonn en Parijs en trouwens ook door Wim Kok die toen nog Nederlands minister van Financiën was.

De rollen omgedraaid

Alle pogingen de Italianen buiten de euro te houden mislukten destijds, niet in de laatste plaats omdat de Fransen de Italianen er koste wat kost bij wilden hebben en de Duitsers (bondskanselier Helmut Kohl, met name) de Fransen – en eigenlijk ook de Italianen – niet voor het hoofd wilde stoten. In Italië zelf was er een slimme topambtenaar, Mario Draghi, die de zaken zodanig bij elkaar sjoemelde dat het leek alsof Italië aan de voorwaarden voldeed om vanaf den beginnen aan de euro te voldoen. Zo geschiedde.

Mario Draghi was in 2012 opgeklommen tot president van de ECB in Frankfurt en beloofde in die hoedanigheid dat hij niets zou nalaten om de euro te redden (hij bedoelde: Italië in de euro te houden). Dat heeft hij gedaan. En de euro is geen harde munt, de euro is geen mark of gulden maar eerder de boterzachte Italiaanse lire. Italië heeft ook geen Duits of Nederlands begrotingsbeleid gekregen. Nederland en Duitsland hebben wel een Italiaans begrotingsbeleid.

Wynia’s Week is er 104 keer per jaar, vaak met video en podcast. Dat wordt mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Nederland heeft nu Italiaans begrotingsbeleid verscheen eerst op Wynia's Week.

Nederlands politici en beleidsmakers hebben al ruim twee generaties geen ervaring meer met onbeheersbare prijsstijgingen. De laatste keer dat het zo uit de hand liep was in de roerige jaren zeventig van de vorige eeuw. Snappen politici wel ten volle wat de gevolgen zijn van de galopperende inflatie?

Hogere inflatie dan Brazilië

Hoe snel inflatie zekerheden aantast, wordt duidelijk uit een artikel in Het Financieele Dagblad van begin februari, nog maar acht maanden geleden. De inflatie was toen 7 procent. Aan het woord kwam onder meer een hoogleraar economische geschiedenis. De vakbonden zouden geen looneisen van 10% tot 15% stellen zoals in de jaren zeventig, dacht hij. Toen staakten zij ook volop om hun eisen kracht bij te zetten, maar hun macht op de werkvloer hebben ze niet meer, was zijn analyse.

Als mensen die de geschiedenis moeten kennen zo de plank misslaan, hoe moet het dan met topambtenaren en politici? Welkom in onze extreme tijden. Want hoe is het nu? FNV en CNV stellen looneisen van 10 procent of meer. Bij de NS, waar werd gestaakt, en in de grootmetaal hebben de bonden al bijna gekregen wat zij wilden: 8 à 9 procent extra.

Afgelopen week staakten, voor het eerst in vijftig jaar, personeelsleden van het luxe warenhuis De Bijenkorf in Amsterdam. Een teken aan de wand? Als economische zekerheden wegvallen gaan mensen de straat op. Wij kennen die beelden uit Sri Lanka of hyperinflatielanden in Zuid-Amerika, maar dat kan hier ook. En, zoals econoom Han de Jong op zijn blog laat zien: in Brazilië dat al veertig jaar worstelt met torenhoge inflatie, ligt de inflatie nu onder die in Nederland.

Vlak de ECB niet uit

Waar komt de inflatie vandaan? De tomeloze gasprijzen als gevolg van Poetins oorlog in Oekraïne spelen de hoofdrol. Maar bedenk wel: het was al beleid in Nederland om gas steeds duurder te maken, zodat burgers ‘gestimuleerd’ worden tot verduurzaamde energievoorziening.

Maar vlak de ultra-lage rentepolitiek van de Europese Centrale Bank (ECB) ook niet uit. De ECB heeft jarenlang geprobeerd om met een extreem lage rente de economie te stimuleren en de inflatie richting 2  procent te tillen. Maar de enige prijzen die écht stegen waren de prijzen van aandelen en van huizen. Op zijn beurt joeg de hausse op de Nederlandse huizenmarkt de economie aan. Gouden tijden voor bouwers, banken, klusbedrijven, keukenverkopers en parketleggers.

De ECB dacht vorig jaar dat de inflatie tijdelijk was en deed weinig. Mis. Inmiddels moeten rappe renteverhogingen de overspannen economie beteugelen. Geld lenen wordt duurder, consumenten zijn al somber, bedrijven zien hun omzet dalen en reorganiseren, zodat de krapte op de arbeidsmarkt verdwijnt en looneisen gematigd worden in het zicht van groeiende werkloosheid.

Dat proces kan best lang duren. En in de tussentijd worden zekerheden van huizenbezitters, spaarders en gepensioneerden aangetast door de oplopende inflatie én de hogere rente van de ECB.

Huis in brand

Eerst het goede nieuws. Gepensioneerden krijgen weer compensatie voor de gestegen prijzen. Daar hebben zij soms meer dan tien jaar op moeten wachten. Het slechte nieuws: de pensioenfondsen moeten sappelen om met de dalende aandelen- en obligatiekoersen de eindjes aan elkaar te knopen.

De rentesprongen zitten de pensioenwereld nog op een andere manier dwars. Pensioenfondsen verzekeren de pensioenen gedeeltelijk tegen renteschommelingen. Dat kost geld, maar dat is gezien de enorme invloed van de rente op pensioenen niet onverstandig. Maar nu de ECB de rente steeds verhoogt, zijn die kosten extreem. Vergelijk het maar met de bewoner van een brandend huis die een brandverzekering wil hebben: peperduur.

Nog steeds geen rente

In de eerste zes maanden van 2022 moesten Nederlandse pensioenfondsen voor maar liefst 82 miljard euro beleggingen verkopen om hun renteverzekeringen te betalen. Dat was ruim 4 procent van hun totale vermogen. Met hoeveel verlies? Dat laat zich niet becijferen voor buitenstaanders. Gezien de rentesprongen is het eind nog niet in zicht.

Een bittere pil is er voor spaarders. Eerst kreeg je als gevolg van de ECB-politiek steeds minder rente, toen niks, of zelfs een boete. Maar de geldontwaarding was ook laag. Nu confronteert de ECB-politiek de spaarder met extreme inflatie en, nog steeds, bijna geen rente. Tel uit je verlies.

Verleden slechte raadgever

De derde groep zijn de huizenbezitters, rond 55 procent van de Nederlandse huishoudens. Koopwoningen zijn het kernbezit en de eigenwaarde van de middenklasse. Wat staat hen te wachten? De huizenmarkt reageerde in het verleden traag op economische schokken en rentesprongen. In de jaren zeventig waren huizen lange tijd zelfs een goeie verzekering tegen oplopende inflatie, want de huizenprijzen stegen mee.

Dus gaat u allen rustig slapen, huiseigenaren? Als de economische schokken van de laatste maanden iets hebben laten zien is dat het verleden een waardeloze raadgever is. Met één uitzondering: extreme inflatie voedt onrust en onrustige burgers zijn niet bang voor politieke wending.

Econoom en journalist Menno Tamminga was redacteur en columnist voor NRC Handelsblad. Sinds begin augustus 2022 publiceert hij zijn wekelijkse columns in Wynia’s Week.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar. De betalende lezers maken dat mogelijk. Wordt u ook donateur? Dat kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Deze extreme inflatie bedreigt de eigenwaarde van de middenklasse verscheen eerst op Wynia's Week.

Daarom heeft het kabinet RutteVier genoeg geld voor koopkrachtsteun (15 à 17 miljard euro). Genoeg geld voor de financiering van prijsplafonds (10 miljard euro? 15 miljard euro?) voor gas en stroom voor consumenten en mogelijk ook voor kleinere energie-intensieve bedrijven.

Met dank aan Frankfurt

En het geld wás goedkoop de afgelopen tien jaar. De rente was bijna niks, of zelfs negatief. Mede dankzij de goedkoopgeldpolitiek van de Europese Centrale Bank (ECB). Wie spaarde was een dief van zijn eigen portemonnee. Geld spenderen was een afgedwongen burgerplicht.

Die lage rente was een kolossale stimulans voor de Europese én de Nederlandse economie. Voor exporterende Nederlandse bedrijven naar andere Europese landen. Voor de koopwoningenmarkt. Dankzij de dalende rente kon je steeds meer geld lenen om een huis te kopen. En op zijn beurt stimuleerde de huizenmarkt de omzet van makelaars, verhuizers, keukenleveranciers, bouwbedrijven en doe-het-zelf ketens.

Ook al heeft de ECB de rente inmiddels verhoogd, de kosten om geld te lenen zijn nog steeds historisch laag. Als je kijkt naar de hoge inflatie, dan is de reële rente (de officiële rentetarieven minus de inflatie) die de overheid betaalt nog steeds negatief.

Gemakzucht

Deze negatieve rente heeft nog een ander, indringender gevolg. Het maakt gemakzuchtig. Dat zag je eerder al toen Wopke Hoekstra (CDA) de staatskas bestierde in het kabinet RutteDrie. Het Nationaal Groeifonds dat met een kleine 20 miljard euro de winnaars van de economie van de toekomst wil financieren wordt betaald met geleend geld. Want dat was toch bijna gratis.

RutteVier herhaalt dat kunstje al met het Klimaatfonds. Afgelopen week proefde je het genotsgevoel van een lage rente opnieuw, namelijk in het gemak waarmee het kabinet in allerijl het prijsplafond voor gas- en stroom heeft toegezegd.

Tot voor kort gold zo’n prijsplafond in de energiemarkt als vloeken in de liberale kerk. Het kabinet tekent met het prijsplafond een blanco cheque. Niemand weet wat de kosten zijn. Dat hangt af van de gas- en stroomprijzen die de komende maanden op de markt tot stand komen.

Hoe zou het Nederlandse kabinet reageren als Italië of Frankrijk, om maar eens twee willekeurige voorbeelden te noemen, zo’n begrotingssprookje zou opvoeren? Nederland zou hen in Europees overleg streng toespreken. Want Nederland profileert zich in Brussel als een advocaat van financiële normen en waarden, maar laat het nu in Den Haag versloffen.

De koopkrachtsteun en het prijsplafond moeten de burgers gerust stellen. Want niet alleen het vertrouwen in het kabinet is volgens onderzoeken op een dieptepunt, de cijfers over het consumentenvertrouwen verraden een wanhopige stemming. Wie wil nu nog geld uitgeven? Maar kijk daar… bijna 4 procent meer koopkracht in 2023, voor de laagste inkomens ruim 7 procent erbij. Een economische groei van 1,5 procent, meer dan enkele maanden geleden nog verwacht. Dat oogt als economisch succes. Maar wat is het echt?

Goedkoop geld groei. Op-de-pof groei. Fantoomgroei. Het is de groei die je krijgt als je consumenten een bedrag van zo’n 25 miljard euro toestopt. Meer bestedingen = meer groei. Het glorieuze groeicijfer in deze sombere tijden kan daarom geen verrassing zijn. Het zit ingebakken in het rekenmodel van het CPB. Het zou pas een verrassing zijn als er met zoveel geld géén extra groei wordt geboekt. Een visie op de toekomst van de economie en van het land, op bedrijvigheid en banen in 2030 zit er niet bij. Het is pompen of verzuipen.

Angst en wanhoop

Dat is begrijpelijke politiek gezien de wanhoop onder consumenten, de angst voor faillissementen onder energie-intensieve kleinere bedrijven (bakkers) en de dreiging van het stil vallen van grotere (aluminium- en kunstmestproducenten).

De nieuwe ronde van staatssteun voor de economie is echter wel de zoveelste. De oude onbetaalde rekeningen van eerdere crisispolitiek zijn nog niet voldaan. Welke bonnetjes liggen er nog?

Schulden van banken en bedrijven

Een niet volledige greep uit de laatste veertien jaar. Uit de kredietcrisis (2008/2009) resteert nog een pakket van 56 procent van de aandelen van ABN Amro. Deze aandelen zijn kennelijk onverkoopbaar. De rekening voor het redden van de bank is nog niet volledig voldaan, als dat al ooit zal gebeuren.

Uit 2013, de piek van de vastgoedcrisis, resteert nog een pakket van 100 procent van de aandelen van de Volksbank toen SNS werd genationaliseerd. Kennelijk ook onverkoopbaar.

Fantoomgroei

Uit de coronacrisis (2020) staat nog een belastingschuld van bedrijven open van ongeveer 20 miljard euro. Vanaf 1 oktober moeten bedrijven die schuld in termijnen aflossen. Het ministerie van Financiën verwacht dat 6 miljard euro nooit meer wordt terugbetaald.

Zo sleept de overheid de last van eerdere crisisingrepen met zich mee, als emmers achter een boot. Maar dat zie je niet. Dat zit onder water. Wat je ziet is schipper Rutte achterop het Schip van Staat die aanstuurt op meer koopkracht. En op meer fantoomgroei. 

Econoom en journalist Menno Tamminga was eerder redacteur en columnist voor NRC Handelsblad. Sinds begin augustus 2022 publiceert hij zijn wekelijkse columns in Wynia’s Week.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar. De betalende lezers maken dat mogelijk. Wordt u ook donateur? Dat kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht RutteVier koopt economische groei op krediet verscheen eerst op Wynia's Week.

Ons boek ‘Worst Bank Scenario – over netwerkcorruptie en de grootste bankenfraude ooit’ onthult dat de Eurobonds die de Europese Unie sinds de zomer van 2020 uitgeeft zijn bedoeld voor het afdekken van de gigantische liquiditeitstekorten van banken.

Wij betogen ook, dat de kredietcrisis van 2008 niet uitsluitend is ontstaan door overgewaaide rommelhypotheken uit de Verenigde Staten, verpakt in zogeheten MBS (Mortgage-Backed Securities) of CDO’s (Collateralized Debt Obligations), maar ook door de eigen verdienmodellen van de Europese banken.

In het kort houdt dit verdienmodel het volgende in: banken hebben aan het einde van de vorige eeuw de gouden balansregel verlaten en zijn zich gaan richten op geld kort aantrekken (internetspaarrekeningen, rekening-courant) en lang uitzetten (hypotheekleningen, bedrijfsleningen). Dit levert de hoogste rentemarge op, omdat de geldmarktrente die banken betalen voor het aantrekken van geld in de regel lager is dan de kapitaalmarktrente die zij ontvangen voor het lang uitlenen van geld.

De banken hebben onderpand nodig

Dit verdienmodel, dat de banken ondanks de kredietcrisis intact hebben gelaten, zorgt wel voor een aantal risico’s: een renterisico en een liquiditeitsrisico. Het renterisico ontstaat als de kapitaalmarktrente hoger is dan de geldmarktrente, wat soms voorkomt, met name in de aanloop van een economische crisis. Het liquiditeitsrisico ontstaat als consumenten hun direct opeisbare tegoeden opvragen.

Om deze risico’s te beperken sluiten banken rentederivaten af waarvoor zij hoog liquide onderpand moeten verstrekken – dit is onderpand van hoogwaardige kwaliteit, zoals geldtegoeden en girale staatsobligaties van landen als Nederland en Duitsland. Het gebruik van rentederivaten kan renterisco’s afdekken, maar veroorzaakt een extra liquiditeitsrisico.

Hoe meer de rente beweegt, zoals de extreme rentdaling die de ECB in 2008 bewerkstelligde, des te meer hoog liquide onderpand banken nodig hebben. De banken willen dit hoog liquide onderpand echter niet omdat het aanhouden ervan geen rendement oplevert. Bovendien lijkt er niet voldoende liquiditeit in de markt aanwezig te zijn om te kunnen voldoen aan de onderpandverplichtingen.

De vraag hoe de banken dit hebben opgelost staat centraal in ‘Worst Bank Scenario’. Wij laten zien dat banken hun tekort aan onderpand in eerste instantie hebben verhuld door gebruik te maken van de ‘slapende’ tegoeden van hun eigen pensioenfondsen en de verzekeraars die zij vanaf het eind van de jaren ’80 hebben overgenomen.

Nadat banken en verzekeraars naar aanleiding van de kredietcrisis weer moesten opsplitsen (definitief was dat rond eind 2016) hebben banken het onderpandprobleem tijdelijk (en heimelijk) opgelost met hulp van pensioenfondsen ABP en Pensioenfonds Zorg en Welzijn.

Draghi schoot te hulp

Ondertussen bood de Europese Centrale Bank een oplossing voor het probleem van banken: via de opkoopprogramma’s van Mario Draghi waren banken in staat jarenlang onderpand van mindere kwaliteit (hypotheekleningen en staatsobligaties van mindere kwaliteit, zoals die van Italië) om te ruilen voor geld, dat de banken vervolgens konden gebruiken als hoog liquide onderpand voor hun derivatenposities (asset en collateral upgrading).

Door deze werkwijze stond in 2013 circa € 680 miljard op de balans van de ECB. Dit was echter nog niet genoeg om de vraag naar hoog liquide onderpand van banken te stillen. Om nog meer liquiditeit te genereren heeft de ECB in juni 2016 daarom bedrijfsobligaties toegevoegd aan haar opkoopprogramma.

In het kader van dit programma heeft de ECB tot januari 2019 bedrijfsobligaties beleend voor het verstrekken van ongeveer € 177 miljard aan liquiditeit. In januari 2019 is het programma gedurende elf maanden stopgezet, maar in november van dat jaar hervat. De grote toename van de balans van de ECB heeft geleid tot bezorgdheid over het aanwakkeren van inflatie.

De ECB-injecties verhullen liquiditeitstekort bij banken

Het verdienmodel van banken zou geen gevolgen mogen hebben voor de inflatie, omdat de ECB de netto kredietverlening aan het bankwezen in de eurozone per saldo niet uitbreidt. Dit komt omdat de waarde van het onderpand op de balans van de ECB na verkrijging gelijk blijft doordat de ECB een andere waarderingsmethode toepast dan de banken.

Aan de kant van de balans van de ECB staat tegenover de waarde van het onderpand het geld dat de ECB aan de banken heeft uitgeleend. De geldinjecties van de ECB creëren dus geen substantiële nieuwe koopkracht in de reële economie, hoewel dit wel zo wordt gecommuniceerd.

Als geldverruiming geen extra koopkracht creëert, rijst de vraag waarom dit hele circus is opgetuigd. Wij stellen, dat de geldinjecties van de ECB specifiek zijn bedoeld voor het verhullen van de gigantische liquiditeitstekorten bij banken. De opkoopprogramma’s werden dus opgetuigd onder het mom dat banken extra zouden kunnen lenen om dat vervolgens weer uit te lenen aan ondernemers en particulieren (met uitzondering van hypotheekleningen). Het moest dus weer in de economie worden geïnvesteerd.

Duizenden miljarden op de ECB-balans

Op het moment dat banken echter meer uitlenen, hebben ze binnen hun verdienmodel ook meer liquiditeit nodig voor het verkrijgen van onderpand ter afdekking van het renterisico. Op de balansen van de banken was echter nauwelijks verhoging van het uitlenen van krediet aan ondernemers en particulieren waar te nemen. Het is dan ook aannemelijk dat de gelden voor andere doeleinden zijn gebruikt, namelijk als hoog liquide onderpand voor de OTC-derivaten van banken.

Vanwege de coronapandemie steeg de vraag naar kredietverlening en werd het gerechtvaardigd geacht nog meer liquiditeit te lenen van de ECB en de centrale banken. Op 29 oktober 2021 bedroeg volgens de website van de ECB het bedrag aan liquiditeit dat aan financiële ondernemingen was verstrekt € 2.464,32 miljard. Onder het speciale coronaprogramma (Pandemic Emercency Purchase Programme) kwam daar nog eens € 1.467,47 miljard aan liquiditeit bij. Daarnaast bestonden er nog diverse andere programma’s waarbij honderden miljarden euro’s zijn verschaft.

Vanwege deze opkoopprogramma’s puilt de balans van de ECB uit met onderpand van matige kwaliteit (garbage in, cash out). Die balans moet de ECB daarom nu afbouwen. De Eurobonds van de Europese Unie zouden voor de banken de oplossing moeten bieden voor hun liquiditeitsprobleem, dat dus eigenlijk een onderpandprobleem is.

Op 22 november 2018 volgde daarom het Investeringsplan voor Europa. In 2019 is het actieplan verder uitgewerkt door onder meer professionele marktpartijen als BlackRock en Amerikaanse zakenbanken, maar vervolgens in 2020 als oplossing van de negatieve economische gevolgen van de coronapandemie opgetuigd in de EU (NextGenerationEU).

In september 2020 is door de Europese Commissie een nieuw actieplan gepresenteerd voor de kapitaalmarktunie. Daarin zijn verschillende Europese richtlijnen en verordeningen herzien. In 2022 komt de Europese Commissie met nieuwe voorstellen voor het stimuleren van zowel sparen als investeren met een lange termijndoelstelling dat is bedoeld als funding van banken.

Door de coronacrisis en de huidige oorlog in Oekraïne zijn Eurobonds op dit moment weer een belangrijk onderwerp van discussie ter financiering van het stimuleringsprogramma NextGenerationEU. Op 20 oktober 2020 vond de eerste uitgifte plaats door de Europese Unie van de Eurobonds om NextGenerationEU te financieren.

De lange termijn-begroting van deze Europese stimuleringspakketten – in eerste instantie bedoeld ‘om uit de coronapandemie te komen’ – bedraagt in totaal meer dan € 2.000 miljard. De Eurobonds zijn een welkome aanvulling voor de liquiditeitsgaten van de banken. Ze dienen als ‘nieuw voer’, omdat Eurobonds zijn te kwalificeren als hoog liquide onderpand.

Hester Bais is advocaat financieel recht en econoom. Zij ontdekte de hierboven beschreven ‘bankenfraude’. Wink Sabée schreef haar verhaal op. Hun boek ‘Worst Bank Scenario’ verscheen onlangs bij SaBAIS B.V., omvat 416 pagina’s en kost 25 euro (inclusief verzendkosten). Het boek is onder andere hier verkrijgbaar.

Het bericht Brusselse Eurobonds zijn de nieuwe redding voor Europese banken verscheen eerst op Wynia's Week.

Dienstplicht, roken in café’s, betaaltelefoons – het lijken allemaal relikwieën uit een andere tijd. Inflatie hoort daar ook bij. Meer dan de helft van de Nederlanders heeft geen dienstplicht gehad, niet in cafés gerookt, geen guldens in telefoons gegooid – en ook geen hoge inflatie meegemaakt.

Met uitzondering van de jaren 1979-1981, kenden alleen de jaren zeventig een langdurige inflatie van boven de zes procent. Uitstekend beleid stelde ons in staat de inflatie laag te houden. Deze periode, de ‘Grote Matiging’, begon in de jaren tachtig en eindigde met de financiële crisis van 2007.

Daardoor is de harde realiteit van inflatie Nederlanders van onder de pakweg vijftig jaar vreemd – een fenomeen dat voorkomt in het buitenland en in geschiedenisboeken.

Nu de inflatie terug is – 5,2% vorig jaar – moeten we erop rekenen dat prijzen voor langere tijd blijven stijgen. Dat zal de maatschappij op den duur nog meer ontwrichten dan corona gedaan heeft.

‘Tijdelijk’ hoge inflatie

Uiteraard zegt de Europese Centrale Bank (ECB) dat de hoge inflatie tijdelijk zal zijn. Hoe kan ze ook anders? Zoals ik in mijn vorige stuk stelde, dicht de ECB zichzelf volledige heerschappij over de inflatie toe. Inflatie zou puur afhangen van monetair beleid, en dat ligt in hun handen. Losgeslagen inflatie zou betekenen dat ze slecht op de zaak gepast hebben.

De ECB zou zichzelf bovendien tegenwerken door hoge inflatie te voorspellen. Het is onderdeel van de taak van de centrale bank om inflatieverwachtingen laag te houden, immers: fabrikanten verhogen hun prijzen als ze hogere grondstofprijzen verwachten, fabriekswerkers vragen om hogere lonen als ze duurdere boodschappen verwachten. Ook bij monetair beleid vertellen beleidsmakers soms niet de hele waarheid om alles goed te laten lopen.

In China en de VS stijgen de prijzen

Er kan echter nog veel gebeuren om de inflatie hoog te houden. In China, grootste importpartner van de EU, stijgen de prijzen rap. Omdat ze hun wisselkoers ten opzichte van de dollar constant houden, kunnen we niet rekenen op een waardevermindering van de yuan om de klap op te vangen. De gasprijzen, momenteel de grootste aanjager van inflatie, kunnen ook blijven stijgen als de VS en Rusland blijven ruziën.

Over de VS (tweede importpartner van Europa) gesproken: daar lijkt de inflatie ook door te zullen zetten. De productiekosten zijn met 10% gestegen en dit kan gezien worden als voorbode van consumentenprijsstijgingen in zes tot twaalf maanden tijd.

Ook tijdelijke inflatie is pijnlijk

Bovengenoemde effecten kunnen de inflatie nog een jaartje of twee op hoog niveau houden. Op zichzelf past dat binnen het raamwerk van de ECB: twee of drie jaar zijn zo lang nog niet als de inflatie daarna stabiliseert. Althans, vanuit Frankfurt lijkt dat niet zo lang.

In Rotterdam zal een prijsstijging van vijf procent (of nog meer, wie weet) per jaar een stuk langer lijken te duren. Denkt u dat het minimumloon tegen die tijd al zijn opgekrikt? Of dat alle toeslagen en uitkeringen zullen zijn meegestegen?

Geen huis en ook geen vakantie

Als de inflatie aan blijft houden, of zelfs blijft stijgen, zal vooral de generatie die geen inflatie gekend heeft de dupe zijn. Voor deze generatie heeft de Europese geldpers al een barrière aan onzichtbare eurobiljetten om het begeerde eigen huis opgeworpen.

Dit leidde tot een uitvlucht naar lifestyle: waarom niet je spaargeld van €2.000 uitgeven aan een vakantie naar Argentinië? Als je tien jaar lang dat bedrag spaart, heb je niet eens genoeg voor de kosten koper van het gemiddelde huis in Amsterdam.

Na de betekenisvolle aankoop van een huis, wordt de Nederlandse starter binnenkort ook z’n zoethoudertje afgepakt. En dan hebben we het over hoogopgeleide professionals – het vereist weinig verbeelding om je de impact op anderen voor te stellen.

Ongelijker verdeeld dan corona

Bij corona, lockdowns, en alle andere ellende vandien kon men zich ten minste met één ding troosten: iedereen had er evenveel last van. Iederéén zat somber thuis, iederéén zag zijn levensstijl drastisch veranderen. Dit verdoezelde dan ook dat vastgoed- en aandeelhouders hun vermogen rap zagen stijgen, of dat professionals met hoge salarissen hun baan hielden terwijl horecapersoneel zonder werk thuis zat.

Met stijgende inflatie zit niet iedereen in hetzelfde schuitje. Sommigen zullen gewoon nét niet meer rond kunnen komen, terwijl anderen er niets van zullen merken. En de verschillen tussen deze groepen zullen veel zichtbaarder zijn als iedereen niet meer binnen hoeft te blijven.

Dat zal onvrede en wantoestanden in onze maatschappij genereren. En ook onbegrip: waarom kampen we ineens met inflatie? Krijgen we straks ook autoloze zondagen? Het zal voor velen een aanpassing zijn, alsof mobiele telefoons opeens niet meer werken.

Meedenken met inflatie

Daarom zal de nieuwe regering actief moeten werken aan het opvangen van de inflatieklappen. Het beoogde verhogen van het minimumloon is een goed begin. Je kunt natuurlijk beargumenteren dat het de inflatie verder zal aanwakkeren, maar het toont de juiste aanpak aan. De oorzaken van inflatie liggen buiten Nederland: bij de ECB of bij onze handelspartners. Het is aan onze regering om te anticiperen op het ontwrichtende effect van aanhoudende, hoge inflatie.

Het bericht Nieuw kabinet zal inflatieklappen moeten opvangen verscheen eerst op Wynia's Week.

Deze laatste variabele, de inflatie, geeft op dit moment reden tot extra bezorgdheid. We zien de inflatie in de EU oplopen voorbij de doelstelling van 2% en in de VS gaat het richting 5,5%. Kortom, is het inflatiemonster weer in aantocht, zoals we dat zo’n decennia geleden om de oren kregen? Of krijgen we zelfs hyperinflatie zoals in Duitsland begin vorige eeuw?

Inflatie: tijdelijk?

De algemene visie onder centrale bankiers is dat de huidig oplopende inflatie het resultaat is van de overweldigende steunpakketten en toename van schulden vanwege Corona. Het oplopen van de inflatie zou dus tijdelijk zijn. De Duitser zegt dan: ‘abwarten und Tee trinken’.

Economen zijn het echter nooit met elkaar eens. Er zijn economen die menen dat centrale banken onafhankelijke instellingen moeten zijn, los van de overheid. De Duitse centrale bank (Bundesbank) en onze centrale bank (De Nederlandsche Bank) waren daarvan sterke voorbeelden.

De Federal Reserve in de VS is veel minder onafhankelijk; de Fed is immers een verzameling commerciële banken. We kunnen nu constateren dat centrale banken zich accomoderend opstellen, tegemoet komend aan de wensen/eisen van overheden via de enorme schuldfinanciering voor bedrijven en landen. Schoorvoetend zijn de Duitse en Nederlandse centrale banken hiermee akkoord gegaan: nood breekt wet.

Bezemer: geen inflatie-angst

Nu schrijft prof Dirk Bezemer in het FD, 16/7, het artikel ‘De centrale bank kan nooit politiek neutraal zijn’. Volgens hem voedt de huidige zogenaamde geldmarkttheorie, die uitgaat van een evenwichtsrente, de inflatieangst. Hij pleit ervoor de angst voor inflatie los te laten. Kijk volgens hem naar de ontwikkeling van de koopkracht via de zogenaamde koopkrachttheorie. En vergeet dat een centrale bank als onafhankelijk van de overheid kan opereren: een centrale bank is een politieke instelling. Volgens Bezemer moeten ‘centrale banken worden ingezet voor democratisch gelegitimeerde doelen’. Dus de centrale bank als verlengde van de overheid, als politiek instituut.

Bezemer is een Groningse hoogleraar economie. Dat is maar goed ook. Als hij een Amsterdamse hoogleraar zou zijn, dan zou hij ‘s nachts lastig gevallen worden door het geluid van Jelle Zijlstra (1918-2001) die zich voortdurend in zijn graf omdraait vanwege Bezemers’ visie. De gedachte dat een centrale bank een politieke instelling is, is vloeken in de kerk. Zijlstra was een sterk voorstander van een prudent en terughoudend monetair beleid, onafhankelijk van de overheid. Zo heeft hij 14 jaar beleid gevoerd over De Nederlandsche Bank, DNB.

Wat het loslaten van de onafhankelijkheid en het verworden tot een politiek instrument in handen van de overheid tot gevolg heeft, kunnen we nu waarnemen. De inflatie loopt op en de vermogensverdeling tussen de have’s en de have not’s is gigantisch toegenomen ten nadele van spaarders, starters en pensionado’s. En de schuldenberg is tot een onvoorstelbare omvang toegenomen.

Worden de schulden ooit gelenigd of gaat oplopende inflatie het opvreten? Je hoeft geen Thomas Piketty te heten om te zien dat de financiële verhoudingen volkomen ontwricht zijn. Met veel dank aan centrale banken. De pendule is geheel de andere kant opgeslagen, van een prudent en terughoudend beleid, naar ‘anything goes’.

Bijkomend effect is, dat ‘wij’ onze monetaire soevereiniteit via de ECB en euro kwijt zijn. Dat betekent dus dat we sowieso aan die leiband lopen, als ondergeschikte partij en minderheid binnen het ECB presidium. Inmiddels hebben we van dr Klaas Knot, directeur van DNB, begrepen dat hij een brede invulling geeft aan deze bank als politieke instelling in het kader van klimaatbeleid en personele inclusie, LHBT.

Knot gaat buiten zijn boekje

Dat beleid van Knot wordt met de nodige dwang geïmplementeerd bij partijen, met name banken en institutionele instellingen.  Ik heb recent mijn afkeuring hierover uitgesproken: het leidt tot maatschappelijk dwang en een interpretatie van het mandaat van de centrale bank dat ver afstaat van datgene waar de bank voor bedoeld is, namelijk toezicht op het geld- en bankwezen in brede zin.

Maar niet alleen dat: via de ECB, vertaald naar DNB, krijgt de overheid een steeds sterkere sturend kracht over onze financiële instellingen en daarmee over de private instellingen en subjecten, in casu de particuliere sector. Kortom, de overheid wordt steeds bepalender te koste van het vrije marktmechanisme. Ieder kan voor zich bepalen of dit een gunstige ontwikkeling is. De ervaring leert echter dat de overheid opererend als vervanger van vrije marktpartij allerminst een gelukkige keuze is. De voorbeelden hiervan zijn overweldigend en recent voor handen…

Is inflatie erg?

Is het oplopen van de inflatie verontrustend? Ik meen dat dit wel het geval kan zijn, gegeven die gigantische monetaire financiering die heeft plaatsgevonden. Het gaat goed, zo lang de factor ‘vertrouwen’ in-stand blijft. Economen zijn lieden die veelal beleid bepalen via de achteruitkijk spiegel. Vooruitzien is per definitie lastig. Een beleid van ‘laissez faire’ voor centrale banken is af te raden. Een centrale bank behoort een rots te zijn in de branding via een prudent beleid dat tegenspel moet kunnen bieden aan politici die de neiging hebben het water over de schoenen te laten lopen. Zo is het spel en zo moet het gespeeld worden.  Dat is nu allerminst het geval. Centrale banken dienen niet te worden ‘ingezet voor democratisch gelegitimeerde doelen’. Nu rest ons niet meer dan ‘abwarten und Tee trinken’. Dat is verontrustend.

Het bericht Is oplopende inflatie zorgwekkend? Zou best kunnen. verscheen eerst op Wynia's Week.