Als ontbijt consumeert zij er een latte macchiato met een croissant. In haar privélift gaat ze naar de dienstauto in de kelder waar haar chauffeur wacht. Haar meisjesnaam Albrecht klinkt gewoontjes; haar courante naam Von der Leyen heeft ze te danken aan haar huwelijk met een prins uit een adellijk Duits geslacht.

Het lijkt alsof Ursula von der Leyen dé macht in Europa heeft. Dat is niet het geval. Geen persoon, lidstaat of instelling heeft dé macht. Er is een machtsbalans die voortdurend in beweging is. Macht is in Brussel relatief maar er is een ijzeren wet: een crisis is een kans op méér macht want macht komt voort uit geld. Crises waren en zijn er genoeg: bankencrisis, klimaatcrisis, coronacrisis, migratiecrisis en de Oekraïne-crisis. Crises komen – budgetten volgen.

Te veel Marx, te weinig Hayek

Elke crisis krijgt een ‘EU-reddingspakket’ dat – om serieus te zijn – op mysterieuze wijze altijd rond de 800 miljard euro moet uitkomen. Alleen de migratiecrisis bleef als een visgraat in de Brusselse keel steken.

Uitgerekend deze crisis is het meest bedreigend voor het oude continent. De migratiecrisis destabiliseert West-Europa van binnenuit in tijden van economische stagnatie die de EU met haar klimaat- en energiebeleid over zichzelf heeft afgeroepen. Te veel Karl Marx, te weinig Friedrich Hayek.

De-industrialisering en armoede-immigratie verbrokkelen de bodem onder de (West)-Europese economie: een giftige cocktail. De EU-reflex: meer geld! Von der Leyen wil de lopende EU-meerjarenbegroting van 1200 miljard euro laten stijgen naar 2000 miljard in de periode 2028-2034. Het Europees Parlement eist 2200 miljard. Kortom: U vraagt wij draaien.

Als bureaucratie de economie dicteert, is een planeconomie het automatische gevolg, met centralisme als draaikolk. Het Coronaherstelfonds (in EU-taal: NextGeneration EU) van aanvankelijk 750 miljard euro – het werd meer dan 800 miljard wegens hogere rente – werd de gedroomde ‘Europese gemeenschappelijke lening’ op de kapitaalmarkt. Net geen ‘eurobonds’ omdat alle lidstaten moesten ratificeren.

Tijdens de bankencrisis won de Europese Centrale Bank (ECB) centrale macht nadat ECB-voorzitter Mario Draghi medio 2012 ‘whatever it takes’ had uitsproken. Het voorzitterschap van de ECB is wellicht de machtigste EU-positie, nu bekleed door de Française Christine Lagarde.

Timmermans en Samsom

Het Europese klimaat- en energiebeleid van Frans Timmermans, toenmalig vicevoorzitter van de Europese Commissie, en zijn adjudant Diederik Samsom, is nu op z’n retour. De onheilspellende verhitting van de aarde was volgens de Verenigde Naties té apocalyptisch aangedikt. De twee socialisten bedreven marxistische economie, verpakt in milieuhosanna, en zijn feitelijk de architecten van de huidige de-industrialisering en verarming.

Een kruimeldief krijgt een strafblad; deze megalomane paniekpolitici gaan vrijuit. Pas altijd op voor de politieke combine van de narcist en de autist! De eerste lanceert huilerige milieuverhalen, met zichzelf in het spotlicht, en de tweede timmert minutieus een gedoemde planeconomie in elkaar. De rest kijkt toe, zolang de budgetten reiken.

Van collegiaal naar autocratisch

Nu gaan grote bedragen naar de EU voor ‘defensie’. Opvallend is dat partijen die na de val van de Berlijnse Muur in 1989 het ‘vredesdividend’ ruimhartig uitgaven voor andere beleidssectoren – en zo de Nederlandse krijgsmacht binnen de NAVO verzwakten – nu grote bedragen eisen voor militaire hulp aan Oekraïne.

Als West-Europa een sterkere NAVO-pijler was gebleven, zou dat Rusland sterker hebben afgeschrikt om Oekraïne binnen te vallen. West-Europa stelde vrijwel niets voor en alle last kwam te liggen bij de Amerikanen die men zo graag uitfoetert. De EU wil nu ook het defensiepad op, maar Frankrijk en Duitsland trokken onlangs de stekker uit een gezamenlijk straaljagerproject, wegens ‘te veel geruzie’.

Het ‘bureaucratisch centralisme’ vindt binnen de EU-instellingen zijn weerslag. Aanvankelijk was de Europese Commissie aan haar top een collegiaal systeem van commissarissen met onderling overleg, strevend naar consensus. Dat is geleidelijk veranderd in een top-downstructuur. Voorzitter Romano Prodi (1999-2004) was een overlegfiguur, zijn opvolger José Manuel Barroso (2004-2014) eerder presidentieel, Jean-Claude Juncker (2014-2019) zeer schappelijk na zijn eerste cognac om elf uur (‘s ochtends). Von der Leyen werd de breuk: autocratie!

Ze neemt beslissingen in kleine kring en is uitgangbord voor alles. Andere commissarissen komen amper in beeld. Waar is Wopke Hoekstra toch gebleven? Vicevoorzitter Kaja Kallas heeft het nadeel dat ze uit Estland (1,3 miljoen inwoners) komt. Ze wordt op het wereldtoneel miskend. Haar Amerikaanse evenknie Marco Rubio weigert met haar te praten. Effectiever is een commissaris uit een grotere lidstaat.

De voorzitter (ook ‘president’) van de Europese Raad, de Portugees António Costa, is een vriendelijke man die de plooien gladstrijkt. Von der Leyen glorieert aan de top en laat dat zien, behalve als Donald Trump naast haar zit. Dan oogt ze als een bang vogeltje.

Europa mist een Musk

De macht ligt niet alleen in Brussel, maar ook bij de lidstaten. Probleem: twee leidende lidstaten, Duitsland en Frankrijk, zitten net als de rest van West-Europa in een steile economische neergang.

In 2000 lanceerde de Europese Commissie het plan om Europa tot meest competitieve werelddeel te maken. Europa zou Amerika inhalen! Dat is mislukt. In de periode 2008-2023 groeide het Amerikaanse bnp met 87 procent; het Europese met 13,5 procent. In 2008 vormde de EU 110 procent van het bnp in de VS; in 2023 was dat 67 procent. De VS heeft een veel productievere en competitievere basis (grondstoffen, financiële markten, techbedrijven) dan de EU. Amerika heeft een Elon Musk. Europa vergadert.

Immigratie is West-Europa’s grootste kopzorg; Midden- en Oost-Europa handelden verstandiger. Duitsland en Frankrijk manoeuvreren zichzelf in een klem. Verkiezingen ontaarden in verbale oorlogen tussen links en rechts.

In Duitsland staan in september drie deelstaatverkiezingen op de agenda, waarbij de oppositionele AfD in Saksen-Anhalt kans maakt op een absolute meerderheid in de Landtag.

Frankrijk koerst af op een duel tussen een linkse en een rechtse presidentskandidaat, in het voorjaar van 2027. De race wordt steeds bitser. De Duitse bondskanselier Friedrich Merz is de kluts kwijt, terwijl de Franse president Emmanuel Macron een clowneske figuur is geworden, al heeft hij dat zelf niet in de gaten. Tegelijk legaliseert de Spaanse premier Pedro Sánchez ruim 1 miljoen illegalen, die dankzij het Schengenakkoord kunnen doorreizen naar andere Europese landen. Von der Leyen, die Hongarije steevast kapittelde, zwijgt hierover.

In het Europees Parlement werd (eindelijk) het EU-terugkeerverordening aangenomen, dat beoogt om meer asielverzoeken aan de EU-buitengrens af te handelen. De Europese christendemocraten gingen overstag, lieten de socialisten en de groenen vallen, waarna ze een akkoord sloten met de fractie van Europese Conservatieven en Hervormers (ECR) om een meerderheid te halen. Het Europees Parlement werd eindelijk wakker. Een centrumrechtse meerderheid is nu dus mogelijk, maar het is wel wat laat.

Cultuurgrens dwars door Duitsland

Het migratieprobleem splijt Europa. Oost-Europa wil geen asielzoekers; West-Europa wel, maar minder. Die scheidslijn is eigenlijk een cultuurgrens. Deze grens loopt dwars door Duitsland zoals voorheen het IJzeren Gordijn. Het Oosten is tegen migratie gekant en de AfD vertolkt dat; het Westen steunde asielmigratie steeds uit historische overwegingen maar kan het té grote aantal niet aan. Een golf van aanslagen overspoelt het land. Merz zit gevangen tussen beide kampen. Hij raakt zichtbaar van slag; verslikte zich in een kabinetswisseling en foeterde zijn eigen ministers uit.

De hoog gezeten ‘Koningin van de Kantoren’ wordt voortgedreven door een ‘Wille zur Macht’ met grootse plannenmakerij, maar in feite is in Europa de verbeelding aan de macht.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Wie heeft het in Brussel eigenlijk nog voor het zeggen? En waar is Wopke Hoekstra gebleven? verscheen eerst op Wynia's Week.

Kijken we echter naar de inhoud van de Clean Industrial Deal dan is het niet de door de kiezers gewenste ‘reality check’, een minder rigoreus klimaatbeleid, integendeel. Het is een plan om het bedrijfsleven aan te moedigen de transitie naar ‘klimaatneutraal produceren’ zelfs nog sneller te laten maken. Dat betekent niet minder, maar meer kosten.

Europees bedrijfsleven nog verder achterop

Tegelijkertijd wordt de Corporate Sustainability Reporting-richtlijn van kracht, worden de teugels van het ETS-systeem (CO2-handel) strakker aangehaald en gaan zowel de directe als de indirecte belastingen omhoog om de peperdure aanpassing van het electriciteitsnetwerk te bekostigen. Noodzakelijk vanwege de op grote schaal geproduceerde wiebelstroom (zonne- en windenergie), die het huidige netwerk niet kan verwerken.

De uitkomst is voorspelbaar. De combinatie van voortgezet beleid, met zelfs een versnelling daarvan voor het bedrijfsleven en de gemelde nieuwe maatregelen zullen ertoe leiden dat het Europese bedrijfsleven nog verder achterop raakt ten opzichte van de internationale concurrentie, voor een deel failliet gaat of verhuist naar elders. Tenzij de lidstaten ingrijpen en VDL terugfluiten en/of financiering voor haar plannen onthouden.

Met een nieuw elan in Brussel, terugkeer van het gezonde verstand door de Europabrede ruk naar rechts en een ‘reality check’-belofte aan de kiezers vanuit de grootste EU-fractie in het Europees Parlement, de Europese Volkspartij van Manfred Weber, mocht verwacht worden dat het rigoreuze klimaatbeleid getemperd zou worden. Voorkomen moet worden dat de Europese industrie het onderspit delft. De kostenverhogende effecten van de Green Deal slaan immers hard neer op het bedrijfsleven en vooral op de industrie. Elders in de wereld – en met name in de VS en China, de grote concurrenten – heeft de industrie geen last van dergelijke kostenverhogingen. Het voorheen gelijke speelveld is ruw verstoord.

De boodschap van de kiezer leek ook even door te klinken getuige de woorden van VDL en Manfred Weber. Het bedrijfsleven moet tegemoet worden gekomen met een Clean Industrial Deal en minder regeldruk. Mooie woorden, maar het ingezette beleid verandert niet. De doelstellingen van de Green Deal staan nog recht overeind en ook het tijdpad om de doelstellingen te realiseren is onveranderd. In de 10 pagina’s van de speech van VDL in Straatsburg, vlak voor de stemming over haar herbenoeming, wordt ook nergens gewag gemaakt van concrete maatregelen om de kostenverhogingen van het klimaatbeleid voor het bedrijfsleven te mitigeren. De enige opmerking die refereert aan een mogelijke verlichting is dat de nieuwe Clean Industrial Deal ‘will channel investment in infrastructure and industry, in particular for energy-intensive sectors’.

Dwang

Waar dat geld vandaan moet komen, wie het gaat besteden en naar welke ‘begunstigden’ het zal gaan is niet gezegd. Mijn (sterke) vermoeden is echter dat er een Industrial Fund komt à la de Inflation Reduction Act in de VS, beheerd door de Europese Commissie zelf, gefinancierd met eurobonds en met bestemming grote bedrijven in vooral Frankrijk en Duitsland. Oftewel het voorstel waar Mario Draghi binnenkort officieel mee komt, maar dat al in grote lijnen is (uit)gelekt.

Kijken we verder dan de speech van VDL en bezien we de plannen van de Commissie meer in detail dan kan slechts geconstateerd worden dat er geen sprake is van kostenreducties voor het bedrijfsleven. De nieuwe Clean Industrial Deal houdt slechts in dat het bedrijfsleven gestimuleerd (gedwongen!) wordt de transitie naar ‘klimaatneutrale productie’ (nog) sneller te maken.

Belangrijkste punten

Volgens de Commissie zijn dit de belangrijkste punten van de nieuwe Deal:

1. Het creëren van een aantrekkelijke business case voor investeringen in Europese ‘schone’ (bedoeld wordt CO2-vrije) energieketens, van grondstoffen tot eindproducten.

2. Nieuwe en flexibele EU-financiering, met eenvoudiger toegang voor bedrijven tot financiële instrumenten.

3. Versnelde vergunningverlening voor productie en implementatie van schone technologieën, af te dwingen op nationaal niveau.

4. Een gelijk speelveld creëren voor strategische autonomie in de industrie- en handelspolitiek.

5. Wetgeving zoals de Net-Zero Industry Act en de Critical Raw Materials Act om de productie van groene technologieën en de toevoer van kritieke grondstoffen veilig te stellen.

6. Hervorming van de elektriciteitsmarkt om voorspelbare en redelijk lage energiekosten te garanderen.

7. Investeringen in vaardigheden en opleiding voor de groene industrie.

8. Internationale samenwerking voor duurzame toeleveringsketens van kritieke grondstoffen.

Het doel is de EU’s afhankelijkheid van import voor cruciale grondstoffen en technologieën te verminderen en de EU voorop te laten lopen in opkomende markten voor schone technologie.

Een mooi voornemen, maar tegen welke kosten? Welke bedrijven kunnen dit meemaken, kunnen een dergelijke versnelde transitie realiseren zonder in de internationale concurrentiestrijd ten onder te gaan? Ze ondervinden al dat de werkelijkheid weerbarstig is. Zelfs bedrijven die hadden ingezet op een snelle verduurzaming, zoals Unilever, komen tot de conclusie dat zij hun verduurzamingsdoelstellingen niet halen en moeten hun ambitie terugschalen.

Want ook al zonder de door de Europese Commissie beoogde versnelling van de transitie naar ‘klimaatneutraal produceren’ dienen zij thans reeds de kosten van het huidige klimaatbeleid te dragen. Een steeds verder aangescherpt ETS, een almaar toenemende energierekening en sinds kort ook een kostbare rapportageverplichting met de EU-Corporate Sustainability Reporting-richtlijn, de CSRD.

Emission Trade System

Allereerst is dat het Emission Trade System (ETS), het EU-handelssysteem in CO2-uitstootrechten. Dat werkt als volgt: de industrie krijgt weliswaar uitstootrechten, maar te weinig. Bedrijven moeten daarom rechten bijkopen om te kunnen blijven produceren. De achterliggende gedachte is dat bedrijven daardoor gedwongen worden duurzamer te produceren. En met ‘duurzaam’ wordt dan bedoeld minder CO2-uitstoot.

Aanvankelijk waren de CO2-rechten goedkoop en hadden weinig effect. Dat is inmiddels veranderd. De rechten zijn duurder geworden en beginnen de industrie te bijten, althans binnen de EU. Daarbuiten heeft men geen boodschap aan het systeem. Met als gevolg dat de concurrentiepositie van de Europese industrie tegenover die van andere landen op achterstand wordt gezet.

Importheffing

Om daar wat aan te doen heeft Brussel het EU-systeem Carbon Border Adjustment Mechanism (CBAM) bedacht. Aan industriële producten uit niet-EU landen wordt een CO2-belasting middels een importheffing opgelegd. De hoogte van de importheffing moet de ETS-CO2-prijs weerspiegelen. De bedoeling is duidelijk: de CO2-belasting moet voor een ‘gelijk speelveld’ voor de EU-industrie zorgen. Het CBAM-systeem is echter dermate complex, dat alleen al de administratie van het systeem de kosten met 4 tot 15 procent verhoogt.

De Rabo heeft berekend dat CBAM niet voor een gelijk speelveld gaat zorgen. Bovendien gaat CBAM (vooralsnog) alleen gelden voor de import van elektriciteit, cement, aluminium, mest, ijzer- en staalproducten. De door het FitFor55-plan (uitwerking van de Green Deal) hogere kosten voor de exporterende industrie in de EU worden niet gecompenseerd. Het behoeft geen betoog dat de Europese industrie zelf weinig vertrouwen in het CBAM-systeem heeft.

Een tweede kostenpost is energie. Het bedrijfsleven wordt gedwongen ‘groene’ wind- en zonnestroom te gebruiken, waar vier keer voor betaald moet worden in plaats van één keer, zoals voor fossiele stroom.

Als eerste dient betaald te worden voor de plaatsing van windmolens en zonneparken en voor de kabels daar naartoe, die vervolgens op het bestaande netwerk worden aangesloten. Zou de wind altijd waaien en de zon altijd schijnen, dan zouden wind- en zonneparken toereikend zijn. Maar dat is niet het geval, de elektriciteitsproductie uit deze bronnen is maar 27% van wat er nodig is.

Ook betalen voor back-up en lozing

Omdat de wind niet altijd waait en de zon niet altijd schijnt, moet er een back-up blijven bestaan, met name gascentrales. Voor deze fossiele energie moet ook worden betaald, dus dat is twee.

Op hoogtijdagen van zon en wind wordt er te veel stroom geproduceerd, en omdat die niet kan worden opgeslagen moet deze stroom worden geloosd. Dat kost ook geld, want wie zit op zo’n overload te wachten? Dat is drie.

Bejaarde netwerken

Tenslotte moeten wind- en zonneboeren kunnen leven van hun handel, ook als ze wegens overproductie worden afgekoppeld van het netwerk. Bij zo’n afkoppeling krijgen de wind- en zonneboeren 90% van de geschatte productie betaald, ook al leveren ze niets.

Daarmee is het verhaal nog niet afgelopen. Want de bestaande netwerken zijn helemaal niet ingesteld op de wiebelstroom van zon- en windenergie. Onze netwerken zijn bejaarde netwerken die gewoon stroom leveren al naar gelang de vraag. Maar nu komt er opeens een groot aanbod op dat netwerk als de wind waait en de zon schijnt en de kabels kreunen. De totale electriciteitsinfrastructuur moet worden vervangen. Een kostenpost van tientallen miljarden, die uiteraard wordt doorberekend.

Een derde kostenverhoging komt voort uit ‘compliancekosten’. Bedrijven moeten betalen voor certificeringen, audits en rapportages om aan te tonen dat ze voldoen aan duurzaamheidsregels en -normen. Zo wordt de EU-Corporate Sustainability Reporting richtlijn (CSRD) binnenkort van kracht.

Naast de aankondiging van een Clean Industrial Deal herhaalt VDL de intentie van de Commissie om de regeldruk voor het bedrijfsleven te verminderen. Dat beloofde zij ook in haar eerste termijn. We weten wat daarvan terecht is gekomen, niets. Beter gezegd: alleen maar meer regeldruk. Met de voorgenomen industriepolitiek komen er bovendien weer meer regels.

Als het aan de Europese Commissie van VDL ligt dient het bedrijfsleven rekening te houden met zowel een continuering van het ingezette FitFor55-beleid als met de uitwerking van de Green Industrial Deal, aangevuld met industriepolitiek op EU-niveau. Niet bepaald een formule voor succes. Industriepolitiek werkt niet, niet op nationaal en niet op EU-niveau. Dat heeft de geschiedenis wel bewezen. Ik schreef er vorig jaar over.

Sombere vooruitzichten

Hopelijk komt het echter niet zo ver en wordt VDL door de Europese Raad, die nog steeds het laatste woord heeft, teruggefloten en/of onthouden de lidstaten haar de benodigde financiering. Eurobonds zijn sowieso voor Duitsland en Nederland anathema.

Krijgt VDL (en met haar de coalitie van socialisten, links-liberalen, groenen en voor een deel christen-democraten in het Europees Parlement) haar zin, dan ziet het er somber uit voor de Europese Unie. Het beoogde beleid zal niet het gewenste effect sorteren. De EU wordt er niet onafhankelijker van, verbetert haar concurrentiepositie niet (integendeel) en zal vanwege een uitgedund bedrijfsleven in economisch zwaar weer belanden met uiteindelijk verarming van de gehele EU als gevolg.

Johannes Vervloed was gedurende bijna vier decennia verbonden aan het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken, met als standplaatsen onder meer Jakarta, Sint-Petersburg en Parijs. 

Wynia’s Week verschijnt twee keer per week, 104 keer per jaar. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht De Clean Industrial Deal van Von der Leyen maakt de hele EU armer verscheen eerst op Wynia's Week.

We zagen dit verschijnsel het eerst in Nederland, waar de achterban van rechts niet op kwam dagen, terwijl de linkse kiezers hun partijen trouw steunden. Maar ook in de rest van de 27 lidstaten van de Europese Unie zagen we dat rechts veelal thuis bleef. Blijkbaar appelleert de EU meer aan linkse dan aan rechtse stemmers.

Geen Nexit meer

Een uitzondering was Frankrijk. Daar ging de rechtse kiezer wel naar het stemlokaal met als gevolg dat het Rassemblement National van Marine Le Pen twee keer zoveel stemmen kreeg als de partij van President Macron.

In Nederland is het niet zo verwondelijk dat de PVV-kiezer weinig op heeft met de EU. Tot voor kort pleitte de partij nog voor een Nexit. Pas na de verkiezingen van afgelopen november liet de PVV haar nexitstandpunt varen en zei men de EU van binnenuit te willen hervormen. Een wijziging van standpunt om een coalitie met andere partijen mogelijk te maken. Maar de PVV-stemmer is blijkbaar (nog?) niet overtuigd van het nut van deze koerswijziging. Hij/zij bleef thuis. Om precies te zijn: 56% van degenen die in oktober op de PVV hadden gestemd. Daarentegen waren de aanhangers van GroenLinks/PvdA hun partij trouw. Slechts 22% kwam niet opdagen.

In de andere lidstaten zien we eenzelfde beeld, hoewel de verschillen hier en daar groot zijn. De volledige uitslagen vindt u hier. Omdat de grote lidstaten op basis van hun bevolkingsaantal de meeste zetels in het Europees Parlement (EP) krijgen, ging de aandacht vooral uit naar de uitslagen in Duitsland, Frankrijk en, in iets mindere mate, naar Italië, Polen en Spanje.

In Frankrijk was het verlies van de partij van Macron zo groot, dat hij onmiddellijk nieuwe (parlements)verkiezingen aankondigde. Met wellicht als uitkomst een ’Cohabitation’ met Jordan Bardella, de winnende lijsttrekker van Rassemblement National bij de Europese verkiezingen, als premier. Wie had dat kunnen voorspellen …

Electorale dreun voor ‘Ampel’-coalitie

In Duitsland krijgt de regerende coalitie een electorale dreun. Alleen de liberale FDP blijft in percentage gelijk. De sociaal-democraten van Olaf Scholz en coalitiepartner de Groenen verloren beide dramatisch. De CDU/CSU scoorde het beste. De AfD kwam als tweede met 16% van de stemmen uit de bus. Een lager resultaat dan de polls hadden aangegeven. Volgend jaar worden er nationale verkiezingen in Duitsland gehouden. De dagen van de ‘Ampel’-coalitie lijken geteld.

In Italië was Giorgia Meloni oppermachtig, Tusk won in Polen en in Spanje kwamen de christen-democratische Partido Popular en sociaal-democratische PSOE van premier Sanchez ongeveer gelijk uit de bus. De Partido-Popular was wel de winnaar. Ook in Spanje deed de rechts-nationalistische partij Vox het met 10% van de stemmen slechter dan voorspeld in de polls.

Op een paar uitzonderingen na in Scandinavië hebben de Groenen het heel slecht gedaan. De bevolking lijkt genoeg te hebben van het drammerige klimaatbeleid, dat de burger hard in de portemonee raakt en het overleven van boer, visser en bedrijfsleven in de waagschaal stelt.

Centrum-rechts wint in België

In België werden tegelijkertijd met de verkiezingen voor het EP ook nationale en regionale verkiezingen gehouden. In de nationale verkiezing deed de Open VLD partij van premier De Croo het zo slecht dat hij met onmiddellijke ingang aftrad. De verwachte grote overwinning van de zusterpartij van de Nederlandse PVV, Vlaams Belang, bleef uit. De winnaar was de centrum-rechtse partij van Bart de Wever. Hetzelfde geschiedde in Wallonië. Ook daar was een centrum-rechtse partij de winnaar. De socialisten die daar traditioneel de grootste partij zijn verloren veel zetels. E.e.a. zou kunnen leiden tot – net als in Nederland – een centrum-rechtse coalitie in België.

De gemiddelde opkomst was grosso modo gelijk aan de vorige keer in 2019, circa 50 procent. De EU leeft nog steeds duidelijk minder dan het eigen land.

Terwijl de polls hadden aangegeven dat de christen-democraten (EVP) met de conservatieven (ECR) en de nationalisten (I&D) een meerderheid zouden kunnen vormen in het nieuwe Europees Parlement, is dat niet de uitkomst van de verkiezingen. Het ‘midden’ heeft tegen de verwachtingen in standgehouden.

ECR en I&D hebben weliswaar substantieel gewonnen, maar niet voldoende om samen met de EVP een meerderheid te vormen. De EVP had, bij monde van haar voorzitter Manfred Weber, al laten weten, dat zij, in tegenstelling tot de socialisten, liberalen en groenen, samenwerking met de twee eurocritische partijen niet uitsloot.

Weber had daar ook al een voorschot op genomen, toen hij de natuurherstelwet van Timmermans afzwakte en stemming over de wet met behulp van ECR en I&D afzwakte en uiteindelijk uitstelde, met grote kans op afstel.

Samenwerken met rechts

Wat in ieder geval kan worden geconcludeerd is dat de panelen ook in het ‘Brusselse’ aan het schuiven zijn. Andere machtsverhoudingen dienen zich aan. De EVP zal zich niet langer gebonden voelen om op alle onderwerpen samen te werken met de socialisten, liberalen en groenen. Bij migratie, klimaatbeleid en natuur zullen de christen-democraten gelegenheidscoalities aangaan met de ECR en/of de I&D.

Een samenwerking van middenpartijen met rechts was al geen uitzondering meer in een reeks van lidstaten, waaronder Nederland. Middenpartij VVD sloot een Hoofdlijnenakkoord met de nationalistische PVV. In ‘Brussel’ zullen we dit ook meer en meer zien. Al was het alleen maar omdat het Europees Parlement de hete adem van de inmiddels vele centrum-rechtse regeringen van de lidstaten in de nek voelt.

Sleutelrol voor Meloni

Hoe de verwachte nieuwe samenwerking tussen de EVP en het rechter deel van het Europees Parlement er uit komt te zien is nog ongewis. Een belangrijke rol lijkt weggelegd voor Giorgia Meloni, de Italiaanse premier. Zij neemt met ‘haar’ ECR (haar Italiaanse Broederspartij heeft binnen de ECR een prominente positie) een sleutelrol in. Zij kan besluiten tot een ‘alleingang’ en naar gelang de opportuniteit van het moment en het onderwerp voor of tegen stemmen. Op die wijze houdt zij de handen vrij en kan zij zich laten bekoren door vele minnaars.

Zij kan echter ook kiezen voor een meer vaste relatie. Ze is door Marine Le Pen, die in de I&D eveneens een prominente positie inneemt, uitgenodigd om een bondgenootschap van de ECR en de I&D aan te gaan. Om de uitnodiging kracht bij te zetten en Meloni over de streep te trekken heeft de I&D de Duitse rechts-nationalistische AfD al uit de fractie gezet. Met als voorwendsel de onacceptabele uitspraak van de voorman van de AfD dat niet alle SS’ers oorlogsmisdadigers waren.

Het Rassemblement National van Le Pen ligt al langer overhoop met de AfD – Marine Le Pen probeert het radicaal-rechtse en antisemitische imago van haar vader en zijn Front National af te schudden en daarmee ‘salonfähig’ te worden – en dit was een mooie aanleiding om de AfD, die ook dat imago heeft, gedag te zeggen.

Als Meloni op de uitnodiging van Marine Le Pen ingaat – en Orbán met zijn Fidesz-zetels zich ook nog aansluit  – ontstaat een blok van rond de 150 zetels en is dat blok na de christen-democraten de tweede grootste fractie in het EP. Groter dan de socialisten die met een derde plaats genoegen zullen moeten nemen.

Nieuwe Europese Commissie-voorzitter

Tot nu toe heeft Meloni de kaarten tegen de borst gehouden. Ze was vriendelijk tegen iedereen, maar liet niets los over haar intenties. Ongetwijfeld wilde zij eerst de uitslag van de verkiezingen voor het Europees Parlement afwachten. Maar ook nu de uitslag bekend is, zal zij vermoedelijk niet snel partij kiezen. Niet alleen de verhoudingen in het EP staan op het spel, maar ook de samenstelling van de nieuwe Commissie. De twee hangen nauw samen.

Want het nieuwe Europees Parlement vervult ook een belangrijke rol bij de keuze van de nieuwe voorzitter(ster) van de Europese Commissie. Weliswaar is het ‘Spitzenkandidaten’-systeem, waarbij de leider van de grootste fractie in principe ook de Commissievoorzitter(ster) wordt, verlaten, maar het Europees Parlement heeft nog wel de macht om een door de regeringsleiders voorgedragen kandidaat niet te accepteren. De voordracht van de leden van de Europese Raad moet door een meeerderheid van de 720 leden van het EP worden goedgekeurd.

Macron wil Draghi

Ook daar heeft Meloni een sleutelrol. Als één van de regeringsleiders van de grote landen die een kandidaat voordragen én als grote fractie in het Europees Parlement dat de voordracht moet goedkeuren.

Von der Leyen is allerminst zeker van een herbenoeming. Zij heeft daarvoor de steun nodig van de regeringsleiders. Die heeft zij waarschijnlijk van de christen-democratische regeringsleiders (12 van de 29), maar (nog) niet van Meloni. En ook niet van de Franse president die, naar verluidt, liever Mario Draghi op de stoel van de commissievoorzitter zou hebben. Draghi zou met zijn oproep tot een EU-industriepolitiek de door de Fransen bepleite Next Generation EU (een permanent coronaherstelfonds, gefinancierd met eurobonds) mogelijk maken. Een welkome financiering voor een land als Frankrijk met haar hoge staatsschuld.

Wat betreft de eventuele herbenoeming van Von der Leyen (VDL) is de vraag vooral: kan zij een toontje lager zingen en naar ons (de regeringsleiders) luisteren, of hebben we iemand anders nodig? Zeker na de overwinning van centrum-rechts in veel lidstaten staan de regeringleiders niet te springen om een sterke voorzitter(ster) van de Commissie.

VDL staat bekend als eigenzinnig en eigenwijs. Ze nam veel intitiatieven zonder raadpleging van de regeringsleiders: geld voor Oekraïne uit fondsen die voor andere doeleinden waren bestemd, (gewiste) sms’jes met Pfizer om als EU vaccins in te kopen, doordrukken Mercosur-handelsakkoord, een doorn in het oog van Frankrijk, Hongarije geld geven uit het coronaherstelfonds ondanks discussie over rechtsstatelijkheid, Polen weer geld geven uit het coronaherstelfonds na de verkiezing van Tusk op basis van slechts door hem uitgesproken intenties, hard tegen China tegen de wens van Duitsland.

Maar zelfs als VDL door de regeringsleiders wordt herbenoemd heeft zij nog steeds een meerderheid van de 720 EP-leden nodig, die de herbenoeming moeten ‘endorsen’. Zonder de stem van Meloni’s ECR-leden lukt dat waarschijnlijk niet. Het was dan ook niet verrassend dat we VDL de afgelopen tijd meermalen in Rome zagen.

Minder regels

Concluderend kunnen we zeggen dat rechts eindelijk aan tafel zit in Brussel. De poging van de socialisten, liberalen en groenen om de EVP van Manfred Weber af te houden van samenwerking met rechts lijkt mislukt. Het de facto cordon sanitair van rechts lijkt daarmee doorbroken.

Van een totale ommekeer van het beleid in Brussel zal echter geen sprake zijn. Een mammoettanker verander je niet makkelijk van koers. Wel zullen op bepaalde thema’s andere dan de traditionele ‘middenmeerderheden’ kunnen worden gevormd. Dat zal vooral het geval zijn op de thema’s migratie (met als te verwachten gevolg een aangepast, strenger EU-migratieakkoord), klimaatbeleid (met als gevolg een afgezwakte Green Deal, die wellicht zoals de BBB wil, een Real Deal wordt) en natuurherstelbeleid (met als gevolg dat de boeren en de vissers worden ontzien).

Meer in het algemeen mag verwacht worden dat de nieuwe machtsverhoudingen in het EP ervoor zullen zorgen dat de regeldruk uit Brussel vermindert. Het besef is doorgedrongen (hoewel nog niet bij de socialisten en de groenen) dat met de huidige regeldruk de industrie en grote delen van andere sectoren niet zullen overleven.

Johannes Vervloed was gedurende bijna vier decennia verbonden aan het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken, met als standplaatsen onder meer Jakarta, Sint-Petersburg en Parijs. 

Wynia’s Week verschijnt twee keer per week, 104 keer per jaar. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Rechts zit aan tafel in Brussel wat zal leiden tot een strenger migratiebeleid en minder regeldruk verscheen eerst op Wynia's Week.