Hoewel er nog geen datum is geprikt voor de officiële opheffing van de PvdA, staat in grote lijnen al wel vast hoe zal worden teruggeblikt op de historische verdiensten van de partij. Toenmalig partijvoorzitter Nelleke Vedelaar deed dat al in 2021, bij het 75-jarig bestaan van de PvdA. ‘Als je je realiseert wat we hebben bereikt, de opbouw van de verzorgingsstaat, de invoering van de AOW, vrouwenemancipatie, dan kunnen we daar trots op zijn,’ zei ze.

Zo op het eerste gezicht leek dat een adequate opsomming. Toch zou voormalig PvdA-premier Willem Drees, de legendarische ‘vader van de AOW’, direct hebben geprotesteerd. ‘Verzorgingsstaat’ vond hij namelijk een totaal verkeerd begrip. Drees geloofde niet in een samenleving waar uitkeringen de plaats in konden nemen van zelf werken. Niet een verzorgingsstaat maar een ‘waarborgstaat’ diende daarom bestaanszekerheid te verschaffen.

Geen koploper

Dan het punt van de vrouwenemancipatie. Is dat inderdaad een typische PvdA-verdienste?

Zeker, op papier heeft de PvdA zich altijd sterk gemaakt voor de ‘gelijkberechtiging der vrouw’,  zoals dat vroeger heette. Maar bij het laten debuteren van vrouwen op hoge politieke posten liep de partij niet bepaald voorop. Een paar voorbeelden:

Niet de PvdA, maar de katholieke KVP leverde Neerlands eerste vrouwelijke staatssecretaris – Anna de Waal, in 1953 – en daarna ook de eerste vrouwelijke minister: Marga Klompé, in 1956.

Niet de PvdA, maar de VVD tekende voor de eerste vrouwelijke partijvoorzitter: Haya van Someren, in 1969.

Niet de PvdA, maar de VVD en D66 schoven de eerste vrouwelijke vicepremiers naar voren: Annemarie Jorritsma en Els Borst, in 1998.

Met PvdA-vrouwen die wél doorstootten tot de (sub)top liep het bovendien opvallend vaak verkeerd af.

Irene Vorrink, de enige vrouwelijke PvdA-minister in het kabinet-Den Uyl (1973-1977), kwam op haar departement Volksgezondheid en Milieuhygiëne niet uit de verf, disfunctioneerde daarna nog anderhalf jaar als wethouder van Amsterdam en keerde in 1979 de politiek definitief de rug toe.

Partijvoorzitter Marjanne Sint genoot van een fietsvakantie in Toscane toen de PvdA in de zomer van 1991 dreigde te imploderen als gevolg van onenigheid over de WAO. Haar onbereikbaarheid werd haar zwaar aangerekend: ze moest vertrekken.

Staatssecretaris van Sociale Zaken Elske ter Veld nam in 1993 huilend afscheid van het Binnenhof omdat ze de PvdA-Tweede-Kamerfractie niet bijtijds zou hebben ingelicht over haar plan een korting op de bijstandsuitkering van jongeren door te voeren.

PvdA-minister van Binnenlandse Zaken Ien Dales overleed in 1994 aan een harstilstand. Nogal uitzonderlijk, want de afgelopen tachtig jaar verwisselden slechts zeven bewindspersonen ‘in functie’ het tijdelijke met het eeuwige.

Marijke van Hees zag zich in 2000 gedwongen af te treden als partijvoorzitter, nadat een voormalig functionaris van het PvdA-partijbureau leugens over haar declaratiegedrag had gepubliceerd in Vrij Nederland.

‘Turbo Tineke’

Tineke Netelenbos werd de meest gehate vrouw van Nederland toen ze als minister van Verkeer en Waterstaat (1998-2002) tolheffing probeerde te lanceren ter oplossing van de fileproblematiek. ‘Turbo Tineke’ werd vervolgens gepasseerd als kandidaat-commissaris van de koningin in Noord-Holland en deed in 2003 een zeer vergeefse gooi naar het lijsttrekkerschap van de PvdA bij de Europese verkiezingen.

Vakbondsvrouw Karin Adelmund werd in 1994 naar het Binnenhof gehaald om het sociale gezicht van de PvdA op te vijzelen. Minister van Sociale Zaken mocht ze van partijleider Wim Kok echter niet worden. Als staatssecretaris van Onderwijs (1998-2002) voldeed ze vervolgens niet aan de verwachtingen. Adelmund overleed in 2005 op pas 56-jarige leeftijd aan een hartstilstand.

Jeltje van Nieuwenhoven volgde in 2002 Ad Melkert op als PvdA-fractievoorzitter, maar legde het af tegen Wouter Bos in de strijd om het partijleiderschap. Ze sloot haar politieke loopbaan af als fractievoorzitter in de Haagse gemeenteraad.

Voormalig CPN-activiste en oud-vakbondsbestuurder Ella Vogelaar werd in 2007 PvdA-minister voor Wonen, Wijken en Integratie. Al in 2008 zegde partijleider en vicepremier Wouter Bos het vertrouwen in haar op. Geplaagd door depressies maakte ze in 2019, op 69-jarige leeftijd, een einde aan haar leven.

Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2010 was Nebahat Albayrak, de Turks-Nederlandse nummer twee van de PvdA, de onbetwiste kampioen voorkeurstemmen: ze vergaarde er 129.005. Maar toen ze zich in 2012, na het vertrek van Job Cohen, kandidaat stelde voor het partijleiderschap, kreeg Albayrak bij een ledenraadpleging slechts 8,2 procent van de stemmen, fors minder dan Diederik Samsom (54,0) en Ronald Plasterk (31,6). Een paar weken later besloot ze het Binnenhof te verlaten.  

In 2021 kreeg de PvdA voor het eerst een vrouwelijke lijsttrekker: Lilianne Ploumen. Ze was nog nauwelijks gekozen, of partijprominent Bram Peper brandde haar in het openbaar af: ‘Ze doet het wel aardig, maar zo zijn er wel meer die het wel aardig doen. Er is meer nodig.’ Ploumen kwam bij de verkiezingen niet verder dan negen zetels en vertrok een jaar later van het Binnenhof. 

Tussen 2016 en 2021 was PvdA-boegbeeld Khadija Arib voorzitter van de Tweede Kamer. In 2022 lekte uit dat het presidium van de Kamer een onderzoek naar haar had laten instellen vanwege mogelijk grensoverschrijdend gedrag. Kort daarna besloot Arib haar politieke carrière te beëindigen. Gebrek aan steun van haar fractiegenoten droeg aan dat besluit bij, schreef ze.

Nieuwe episode

Aan dit toch al weinig vrolijke verhaal werd vorige week een nieuwe episode toegevoegd. Na het vertrek van Frans Timmermans kreeg de Tweede Kamerfractie van GroenLinks-PvdA een uitgelezen kans om met een nieuw gezicht een frisse herstart te maken. Marjolein Moorman leek daarvoor de geknipte kandidaat: ruime politieke ervaring als wethouder en locoburgemeester in Amsterdam en getuige haar 154.742 voorkeurstemmen razendpopulair bij de achterban.

Maar de nieuwe fractievoorzitter werd de Haagse veteraan Jesse Klaver (105.361 voorkeurstemmen). ‘Heel logisch’, vond Moorman, een reactie waaruit viel af te leiden dat rode vrouwen de moed inmiddels in de schoenen is gezonken. Heel vreemd is dat niet.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook straks in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Donateurs kunnen ook reageren op recente artikelen, video’s en podcasts en ter publicatie in Wynia’s Week aanbieden. Stuur uw reacties aan reacties@wyniasweek.nl. Vergeet niet uw naam en woonplaats te vermelden (en, alleen voor de redactie: telefoonnummer en adres). Niet korter dan 50 woorden, niet langer dan 150 woorden. Welkom!

Het bericht Links heeft een chronisch probleem met vrouwen, ook Marjolein Moorman heeft het nu gemerkt verscheen eerst op Wynia's Week.

Spanningen tussen stad en platteland en een tot dwang geneigde centrale overheid die haar zin wil doordrukken na weerstand vanuit de provincie is niet nieuw. De kloven die de afgelopen jaren zichtbaar werden op verschillende terreinen tussen regionale gemeenschappen en Randstedelijke bestuurders doen zich al veel langer voor en steken af en toe hevig de kop op.

In sommige provincies is de spanning met de nationale overheid traditioneel voelbaarder dan in andere. Dat geldt zeker voor de provincie Friesland, met zijn eigen taal en tradities. Die spanning werd nooit zo voelbaar als ruim 70 jaar geleden ten tijde van Kneppelfreed: De Friezen kwamen in opstand tegen een regenteske rechterlijke macht die het gebruik van de Nederlandse taal dwingend wenste op te leggen aan Friestaligen en daarbij een stevig weerwoord niet accepteerde.

Knuppelvrijdag

Vrijdag 16 november 1951 is de geschiedenis ingegaan als Kneppelfreed (‘Knuppelvrijdag’). De onrust van die dag op het Zaailand in Leeuwarden heeft ertoe geleid dat de positie van het Fries, met name in de rechtspraak, is verbeterd.

Hoe slecht die er voor stond en welke gebeurtenissen aanleiding gaven tot de ongeregeldheden, kan geïllustreerd worden aan de hand van verslagen van rechtszaken in 1948 en 1951. Dit laat ook de regenteske houding zien waarmee de zittende macht reageerde op het emancipatiestreven van een nieuwe generatie Friezen.

Kantonrechter verbiedt Fries in de rechtszaal (1948)

De melkboeren Wiebe van der Hoek en Jeen de Leeuw uit Oldeboorn hadden eind veertiger jaren op hun melkbussen de opschriften ‘Molke’ (melk) en ‘Sûpe’ (karnemelk) staan. De inwoners van Oldeboorn keken er niet raar van op, maar een wat al te ijverige controleur stelde een proces-verbaal op en de beide melkboeren werden voor het kantongerecht in Heerenveen gedaagd. Opschriften in het Fries waren in die tijd verboden.

Wiebe van der Hoek (H) moest als eerste voor de tafel verschijnen. Kantonrechter mr. S.R. Wolthers (W) vroeg hem of hij de aanklacht erkende. ‘Ja mynhear,’ zei Van der Hoek, ‘ik kin it net tsjinsprekke.’ [‘Ja mijnheer, ik kan het niet tegenspreken’]
W: Spreekt u Nederlands?
H: Ik druk my leaver yn it Frysk út. [Ik druk mij liever in het Fries uit]
W: Dan versta ik u niet. (Deze rechter woonde al twintig jaar in Friesland). U moet Nederlands spreken.
H: Moat dat? [Moet dat?]
W: Ja, u kunt toch Nederlands spreken? U bent toch op school geweest?
H: Ik haw op skoalle west, ja. [Ik ben naar school geweest, ja]
W: In de Nederlandse rechtszaal wordt Nederlands gesproken.
H: Ik bin 57 jier en ik haw altiten Frysk praat. Wy ferkeapje molke en sûpe. Elkenien yn Boarn neamt it sa en dêrom ha wy op ús bussen molke en sûpe set. [Ik ben 57 jaar en ik heb altijd Fries gesproken. Wij verkopen melk en karnemelk. Iedereen in Oldeboorn noemt dat zo en daarom hebben wij op onze bussen melk en karnemelk gezet]
W: Soep is geloof ik karnemelk, dat is hier niet aan de orde, laat die soep maar soep. U erkent dus het ten laste gelegde?
H: Dat praat ik net tsjin. {Dat spreek ik niet tegen]
W: Tegen bedoelt u?
H: Ja, en ik tocht no’t it Frysk tsjintwurdich sa yn eare is, dat it ek gjin kwea koe om ús eigen taal op ús bussen te brûken. [Ja, en ik dacht nu het Fries tegenwoordig meer in ere is, dat het geen kwaad kon om onze eigen taal op onze bussen te gebruiken]
W: Met politieke overwegingen laat ik mij niet in. U hebt het feit erkend, dat is voldoende.

Vrijspraak

De aangeklaagde melkboer dacht dat dit het eind van het verhaal was en met een ‘oant sjen’ [‘tot ziens’] wilde hij de zaal verlaten. Maar dat was niet de bedoeling, dus hij werd terug geroepen.

Vervolgens kwam Jeen de Leeuw voor, wat minder agressief. Hij erkende de feiten ook en zei dat hij niet wist dat in de wet stond dat de opschriften alleen maar in het Nederlands mochten. De directeur van de boterfabriek had er ook geen kwaad in gezien dat de benaming alleen in het Fries was, verklaarde hij.

De ambtenaar van het Openbaar Ministerie achtte de verdachten wel strafbaar; het was een overtreding, maar de vraag was, zo zei hij, of deze overtreding wel bestraft moest worden. Mr. Wolthers deed meteen uitspraak: vrijspraak.

De aanleiding tot Kneppelfreed

Op 17 oktober 1951 moest veearts S.F. van der Burg uit Lemmer voorkomen bij het kantongerecht in Heerenveen vanwege een verkeersovertreding. Van der Burg had een eervolle staat van dienst als leidend figuur in de Federaasje fan Fryske Studinteferienings [Federatie van Friese Studentenverenigingen].

Van der Burg, die uiteraard Fries sprak, zag dat zijn zaak zomaar werd onderbroken omdat kantonrechter Wolthers een tolk wenste. Fedde Schurer, destijds hoofdredacteur van de Heerenveense Koerier, schreef er in de krant scherpe stukken over.

In het verslag over de zitting schreef Schurer (vertaald vanuit het Fries): ‘De tolk die mr. Wolthers wenste kwam natuurlijk niet, want mr. Wolthers wist heel goed dat het betalen van een vertaler niet als een verantwoorde uitgave werd beschouwd. Door het belabberde optreden van mr. Wolthers moest Van den Burg tot het einde van de zitting wachten om dan de mededeling te krijgen dat er geen tolk zou komen, omdat het Fries geen vreemde taal was. Het proces werd voortgezet met de mededeling van mr. Wolthers dat hij de heer Van der Burg officieel niet kon verstaan. De voldoening voor deze vertegenwoordiger van de Nederlandse rechtspraak bestond er dus uit dat hij Van der Burg lekker enkele uren van zijn kostbare tijd had beroofd.’

Een dag later schreef Schurer in een hoofdartikel ‘De laatste man van de Zwarte Hoop?’ onder andere: ‘Het antwoord op de vraag waarom de heer Wolthers zo ontzettend geïrriteerd raakte bij het horen van de taal van het volk waarover hij al jaren recht sprak, ligt meer op de weg van de psychiater dan op die van ons. Maar het feit dat hij deze irritatie in de openbare uitoefening van zijn functie nauwelijks weet te verbergen, is een feit dat ons allemaal raakt. Morgen kunnen ook wij voor die rechterstoel staan.’

Nabloeier

‘Dit kinderachtige, plagerige en beledigende optreden tegen een fatsoenlijke man als Van der Burg is een openlijke provocatie tegen het Friese volk in het algemeen en zijn georganiseerde studerende Friese jeugd in het bijzonder. De heer Wolthers, die toch eigenlijk geen kind meer is, moet zich van deze dingen wel bewust zijn.’

‘In de Middeleeuwen werd Friesland geplaagd door een Saksische bende, die De Zwarte Hoop werd genoemd. Mr. Wolthers schijnt van plan te zijn om deze naam voor hemzelf en gelijk denkende collega’s te reserveren. Laat hij dan beseffen dat hij een nabloeier is; bij de grote meerderheid van de rechterlijke macht is al een moderner besef doorgedrongen en de rechtszaken zoals die bij herhaling in Heerenveen plaats vinden, komen in Leeuwarden niet voor. Mr. Wolthers provoceert niet alleen het Friese volk en de Friese studenten, hij compromitteert ook zijn collega’s.’

Wat vindt de minister ervan?

‘Men kan zich afvragen of het de bedoeling van de minister van Justitie is dat het kantongerecht door een rechter wordt gebruikt om zijn minderwaardige gevoelens uit te spreken tegen Nederlandse burgers die staan op hun eeuwenoude volkenrechten. Het zou beslist niet overbodig zijn als een vertegenwoordiger van het volk rechtstreeks over de mening van de minister over deze gang van zaken werd geïnformeerd.’

‘Een duidelijke verklaring zou ons volk enige garantie geven tegen onverhoedse onwelvoeglijke taal en de rechterlijke macht in Friesland zuiveren van de blaam die door zulke vertegenwoordigers van het volk op hun komt.’

Vanwege zijn schrijfsel in de krant – dat bij mr. Wolthers uiteraard niet in goede aarde viel – moest Fedde Schurer nu zelf voorkomen. Deze rechtszaak was op 16 november 1951 in Leeuwarden. Friese studenten van de universiteit van Groningen en leerlingen van de middelbare scholen in Leeuwarden hadden de gelegenheid aangegrepen om daar op die dag een demonstratie te organiseren om Fedde Schurer te ondersteunen. Op de muren van het Paleis van Justitie waren allerhande leuzen gekalkt. Er werden ook pamfletten in de Friese taal uitgedeeld, waarin werd gepleit voor het recht van de Friezen op rechtspraak in hun eigen taal.

‘Elts wurd fan de hearen Hollânske rjochters yn jim eigen lân is in strymjende swypslach yn jimme oantlit. Stean steech as ien man! Twing har jim as gelikens te behanneljen. Stean op jimme rjocht. Leaver dea as slaaf’. [Ieder woord van de heren Hollandse rechters in jullie eigen land is een striemende zweepslag in jullie gezicht. Sta recht als één man. Dwing hen jullie als gelijken te behandelen. Sta op jullie recht. Liever dood dan een slaaf (de oude Friese strijdkreet).]

Vijftien journalisten mochten blijven

Vanwege de wekelijkse Leeuwarder markt waren er al gauw veel mensen die hoorden van de rechtszaak tegen Schurer en die daarna ook naar het Zaailand togen. Zodoende stond er een grote menigte voor het gerechtsgebouw. Toen de deuren van de rechtszaal opengingen, verdrongen al die honderden mensen zich in de gang van het gebouw. De politie, de bodes en de deurwaarder probeerden met zachte dwang en takt aan de mensen duidelijk te maken dat het niet mogelijk was om iedereen binnen te laten, maar niemand deed een stap achteruit.

Toen werd er versterking opgeroepen, 25 man van de gemeentepolitie. De gemoedelijke toon maakte plaats voor barse bevelen en toen dat niet hielp werden de gangen met harde hand schoongeveegd. Alleen vijftien journalisten, die dan ook schouder aan schouder stonden, mochten in de warme en benauwde kamer blijven.

Andere toon

De zitting verliep volgens de gewone regels.

‘Had u de bezwaren niet op een andere toon kunnen uiten?’, vroeg de politierechter mr. Taconis aan Schurer. Alhoewel hij en de officier van justitie beiden Friezen waren, hielden zij zich aan het Nederlands. Volgens Schurer was hem dat niet mogelijk geweest.

‘U bent onderwijzer geweest en nu hoofdredacteur van een krant. Dat betekent dat u de waarde van de woorden die u gebruikt wel kent’, zei mr. Taconis. ‘Blijft u nu volhouden dat hetgeen wat u geschreven heeft niet beledigend is?’
‘Ja’, zei Schurer.

Er was door de advocaat van de verdachte, mr. Okma, ook een getuige-deskundige opgeroepen, namelijk B. Wybenga, chef-redacteur van het Friesch Dagblad. Voordat hij verhoord kon worden, moest hij eerst de eed afleggen, Er ontstond tussen de rechter en de getuige een discussie over de eedformule. Wiebenga wilde deze in het Fries afleggen, maar de rechter dacht daar anders over. Hij vond dat de eedformule in het Nederlands moest. Mr. Okma vroeg toen of de getuige dan de belofte af kon leggen op grond van bezwaren, ontleend aan zijn opvattingen aangaande de godsdienst.

‘Zo zie ik dat niet’, zei de rechter, ‘de getuige is gereformeerd en kan dus die bezwaren niet hebben. Meent u dat u alleen over en tot God kunt spreken in het Fries?’
‘Ja, dat fyn ik [Ja, dat vind ik wel]’, zei de getuige.
Na wat heen en weer gepraat kon de getuige de eed in het Fries afleggen.

Kribbig

Mr. Okma vroeg vervolgens aan de rechter of voor een journalist wellicht andere maatstaven konden gelden. Daarom is toch de tuchtrechtspraak voor journalisten ingevoerd.

Mr. Okma tegen de getuige: ‘Achtsje jo dat foaral op polityk terrein mear frijheden tastien binne?’ [‘Vindt u dat vooral op politiek terrein meer vrijheden zijn toegestaan?’]
Rechter: ‘Deze zaak heeft niets met politiek te maken.’
Mr. Okma: ‘Dat sjogge jo net goed; dit is in saak fan de Fryske beweging. [‘Dat ziet u niet goed; dit is een zaak van de Friese beweging’].

De rechter werd een beetje kribbig van het moeizame getuigenverhoor en wilde van de getuige een antwoord: ‘Zegt u nu ja of nee?’ Het antwoord van de getuige was dat hij het met dezelfde woorden zou hebben geschreven.

Niet de bedoeling om te beledigen

Toen kwam de officier van justitie aan het woord: ‘Democratie is een schoon ding, dat de Friezen na aan het hart moet liggen, want deze staatsvorm was hier in de Middeleeuwen al bekend. Het recht van vrije meningsuiting hoort hier toe. Maar het is niet geoorloofd iemands goede naam aan te randen. En dat heeft de heer Schurer zeker gedaan, door de kantonrechter te vergelijken met een lid van de Zwarte Bende die het Friese land destijds onveilig heeft gemaakt’. Eis 150 gulden boete, subsidiair 30 dagen.

Mr. Okma, die met nadruk zei niet de vrijmoedigheid te hebben om op volledige vrijspraak aan te dringen, wilde ter verdediging aanvoeren dat Schurers heftige toon was te verklaren uit zijn liefde voor Friesland en de Friese taal: ‘Hy hat syn artikel net skreaun om te beledigjen, mar om de leafde foar de Fryske taal te ferdigenjen. Hy is emosjoneel, ympulsyf, mar de opset om te beledigjen hat er nea hân.’ [‘Hij heeft zijn artikel niet geschreven om te beledigen, maar om de liefde voor de Friese taal te verdedigen. Hij is emotioneel, impulsief, maar heeft nooit de bedoeling gehad om te beledigen’]

Schurer op de schouders

De verdachte kreeg het laatste woord: ‘It is mooglik dat jo my skuldich ferklearje, mar wat ik die, moast ik dwaan as sjoernalist, as dichter en as soan fan it folk. Ik fiel my net skuldich, mar as jo my straffe, sil it my in eare wêze om dy straf te ûndergean.’ [‘Het is mogelijk dat u mij schuldig verklaart, maar wat ik deed, moest ik doen als journalist, als dichter en als zoon van het volk. Ik voel mij niet schuldig, maar als u mij straft, dan zal het mij een eer zijn om die straf te ondergaan.’]
Het vonnis kwam als een anticlimax: 14 dagen voorwaardelijke gevangenisstraf, met een proeftijd van drie jaar.

Toen stroomde de rechtszaal leeg, iedereen werd door de achteruitgang naar buiten geloodst, omdat voor het gerechtsgebouw een grote menigte stond. De politie had al een paar keer hardhandig opgetreden om de menigte in bedwang te houden. Toen Schurer naar buiten kwam, werd hij door de jongeren van de Fryske Beweging op de schouders genomen en onder gejuich naar de markt gedragen. Opnieuw voerde de politie een hardhandige charge uit. Schurer werd zo hard door een ruit geduwd, dat hij een flinke wond aan zijn pols opliep.

Kneppelfreed, een naam die Schurer zelf heeft bedacht, heeft wel resultaat gehad. Het Fries kreeg officieel de status van tweede rijkstaal. Sindsdien is het toegestaan om in de rechtszaal Fries te spreken en de eed in het Fries af te leggen.

Schurer is op 18 maart 1952 in beroep gegaan. Toen werd de straf teruggebracht tot de oorspronkelijke eis van 150 gulden boete.

*Jangerben Mulder heeft dit stuk eerder in het Fries gepubliceerd in ‘Groot Heerenveen’ en op de nieuwswebsite www.itnijs.frl, waarvan het met toestemming werd overgenomen. Inleiding, bewerking en vertaling: Wouter Roorda.

Bronnen: de Heerenveense Koerier, de Leeuwarder Courant en Brood op het water van Fedde Schurer.

Wynia’s Week verschijnt ook dit jaar 104 keer met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. Plus video’s en podcasts. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Knuppelvrijdag: een mijlpaal in de emancipatie van de Friese taal verscheen eerst op Wynia's Week.

De Nederlandse vrouw werd in de vorige eeuw immers klein gehouden, afhankelijk gemaakt en gediscrimineerd. Te weinig wordt beseft hoe dat intensief doorwerkt tot in het heden.

Een longread over het Nederland van nu, dat een afgeleide is van het Nederland van gisteren. En wat was de rol van de vaatwasser?

Divers en inclusief

De vrouw is in de jaren twintig van de 21^e eeuw overal bezig aan een inhaalactie – en in Nederland niet in de laatste plaats. Zo zijn er ook diverse vrouwenquota: bedrijven moeten voldoende vrouwen in de leiding hebben, musea halen het werk van vrouwelijke schilders uit de kelders en een enkele universiteit benoemde zelfs alleen maar vrouwelijke hoogleraren.

De vrouw lift in Nederland, misschien zonder dat iedere vrouw dat op prijs stelt, ook mee met de golf aan diversiteit en inclusiviteit die door het land rolt. Sterker nog: voordat diversiteit vooral over huidskleur, homoseksualiteit en transgenders ging, wás diversiteit al het bevorderen van de positie van de vrouw in de samenleving. Waar ‘diverse teams’ in bedrijven nu veelal als gunstig voor de bedrijfsvoering worden gezien als er mensen uit allerlei landen en van allerlei kleuren deel van uitmaken, zo gold dat eerder al voor teams waar (meer) vrouwen in zitten.

Als er één land in West-Europa is, dat qua deelname van vrouwen in het maatschappelijk verkeer wel wat diversiteit kon gebruiken is het ook uitgerekend Nederland, dat zelfbenoemde progressieve gidsland. Want zo progressief is Nederland niet als je naar de rol van de vrouw kijkt. Integendeel.

Zelfs de zelfkennis over de achterstelling van de vrouw in Nederland liet langere tijd veel te wensen over. Basisvraag: hoe komt het dat vrouwen in Nederland inmiddels weliswaar vaak betaald werken (anno 2023), maar nergens zo weinig uren maken als ze werken? Als je het antwoord op die vraag kent, weet je veel van Nederland. En als je wilt dat vrouwen belangrijker worden, zul je het antwoord nodig hebben om er wat aan te doen.

Tot mijn verbijstering zie ik die vraag zelden gesteld worden, laat staan dat er een betrouwbaar, aannemelijk en feitelijk antwoord op wordt gegeven. Er worden dan wel quota voor vrouwelijk leiderschap vastgesteld, maar niemand lijkt zich af te vragen waarom er zo weinig vrouwelijke leiders zijn. En als er wel een antwoord is, heet dat ‘glazen plafond’ of wordt gesuggereerd dat mannen vrouwen er liever buiten houden. In het beste geval wordt te berde gebracht dat vrouwen vaak parttime werken en dat zoiets geen goede basis is voor carrière. Allemaal goed en wel: maar waar komt die Nederlandse parttime-cultuur voor vrouwen dan wel vandaan?

Vrouwenlevens zijn een hit

Het goede antwoord is er nog steeds niet echt, maar de vraag leeft wel meer dan ooit. Er zijn nu boeken over Nederlandse vrouwenlevens in de 20^e eeuw die steevast bestsellers worden. In één zo’n boek, De omwenteling of de eeuw van de vrouw van Suzanna Jansen dat eind 2022 verscheen, werd ook een serieuze poging gedaan zo’n vrouwenleven – dat van de moeder van de schrijfster, met name – te verbinden aan de ontwikkeling van het Nederlandse vrouwenbestaan in de voorgaande eeuw. Naarmate je meer te weten komt over moeder Betsy krijg je ook meer mee over hoezeer vrouwen – gehuwde nog meer dan andere – klein werden gehouden, hun eigen geld niet mochten verdienen, afhankelijk en ondergeschikt waren aan hun man, door geestelijken tot baar- en zorgmachines werden vernederd – en zo meer. Moeder Betsy werd er zo tureluurs van dat ze samen met andere katholieke moeders moest bijkomen in een speciaal daartoe opgericht rustoord.

De vaatwasser

Nu wil het betrekkelijke toeval dat ik al eens een poging had gedaan om in de oorzaken van de achterstelling van de Nederlandse vrouw – ook in vergelijking met die in ons omringende, en andere westerse landen – te duiken. We hadden een tijdje in België gewoond en daar ontdekte ik veel raars over Nederland: dingen die je in Nederland normaal bent gaan vinden, maar die eenmaal over de grens helemaal niet meer zo vanzelfsprekend en al helemaal niet meer zo superieur zijn als veel Nederlanders dat zelf zo graag zien.

Een van die observaties betrof de vaatwasser. Het was mij al opgevallen, dat die maar niet wilde doordringen tot de Nederlandse huishoudens, terwijl de praktische voordelen in vergelijking met de afwas met de hand toch evident zijn. In België bleek dit huishoudelijke apparaat anders dan in Nederland wel deel uit te maken van de standaarduitrusting van de gezinskeuken.

Maar, ook interessant: toen ik terugkeerde in Nederland waren de tijden van de paarse welvaart aangebroken, de Nederlandse economie bloeide waar die elders stagneerde. Wat daarbij zeker hielp was dat er onbenut arbeidspotentieel – niet-werkende vrouwen en allochtonen – kon worden aangesproken. Ik keerde terug in een welvarender en materialistischer land dan ik zes jaar eerder had verlaten. En wat schetste mijn verbazing: het taboe was van de vaatwasser af! Onomstreden was het ding nog steeds niet, als je ernaar vroeg werden er uitvluchten gezocht, wat mij sterkte in de gedachte dat er verborgen drijfveren waren die veel konden zeggen over mijn eigen landgenoten, hun waarden en normen en hun overige denkbeelden. Op het redactiekantoor van mijn werkgever werd er wat gegiebeld en verbaasd gedaan over mijn nieuwe onderzoeksobject, al was het maar omdat ik mij doorgaans vooral bezighield met verkiezingen, kabinetsformaties en Miljoenennota’s. Huishoudelijke apparaten maakten geen vanzelfsprekend onderdeel uit van mijn portefeuille.

Een simpele klus was het overigens niet. Je had al wel afdelingen ‘vrouwenstudies’ – ze zouden nu ‘genderstudies’ heten – bij universiteiten, maar die muntten niet uit in nieuwsgierigheid en waarheidsvinding. Daar was alles nogal eens de schuld van de man en dan hoefde je verder niets uit de zoeken. Ik moest mijn inzichten stukje bij beetje bij elkaar zoeken.

Ik kwam erachter dat de weerstand tegen de introductie van de afwasmachine in het huishouden inderdaad nergens zo groot was als in Nederland. Tot begin jaren negentig had hooguit 10 procent van de gezinnen zo’n tijdbesparend apparaat. Maar toen begon dan ook de opmars: tegelijk met de ‘paarse’ welvaart, verruimde winkeltijden en een andere nieuwigheid: het anderhalf verdienende ouderpaar.

Nederland verzette zich tegen de vaatwasser

De afwasmachine, zo bleek mij, nam in de geschiedenis van het Nederlandse huishouden een opmerkelijke plaats in. De stofzuiger, de naaimachine, de radio, de televisie, de geiser, de boiler en de ijskast vonden na hun introductie in tegenstelling tot de vaatwasser al wel vrij snel een plek in de huishoudens. De elektriciteitsbedrijven stuwden de consumenten in de jaren twintig en dertig van de 20^e eeuw naar de aankoop van stofzuigers en elektrische fornuizen. Philips bracht voor de Nederlandse mannen het droogscheerapparaat. Albert Heijn stimuleerde de aankoop van ijskasten.

Maar aanvankelijk slaagde geen enkel bedrijf erin de Nederlanders aan de vaatwasser te krijgen – hoewel Philips al in 1960 met de eerste kwam en Unilever vanaf 1966 het vaatwasmiddel Sun op de markt bracht en dat goedje jarenlang, maar ook jarenlang vergeefs, met intensieve tv-reclamecampagnes propageerde.

Onderzoek in zestien Europese landen wees uit dat Nederland zich ook tegen de eeuwwisseling nog in de onderste regionen van het vaatwassergebruik bevond. Ook Italië en zelfs het aanzienlijk minder welvarende Griekenland hadden per huishouden meer vaatwassers dan Nederland. De Scandinaviërs liepen voorop (Noorwegen: 60 procent) en ook de buurlanden Duitsland, België en Frankrijk hadden er in 1997 verhoudingsgewijs meer, zo’n 40 procent.

Uitvluchten

De gemakkelijkste verklaring voor dit Nederlandse raadsel is de bescheiden omvang van de woning, met name de kleine keuken. In het Openluchtmuseum in Arnhem werd in de jaren negentig een arbeiderswoninkje uit 1970 geplaatst. Het Historisch Nieuwsblad beschreef het zonder mededogen: ‘De keuken staat in een uitbouw. Aanrecht, wasmachine, warmwaterinstallatie en koelkast strijden om het beperkte aantal vierkante meters. De deur kan niet helemaal open. Dit is een oord voor aardappeleters, niet voor hogere kookkunst. Weinig aanrecht, weinig loopruimte en niet eens een oven.’ In dergelijke woningen kon niet – of slechts met de grootst mogelijke moeite – een vaatwasser worden geplaatst.

Een tweede verklaring was de bescheiden welvaartsstijging in de jaren zeventig en tachtig. Twee oliecrises, een oplopende werkloosheid en een beleid van loonmatiging zorgden ervoor dat de koopkracht nauwelijks steeg in vergelijking met de jaren vijftig en zestig. Een afdoende verklaring is dat echter niet, want Nederlanders schaften zich in de jaren tachtig wel massaal stereotorens en kleurentelevisies aan – apparaten die zeker in het begin veel duurder waren dan vaatwassers.

Van minstens zoveel belang is, dat vrouwen tot het midden van de jaren tachtig van de 20^e eeuw nauwelijks betaald werk buitenshuis deden. Dat fenomeen begon ongeveer een eeuw eerder, curieus genoeg als onderdeel van wat aanvankelijk als vooruitgang werd gezien: de gehuwde vrouw die geen (vies, zwaar, lang) werk buitenshuis meer hoefde te doen en zich volledig aan het gezin en het huishouden kon wijden.

De huisvrouw als rolmodel

Zo werd de klassieke huisvrouw het rolmodel voor de vrouw in Nederland. De man bracht het geld binnen, de vrouw runde het huishouden en werd geacht dat eveneens fulltime te doen. Die rolverdeling werd vooral door de katholieke en protestantse kerken, vakbonden en partijen gepropageerd. Het werd door de socialisten allerminst bestreden en min of meer opgelegd aan de rest van het volk. Gehuwde vrouwen mochten geen ambtenaar worden en vrouwelijke ambtenaren die trouwden werden ontslagen; een praktijk die lang stand heeft gehouden bij de overheid en in het bedrijfsleven.

Het beeld van de thuis, onbetaald werkende vrouw werd typisch Nederlands. Het kwam in de omringende landen veel minder voor, en verklaart voor een deel waarom in die buurlanden meer vaatwassers staan. De vrouw was immers de Nederlandse vaatwasser en zij kostte ogenschijnlijk niets.

Werkuren in het huishouden werden destijds zelden in geld omgerekend, ook niet als de Consumentenbond voorrekende wat de jaarlijkse kosten van de vaatwasser zouden zijn in vergelijking met de handwas. Met tal van zaken hield de bond wel rekening: hoeveel water zo’n apparaat gebruikte in vergelijking met de handafwas, op welke temperatuur het water is, of de geiser meer of minder energie kost dan de boiler. Maar de kosten van de werkuren… ho maar. Onbetaald werk thuis telde immers pas als degene die klopt, veegt en zuigt de keuze heeft om de arbeidsmarkt op te gaan. En die keuze was tot pakweg halverwege de jaren tachtig van de vorige eeuw voor de meeste huisvrouwen nauwelijks aan de orde.

De milieubeweging speelde destijds ook een grote rol bij de afwezigheid van de vaatwasser, omdat die in Nederland meer dan elders, waarden als soberheid en ‘een goed milieu begint bij jezelf’ aan de man bracht. De overheid hielp de milieubeweging met jarenlange campagnes om – ook toen al – op gas, water en elektra te besparen. Voor de Nederlandse milieubeweging was de vaatwasser het ideale doelwit: alweer zo’n apparaat dat energie, water en chemische middelen verbruikt, terwijl je ook zonder kan.

De schaamte rond de afwasmachine

Wie tijdens de anti-campagne van de milieubeweging in de jaren zeventig een vaatwasser in huis had, verzweeg dat liever of gebruikte hem niet meer. Het bezit werd met schaamte omgeven. Je liep het risico op feestjes voor asociaal te worden versleten. Vergelijk het met de zo klimaatbewuste, maar toch de wereld rondvliegende kosmopoliet van 2023: je verheimelijkt je dirty pleasures.

Het weren van de afwasmachine wijst op een breder Nederlands fenomeen. Het met de hand afwassen werd ook hartstochtelijk verdedigd als sober en sociaal. Ouders beweerden onder de afwas opvoedende gesprekken met hun kinderen te voeren. Echtelieden gaven hoog op over hun conversatie tijdens de afwas. De vaatwasser werd juist bestreden als vervuilend, asociaal, en als consumentistisch, terwijl er ook toen al ministers waren die aandrongen op consuminderen.

Tijdbesparing en comfort werden als pro-vaatwasser argumenten gebagatelliseerd. Dat de opmars van de vaatwasser in een land als Frankrijk niet gestopt kon worden door de milieubeweging, kwam doordat ze daar ook toen al meer waarde hechtten aan goed eten en aangenaam tafelen. Daar komt meer afwas aan te pas, een klus die Fransen graag lieten verrichten door een machine, terwijl aan tafel desgewenst nog een fles wijn werd opengetrokken. Nederland at ook toen al minder goed en vooral snel. Alsof je je schuldig moet voelen over de maaltijd werd vervolgens fluks de afwasborstel ter hand genomen. Tijdens die arbeid kon dan de conversatie plaatsvinden waarvoor aan tafel kennelijk geen tijd was geweest.

…met het licht uit…

Toenmalig Telegraaf-chroniqueur Thomas Lepeltak noemde Nederlanders een calvinistisch volk dat genieten zondig vindt en dat naait met de lampen uit. In die uitspraak ligt voor een groot deel de verklaring waarom de vaatwasser goeddeels taboe bleef en het afwassen met de hand werd opgehemeld. De gangbare opvatting over ‘calvinisme’ staat immers voor niet uitbundig, sober, rechtlijnig en behoudend. Vaak aangevuld met moralisme, onderlinge verkettering, een streng arbeidsethos, zuinigheid en een afkeer van werelds vermaak. Toenmalig VVD-leider Frits Bolkestein vond ‘zelfs onze katholieken calvinisten’, waarop bourgondiër Hans van Mierlo van D66 repliceerde dat ‘zelfs onze heidenen christenen’ zijn.

Dat breed uitgelegde calvinisme heeft Nederland lange tijd in zijn ban gehad en is ook anno 2023 aantoonbaar niet verdwenen. De confessionele zuilen zorgden ervoor dat de vrouwen thuisbleven, alwaar zij een sober en arbeidzaam leven dienden te koesteren. Aan de hand van de apostel Paulus werd de plicht tot gehoorzaamheid aan de man en de totale toewijding aan het huishouden, voorgesteld als een logisch uitvloeisel van Gods wil. Protestants-christelijke huwelijksgidsen hielden de lezeressen voor dat deze plichtsbetrachting ‘vreugde in den plicht’ vereiste.

De huisvrouw versus de stofzuiger

Al bij de introductie van de elektrische stofzuiger lieten vrouwen – huisvrouwen – protesten horen, omdat de basis van hun bestaan ondergraven werd. Het waren niet altijd de mannen die wel het nieuwste modelletje stereo-installatie aanschaften, maar vonden dat een vaatwasser te duur is. Het waren vaak juist de vrouwen die weigerden hun werklast te verminderen, omdat hun huiselijk koninkrijkje daardoor instortte.

Maar toen veranderde Nederland. Niet alleen gingen steeds meer vrouwen buitenshuis werken, de nieuwe Vinex-huizen werden ook groter, en ook steeds meer Nederlanders kregen een eigen huis, waar zij steevast de badkamer en de keuken gingen verbouwen. Daar werd welbeschouwd de basis gelegd voor al die tv-programma’s van nu, waarin de voortdurende herinrichting van badkamer en keuken centraal staan.

Uit mijn rondvragen eind vorige eeuw bleek dat afwassen nog steeds als een ideale sociale bezigheid werd gezien, maar steeds meer werd toegegeven dat het ook voor meer stress en spanningen onder gezinsleden zorgde. De bejubelde conversatie met de kinderen kon moeilijk iets substantieels voorstellen, toen het een uitzondering bleek als kinderen überhaupt meewerkten in de huishouding.

Zo steeg binnen een paar jaar het aandeel van de afwasmachine in het Nederlandse huishouden explosief, tot zo’n derde tegen de eeuwwisseling. De welvaart hielp de tegen-lobby definitief om zeep. De Consumentenbond, die zich aanvankelijk liet leiden door de milieubeweging, moest al eerder toegeven dat de vaatwassende machine in vergelijking met het handmatig afwassen niet – meer – het milieuvervuilende monster was waarvoor zij tot dan toe was gehouden. Waarbij de hygiënische nadelen van de handafwas zoals de vieze sopjes, onfrisse borstels en multigebruikte theedoeken zelfs nog buiten beschouwing werden gelaten.

De handwasjes gingen door

Niet dat de sentimenten tegen de vaatwasser meteen helemaal verdwenen. Er bleef iets hedonistisch hangen rond het uitbesteden van de afwas aan de machine. Menige vaatwasser werd aanvankelijk weinig of niet gebruikt. De gemiddelde Nederlandse vaatwasserbezitter deed in 1998 nog steeds 4,3 handwasjes per week.

De door religie of door milieu – of beide – geïnspireerden bleven zich beroepen op ‘principes’ zonder dat duidelijk werd wat die principes zijn. Wie voor het eerst een vaatwasser kocht, hing dat nog steeds niet aan de grote klok, of vond het nodig de aanschaf ongevraagd te motiveren – een motivatie die bij andere aankopen niet vanzelfsprekend was. Een eeuw van matiging en eenverdieners liet zich in die paarse jaren niet helemaal wegwassen.

‘Het is een beetje een schurk die daar in huis staat,’ betitelde Dr Cees de Hoog, socioloog aan de Wageningse Landbouwuniversiteit de op het oog irrationele Nederlandse weerzin tegen de vaatwasser. ‘Het mag niet echt. Het is een groot, log apparaat. Terwijl je dat logge apparaat in de vorm van je man al in huis hebt.’

Braziliaanse kritiek

Een fraaie toelichting gaf onze werkster, de Braziliaanse Maria, die zes jaar eerder met haar Nederlandse man in Amsterdam kwam wonen. ‘Mijn man wilde geen vaatwasser vanwege zijn Zeeuwse familie,’ zei ze. ‘Zelf hebben ze er geen, ook al hebben ze het geld en de ruimte ervoor en willen ze wel een mooie auto. Ik snap dat niet. Ze denken dat je lui bent, als je niet met de hand afwast, maar ze beseffen niet hoeveel tijd je eraan kwijt bent. Zelf doen ze het ‘eventjes de hele dag door’. “Van jou hadden we het niet verwacht,” zeiden ze tegen mij. Omdat ik altijd huishoudelijk werk heb gedaan en omdat we maar met zijn tweeën zijn. Ze zeiden ook tegen ons, dat samen afwassen het mooiste moment in het huwelijk is. Ik heb tegen mijn man gezegd: “Het zal best het mooiste moment in het huwelijk zijn, maar ik kan in de tijd dat de vaatwasser draait betere dingen doen. Als je per se met de hand wilt afwassen, beleef je dat mooiste moment maar in je eentje.”’

Het late en trage wegebben van de weerstand tegen de vaatwasser staat model voor een trage trendbreuk in de Nederlandse samenleving, waarbij de jaren negentig als keerpunt geduid kunnen worden. Er vonden grote politieke, culturele, economische en sociale veranderingen plaats. Na een turbulente verkiezingsuitslag in 1994 verdwenen ook de confessionelen – meer precies: het CDA – uit de regering.

Dat laatste was van meer dan symbolische betekenis, als het gaat over de achterstelling van de Nederlandse vrouw in het algemeen en die van de gehuwde vrouw in het bijzonder. Van de drie leidende confessionele partijen was de katholieke (eerst de RKSP, later de KVP) ook nog eens extra toonzettend geweest bij het inperken van vrouwenrechten, bij het tegengaan van anticonceptie en het opvoeren van het kindertal, het katholieke kindertal in het bijzonder. De katholieke minister van Sociale Zaken Carl Romme zei het in 1937 – toen hij een totaalverbod op beroepsarbeid voor gehuwde vrouwen voorstelde: ‘Naar natuurlijk bestel dient de man de kostwinner van het gezin te zijn en heeft de vrouw tot taak de verzorging van het gezin.’ Katholieke politici gingen daar het verst in, maar de gereformeerde politici van de ARP en in wat mindere mate de – doorgaans – hervormde CHU konden er ook wat van.

In dat patroon kwam de onopgeleide, dienstbare, rechteloze, onbetaald werkende, van haar man afhankelijke en vruchtbare vrouw bij uitstek van pas.

De verboden lege wieg

Dat was ook weer volledig in lijn met de instructies van de Nederlandse bisschoppen, die de pastoors rond lieten gaan met de boodschap dat een lege wieg in de woning van een vruchtbare katholieke vrouw niet getolereerd kon worden. De vruchtbaarheidscijfers in de katholieke gewesten Limburg en Noord-Brabant waren tot de jaren zestig van de 20^e eeuw niet alleen torenhoog in vergelijking met het aanpalende katholieke buitenland (Duitsland, België), maar ook in vergelijking met het grootste deel van Nederland. Tot 1919 kregen echtparen met kinderen in de zuidelijke provincies gemiddeld 7 kinderen – een aantal dat anno 2023 zelfs in het zeer vruchtbare West-Afrika niet meer wordt gehaald. Op het platteland bleven, vooral in boerenfamilies, die cijfers ook later in de eeuw nog hoog. Alleen gereformeerden kwamen er enigszins bij in de buurt.

Ik kwam er bij toeval achter dat toen er rond 1950 in Nederland een grote emigratiegolf op gang kwam – en dan vooral van boeren en boerenarbeiders – dat dit vooral een protestantse exodus was. De Nederlandse bisschoppen hielden als vuistregel aan, dat het vertrek over de landsgrenzen van hun achterban ongewenst was, al helemaal als men zou vertrekken naar overwegend protestantse Angelsaksische landen. Brazilië was tegen die achtergrond nog wel toegestaan, in Canada alleen het overwegend katholieke Quebec.

Het past allemaal in het beeld van een katholieke kerkprovincie die vanaf het midden van de 19^e eeuw voor het eerst sinds de Reformatie weer volop mee mocht doen en daar ook alle middelen voor inzette, de zogeheten ‘demografische oorlogsvoering’ incluis. Temeer omdat het algemeen kiesrecht gaandeweg zijn intrede deed, kon je politieke macht in Nederland veroveren met een groot kindertal en het tegengaan van verlokkingen als socialisme en emigratie.

Een achterlijk land

Het zijn werkelijk niet alleen de katholieken die de Nederlandse vrouw in de 20ste eeuw klein hielden, maar ze waren wel politiek machtig en standvastig in hun vrouwonvriendelijke beleid. In 1960, zo’n beetje het hoogtepunt van het huisvrouwentijdperk in Nederland, had de Katholieke Volkspartij in haar eentje een derde van de zetels in de Tweede Kamer.

Werkgevers deden ook mee aan de vrouwonvriendelijke cultuur en het gold lang als onfatsoenlijk om gehuwde vrouwen aan te nemen (of te houden). Steevast werden ze onderbetaald en als ze werkloos werden was er geen ww. Toen er in de loop van de jaren zestig tekorten op de arbeidsmarkt ontstonden, kwamen politici en werkgevers nog steeds niet op het idee om het gigantische onbenutte arbeidsaanbod van vrouwen aan te boren, maar werden liever ongeletterde ‘gastarbeiders’ van buiten Europa gehaald. De vakbonden waren trouwens niet veel beter. Dat waren mannenbonden, die geen behoefte hadden aan vrouwelijke concurrentie op de arbeidsmarkt. Het paste allemaal ook wonderwel in de loonpolitiek van de eerste decennia na de Tweede Wereldoorlog: lage lonen in landbouw en industrie moesten ervoor zorgen dat Nederland op prijs kon concurreren met het aangrenzende Duitsland en de rest van Europa. Huisvrouwen – gratis huispersoneel – droegen fijn bij aan het goedkoop houden van het leven. Zo kon Nederland goedkoop exporteren.

Door deze merkwaardige coalitie van geestelijken, politici, ondernemers en vakbonden was Nederland het grootste deel van de 20^e eeuw een van de achterlijkste landen van West-Europa. De progressieve gidslandpretenties uit de jaren zeventig en later – op zulke terreinen als drugs, homo’s, abortus en euthanasie – steken scherp af bij de traagheid waarmee Nederland gelijke rechten gaf aan vrouwen.

Dat ook gehuwde vrouwen, ook met kinderen, anno 2023 in Nederland wel vaak werk hebben, maar vaak slechts een paar dagen werken is direct terug te voeren op wat nog maar enkele decennia geleden de standaard was: vrouwen werden niet geacht te werken, al helemaal niet als ze gehuwd waren en nog minder als er kinderen waren. Opleiding deed er dus nauwelijks toe, pensioen kregen ze niet, tot in de jaren zeventig en misschien wel langer kregen ze ontslag als ze trouwden en zeker als ze hun eerste kind kregen. Toen Nederlandse vrouwen gaandeweg min of meer gelijke rechten kregen, was dat steevast omdat er internationale verdragen (VN, EEG) waren waar Nederland redelijkerwijs niet aan kon ontsnappen. Mokkend en vertragend gaven de Nederlandse autoriteiten mee.

Als er nu, in de jaren twintig van de 21^e eeuw, geklaagd wordt over onvoldoende vrouwen in topfuncties, wordt er zelden gekeken of er wellicht ook een oorzaak voor is, anders dan dat – zoals gezegd wordt – mannen de macht liever onder elkaar houden. Wellicht is dat zo, maar die beperkte analyse gaat voorbij aan een Nederlandse traditie van vele generaties, waarin het helemaal niet de bedoeling was dat vrouwen überhaupt een werkkring hadden, laat staan dat ze daar carrière zouden maken. Het parttime werken dat daar nu een residu van is, is geen goede basis voor carrière en promotie. Dat vrouwen sinds de eeuwwisseling vaker naar de universiteit gaan dan mannen zegt niet alles, al was het maar omdat ze na de studie vaak al snel parttime gaan werken (en al helemaal als er kinderen komen).

Nederland was een eeuw lang huisvrouwenland en de machtigen van Nederland wilden dat ook graag zo. Dat haal je niet in enkele decennia uit het beleid en uit de reflexen van alle betrokkenen. Het leeft door in het heden en dat kan nog best een tijdje zo blijven. Alleen maar ‘glazen plafond’ roepen helpt daarbij niet.

Excuses aan de Nederlandse vrouw

Dat Nederland, voortdurend in de weer met mensenrechten elders en met koloniaal verleden her en der, zo weinig met de voortlevende misstand van de achterstelling van de vrouw in de weer is, wijst op een hiaat in zelfkennis en zelfbeeld. De hedendaagse personeelstekorten zijn deels een gevolg van het feit dat vrouwen minder werken dan goed zou zijn voor het land en wellicht ook voor henzelf. Het is een overblijfsel van de eeuw van de huisvrouw die geen keuze had. Het is de doorwerking van een langdurige achterstand uit het verleden, zou je kunnen zeggen. Dat Nederland het dichtstbevolkte land van Europa is, komt omdat het kindertal in Nederland vanaf het einde van de 19^e eeuw substantieel hoger was dan in aangrenzende landen. De verklaring hebben we hierboven in grote lijnen geschetst. De buurlanden hadden bovendien twee keer direct te maken met een ingrijpende wereldoorlog, die in beide gevallen een zekere vrouwenemancipatie met zich meebrachten (die in Nederland vrijwel ontbrak). Nee, een gidsland is Nederland in dit opzicht zeker niet. Nu het zo in de mode is om excuses aan te bieden voor veel wat er lang geleden is misgegaan zouden excuses aan de 20^e-eeuwse vrouwen van Nederland niet misstaan.

Laten we wel zijn: er is alle aanleiding voor. De Nederlandse vrouw werd in de 20^e eeuw gediscrimineerd, klein gehouden en afhankelijk gemaakt. Ze had weinig tot niets te vertellen, al helemaal niet als ze gehuwd was. Ze was in menig opzicht rechteloos en afhankelijk van willekeur. De overheid verbood haar gedurende een groot deel van de eeuw om betaald buitenshuis te werken en anders sloten overheidsdiensten en bedrijven hen wel uit. Dat wil niet zeggen dat vrouwen niet mochten werken, integendeel: dat móesten ze juist, maar doorgaans onbetaald. Als ze al loon voor hun werk kregen, kregen ze minder dan mannen. Pensioen kregen ze niet en als ze het al kregen, kregen ze minder dan mannen. Denk niet dat dat normaal was in die tijd, want vrijwel alle westerse landen waren beter in vrouwenrechten dan Nederland. De virtuele gevangenis voor de huisvrouw bestond elders ook, maar buiten destijds zeer conservatieve katholieke landen als Ierland en Portugal nergens zo pijnlijk als in Nederland.

Nee, voor minstens de helft van de Nederlandse bevolking was Nederland niet zo’n gaaf land. Een gidsland was Nederland voor hen al zeker niet. En het is wel zeer de vraag of je dat op de juiste wijze corrigeert door het paard achter de wagen te spannen en minimumregels voor het aantal vrouwen in directies voor te schrijven. Zorg er eerst maar eens voor dat de restanten van de eeuw van de achtergestelde huisvrouw worden opgeruimd. Realiseer je dat rolpatronen die er een eeuw of langer door kerk, politiek, werkgevers en vakbonden zijn ingedramd niet in enkele decennia verdwijnen. Zolang de overheid het voor de minst werkende partner onaantrekkelijk blijft maken om meer te werken – een erfenis uit de huisvrouwentijd van de 20^e eeuw – zullen vrouwen minder vaak opduiken in leidende functies, zo simpel is het.

En die vaatwasser? Daar heeft bijna niemand het meer over. In dat opzicht is Nederland alvast wél geëmancipeerd.

Bovenstaand artikel komt nagenoeg overeen met hoofdstuk 69 (’De Vaatwasser’) uit het nieuwste boek van Syp Wynia: ’70 Actieve herinneringen aan een gaaf gidsland’. Dit nieuwe boek van 368 bladzijden verscheen onlangs bij Uitgeverij Blauwburgwal. Het kost 24,50 [inclusief verzendkosten] en is overal te koop, zoals ook in de winkel van Wynia’s Week. Veel leesplezier!

Er is NU OOK een e-Book-versie van dit nieuwe boek van Syp Wynia. Het e-Book kost 14,50 en is onder meer HIER te koop.

Het bericht Excuses aan de vrouwen van Nederland. LONGREAD! verscheen eerst op Wynia's Week.