Het Poolse bruto binnenlands product (bbp) is sinds de toetreding tot de EU ruim verdrievoudigd en is inmiddels de magische grens van 1000 miljard euro gepasseerd. Volgens het Internationaal Monetair Fonds (IMF) kende geen enkel democratisch land ter wereld de afgelopen twintig jaar zo’n snelle inkomensstijging.

De les die Europa uit dit succes zou moeten trekken is even simpel als urgent: welvaart wordt gecreëerd door het wegnemen van barrières, niet door het herverdelen van geld.

Toegegeven, Polen beschikt over twee belangrijke economische voordelen die geen enkele EU-commissie voor andere landen zou kunnen regelen: een grote en goed opgeleide bevolking en een uitstekende geografische ligging als buurland van de industriële reus en het machtigste EU-land: Duitsland.

Regionale ontwikkeling

Uitstekende basisvoorwaarden dus om economische groei te genereren, maar desondanks probeerde Brussel de economische achterstand met andere lidstaten glad te strijken. Vooral door herverdeling. Anders gezegd: met EU-subsidies.

In Brussel regeert al decennia de overtuiging dat Europese solidariteit hetzelfde is als miljarden uitgeven voor regionale ontwikkeling. De Unie pompt via cohesiefondsen en landbouwsubsidies astronomische bedragen van West- naar Oost-Europa. Er vloeide tussen 2004 en 2024 261 miljard euro naar Warschau. Na aftrek van de eigen Poolse afdrachten aan Brussel (ruim 85 miljard) leverde dat een netto-ontvangst op van 175 miljard. Daarvan ging naar schatting 80 tot 100 miljard rechtstreeks naar infrastructuur. Wat zich vertaalde in nieuwe snelwegen.

Maar dat was niet de hoofdmotor van Polens fabelachtige opmars. Want de Brusselse subsidies over de periode 2004–2023 waren verantwoordelijk voor slechts 0,2 procentpunt van de gemiddelde jaarlijkse economische groei van Polen van 3,9 procent. Het leeuwendeel van de groei (ruim 90 procent) kwam op een andere manier tot stand. De echte motor was én is – naast door Brussel niet te beïnvloeden factoren als de omvang van de bevolking en de ligging naast Duitsland – de gemeenschappelijke Europese markt.

Het succes van Polen werd bezegeld toen het in 2007 toetrad tot de Schengenzone. Vanaf dat moment werden de vier vrijheden (vrij verkeer van goederen, personen, diensten en kapitaal) tastbare realiteit. Poolse ondernemers kregen zonder fricties toegang tot de grootste en rijkste consumentenmarkt ter wereld: Europa.

Sinds de toetreding is de Poolse export van goederen en diensten met een factor 3,5 toegenomen. Omdat de logistiek zonder fricties kon verlopen – en niet omdat Brussel er een subsidie tegenaan gooide – verplaatsten Duitse autofabrikanten hun productie naar Polen. Poolse transporteurs veroverden binnen de kortste keren meer dan 25 procent van de totale Europese markt voor wegtransport. Simpelweg omdat ze concurrerender waren en hun vrachtwagens zonder oponthoud grenzen konden passeren.

Toen de Europese Unie de subsidies aan Polen van 2021 tot 2024 bevroor vanwege politieke ruzies met de toenmalige Poolse PiS-regering, voorspelden pessimisten een economische crash. Maar de Poolse motor bleef gewoon doordraaien. Zelfs in 2024, toen een groot deel van de voor Polen bestemde miljarden nog door de Europese Commissie waren bevroren, boekte Polen een bbp-groei van bijna 3 procent.

Ondertussen belandde de traditionele economische motor Duitsland met een krimp van 0,2 procent (in 2023 zelfs min 0,9) in een recessie. De Poolse vrachtwagens bleven rijden en leverden hun ladingen probleemloos af op de interne markt. De markt bleef haar werk doen.

Mooie spaarpot

Binnen de lopende begrotingsperiode wordt nog eens ruim 24 miljard euro in Poolse infrastructuur geïnvesteerd, en in 2026 ontvangt Polen nog 43 miljard uit het eerder bevroren Coronaherstelfonds. Dat is nu een mooie spaarpot. Deze eerder bevroren fondsen komen beschikbaar omdat de PiS-regering (geen favoriet van Brussel) plaats heeft gemaakt voor een meer EU-gezinde regering onder leiding van premier Donald Tusk.

Beroemd binnen de Europese spoorsector is het ‘Port Polska’-project. Dat behelst de aanleg van 4700 kilometer nieuw spoor, waarvan 2700 kilometer voor hogesnelheidstreinen. Bovendien bouwt Polen een nieuwe centrale luchthaven die spoor-, weg-, en luchtverkeer met elkaar verbindt.

Volgens het Poolse Economische Instituut (PIE) is de economie van het land nu maar liefst 40 procent groter dan in het hypothetische scenario waarin het land géén lid was geworden van de Europese Unie.

De verwachting is dat Polen voorlopig de wind in de zeilen blijft houden. En dat ondanks de economische tegenwind die buurland Duitsland al een aantal jaren ondervindt.

Vergelijk dat met de EU-landen Bulgarije en Roemenië. Die beschikken niet over de geografische voordelen van Polen en hebben minder inwoners. Wel kregen ze op papier recht op exact dezelfde hoeveelheid Europese subsidiemiljarden, maar werden vanwege politieke motieven tot 1 januari 2025 buiten de Schengenzone gehouden. Tot vrij recent hadden beide landen vanwege grenscontroles maar zeer beperkt toegang tot de gemeenschappelijke markt. Hun vrachtwagens stonden aan de grens dagenlang in de file. Met als consequentie dat hun integratie in de Europese markt decennia werd vertraagd.

Belangrijke les

Van Polen kunnen we leren dat kunstmatige geldstromen (lees: subsidies) weinig waard zijn als markten fysiek niet vrij en openlijk toegankelijk zijn. Ook de Europese Commissie zou die belangrijke les moeten trekken.

Als de EU op het wereldtoneel relevant en competitief wil blijven, moet het roer radicaal om. De Unie zal zich veel meer moeten richten op zaken waarin ze aantoonbaar uit kan blinken: het wegnemen van belemmeringen en het schrappen van de overvloed aan overbodige regels. Dat alles ter verbetering van de gemeenschappelijke markt. Dat is, hoe je het ook wendt of keert, de belangrijkste stimulans voor economische groei. Bovendien een terrein waarop de Europese Commissie c.q. de Unie daadwerkelijk invloed heeft.

De interne markt is ook nog altijd niet af. Als het gaat om de digitale economie, de energiesector en de kapitaalmarkt lopen we in Europa nog steeds aan tegen 27 verschillende nationale muren. Europese Commissie: verwijder marktfricties, harmoniseer standaarden zodat bedrijven kunnen schaalvergroten en sloop protectionistische barrières.

Welvaart laat zich niet managen

Waar de EU zich daarentegen absoluut níet op moet richten, is de herverdeling van welvaart. Europese fondsen creëren te vaak een cultuur van subsidie-afhankelijkheid en corruptiegevoeligheid in plaats van economische dynamiek. Welvaart laat zich niet managen in Brusselse kantoren. Ze ontstaat wanneer ondernemers alle ruimte krijgen om echt te kunnen ondernemen en concurreren.

Daarbij: subsidies en investeringen in infrastructuur leveren vrijwel zonder uitzondering economisch rendement op, zo heeft de geschiedenis wereldwijd geleerd. En dat geldt zeker als de verbindingen tussen West- en Oost-Europa worden verbeterd.

Deuren wagenwijd open

Polen laat zien dat meer vrijheid aan de Europese binnengrenzen én het openstellen van de markt de ultieme armoedebestrijders zijn. Solidariteit in de EU moet niet betekenen dat we de portemonnee trekken om achterstanden te compenseren, maar dat we de deuren wagenwijd openzetten zodat álle ondernemers in de EU-lidstaten de kans krijgen om zichzelf omhoog te werken.

Nederlandse ambtenaren en politici kunnen veel leren van de Poolse aanpak. Die impliceert ook behoud van autonomie als het om immigratie gaat. Opeenvolgende Poolse regeringen en de Poolse ondernemers en werknemers plukken volop de vruchten van de gemeenschappelijke markt. Met als kers op de taart miljarden aan subsidies die ‘daar in het oosten’ verstandig worden besteed.

De Europese Commissie mag naast radicale vermindering van de regeldruk en harmonisering van wetgeving, de ruimhartige subsidies voor bijvoorbeeld landbouw best een tandje lager zetten ten gunste van investeringen in infrastructuur. Het zal ons allemaal goed doen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Polen floreert: niet dankzij Europese subsidies, maar dankzij de markt. Want vrijheid is de beste armoedebestrijder verscheen eerst op Wynia's Week.

Veel staat op het spel, want het gaat niet alleen over geld. Het budgetakkoord zal voor een belangrijk deel bepalend zijn voor de richting die de EU inslaat. Wordt voortgegaan op de huidige doodlopende weg, waarbij de EU volgens de spraakmakende rede in München van Marco Rubio, de Amerikaanse minister van buitenlandse zaken, door de-industrialisatie en massa-immigratie een industrieel museum wordt met een anders samengestelde bevolking en een andere cultuur of wordt bijtijds het roer omgegooid en rijst Europa op als een foenix uit de huidige malaise.

De werkelijkheid zal zoals gebruikelijk in de EU ergens in het midden uitkomen, maar toch. Er staat veel op het spel.

Twee kampen

Waar gaat het over. De ‘frugals’ willen af van het rondpompen van geld. Het rapport van de Europese Rekenkamer over het Coronaherstelfonds van 800 miljard euro was vernietigend. Het geld werd door de lidstaten niet besteed waarvoor het bedoeld was en kan voor een substantieel deel als verspild worden beschouwd. Ook dient volgens de ‘frugals’ een eind te komen aan het instandhouden van onproductieve en geldverslindende hobbies. De landbouw- en cohesiefondsen moeten op de schop. Het daarmee vrijkomende geld dient besteed te worden aan innovatie en concurrentievermogen.

De rapporten van Letta en Draghi liegen er niet om. Als de EU niet snel en grootschalig werk maakt van het vervolmaken van de interne markt, inclusief een kapitaalmarktunie (Letta) en de industrie op moderne leest schoeit (Draghi) verliest de EU de concurrentiestrijd met de VS en China, met als gevolg het door onze Amerikaanse vrienden voorspelde scenario.

Last but not least zal de EU grip moeten krijgen op wie er binnenkomt en welke bijdrage van de nieuwkomers mag worden verwacht. De ongebreidelde massa-immigratie van personen die geen bijdrage leveren, een last betekenen voor de sociale voorzieningen en om welke reden dan ook weigeren te integreren, moet stoppen.

De ‘friends of cohesion’ zijn vooral op behoud gericht. Zij zijn niet per se tegen de wensen van de ‘frugals’, maar willen hun privileges daar niet voor opofferen. Want daar komt de discussie tussen de twee kampen uiteindelijk op neer. Men is best bereid nieuwe impulsen te financieren, maar niet ten koste van de landbouw- en cohesiefondsen.

Letta en Draghi

Hoe de vernieuwingsagenda van de ‘frugals’ eruit moet zien is overigens nog wel een punt van discussie. Over de vervolmaking van de interne markt (het rapport-Letta) is iedereen het min of meer wel eens – hoewel lidstaten als het erop aankomt niet snel hun nationale regels ten behoeve van harmonisatie op Europees niveau plegen op te geven – , maar over de voorstellen van Draghi, het verbeteren van de concurrentiepositie van de EU, wordt nog fundamenteel gediscussieerd.

Is dat laatste een taak voor de Europese Commisie, die met honderden miljarden euro’s industriepolitiek moet gaan voeren of is het beter de beletsels voor het bedrijfsleven, de beruchte regeldruk vanuit ‘Brussel’, weg te nemen. Kortom, is de te bewandelen weg een staatsgeleide economie of wordt van het private initiatief meer heil verwacht.

Hoe de laatste discussie afloopt valt nog te bezien, maar de voorwaarden om überhaupt over modernisering en verbetering van de concurrentiepositie te kunnen spreken moeten eerst worden gecreëerd. Daar zetten de ‘frugals’ op in en daar verzetten de ‘friends of cohesion’ zich tegen. Die strijd zal eerst moeten worden beslist, voordat ‘de wijze waarop’ aan de orde kan komen.

Dreigende verkiezingen

Er staan drie Europese Raden gepland om een beslissing te forceren. Althans, dat is de inzet. Of het lukt is de vraag. Waarschijnlijker is in goede EU-traditie een verwaterd compromis, waar beide kampen mee thuis kunnen komen. Niet uit te sluiten valt echter dat er géén beslissing wordt genomen. Met als gevolg dat het huidige budget en de huidige invulling daarvan worden gehandhaafd.

Een scenario dat de Europese Commissie hoopt te voorkomen, want volgend jaar worden er verkiezingen gehouden in lidstaten, die volgens de peilingen een heel andere richting voor de EU willen uitstippelen. Niet meer of minder landbouw- en cohesiefondsen, niet een rol voor de EU bij modernisering en verbetering van concurrentiepositie, maar minder EU. Minder geld naar de EU en meer nationaal in plaats van EU-beleid.

Snelheid is geboden

Als Marine Le Pen (of, als zij van het Hoge Gerechtshof niet mag meedoen aan de presidentsverkiezingen, haar secondant Jordan Bardella) het roer in Frankrijk overneemt en als in Spanje en Polen (centrum)rechtse coalities worden gevormd, kunnen de ambities van de Europese Commissie op de helling.

Om die reden wordt nu alles op alles gezet, onder meer maar liefst drie Europese Raden, om nog vóór de verkiezingen van april volgend jaar in Frankrijk een nieuw Meerjarig Financieel Kader uit te onderhandelen.

Er worden weliswaar pogingen ondernomen om te voorkomen dat de partij van Marine Le Pen, het Rassemblement National, aan de macht komt, maar veel fiducie heeft men daarin niet. Het gerucht wil dat Christine Lagarde voortijdig afscheid neemt als president van de Europese Centrale Bank om zich kandidaat te kunnen stellen voor de presidentsverkiezingen in Frankrijk. De Macronisten weten tot op heden geen aansprekende kandidaat in het veld te brengen. Lagarde zou de laatste troef zijn die Macron en de zijnen proberen uit te spelen.

Doormodderscenario

Het Ierse voorzitterschap van de EU komt met een voorstel hoe de impasse tussen de ‘frugals’ en de ‘friends of cohesion’ te doorbreken en mikt op een beslissing voor het einde van het jaar. De voorzitter van de Europese Raad, António Costa, gaat alle hoofdsteden af om de regeringsleiders te bewegen ‘water in de wijn te doen’. Tot op heden is hij daar naar verluidt echter niet al te succesvol in. Bondskanselier Merz heeft hem al laten weten dat de Duitse positie vrij onwrikbaar is. Met de recente verkiezingsoverwinningen van de AfD in het achterhoofd heeft hij weinig ruimte om te bewegen.

Het Ierse voorzitterschap heeft een deadline gesteld. Voordien moet een compromis worden bereikt. Hoewel deadlines in de EU plegen op te schuiven, is er nu een grens: de Franse verkiezingen in april volgend jaar. Lukt het niet voordien een beslissing te forceren, dan resteert het doormodderscenario, een voortzetting van de huidige malaise.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Kent de strijd tussen netto-betalers en netto-ontvangers in de Europese Unie een winnaar? Of wordt het doormodderen? verscheen eerst op Wynia's Week.

Het oneerlijke verschil heeft te maken met twee artikelen van de Europese Habitatrichtlijn. Artikel 6:3 is superstreng voor boeren, bouwers en andere ondernemers. Bijna niets mag wanneer er ook maar enige kans bestaat op een nadelig effect voor de natuur. Maar er is ook richtlijn 6:4 voor de overheid: bijna alles mag, zolang het maar urgent is, een alternatief ontbreekt en compenserende maatregelen worden voorgesteld.

Dwars door Natura 2000-gebieden

Zodoende kreeg de Duitse overheid eerder dit jaar toestemming voor het verruimen van een passage in de Donau, tussen Deggendorf en Vilshofen, zodat die beter bevaarbaar wordt voor grote schepen. De rivier loopt op die locatie weliswaar dwars door twee Natura 2000-gebieden, maar Duitsland kwam met sterke compenserende maatregelen:

1. Er komt elders ruimte voor acht extra hectare van het natuurtype ‘laaggelegen schraal hooiland’ ter compensatie;
2. Voor een paar bedreigde vogelsoorten worden enige hectares aan extra ruimte gecreëerd in een ander natuurgebied;
3. Voor het bedreigde donkerblauwe pimpernelblauwtje wordt elders een weiland geschikt gemaakt (wel kan het twintig jaar duren, zo voegde Duitsland daar eerlijk aan toe, voordat deze vlinder helemaal is hersteld);
4. De streber en de gewone zingel (twee soorten baars, weet uw columnist sinds kort) en ook de pigo, krijgen op een andere locatie 39,54 hectare nieuw leefgebied.

Het enorme verschil tussen artikel 6:3 voor burgers (bijna niets mag) en artikel 6:4 voor regeringen (kom met een lijst van compenserende maatregelen voor de natuur) gaat terug tot de uitspraak van het Europese Hof van Justitie in de zaak-Briels e.a. uit 2014. De Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State had om die uitspraak gevraagd. De kwestie was of boeren en andere ondernemers ook – net als landelijke overheden – compensatiemaatregelen konden voorstellen om projecten goedgekeurd te krijgen.

Steun voor de boeren en ondernemers kwam alleen uit Groot-Brittannië. De Britse regering vond het onbegrijpelijk dat compenserende acties alleen zouden zijn toegestaan bij aanvragen van landelijke overheden. Jurist Sophie Brighouse zette het in opdracht van het Cabinet Office uitgebreid op papier.

Geen Nederlands protest

Onze Raad van State liet de Britse juristen bungelen. Als Nederland, een van de zes oprichters van de EU, zich bij het Britse protest had aangesloten, was dat significant geweest. Maar nu weigerde het Europese Hof in de uitspraak van 15 mei 2014 om in artikel 6:3 van de Habitatrichtlijn ruimte te gunnen aan boeren en andere ondernemers. Die mochten de negatieve effecten op de natuur niet creatief compenseren.

Overheden kwamen er beter van af. Die moesten aantonen dat hun projecten onmisbaar zijn en nog meer schade zouden aanrichten op een andere locatie, en konden daarna van alles – zie de verruiming van de Donau – aanvoeren om goedkeuring te krijgen.

Al twaalf jaar heeft de Raad van State precies dat beleid uitgevoerd in plaats van de regering aan te raden om het in Brussel veranderd te krijgen. Vrij baan voor de windmolens; geen enkele ruimte voor boeren en andere ondernemers om te komen met eigen suggesties voor natuurherstel. Waarom heeft de Raad van State dat oneerlijke stelsel bij het Europese Hof van Justitie afgedwongen? Het is toch in alle gevallen behulpzaam om bedreigde planten, vogels, vlinders of vissen extra ruimte te bieden in een aangrenzend gebied? En het is toch goed om bij een aangetast natuurtype rond te kijken of dat natuurtype elders ter compensatie wat meer ruimte en aandacht kan krijgen?

Engeland verliet in 2020 de EU en heeft dus geen last meer van het Briels-arrest. Wij wel, maar gelukkig heeft de EU dit jaar officieel om commentaar gevraagd op de artikelen 6:3 en 6:4 uit de Habitatrichtlijn. Brussel wil nu op zoek naar een beleid dat ‘simultaan’ en evenwichtig behulpzaam is voor economie, mensen en natuur.

Boze lobbyisten

De bekende lobby’s van Greenpeace, Wereld Natuur Fonds en Natuurmonumenten hebben al laten weten dat ze heel boos zijn over die stap van de EU, want natuur is alles en economie, boeren, en woningzoekenden zijn niets. Minister Van Essen, uit die kringen afkomstig, heeft hetzelfde aan de Kamer geschreven: geen interesse, zie mijn column van vorige week. Maar Van Essen is geen minister van Greenpeace & Co, hij is minister van ons allemaal, en een meerderheid van de kiezers wil dat Nederland wél meedenkt met de EU.

We zullen zien hoe Brussel juridisch de beloofde koerswijziging gaat maken naar een beter evenwicht tussen economie, mensen en natuur. Wat voor de hand zou liggen is dat Nederland als een van de founding fathers van de EU en als grootste nettobetaler gaat eisen dat boeren en andere ondernemers dezelfde compenserende maatregelen voor de natuur mogen voorstellen als landelijke overheden. Gaat Brussel dan de relatie met zo’n belangrijke lidstaat op het spel zetten?

De Raad van State is verantwoording schuldig

In het mooiste geval komt er dan groen licht voor een beter evenwicht tussen economische, sociale en milieudoelstellingen. Dan kunnen provincies aan het werk met eigen ideeën voor compenserend natuurbehoud binnen of buiten de Natura 2000- gebieden.

En laten we dan ook meteen de Raad van State ter verantwoording roepen – voor twaalf jaar meelopen met D66 en voor het implementeren van een systeem dat meet met twee maten: alle vormen van compensatie voor windmolens zijn welkom, terwijl compensatievoorstellen van boeren en ondernemers niet eens worden beoordeeld.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Al in 2014 gaf de Raad van State windmolens voorrang boven boeren. Dat is Nederland duur komen te staan verscheen eerst op Wynia's Week.

Hoe heeft het zover kunnen komen?

De founding fathers van het Europese project, Robert Schuman en Jean Monnet, hadden een ander ideaal. Door economische samenwerking – in het bijzonder tussen Frankrijk en Duitsland – zou er nooit meer oorlog zijn op het Europese continent. En de interne markt en de douane-unie zouden zorgen voor welvaart.

Federalistische route

Waar ging het mis? De mislukking zat eigenlijk ingebakken in de institutionele opzet van de Unie. Met een Europese Commissie die het belang van de kleine lidstaten zou moeten verdedigen tegen de grote, maar in de praktijk gedomineerd wordt door de grote, met name door Frankrijk. Het resultaat is dat de EU onder aanvoering van Frankrijk een federalistische weg is ingeslagen.

De EU, lees: de Commissie, ging zich overal mee bemoeien. Het spon een web van regelgeving over de lidstaten, een keurslijf voor burger en ondernemer dat precies het omgekeerde bereikte van wat Schuman en Monnet voor ogen stond.

Met het verdrag van Lissabon (ondertekend in 2007 en van kracht in 2009) had de EU nog de ambitie uitgesproken ‘de meest concurrerende economie van de wereld’ te worden. Wat we nu zien is een kwakkelende economie, met een bedrijfsleven dat het aflegt tegen de concurrentie uit de VS en China. Met de-industrialisatie als gevolg.

Het is makkelijk om de schuld te geven aan opgelegde tarieven door de VS en oneerlijke concurrentie uit China , maar de harde waarheid is dat de EU zichzelf in de voet heeft geschoten met een rigoureus klimaatbeleid en het afzien van goedkoop gas uit Rusland. Daardoor werden de energieprijzen veel hoger dan in de landen waarmee de Europese industrie moet concurreren.

Daarnaast verzuimde de EU, lees wederom: de Commissie, het Europese bedrijfsleven te beschermen tegen de oneerlijke concurrentie uit China en ging het een strijd aan met de VS door het opleggen van boetes aan het Amerikaanse bedrijfsleven – Google, Apple en Meta voorop. China kwam weg met de oneerlijke concurrentie en de VS dreigt te reageren met nieuwe importtarieven.

Als klap op de vuurpijl lanceerde de EU, lees wederom: de Commissie, 21 sanctiepakketten richting Rusland. Sancties die de Russen amper raakten, maar die een verwoestend effect hadden op het eigen Europese bedrijfsleven, dat kostbare investeringen in Rusland moest afschrijven en een belangrijke afzetmarkt verloor.

Fundamenteel andere opzet

Dit is in a nutshell wat zich in de EU aan het voltrekken is. Een ingeslagen weg die tot armoede leidt, met de Europese Unie op termijn als museum in plaats van een sterke economische unie, waar de rest van de wereld naar opkijkt.

Kan het tij gekeerd? Dat is niet onmogelijk, maar het vereist wel een fundamentele andere opzet van de EU. De Commissie zal moeten worden omgevormd tot een secretariaat van de Europese Raad met louter uitvoerende bevoegdheden. Geen initiatiefrecht meer. Het Europese Parlement kan afgeschaft. De EU moet kortom een nieuwe, volledig interstatelijke opzet krijgen. Pas dan kan een einde worden gemaakt aan het keurslijf waarin burger en bedrijfsleven zich nu bevinden.

De regelmachine – het dagelijkse werk waar duizenden ongekozen bureaucraten zich in Brussel mee bezig houden – moet ontmanteld. Het is de enige manier om de interne markt te laten functioneren zoals deze is bedoeld – zonder obstakels en met investeringen en innovaties die plaatsvinden door de werking van de onzichtbare hand van Adam Smith. Een engine of growth, die een garantie is voor het behoud van de welvaartsstaat.

Obstakels als klimaatbeleid en sanctiepakketten kunnen opgeruimd. Goedkoop gas kan na normalisatie van de betrekkingen met Rusland weer worden geïmporteerd. Een normalisatie die mogelijk wordt gemaakt met een staakt-het-vuren in Oekraïne en een uiteindelijke oplossing van het conflict zoals Henry Kissinger al in 2022 bepleitte tijdens een speech op het World Economic Forum (WEF) in Davos: de Krim en de Donbas naar Rusland in ruil voor westerse veiligheidsgaranties voor een soeverein Oekraïne.

De douane-unie moet weer tanden krijgen. Zowel met China als met de VS kunnen overeenkomsten worden afgesloten om een level playing field af te dwingen. De EU heeft de instrumenten daartoe, maar deze moeten wel worden gebruikt.

Politieke omwenteling

Is een dergelijke andere opzet van het institutionele kader van de EU dagdromerij? Ik denk het niet. Als in Frankrijk het Rassemblement National (RN) en in de Bondsrepubliek Alternative für Deutschland (AfD) regeringsmacht krijgen, is deze opzet heel wel realiseerbaar. Het is uiteindelijk een kwestie van politieke wil.

Een eerste omslag naar een andere kijk op de Europese Unie kan eind van het jaar al plaatsvinden als een compromis gevonden moet worden over het Meerjarig Financiële Kader (MFK) van de EU, het budget voor de komende zeven jaar.

Het is een duel tussen de friends of cohesion en de frugals, tussen de lidstaten die graag geld ontvangen uit de EU-begroting en de lidstaten die dat geld moeten ophoesten. Winnen de friends, aangevoerd door de Zuid-Europese landen, of de frugals, de nettobetalers zoals Duitsland en Nederland?

Gemeenschappelijke schulden

In het eerste geval zal een verdere stap worden gezet richting een federale unie, zeker als behalve een verhoging van het budget ook nog eens de eigen inkomsten van de Commissie, lees: EU-belastingen, toenemen. Als de frugals winnen, zal de Commissie het net als de lidstaten met een kleiner budget moeten doen en de uitgaven moeten moderniseren (minder geld naar landbouw- en cohesiefondsen, meer geld naar innovatie, onderzoek, concurrentiekracht en grensbewaking).

Een belangrijk twistpunt betreft gemeenschappelijke schulden. De frugals willen geen NextGenerationEU à la de 800 miljard euro voor het Coronaherstelfonds. De Europese Rekenkamer bracht daarover een vernietigend rapport uit. Het geld werd door de lidstaten niet besteed aan waar het voor bedoeld was.

De frugals willen een einde maken aan het steeds opnieuw rondpompen van geld. Ook willen de frugals efficiëntere EU-instellingen. Zij verzetten zich tegen een sterke uitbreiding van het EU-apparaat. Wellicht een voorbode van een wijziging in de institutionele opzet van de EU.

Wat doet Rob Jetten?

Als een van de grootste Europese nettobetalers hebben Nederlandse kabinetten – ongeacht hun politieke kleur – zich altijd ingezet voor begrotingsdiscipline, terughoudendheid met gezamenlijke schulden en een duidelijke Europese meerwaarde voor elke extra euro die door Brussel wordt uitgegeven.

Volgens VVD-minister Eelco Heinen van Financiën houdt Nederland vast aan deze positie. Maar hij kan zomaar worden overruled door D66-premier Rob Jetten, die in de Europese Raad de beslissende Nederlandse stem uitbrengt.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Nederland betaalt, Brussel bepaalt. Durft Rob Jetten daar een punt achter te zetten? verscheen eerst op Wynia's Week.

Prijsstabiliteit en financiële stabiliteit handhaven, daar gaat het om. De bewuste econoom sprak zijn teleurstelling uit. Volgens hem trekt de ECB zich terug van terreinen als duurzaamheid en klimaat. Onterecht, oordeelde hij, want in zijn optiek vormt klimaatverandering, bijvoorbeeld, een bedreiging voor de prijsstabiliteit en de financiële stabiliteit.

Ik heb die speech van Lagarde ook gelezen, meerdere malen zelfs. Duurzaamheid en klimaat komen er helemaal niet voor. Maar misschien geeft ze daarmee juist het signaal af dat mijn aangehaalde collega-econoom erin leest. Ik had het er niet uit opgemaakt.

De ECB heeft sinds een aantal jaren een duidelijke klimaatagenda ontwikkeld. Ze motiveert dat door te betogen dat klimaatverandering invloed heeft op de inflatie en op de financiële stabiliteit. Hoe anders is dat in de VS. Vooral Fed-bestuurder Chris Waller is heel sceptisch. Volgens hem kan klimaatverandering economische schokken opleveren, maar wijkt dat niet af van andere schokken. Geen reden dus, zijns inziens, voor apart klimaatbeleid bij een centrale bank.

Ook op het punt van de financiële stabiliteit ziet Waller het anders dan de ECB. Al jaren wordt er bijvoorbeeld in het kader van financiële stabiliteit gesproken over ‘stranded assets’. Als banken langlopende kredieten verstrekken ter financiering van de fossiele industrie lopen zij het risico dat de assets van die projecten door de energietransitie hun economische waarde verliezen voordat de leningen zijn afgelost.

Waller betoogt dat als er al voor het systeem als geheel op relevante schaal sprake zal zijn van ‘stranded assets’ dat zover in de toekomst ligt, dat het voor de huidige kredietportefeuille van banken irrelevant is. Je kunt je trouwens ook afvragen of het niet een tikkeltje arrogant is om te veronderstellen dat een centrale bank beter zou kunnen oordelen over de kredietwaardigheid van fossiele investeringen dan het bankwezen als geheel. Welke superieure inzichten heeft een centrale bank hier ten opzichte van de markt?

Natuurlijk kan de winstgevendheid van projecten in gevaar komen door onvoorziene ontwikkelingen, zoals technologische doorbraken, een verandering van consumentenvoorkeuren, regelgeving of gesubsidieerde concurrentie. Maar dat is niet uniek voor fossiele projecten. Banken proberen zulke risico’s in te schatten en te beheersen door diversificatie in hun leningenportefeuille. Ik sluit mij daarom aan bij Waller.

Fossiel is nog lang niet weg

Onlangs publiceerde het ‘Energy Institute’ de toonaangevende, jaarlijkse ‘Statistical Review of World Energy’. We zijn voor onze totale energievoorziening nog altijd voor ruim 80% van fossiel afhankelijk. Of we het leuk vinden of niet, we blijven nog decennialang afhankelijk van fossiel. En aangezien bestaande olie- en gasvelden op een zeker moment minder produceren, zal er voortdurend geïnvesteerd moeten worden in de sector.

De cijfers van het ‘Energy Institute’ laten ook zien dat het verbruik van olie, gas en kolen nog altijd jaarlijks toeneemt, met uitzondering van jaren waarin de economie krimpt. Dat is ondanks de energietransitie. Al jaren hoor ik alarmerende waarschuwingen voor ‘stranded assets’, maar voorlopig zijn die niet in zicht.

Waarom klimaatverandering de inflatie zou aanjagen, begrijp ik evenmin. Inflatie is een aanhoudende stijging van het algemene prijspeil. Ik ontken niet dat een veranderend klimaat sommige prijzen kan opstuwen, maar dat is nog geen aanhoudende stijging van het algemene prijspeil, nog los van het feit dat door klimaatverandering andere zaken goedkoper kunnen worden.

Terug naar Parijs?

Als Lagarde met haar speech een signaal wilde geven dat de ECB minder nadruk op duurzaamheid en klimaat zal leggen, lijkt me dat een goede ontwikkeling. Kevin Warsh, de nieuwe baas van de Amerikaanse Federal Reserve, heeft, toen hij in de Senaat werd gehoord voorafgaand aan zijn benoeming, nadrukkelijk aangegeven dat hij de Fed op een spoor van ‘terug naar de kerntaken’ zal zetten. En dat terwijl de Fed zich de laatste jaren, vergeleken met de ECB, veel minder met zaken als duurzaamheid en klimaat is gaan bezighouden.

Een paar dagen na haar Sintra-speech gaf Lagarde een interview aan een Franse krant waardoor het concept ‘Back to Basics’ voor mij plotseling in een heel ander daglicht kwam te staan. Al eerder deden geruchten de ronde dat Lagarde haar termijn bij de ECB, die tot en met oktober volgend jaar loopt, niet zal uitdienen. Toen was het verhaal dat president Macron graag nog een stem zou hebben in de opvolging van Lagarde. De presidentsverkiezingen in Frankrijk zijn in april en mei 2027. Lagarde heeft een voortijdig vertrek bij de ECB echter steeds ontkend.

Maar nu is er een nieuw narratief dat door Lagarde zelf de wereld is in geholpen. Ze zou haar termijn misschien niet uit willen dienen om een rol in die verkiezingen te gaan spelen. Over welke rol dat zou zijn, was ze niet heel expliciet. Nu ze er zelf mee komt, moeten we de mogelijkheid van een vroegtijdig vertrek serieus nemen.

Transfers tussen de wereld van centrale bankiers en de politiek zijn niet zonder precedent. Wim Duisenberg was eerst minister van Financiën en werd, na een periode bij de Rabobank, president van DNB en later van de ECB. De huidige president van de Spaanse centrale bank, José-Luis Escrivá was voordat hij die functie kreeg minister in de regering-Sanchez. Beiden gingen van de politiek naar de centrale bank.

Mario Draghi bewandelde de omgekeerde weg. Hij werd na zijn presidentschap bij de ECB kortstondig premier in Italië. Ook de Griekse Lucas Papademos werd premier nadat hij lang centrale bankier was geweest, inclusief vicepresident van de ECB. Wat Draghi en Papademos onderscheidt van Lagarde is dat zij een soort zakenkabinet leidden zonder verkiezingsmandaat. Bovendien namen ze het ambt van premier aan toen ze al weg waren bij de ECB.

Lagarde lijkt daarentegen duidelijk politieke ambities te hebben. Dat lijkt me nogal een verschil. Het werpt voor mij de vraag op of ze daarmee nog wel naar behoren kan functioneren als ECB-president. Ik vind eigenlijk van niet en verbaas me erover dat die vraag niet breed wordt gesteld. Lagarde komt oorspronkelijk natuurlijk uit de politiek. Voor haar zou het dus echt ‘Back to Basics’ zijn. Droeg haar Sintra-speech daarom die titel?

Econoom Han de Jong schrijft om de week op donderdag in Wynia’s Week zijn heldere columns over (internationale) economie.

Wynia’s Week is een onmisbare, onafhankelijke bron voor nieuws en achtergronden op het gebied van politiek, economie, cultuur en samenleving. Wynia’s Week heeft een unieke formule: alle 5000 artikelen en dossiers en 200 video’s zijn vrij beschikbaar, te allen tijde en voor iedereen. Dat wordt mogelijk gemaakt door de duizenden donateurs. Doet u al mee? Hartelijk dank!

Het bericht Euro-president Christine Lagarde heeft het niet meer over duurzaamheid en gaat misschien terug, de Franse politiek in verscheen eerst op Wynia's Week.

Australië ging in december 2025 als eerste over: een verbod op sociale media voor iedereen onder de 16. Het Verenigd Koninkrijk kondigde vorige week soortgelijke plannen aan.

Dichter bij huis. Het Europees Parlement nam in november 2025 met grote meerderheid een (niet-bindende) resolutie aan die pleit voor een EU-brede minimumleeftijd van 16. Tegelijkertijd werkt de Europese Commissie aan leeftijdsverificatie via de Europese digitale identiteitswallet. Nederland wil een minimumleeftijd van 15, bij voorkeur Europees geregeld. Wie al deze bewegingen naast elkaar legt, ziet een patroon waarbij de ene maatregel de infrastructuur legt voor de volgende.

Onschuldig zijn Facebook en TikTok niet

Nu hebben de grote social-media platforms inderdaad ernstige schade aangericht. Ze zijn ontworpen om zoveel mogelijk verslaving te veroorzaken. Interne Facebook-documenten toonden dat het bedrijf wist dat Instagram voor een deel van de tienermeisjes schadelijk kon zijn. Zij hield deze bevindingen geheim. Onderzoek liet zien dat TikTok kwetsbare jongeren binnen minuten naar schadelijke content over zelfbeschadiging kon leiden.

Het is dus evident dat deze platforms een probleem zijn. Maar de vraag is of de maatregel die nu wordt ingevoerd dat probleem oplost, of dat ze er gebruik van maakt om iets anders te regelen.

Om te controleren of iemand geen 15-jarige is, moet je iedereen controleren. Er is geen andere manier. Anoniem een account aanmaken is daarmee structureel onmogelijk. Het is de basis van het systeem.  Besproken verificatiemethoden kunnen zijn: gezichtsscans, digitale ID en bankchecks.  

De Europese Commissie werkt aan zero-knowledge proofs, waarbij je je leeftijdsrange bewijst zonder je geboortedatum te tonen. Natuurlijk is dit eleganter maar ook daarvoor is ergens een autoriteit noodzakelijk die weet wie jij bent. De infrastructuur die nu in Europa wordt gebouwd, is die van een geïdentificeerd internet. Bij het kopen van bier eindigt de verificatie bij de kassa. Bij platformregistratie begint ze en alles wat je daarna doet is daardoor in principe permanent aan je identiteit gekoppeld. Deelname aan het publieke debat is een grondrecht, verankerd in artikel 7 van de Grondwet. Deze marktplaats van ideeën is de afgelopen decennia grotendeels naar sociale media verplaatst.

Fluisteren wordt het nieuwe spreken

Het eigenlijke gevaar zit in wat er met mensen gebeurt als ze weten dat hun naam aan hun woorden hangt. Een ambtenaar die zijn minister wil aanspreken. Een werknemer die zijn werkgever wil bekritiseren. Ze zeggen het zachter, voorzichtiger, of helemaal niet. Dit is het zogenaamde chilling effect waarin een samenleving zichzelf begint te filteren.

‘Ben je dan voor grooming?’ zo zou je kunnen tegenwerpen. Nee natuurlijk niet. De vraag is ronduit oneerlijk  maar begrijpelijk, want hij werkt. De vraag is niet of kinderen beschermd moeten worden. De vraag is of dit werkt.

De kwetsbaarsten worden het minst beschermd

Technisch slimme kinderen omzeilen het verbod via de beveiligde internetverbinding VPN en blijven verder ongemoeid. De kinderen die dat niet kunnen of durven – bijvoorbeeld LGBTQ+-jongeren die online hun enige veilige gemeenschap hebben of kinderen die anoniem hulp zoeken – verliezen precies die toegang. Het verbod treft het zwaarst degenen waarvan het beleid zegt dat het hen wil beschermen.

De grooming gangs in Rotherham en Rochdale in het V.K. misbruikten meer dan 1.400 kinderen terwijl de overheid het wist en zweeg. Wat de beerput opende, waren niet de mainstream media maar sociale media, klokkenluiders en burgeractivisten. Begin juni 2026 zwegen de Nederlandse mainstream media dagenlang over een zware mesaanval in Belfast. Sociale media niet. NU.nl erkende achteraf: ‘We waren te voorzichtig’ uit vrees dat het bericht zou worden ingezet in het immigratiedebat. De politieke conclusie was niet: geef die informatiestroom meer ruimte. De conclusie was: controleer sociale media beter.

De staatsgreep op de sociale media, in vijf stadia

De stap van ‘sociale media zijn schadelijk voor kinderen’ naar ‘de overheid bepaalt wat er op sociale media staat’ wordt al gezet, in fasen.

Fase één: kinderbescherming. Leeftijdsverificatie, het argument dat niemand kan weerleggen.

Fase twee: desinformatiebestrijding. De EU verbood in 2022 de televisiezender RT (Russia Today) wegens staatspropaganda. Breed gesteund maar de precedentwaarde is enorm. Wie bepaalt voortaan wat propaganda is? Zouden we niet in staat zijn om dat zelf uit te kunnen maken?

Fase drie: de Digital Services Act, al van kracht. Waarom wordt de verantwoordelijkheid voor wat verwijderd moet worden, neergelegd bij een commercieel platform? In een rechtsstaat doet een rechter dat. De DSA verplaatst die beslissing naar platforms onder boetedreiging van zes procent van de wereldwijde omzet. De rationele keuze van Big Tech: ruim modereren, snel verwijderen. Het is risicomanagement, geen rechtspraak. En dan is er nog de tweede laag: platforms moeten zogenoemde ‘systeemrisico’s’ aanpakken: content die een bedreiging vormt voor maatschappelijk debat, verkiezingen of volksgezondheid.

Dat klinkt redelijk. Maar die formulering omvat vrijwel elke boodschap die een overheid onwelgevallig vindt. Het is de logica van het ministerie van Pre-Crime uit de film Minority Report: je wordt niet aangepakt voor wat je deed, maar voor wat je straks misschien veroorzaakt. In de eerste helft van 2025 werden meer dan 1.800 platformbeslissingen gereviewed; in 52% van de afgesloten zaken werd de verwijdering teruggedraaid. Platforms verwijderen structureel te veel.

Fase vier: identiteitsregistratie nu voor kinderen, structureel voor iedereen.

Fase vijf: de combinatie. Als de overheid weet wie iedereen is, en platforms verplicht zijn bepaalde content te verwijderen, is het systeem compleet. Niet door een wet die zegt ‘dit mag je niet zeggen’ maar door een architectuur waarin elke uiting herleidbaar is en elke leeskeuze wordt geregistreerd. De overheid weet dan in potentie niet alleen wat je zegt maar ook wat je leest, welke kanalen je volgt, welke ideeën je tot je neemt.

Identificatie normaliseert herleidbaarheid. Zodra platformgebruik aan een echte identiteit is gekoppeld, kan een politiek profiel worden gebouwd van mensen die nooit iets hebben gepubliceerd: puur op basis van wat ze lezen. Dat is het wezenlijke verschil met traditionele censuur: klassieke censuur verbiedt wat je zegt. Dit systeem registreert wat je denkt.

Camera’s zijn het klassieke voorbeeld van functiecreep: opgehangen om de verkeersstromen te optimaliseren, later ingezet voor gezichtsherkenning en demonstratiemonitoring en verkeersboetes.

Dezelfde logica geldt hier. De infrastructuur voor leeftijdsverificatie kan later worden ingezet tegen desinformatie, extremisme of maatschappelijke onrust. Elk doel klinkt redelijk. De optelsom is een internet waarop anonimiteit een uitzondering is waarvoor je toestemming nodig hebt.

Wie nu de infrastructuur bouwt voor ‘geïdentificeerd platformgebruik’, bouwt die ook voor de volgende regering en de regering daarna. Welke partij er ook aan de macht is, de sleutels liggen er al. Infrastructuur is politiek neutraal. De handen die haar bedienen zijn dat nooit.

Beter zijn maatregelen die de manipulatie bij de bron aanpakken. Het Europees Parlement stelde in bovenstaande resolutie ook voor: een verbod voor minderjarigen op engagement-algoritmes, infinite scrolling, auto-play en loot boxes (betaalde digitale verrassingspakketten in games waarbij je niet weet wat je krijgt. Het gokprincipe, verpakt als speelgoed).

Dit zijn ontwerpkeuzes die uitsluitend aanwezig zijn omdat ze verslaving genereren. Een verbod hierop pakt de manipulatie aan zonder de identiteit van elke volwassene te registreren. Dat die maatregelen in de marge verdwijnen terwijl leeftijdsverificatie domineert, is niet toevallig. Verboden op verslavende ontwerpen raken de verdienmodellen van de grootste techbedrijven. Leeftijdsverificatie raakt die modellen niet maar bouwt de registratie-infrastructuur die overheden al langer willen.

Ik ben voor kinderbescherming.  En precies daarom ben ik kritisch op beleid dat die doelen als schild gebruikt voor maatregelen die ze niet halen.

De infrastructuur die nu wordt gebouwd kent geen leeftijdsgrens. Die geldt voor iedereen.

Het gevaar is niet dat morgen een ambtenaar elk bericht meeleest. Het gevaar is subtieler: deelname aan het digitale publieke debat verandert van een vrij vertrekpunt in een toegangsrecht waarvoor eerst identiteit en betrouwbaarheid moeten worden bewezen en waarvoor de spelregels worden bepaald door wie op dat moment de infrastructuur beheert.

Wynia’s Week zit als een bok op de haverkist, als het gaat om inperking van rechten en vrijheden van burgers. Steunt u deze onmisbare journalistiek? Hartelijk dank!

Het bericht Straks weten ze niet alleen wat je zegt, maar ook wat je denkt. Waarom dit verbod voor kinderen uitmondt in censuur voor iedereen verscheen eerst op Wynia's Week.

De situatie rondom de asielopvang in Nederland is glashelder: het is totaal vastgelopen. De kern van het probleem is de voortdurende hoge instroom van asielzoekers. Jaarlijks komen ruim 40.000 mensen Nederland binnen, inclusief nareizigers. Veel asielzoekers komen uit landen als Eritrea, Somalië, Syrië en Afghanistan en andere landen met een grote culturele afstand tot Nederland. Opvallend is ook het grote aantal asielzoekers met onbekende herkomst.

Wereldvreemd advies

Daarnaast komen er ook nog duizenden studiemigranten en arbeidsmigranten binnen, die ook ergens moeten wonen: er is een migratieoverschot van 100.000 personen per jaar, dat wil zeggen dat er jaarlijks 100.000 personen meer naar Nederland komen dan er weggaan.

Alsof Nederland al niet vol genoeg is, kwam de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) in november vorig jaar ook nog met het volstrekt wereldvreemde advies om meer arbeidsmigranten uit Afrika en Azië te werven.

De Spreidingswet, die op 1 februari 2024 is ingevoerd, moet op termijn zorgen voor een betere verdeling van asielzoekers over Nederland en meer structurele opvangplekken. De wet legt gemeenten een wettelijke taak op om asielzoekers op te vangen, iets wat voorheen vooral afhankelijk was van vrijwillige medewerking. De doelstelling is dat vóór 2028 88.000 opvangplekken gerealiseerd moeten zijn, inclusief 5.600 voor alleenreizende jongeren.

Deze wet zou moeten zorgen voor een meer evenwichtige spreiding van asielzoekers en een betere voorbereiding op de toekomst. Maar in de praktijk loopt het proces vast door het tekort aan beschikbare locaties en de grote druk op de woningmarkt. Bovendien roept de Spreidingswet steeds meer weerstand op.

Toename geweld en intimidatie

De maatschappelijke onvrede wordt versterkt door een toename van incidenten en misdrijven rondom asielzoekerscentra (AZC’s). Onderzoek laat zien dat met de groei van de asielpopulatie ook het aantal gewelddadige incidenten en intimidaties toeneemt. Binnen de AZC’s worden vooral LHBTI- en bekeerlingasielzoekers slachtoffer van geweld en seksueel misbruik. Veel slachtoffers willen verhuizen naar veiliger locaties, maar er zijn onvoldoende veilige accommodaties beschikbaar.

Dit wijst op een fundamenteel cultureel probleem: Nederland laat toe dat jonge mannen uit culturen waar vrouwen en LHBTI-personen onderdrukt worden, in grote aantallen binnenkomen. Het is begrijpelijk dat slachtoffers bescherming zoeken, maar het onderliggende probleem ligt in de grote schaal waarop migratie uit bepaalde regio’s plaatsvindt.

Rondpompen belastinggeld

Buiten de AZC’s zijn er talrijke voorbeelden van overlast, geweld en intimidatie door asielzoekers. Berucht is het AZC Budel: omwonenden en winkeliers klaagden over overlast, inbraak en diefstal, de bushalte werd tijdelijk gesloten en zelfs de NS dreigde om niet langer te stoppen bij het nabij gelegen station Maarheeze als de beveiliging van het station niet verbeterde.

Een ander voorbeeld is AZC Hardenberg. Na tien jaar overlast en klachten van omwonenden zou dit AZC dit jaar sluiten, maar omdat het COA geen alternatief ziet, blijft het toch open. In dit AZC zitten nog 426 mensen, van de oorspronkelijke groep van 700 bewoners. Voor deze situatie moet het COA een dwangsom betalen van 55.000 euro per dag, met een maximum van 4,95 miljoen euro. Eigenlijk is dit gewoon rondpompen van belastinggeld, net als de boetes die het COA geregeld krijgt van de gemeente Westerwolde, waar het aanmeldcentrum in Ter Apel onder valt.

Een groot knelpunt is het ontbreken van voldoende sociale huurwoningen. Gemeenten streven ernaar binnen tien weken na het verkrijgen van een verblijfsvergunning een woning toe te wijzen, maar de woningmarkt is zo krap dat dit haast onmogelijk is.

Elk jaar komen er ongeveer 165.000 sociale huurwoningen vrij, maar de meeste daarvan gaan naar mensen die al een sociale huurwoning hebben. Het kan daarbij gaan om verhuizing van de ene sociale huurwoning naar de andere of om mensen die geen sociale huurwoning achterlaten, omdat hun huis gesloopt of gerenoveerd wordt. Uiteindelijk blijven er zo’n 40.000 woningen over voor mensen die nog geen huis hebben.

Woningnood

In het eerste half jaar van 2026 moeten gemeenten 15 duizend statushouders aan een woning helpen (dat komt neer op ongeveer 9 duizend woningen), terwijl er in een half jaar maar 20 duizend woningen vrijkomen voor nieuwkomers op de woningmarkt. Er zijn bovendien ook nog andere voorkeursgroepen, zoals het project ‘Een thuis voor iedereen’, waarbij kwetsbare personen (zoals mensen met een beperking) aan een woning geholpen moeten worden. En om de re-integratie van ex-gevangen en ex-psychiatrische patiënten te stimuleren hebben woningbouwverenigingen ook afspraken gemaakt met de reclassering en de geestelijke gezondheidszorg om deze mensen aan een sociale huurwoning te helpen.

Ondertussen worden de wachtlijsten voor jongeren met een laag inkomen steeds langer. Dit heeft ook grote demografische gevolgen. Uit een recent onderzoek van het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (NIDI) bleek dat Nederlandse jongeren steeds minder kinderen krijgen: vanwege de woningnood kunnen zij geen gezin stichten en blijven zij tot in lengte van jaren bij hun ouders wonen.

Tijdens de recente gemeenteraadsverkiezingen was dit een belangrijk thema, en in veel gemeenten kwam de wens naar voren dat de eigen inwoners voorrang moeten krijgen bij het toewijzen van sociale huurwoningen.

Wordt de instroom wel beperkt?

De Nederlandse regering erkent op papier dat er iets moet gebeuren aan de instroom van asielzoekers. Minister Van den Brink schrijft in zijn brief aan de burgemeesters dat het kabinet zich inzet om de instroom te beperken door nieuwe wet- en regelgeving en Europese afspraken. Maar of dat voldoende is, is twijfelachtig.

De grootste regeringspartij, D66, heeft al aangegeven in de Eerste Kamer tegen de Asielnoodmaatregelenwet en de wet invoering tweestatusstelsel te stemmen. Dat schept natuurlijk ook een precedent voor andere partijen.

Vooral richting CDA is er een sterke lobby van ‘maatschappelijke organisaties’ (lees: met belastinggeld en de Postcodeloterij gesubsidieerde NGO’s) om tegen de wetsvoorstellen te stemmen. Onlangs voegden de ombudsmannen, die blijkbaar niets beter te doen hadden, zich bij de lobby. Dat na goedkeuring een reeks instroombeperkende maatregelen met onmiddellijke ingang van kracht wordt, zoals de minister schrijft, is dan ook een loze belofte.

EU-pact dreigt te mislukken

Verder bestaan er grote twijfels over de haalbaarheid en effectiviteit van het nieuwe Europese Asiel- en migratiepact dat op 12 juni 2026 in werking treedt. In februari berichtte de NOS dat het pact volgens de ‘invloedrijke denktank European Stability Initiative (ESI)’ dreigt uit te draaien op een grote mislukking vanwege onvoldoende voorbereiding. Dit werd bevestigd door Europarlementariërs van verschillende fracties. Vooral de praktische en logistieke problemen zijn groot: het opzetten van een nieuw systeem kost tijd en geld, terwijl de druk op de grenslanden toeneemt.

Dit pact moet de solidariteit binnen de EU versterken en de verantwoordelijkheid verdelen, maar de werking ervan hangt af van de bereidwilligheid van lidstaten. Zo kent het pact de mogelijkheid om de verplichting om asielzoekers uit andere EU-lidstaten op te nemen af te kopen voor slechts 20 duizend euro per asielzoeker. Alleen al de opvangkosten zijn fors hoger, laat staan de totale maatschappelijke kosten. In april 2024 nam de Tweede Kamer met een nipte meerderheid een motie aan om van die mogelijkheid gebruik te maken als het pact ingaat. De woordvoerder van D66 reageerde ‘ontdaan’. Landen als Polen en Hongarije zullen daar minder moeite mee hebben.

Dweilen met de kraan open

De minister eindigt zijn brandbrief met de dreiging van dwangmaatregelen. Bij medebewind geldt een zogenaamde escalatieladder: gemeenten die niet aan de taakstellingen voldoen (zowel bij opvang van asielzoekers als huisvesting van statushouders) moeten eerst per brief verantwoording afleggen en als ze hun verplichting blijvend niet nakomen kan het Rijk overgaan tot dwang.

Maar gemeenten kunnen geen ijzer met handen breken. Het tekort aan woningen kunnen zij niet wegtoveren en als de Rijksoverheid op nationaal niveau geen maatregelen neemt om de instroom van asielzoekers en andere migranten drastisch te beperken, blijft het dweilen met de kraan open.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Asielopvang loopt volledig vast door aanhoudend hoge instroom. En uitzicht op verbetering is er niet. verscheen eerst op Wynia's Week.

Daarom maakte hij eerst een kennismakingsreis langs enkele kopstukken, zoals de Duitse bondskanselier Friedrich Merz en de Franse president Emmanuel Macron, naast uiteraard de voorzitster van de Europese Commissie, Ursula von der Leyen, die verheugd is met een ‘Europa-getrouwe’ premier uit Nederland.

‘Nederlands belang’ klinkt vies voor D66

De voormalige D66-leider Hans van Mierlo vond, als grote ziener van zijn tijdsgewricht, dat Nederland in de oksel van Duitsland en Frankrijk moest kruipen. Precies dát deed de eerste D66-premier dan ook, ook al is die oksel zweterig en onfris. Het schuurt vooral tussen beide landen met staatsleiders die het liefst in het buitenland rondreizen. De populariteit van zowel Merz als Macron staat in eigen land op een dieptepunt. Duitsland en Frankrijk zijn kerndeel van het Europese probleem.

Merz ontving Jetten met militair eerbetoon en Macron met een lunch op het Élysée paleis, zodat Jetten beseft wie er in Europa aan de touwen trekken. Invloedrijk in zowel Europa als de VS is de Italiaanse premier Giorgia Meloni, maar zij paste niet in het plaatje, want conservatief. D66 is eigenlijk een ‘Europees kerkgenootschap’ dat alle heil uit Brussel verwacht. Nederland wordt daarbij gezien als ‘deelstaat’ van een federale Unie. Maar een Nederlandse premier moet in Brussel vooral opkomen voor het ‘Nederlands belang’. In D66-gelederen is dat al een vies woord. Een D66-premier die dat verkondigt, vloekt in de kerk.

Nederland is naar verhouding de grootste nettobetaler in de EU. Lidstaat Nederland betaalt 17,8 miljard euro per jaar en krijgt slechts 1,4 miljard euro terug als ‘compensatie’. Voor elke Nederlandse belastingbetaler bedraagt de nettobijdrage aan de EU 1700 euro per jaar. En wat wil de EU? De netto-korting van 1,4 miljard euro schrappen. Wat zegt de huidige D66-premier daarop: ‘Het is niet realistisch deze ingeboekte korting te houden.’ Hij capituleert voordat hij in Brussel arriveert.

In plaats van in Brussel op te komen voor de Nederlandse belastingbetalers, schaadt de Nederlandse premier hen in Brussel, vanuit Europese vergezichten. Een dergelijke premier zou in Frankrijk door boze vakbonden naar het schavot worden meegesleurd wegens volksverraad, maar in Nederland kraait er geen haan naar.

Uitgeperste belastingbetaler

Oud-minister van Financiën Hans Hoogervorst (VVD) en voormalige topman van het ministerie van Financiën Dick Sluimers hekelden deze financiële kloof in een opinieartikel in De Telegraaf (13 februari). Maar er volgde geen enkele reactie, niet van het kabinet noch van de Tweede Kamer. Kennelijk interesseert niemand zich voor de uitgeperste belastingbetaler.

Opmerkelijk, want tegelijk wil het kabinet-Jetten korten op de zorg, de duur van de werkloosheidsperiode bekorten, uitkeringen versoberen en de AOW-leeftijd verhogen. Sociale ingrepen zijn nooit populair. Dit kabinet dient echter niet de burgers van het eigen land, maar die van andere landen. Omgekeerd is dat een onbestaand fenomeen. Als de Nederlandse premier in Brussel niet opkomt voor Nederlandse burgers, doet niemand anders dat.

Holland had in het Spaanse rijk ook geen vetorecht

Aangezien het kabinet-Jetten een minderheidskabinet is, zal het heel moeilijk zijn in de Tweede Kamer steun te vinden voor die sociale ingrepen; links en ook rechts zullen grotendeels tegen stemmen, zij het om diverse redenen. Maak dan nog maar eens een Rijksbegroting voor Prinsjesdag. Eelco Heinen, succes!

Het vetorecht in de EU-besluitvorming is voor D66 een ideologische vloek, maar eigenlijk ook voor het CDA en de huidige VVD. De laatste is zelfs bereid lidstaten die dwarsliggen in het Gemeenschappelijk Buitenlands- en Veiligheidsbeleid (GBVB) hun stemrecht te ontnemen. Zo wil de Nederlandse coalitie ‘Hongarije en Slowakije hard aanpakken’, aldus het regeerakkoord. Hier wreekt zich de onlogische gedachte dat uitbreiding van de EU én haar federalisering een gelijklopend traject is. Het ontnemen van stemrecht van een lidstaat ontneemt de mogelijkheid voor die lidstaat zich ingeval van een existentiële kwestie te verdedigen. Vooral kleine landen zijn er de dupe van. Holland had in het Spaanse Rijk ook geen vetorecht. Onmin resulteerde noodgedwongen in opstand.

Europees kampioen netto-betalen

Gelukkig is er nog een reddingsboei; het vetorecht over de EU-meerjarenbegroting. Schrapping ervan staat niet in het regeerakkoord. Dat zal de wens van de VVD zijn geweest. Geen enkele lidstaat doet moeilijk over marginale verschillen tussen de plussen en minnen van een meerjarenbegroting.

Echter, Nederland betaalt momenteel twaalf keer méér dan het uit Brussel terugkrijgt. Tegelijk is het een grote geldschieter voor Oekraïne, terwijl Spanje z’n snor drukt. Dat rechtvaardigt een premier Jetten die als het ware met de vuist op tafel slaat. Het is echter niet aannemelijk dat hij zich laat gelden. Als ‘kampioen nettobetaler’ komt hij op voor vele landen, maar niet voor het eigen land. Dat zou de Italiaanse premier Meloni niet overkomen; zij zou luidruchtig van zich afbijten en desnoods de hele Europese Raad blokkeren.

De Wever redde het Koninkrijk België

Een lid van de Europese Raad die het spel wel beheerst, is de Belgische premier, de Vlaming Bart De Wever. Hij slaagde erin de Europese Raad in de Euroclear-zaak volledig van koers te doen veranderen. De Europese Commissie kwam met het plan 185 miljard euro aan bevroren Russische tegoeden, gestald bij de financiële instelling Euroclear in Brussel, te gebruiken voor steun aan Oekraïne. De Wever vreesde voor grote financiële risico’s voor België via rechtszaken. Het plan kon juridisch worden geïnterpreteerd als ‘diefstal’, met een financiële aansprakelijkheid van België voor 185 miljard euro.

België ging dwarsliggen in de EU, op zich al een zeldzaamheid. De Wever ging de kopstukken van de EU langs om zijn zaak te bepleiten. Het alternatief zou volgens hem een Europese lening aan Oekraïne zijn.

Hij zorgde eerst voor eenheid in zijn eigen regering, een kunststuk op zich, stelde de Baltische staten en Polen gerust, en kreeg uiteindelijk Merz en Von der Leyen, de Duitse centrale as, aan zijn zijde. Zo wist de Vlaams nationalist De Wever het Koninkrijk België te redden, onder dankzegging van de Koning der Belgen.

Niemand kan van premier Jetten verwachten dat hij het machtsspel in Brussel al op dat niveau beheerst. Maar opkomen voor de eigen lidstaat in Brussel schraagt de legitimiteit van een Nederlandse premier in eigen land, want dat is ook de kerntaak van al zijn collega’s in de Europese Raad.

Wie de ‘Europese purist’ wil uithangen, krijgt misschien de jaarlijkse ‘Internationale Karelsprijs’ in Aken uitgereikt maar wordt in eigen land uitgespuugd. Zeker als hij tegelijk ook nog eens bezuinigt op minderbedeelden, zieken en gehandicapten.

Jetten moet tandjes bijzetten

Dat ‘gezag’ is nodig, zeker als Nederlandse marineschepen naar de Straat van Hormuz zouden worden gestuurd om de ‘vrije doorvaart’ te waarborgen; kernstuk van internationaal recht sinds Hugo de Groot (1583-1645). Zodra Europese landen dat weigeren, ontstaan er flinke Atlantische repercussies, vooral voor de NAVO. Als Europa Amerika laat vallen, gebeurt ook het omgekeerde. Trump: ‘Ukraine, your problem!’

Een permanent lachende premier Jetten maakt geen ‘nieuwe Rutte’. Hij zal tandjes moeten bijzetten in de ‘griezelige’ wereld van de machtspolitiek.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Jetten moet in Brussel opkomen voor het Nederlands belang, anders wordt hij in eigen land uitgespuugd verscheen eerst op Wynia's Week.

De recente ophef rond datalekken en hacks bij commerciële bedrijven, zoals het incident bij telecomprovider Odido, laat zien hoe groot de maatschappelijke onrust kan zijn wanneer persoonsgegevens op straat belanden. Terecht: niemand wil dat zijn gegevens rondzwerven.

Zulke incidenten zijn, hoe vervelend ook, meestal herstelbaar. Accounts kunnen worden geblokkeerd, wachtwoorden gewijzigd en contracten worden aangepast. De impact kan groot zijn voor individuele slachtoffers, maar zelden ontwrichtend voor de samenleving als geheel. Bij een digitale kernidentiteit ligt dat echter fundamenteel anders: dan raakt een incident niet een losse dienst, maar de toegangspoort zelf.

In de Europese plannen voor een digitale identiteit, de EU Digital Identity Wallet (EUDI), onderdeel van de eIDAS 2.0‑verordening, gaat het niet om een gewone database of een los account, maar om een digitale kernidentiteit: een infrastructuurlaag waarop toegang tot tal van maatschappelijke systemen wordt gebaseerd. En juist dat maakt het risico van een beveiligingsinbreuk van een geheel andere orde.

100 procent veilig bestaat niet

Dit is geen mening, maar een basisprincipe uit de informatica en cybersecurity. Elk systeem dat bestaat, gebruikt wordt en verbonden is met andere systemen heeft een aanvalsvlak. Een systeem is alleen volledig veilig als het niet wordt gebruikt, niet bekend is en volledig is losgekoppeld (air‑gapped). En zulke systemen bestaan alleen in militaire kluizen of laboratoria, niet in een digitale samenleving.

Cybersecurity gaat daarom nooit over absolute veiligheid, maar over risicomanagement. En daarbij geldt een eenvoudige regel: hoe groter de mogelijke schade, hoe kleiner het risico dat je kunt accepteren.

Bij een digitale kernidentiteit gaat het niet om een losse applicatie, maar om een sleutel tot verschillende domeinen van de samenleving. Denk aan financiële dienstverlening, overheidsvoorzieningen, identificatie in de zorg en juridische en administratieve processen.

Een beveiligingsinbreuk van zo’n systeem betekent dus niet alleen een datalek. Het raakt het vertrouwen in de infrastructuur waarop economie, zorg en rechtsstaat functioneren. Daarmee ontstaat een nieuw type kwetsbaarheid: als de identiteitslaag wankelt, wankelen opeens meerdere vitale sectoren tegelijk.

Juist daarom vormt zo’n infrastructuur een aantrekkelijk doelwit voor statelijke actoren. Waar cybercriminelen doorgaans uit zijn op financieel gewin, richten staten zich eerder op strategische ontwrichting: het verstoren van vertrouwen in systemen die essentieel zijn voor het functioneren van een samenleving.

In het publieke debat wordt cybersecurity vaak teruggebracht tot het beeld van hackers die van buitenaf een systeem binnendringen. In werkelijkheid is dat slechts één van de mogelijke aanvalsvectoren, en lang niet altijd de meest effectieve. Veel succesvolle aanvallen op kritieke infrastructuur verlopen via andere routes: infiltratie van organisaties die systemen bouwen of beheren, compromittering van leveranciers in de softwareketen, manipulatie van updates of het langdurig positioneren van insiders met toegang tot gevoelige systemen.

Juist statelijke actoren maken gebruik van dergelijke methoden. Zij opereren vaak over langere tijd, met geduld en strategische doelstellingen. In plaats van snel financieel gewin na te jagen, proberen zij posities te verwerven binnen organisaties met kernsystemen die later, indien nodig, kunnen worden gemanipuleerd of verstoord. Bij een digitale kernidentiteit, die toegang kan geven tot grote delen van de maatschappelijke infrastructuur, maakt dat soort langdurige infiltratie het risico fundamenteel anders dan bij gewone datalekken of cybercriminaliteit.

De mythe van decentralisatie

Een veelgehoord argument is dat de digitale EU‑identiteit ‘gedecentraliseerd’ en ‘user‑centric’ zou zijn. In technische zin is dat deels waar: de wallet‑app op de telefoon van de gebruiker kan bepaalde gegevens lokaal opslaan. Maar dat zegt weinig over de onderliggende architectuur. Zulke systemen blijven afhankelijk van centrale of semi‑centrale bronnen, registers, trusted lists en identiteitsproviders, waar identiteitsgegevens en attributen worden uitgegeven, gevalideerd en bijgewerkt. Wallets moeten met deze systemen synchroniseren om betrouwbaar te blijven.

Met andere woorden: ergens in de infrastructuur bestaat altijd een plek waar de referentiegegevens worden beheerd, waar uiteindelijk ‘de waarheid’ staat waarop alle wallets vertrouwen. Juist die vertrouwenslaag vormt het strategische doelwit voor aanvallers.

Wanneer een digitale kernidentiteit op grote schaal wordt gemanipuleerd of gecompromitteerd, is het doel van een aanval waarschijnlijk niet het leegroven van individuele bankrekeningen. De impact ligt eerder in het ontwrichten van vertrouwen in maatschappelijke systemen. Enkele realistische scenario’s illustreren dat.

Scenario 1: Na manipulatie van identiteitsattributen slaan compliance‑ en fraudedetectiesystemen bij banken massaal op tilt. Grote groepen burgers en bedrijven krijgen tijdelijk geen toegang tot rekeningen of betalingsverkeer, omdat de betrouwbaarheid van de identiteitslaag niet meer kan worden vastgesteld. Pinnen bij de supermarkt, salarisbetalingen en internationale transacties lopen vast of worden preventief geblokkeerd. Het gevolg is onmiddellijke economische frictie en verlies van vertrouwen in het financiële stelsel.

Scenario 2: Aanvallers manipuleren de koppelingen waarmee zorgverleners identiteiten verifiëren voor toegang tot medische dossiers. Ziekenhuizen en apotheken schakelen noodprocedures in omdat niet langer duidelijk is wie toegang mag hebben tot welke gegevens. Herhaalrecepten, verwijzingen en medicatiecontroles worden trager en foutgevoeliger, terwijl personeel meer tijd kwijt is aan administratieve checks. De zorg valt niet stil, maar wordt trager, foutgevoeliger en administratief zwaar belast.

Scenario 3: Door manipulatie van status‑ en autorisatiegegevens raken juridische en administratieve processen verstoord. Burgers kunnen tijdelijk geen toegang krijgen tot bepaalde overheidsdiensten of procedures, terwijl controlesystemen niet langer zeker weten welke identiteitsstatus betrouwbaar is. Dat kan betekenen dat iemand geen paspoort kan aanvragen, geen bezwaar kan indienen of geen recht op een uitkering kan laten vaststellen. Zelfs beperkte manipulatie kan zo institutionele onzekerheid veroorzaken.

Meer dan een technisch probleem

Deze voorbeelden illustreren een belangrijk punt: dergelijke aanvallen zijn niet primair gericht op financieel gewin, maar op het ondermijnen van vertrouwen in de digitale infrastructuur waarop economie, zorg en rechtsstaat steunen. In moderne samenlevingen draait macht niet alleen om geld of grondgebied, maar ook om controle over systemen van vertrouwen. Wie de digitale identiteit kan manipuleren, kan in principe bepalen wie toegang heeft tot geld, zorg, diensten en rechten. De vraag wie de identiteitslaag beheert en kan ingrijpen bij verstoringen, is daarmee geen puur technische vraag meer, maar een vraag over machtsverdeling en publieke legitimiteit.

Uiteindelijk gaat het hier dus niet alleen om technologie, maar om vertrouwen. Een samenleving waarin burgers niet meer zeker weten of hun digitale identiteit nog klopt, is een samenleving waarin economische transacties, zorgverlening en rechtsbescherming zelf onzeker worden.

Natuurlijk zijn er maatregelen denkbaar om risico’s te verkleinen zoals segmentatie, minimale koppeling tussen domeinen, sterke offline‑fallbacks, maar de Europese digital‑identity‑richting stuurt juist op brede inzetbaarheid en hergebruik van identiteitsattributen over sectoren heen en dat vergroot de potentiële impact als er toch iets misgaat.

De ongemakkelijke vraag

De vraag die daarom gesteld moet worden is niet alleen of we zo’n systeem technisch kunnen bouwen. De vraag is of het verstandig is om een digitale infrastructuur te creëren waarvan de onvermijdelijke faalmodi zo’n brede maatschappelijke impact kunnen hebben. Politiek en samenleving moeten expliciet afwegen hoeveel concentratie van digitale macht acceptabel is, en welke noodremmen dan nodig zijn, vóórdat de infrastructuur onomkeerbaar is uitgerold. Niet alles wat technisch mogelijk is, is maatschappelijk verstandig om te bouwen.

*Eric Zaat is onafhankelijk strategisch adviseur op het gebied van informatievoorziening, IT‑architectuur en governance.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Niet alles wat technisch mogelijk is, is maatschappelijk verstandig. Dat geldt ook voor de digitale EU-identiteit verscheen eerst op Wynia's Week.

De pijlers van het EU-migratiepact

Het Europese migratie- en asielpact, aangenomen in 2024, bestaat uit negen EU-verordeningen en een richtlijn. Volgens de Europese Commissie kent het pact vier centrale pijlers: het bieden van veilige buitengrenzen, snelle en efficiënte procedures, een doeltreffend systeem van solidariteit en verantwoordelijkheid, en migratie integreren in internationale partnerschappen. In deze ‘internationale partnerschappen’ (voorbeelden zijn Tunesië, Egypte en Mauritanië) belooft de Europese Commissie ook afspraken over migratie, zoals strengere grenscontroles, sterker optreden tegen migrantensmokkel, meewerken aan terugkeer en het promoten van legale migratie naar Europa. Deze pijlers zullen op verschillende manieren worden uitgewerkt.

Onder andere zou dit pact ervoor moeten zorgen dat al bij de buitengrenzen van de Europese Unie wordt bepaald wie als asielzoeker binnenkomt en wie niet. Aan de buitengrenzen van de EU moet worden gescreend en geïdentificeerd voordat een asielaanvraag in behandeling wordt genomen. De bedoeling is kortere asielprocedures (onder het pact moet een asielaanvraag binnen uiterlijk zes maanden worden afgehandeld), snelle(re) terugkeer bij afwijzing en ontlasting van het reguliere asielsysteem.

Ook is een doel van deze overeenkomst dat EU-landen nauwer samenwerken en solidair worden op het gebied van opvang. Landen als Griekenland, Spanje en Italië, die relatief veel asielaanvragen krijgen, kunnen rekenen op betere spreiding van asielzoekers. Op grond van de zogeheten ‘solidariteitsregel’ moeten de EU-landen gezamenlijk minstens 30.000 asielzoekers per jaar opnemen van deze landen, of kunnen ze deze verplichting afkopen door €20.000 per asielzoeker te betalen. Volgens Alessandro Ciriani, onderhandelaar namens het Europees Parlement, is het migratiepact een ‘keerpunt’ in de manier waarop de EU met migratie omgaat.

Veelbelovend?

Het pact klinkt veelbelovend ten opzichte van het huidige systeem: screening, identificatie, registratie, een (verkort) asielproces en, bij een veilig land van herkomst, deportatie – allemaal aan en vanaf de buitengrenzen van de Europese Unie. Zou een land alsnog te veel asielzoekers moeten opvangen, dan kan het de verplichting afkopen voor een (relatief) klein bedrag van 20 duizend euro per asielzoeker.

Een asielmigrant kost Nederland namelijk ongeveer 800.000 euro, zo berekende migratiedeskundige Jan van de Beek in zijn bestseller Migratiemagneet Nederland (2024). Wanneer volgmigratie wordt meegerekend, zijn de kosten zelfs 1,3 miljoen euro per asielmigrant.

Brede kritiek

Maar zo optimistisch als het migratiepact klinkt, is het volgens velen niet. In de aanloop naar de inwerkingtreding ervan is er vanuit verschillende hoeken veel kritiek op gekomen. Onder meer door Gerald Knaus, voorman van de denktank European Stability Initiative (ESI) en architect van de oude EU-Turkije-deal uit 2016. Bij een lezing over het Europees grensbeleid liet Knaus weten dat het migratiepact ‘zal falen’. Dat heeft volgens hem enerzijds te maken met het feit dat Polen, Hongarije en Slowakije al weigeren mee te werken aan het solidariteitsmechanisme van het migratiepact. Zo heeft Polen – omdat het veel Oekraïners opvangt – een soort opt-out weten te bewerkstelligen.

Anderzijds is er volgens Knaus onder het nieuwe migratiepact ‘geen betere prikkel’ dan onder het oude Dublin-systeem voor landen als Hongarije, Griekenland of Italië om meer asielzoekers op te vangen. De uitvoering van het pact zal onder meer stuklopen op het gebrek aan solidariteit. Daarbovenop zijn er nog te weinig afspraken gemaakt met veilige derde landen buiten de EU om asielzoekers op te laten vangen. Momenteel is er slechts een handvol landen dat wellicht bereid is om zo’n samenwerking met de EU aan te gaan: Turkije, Rwanda, Oeganda en Albanië. Te weinig om dit pact succesvol te laten draaien.

Clingendael: ‘migratiemanagement blijft theoretisch’

Ook het Clingendael Instituut is kritisch op het pact en hoe dit zal uitwerken. Het concludeert in het rapport Grenzen verleggen uit februari in navolging van Knaus dat het ‘niet eenvoudig’ is om landen buiten de EU vluchtelingen of afgewezen asielzoekers te laten opvangen. Het Instituut wijst op het nog altijd kleine aantal derde landen dat bereid is om een samenwerking aan te gaan om het migratiepact uit te voeren. Dat maakt dat deze landen een hogere prijs kunnen vragen voor samenwerking. De EU-lidstaten kunnen daardoor juist mínder eisen stellen aan de opvang van asielzoekers. Volgens het onderzoeksinstituut is het migratiepact gebaat bij zo veel mogelijk afspraken en onderlinge samenwerkingsverbanden. Die ontbreken nu, waardoor de discussie over migratiemanagement ‘enigszins theoretisch dreigt te blijven’.

Pact stelt politici in staat niets te doen

Ook migratiedeskundige Jan van de Beek denkt dat het migratiepact weinig gaat opleveren. De afkoopsom van 20.000 euro per asielzoeker is voor de rijke landen heel aantrekkelijk en heel goedkoop. ‘Dan komt alles toch op het bordje van de buitengrensstaten als Griekenland, Italië en Spanje, dus die gaan – heel invoelbaar – zoals ze altijd al deden, iedereen door laten lopen naar het rijke noorden.’ ‘Geloof politici niet als ze zeggen dat dit gaat werken. Het EU-pact stelt hen in staat voorlopig niets te doen – want “de oplossing komt eraan…” Niet dus’, aldus Van de Beek via X.

‘EU-migratiepact schiet nu al tekort’

Binnen de politiek klinkt hetzelfde pessimisme over de effectiviteit van het migratiepact. Europarlementariër voor de BBB (EVP-fractie) Sander Smit laat aan Wynia’s Week weten: ‘Het EU-Migratiepact is ontoereikend in zijn huidige vorm: de uitvoering schiet nu al tekort, cruciale wettelijke pijlers ontbraken (komen nu langzaam wel als men vaart maakt) of worden door linkse en liberale partijen afgewezen. Oost-Europese landen zoals Polen en Hongarije weigeren elke medewerking aan de verplichte solidariteit en relocatie van asielzoekers – of zelfs het gehele pact. […] Het pact bevat immers ook de omstreden verkapte Europese spreidingswet die onevenredig op sociaaleconomisch aantrekkelijke landen als Nederland zal drukken. Als het op deze voet doorgaat, stort het hele asiel- en migratiepactgebouw in.’

Volgens Smit is het aannemen van nationale asielwetten dan ook noodzakelijk. ‘Het EU-migratiepact is geen duizenddingendoekje en biedt voorlopig niet de uitweg.’

Uitvoering migratiepact zeer onduidelijk

Hoe de uitvoering van het migratiepact er voor Nederland uit gaat zien, is nog zeer onduidelijk. Het belooft een ander en strenger asielsysteem, maar het gebrek aan partnerlanden buiten de EU, de niet-deelname van Oost-Europese landen aan het solidariteitsmechanisme van het pact en de naar verhouding enorm aantrekkelijke afkoopsom maken daadwerkelijke verandering van het migratiemodel onwaarschijnlijk.

Daarnaast is het ook niet ondenkbaar dat Nederland onder het kabinet-Jetten vanuit het oogpunt van solidariteit en ‘fatsoen’ veel asielzoekers opvangt van de ‘entreelanden’ Italië, Spanje en Griekenland. Ook is het mogelijk dat Nederland wel gebruik maakt van de afkoopregeling, maar dat deze asielzoekers uiteindelijk alsnog op ons bordje belanden, omdat het voor de entreelanden te veel wordt.

Om nog maar te zwijgen over de vraag of (delen van) het migratiepact überhaupt standhoudt bij het Hof van Justitie in Luxemburg. In EU-wetgeving en rechtspraak is namelijk veel bescherming toegekend aan de asielzoeker. Het zou zomaar kunnen dat het Hof van Justitie de verkorte asielprocedure, de plicht tot identificatie en de verplichte terugkeer naar land van herkomst van tafel veegt vanwege strijd met internationaal recht.

Race to the bottom

In de EU wordt door druk vanuit rechts meer ingezet om migratie naar het continent te beperken. De lidstaten zijn bezig met een ‘race to the bottom,’ zoals Van de Beek het noemt. Maar als iedereen in de EU meedoet aan deze race, zal nog altijd het minst strenge land het aantrekkelijkst blijven voor asielmigranten. Nederland behoort tot de meest aantrekkelijke landen voor (asiel)migranten, mede vanwege het sterke sociale vangnet, goede voorzieningen zoals zorg, onderwijs en kinderbijslag, rechtsbijstand en uitgebreide rechtsbescherming. Nu omringende landen als Denemarken, Duitsland en België maatregelen nemen om minder aantrekkelijk te zijn voor asielzoekers, betekent achterblijven voor Nederland dat het juist relatief aantrekkelijker wordt als bestemmingsland.

Tenzij Nederland ook begint met het nemen van nationale maatregelen. Daarmee zou een goed begin kunnen worden gemaakt als de Eerste Kamer de asielwetten van het kabinet-Schoof aanneemt. Erg zeker is dat niet, aangezien D66, de partij van premier Jetten, al tegen de wetten zal stemmen. Verder biedt het coalitieakkoord weinig zicht op strengere maatregelen dan de buurlanden, waarmee Nederland als verliezer van deze race op zal moeten draaien voor een aanzienlijk deel van de asielmigratie naar de EU.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Wat heeft Nederland aan het Europese migratiepact? verscheen eerst op Wynia's Week.