Opvang in de regio wordt al decennia gepresenteerd als dé oplossing voor het Europese asielprobleem. De stugge politicus Janmaat zei het in de jaren negentig al, en het werd daarna door talloze politici herhaald. Maar in de praktijk komt er van opvang in de regio tot op heden vrijwel niets terecht. Dat ligt niet alleen aan politieke onwil – al speelt die zeker een rol – maar vooral aan de manier waarop het Europese recht wordt toegepast.

Terwijl Brussel, middels het nieuwe EU-Migratie- en Asielpact nu enige ruimte biedt om uitgeprocedeerde en zelfs ook andere asielzoekers onder EU-verantwoordelijkheid in ‘terugkeerhubs’ en opvanglocaties in derde landen onder te brengen, blokkeren de rechters van het internationale Hof in Straatsburg, gretig iedere poging om asielzoekers, uitgeprocedeerd of niet, ‘voldoende veilig’ in een derde land op te vangen.

Want ‘voldoende veilig’ blijkt volgens de rechters van het Hof zelden voldoende.

Legio voordelen

Op papier is opvang in de regio een logische oplossing. Onder realistische voorwaarden is het goedkoper en voldoende veilig. Het voorkomt dat mensen hun leven wagen op een lange, dure en gevaarlijke reis. En het komt vooral ten goede aan de grote meerderheid van vluchtelingen die niet de middelen heeft om naar Europa te reizen. Opvang in de regio heeft bovendien een duidelijke preventieve werking. Wie weet dat hij uiteindelijk in de regio wordt opgevangen, is minder geneigd om de gevaarlijke reis naar Europa te maken.

Daarnaast is integratie in de regio vaak eenvoudiger. Cultuur, taal en sociale structuren liggen dichter bij elkaar. En de kans op terugkeer naar het land van herkomst, zodra dat weer veilig is, is aanzienlijk groter.

Maar hoe goed de opvang in de regio ook wordt georganiseerd, het is geen walhalla. En Europa is dat wel.

Daar komt nog iets bij. Met de middelen die nodig zijn om één asielzoeker in Nederland op te vangen, kunnen in de regio vele malen meer mensen een goede en veilige plek krijgen. Dat is geen politieke mening, maar een eenvoudige rekensom.

Mijn organisatie, Connect International, heeft dit enkele jaren geleden berekend. Voor de kosten in Nederland gebruikten we onder meer het werk van Jan van de Beek. Voor opvang in ontwikkelingslanden baseerden we ons op meerdere internationale bronnen. Het resultaat was een ruwe, maar duidelijke conclusie: opvang in Nederland is ongeveer vijftig keer duurder dan opvang in de regio. Dat verschil is te groot om te negeren.

En toch komt opvang in de regio niet van de grond.

De juridische werkelijkheid waar niemand omheen kan

De kern van het probleem ligt bij het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM). Dat verdrag bevat fundamentele rechten, zoals het verbod op onmenselijke of vernederende behandeling. De uitleg van die rechten ligt bij het European Court of Human Rights, het internationale hof in Straatsburg dat toezicht houdt op de naleving van het verdrag.

Daar zit de crux.

Het EVRM zelf is vrij algemeen geformuleerd. Maar de rechters van het Hof geven via hun uitspraken concrete invulling aan wat die normen volgens hen betekenen. En juist die invulling maakt opvang in de regio buitengewoon moeilijk. Overdracht van asielzoekers naar een derde land mag alleen als volgens de rechters vrijwel uitgesloten kan worden dat er iets misgaat.

Niet als de situatie aantoonbaar beter is.

Niet als opvang goed georganiseerd is.

Maar alleen als relevante risico’s nagenoeg volledig zijn uitgesloten.

Ook België voldoet niet aan de norm

Dat is een norm die in de praktijk zelden haalbaar is. Een rechter van het Hof zei ooit informeel dat er in de wereld geen landen zijn die aan deze eisen voldoen. Dat zegt genoeg.

De recente pogingen van Italië om asielprocedures deels naar Albanië te verplaatsen laten dit duidelijk zien. Ondanks uitgebreide voorbereiding blijft de juridische houdbaarheid twijfelachtig. Eerdere ervaringen met overdrachten naar landen als Griekenland tonen hoe snel rechters ingrijpen zodra er in hun ogen twijfel bestaat.

Ook Nederland liep daar recent tegenaan, toen het asielzoekers wilde terugsturen naar België.

Hier ligt een paradox die zelden hardop wordt benoemd. Een opvanglocatie buiten Europa kan veiliger zijn dan de reis naar Europa. Zij kan betere voorzieningen bieden dan bestaande kampen en een structurele oplossing vormen voor grote groepen mensen. Toch kan diezelfde opvang juridisch worden afgekeurd omdat de veiligheid niet volledig gegarandeerd kan worden.

Wat voor velen een duidelijke verbetering is, wordt geblokkeerd vanwege een door de EU-rechters beoordeeld mogelijk of zelfs theoretisch risico voor een individu. Dat klinkt principieel. Maar het heeft concrete gevolgen.

Er zijn twee werelden ontstaan. In de juridische werkelijkheid staat het individu centraal en moet elk risico worden uitgesloten. In de beleidsmatige werkelijkheid gaat het om aantallen, middelen en effectiviteit. Deze werelden raken elkaar nauwelijks. Er is geen mechanisme dat ze met elkaar verbindt. Het gevolg is een systeem dat juridisch consistent is, maar maatschappelijk wringt.

Een patstelling waar niemand uitstapt

De uitkomst is pijnlijk maar duidelijk. Het huidige systeem bevoordeelt de asielzoeker die de Europese Unie weet te bereiken. Hij krijgt toegang tot uitgebreide procedures, rechtsbescherming en opvang op hoog niveau. De grote meerderheid van vluchtelingen blijft achter in de regio, onder veel slechtere en soms onveilige omstandigheden. Dit is geen expliciet beleid, maar wel het feitelijke resultaat van hoe het systeem werkt. Het meest opmerkelijke is dat iedereen dit ziet – en dat er toch niets verandert.

Rechters passen het EVRM toe zoals zij vinden dat zij dat moeten doen: door individuele gevallen te beoordelen aan de hand van de normen van het verdrag en de jurisprudentie van eerdere uitspraken van datzelfde Hof. Beleidsmakers erkennen de beperkingen, maar verwijzen naar diezelfde jurisprudentie. Internationale organisaties hebben geen beslissingsmacht en gaan niet tegen Europese mensenrechten in. En zo blijft iedereen doen wat hij geacht wordt te doen, terwijl het systeem als geheel vastloopt. Er is geen actor die deze situatie kan doorbreken.

Jurisprudentie die zichzelf in stand houdt

De rechtspraak van het Hof is gebaseerd op de algemene en voor veel interpretaties vatbare clausules van het EVRM en op de eerder genoemde jurisprudentie rondom dit verdrag. Dit versterkt het probleem. Overdrachten van asielzoekers naar derde landen worden vaak afgewezen vanwege geachte tekortkomingen of onzekerheden. Daardoor ontstaan er nauwelijks positieve voorbeelden – jurisprudentie – die aantonen dat het wél kan.

Zonder positieve voorbeelden blijven staten terughoudend en blijft de rechtspraak door de rechters van het Hof star. Zonder nieuwe pogingen ontstaan er geen precedenten. En zonder precedenten blijven het juridische risico en de negatieve jurisprudentie de boventoon voeren. Het systeem houdt zichzelf gevangen.

Het EU Migratiepact brengt weinig verandering

Het EU Migratiepact probeert via het ‘veilige derde land’-principe meer ruimte te creëren voor opvang buiten de EU. In theorie kan dat, maar in de praktijk verandert er weinig. Het pact biedt weliswaar enige ruimte voor opvang buiten de EU, maar de verantwoordelijkheid voor bescherming blijft bij de lidstaten liggen, ook als een asielzoeker uitgeprocedeerd is of een asielverzoek onontvankelijk is verklaard.

En zolang de strikte EVRM-toets zoals die wordt toegepast door de rechters van het Europese Hof doorslaggevend blijft, blijft de overdracht van asielzoekers naar derde landen al helemaal onmogelijk.

Als we willen dat opvang in de regio serieus genomen wordt en de plaats in het asielsysteem krijgt die het logischerwijs moet hebben, moet het begrip veiligheid anders worden benaderd. Niet als een abstracte, absolute norm waar de EU-rechters mee aan de haal gaan. Maar als iets dat concreet, aantoonbaar en controleerbaar is. Dat vraagt om een heldere alsook flexibele afbakening van het begrip met duidelijke criteria, transparantie en onafhankelijk toezicht, bijvoorbeeld met betrokkenheid van de UNHCR. Zolang veiligheid als een vrijwel absolute eis wordt gehanteerd, blijft elke praktische oplossing buiten bereik.

Kernvraag

De kernvraag is eenvoudig, maar ongemakkelijk:

Kiezen we voor maximale zekerheid voor individuen die de EU bereiken?

Of voor redelijke veiligheid voor zoveel mogelijk asielzoekers en vluchtelingen wereldwijd?

Zolang die vraag niet expliciet wordt gesteld, verandert er niets. Het systeem blijft juridisch consistent, maar maatschappelijk moeilijk houdbaar. Wie de opvang van asielzoekers serieus wil nemen, kan deze realiteit niet negeren.

* Tom de Veer is directeur van hulporganisatie en consultancy bureau Connect International. Naast zijn werk in ontwikkelingslanden en humanitaire contexten doet hij al jaren onderzoek naar win-win oplossingen voor de asielproblematiek.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht De echte blokkade voor opvang in de regio zijn de rechters van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens verscheen eerst op Wynia's Week.

Denemarken is erin geslaagd de instroom van asielzoekers vrijwel stil te leggen. De belangrijkste reden daarvoor is dat Denemarken in 1992 een opt-out bij het Europese asielsysteem had bedongen. Denemarken kan daarom asielzoekers een strenger regime opleggen dan andere EU-landen.

Onbedoelde effecten van het EVRM

Een belangrijk onderdeel van het asielsysteem is het EVRM. Dit verdrag was oorspronkelijk – dat wil zeggen in 1950 – bedoeld om Europese burgers een aantal fundamentele rechten te geven, zoals het recht op een gezinsleven (artikel 8) en vrijwaring van een onmenselijke of vernederende behandeling (artikel 3). Deze artikelen lijken nogal voor de hand te liggen, maar in het kader van het asielsysteem blijken zij een loden last op te leveren. Er zijn namelijk nogal wat onbedoelde en ook onvoorziene effecten van het EVRM.

Artikel 3 bijvoorbeeld kan het onmogelijk maken om uitgeprocedeerde of criminele asielzoekers uit te wijzen. Artikel 8 kan door asielzoekers gebruikt worden om de nareis van gezinsleden af te dwingen. Zelfs uitgeprocedeerde asielzoekers kunnen dit artikel aanroepen.

Maar dit artikel kan ook gebruikt worden om familieleden van alleenstaande minderjarige vreemdelingen (AMV’s) te laten nareizen. Ouders die willen migreren naar Europa hebben daarom een motief om hun minderjarige kinderen vooruit te sturen. In deze gevallen zal de rechter moeten beslissen of gezinshereniging wel of niet toegestaan moet worden. De rechterlijke beoordeling kan in strijd zijn met de bedoelingen van het asielbeleid van individuele landen.

Het EVRM nodigt bovendien ‘schurkenstaten’ zoals Wit-Rusland en Rusland uit om migranten te gebruiken als een politiek wapen om andere staten te destabiliseren. Dat doen zij door migranten te ‘werven’ en deze over de grenzen te sturen. Dat deed Wit-Rusland in de richting van Polen en doet het nog steeds, recent via tunnels die vanuit Wit-Rusland worden gegraven. Volgens geldend Europees recht kunnen deze migranten niet teruggestuurd worden, zodra zij asiel hebben aangevraagd. Dit zogenoemde ‘instrumentaliseren’ van migranten door kwaadwillende staten kan opgevat worden als misbruik van de Europese beginselen van mensenrechten.

Binnen de Raad van Europa vindt een meerderheid dat het noodzakelijk (‘imperative’) is een antwoord te hebben op de uitdaging die dit instrumentaliseren oplevert. Ook vindt deze meerderheid dat een staat criminele migranten moet kunnen uitzetten.

Wil de Raad van Europa verandering van het EVRM?

Onder meer over deze punten was er op 10 december jl. een bijeenkomst van de ministers van Justitie van de Raad van Europa. Dit was het resultaat (mijn vertaling):

‘De uitkomst van deze bijeenkomst was dat er een politieke verklaring zou worden opgesteld waarin de verplichting wordt bevestigd dat iedereen die valt onder de jurisdictie van de aangesloten lidstaten, gegarandeerd de rechten en vrijheden krijgt die in het EVRM zijn opgenomen, rekening houdend met migratie. Bovendien steunden de ministers van Justitie van de 46 lidstaten van de Raad van Europa de uitwerking van een nieuwe aanbeveling over het verhinderen en bestrijden van het smokkelen van migranten terwijl hun mensenrechten gerespecteerd blijven.’

Bron: Italian yearbook of human rights, 15 december 2025

Een dergelijke algemene tekst geeft mij niet direct het idee dat de Raad van Europa knopen gaat doorhakken. Misschien was dat wel de hoop van de premiers van het VK en Denemarken die een dag voor de bijeenkomst van de Raad van Europa hun opinieartikel in The Guardian publiceerden. Is die hoop inderdaad niet vervuld? Wat betekent het bijvoorbeeld dat de mensenrechten van migranten gerespecteerd blijven. Betekent dat dat artikelen 3 en 8 van het EVRM niet gewijzigd mogen worden?

Conseratieve verdedigers van het EVRM

Er is in ieder geval flink wat weerstand tegen wijziging van die artikelen. Laten we eens een paar opponenten beluisteren. De eerst in aanmerking komende opponent is Michael O’Flaherty uit Ierland. Hij is commissaris voor mensenrechten van de Raad van Europa. Gezien zijn uitgebreide en brede ervaring op dit gebied valt er aan zijn deskundigheid niet te twijfelen. Aan zijn conservatisme helaas ook niet. In een speech tijdens de bijeenkomst van 10 december liet hij blijken zich tegen iedere aanpassing van de EVRM te verzetten.

Het om politieke redenen inzetten van migranten door landen als Wit-Rusland en Rusland is te betreuren, maar, aldus O’Flaherty, de betrokken immigratielanden zijn heel goed in staat de daaruit volgende asielverzoeken te verwerken. Mensenrechten, aldus nog steeds O’Flaherty, zijn universeel. Iedere poging om aan sommige mensen – met name migranten – andere rechten toe te kennen dan de ingezeten burgers is ‘zeer problematisch’.

Europarlementariër Tineke Strik van GroenLinks zei ongeveer hetzelfde in een gesprek met het tv-programma Pointer op 8 april vorig jaar:

‘Want hoe je mensen van búiten de Europese Unie behandelt die bescherming zoeken, hangt samen met het hooghouden van de waarden voor Europese burgers. Iedereen kan zien dat wij met twee maten meten en dat maakt ons steeds ongeloofwaardiger.’

Burgers hebben altijd meer rechten dan migranten

Het is mij een raadsel waarom het problematisch is aan burgers van een land andere rechten toe te kennen dan aan migranten. Alle migranten die een land binnenkomen moeten aan voorwaarden voldoen waar de burgers niet aan hoeven te voldoen. Arbeidsmigranten in de EU mogen zich alleen in een andere lidstaat van de EU vestigen als zij werk hebben in die lidstaat of er naar werk zoeken. Migranten die in een lidstaat van de EU een asielverzoek indienen, zullen pas na beoordeling van hun historie – al dan niet vervolgd in land van herkomst, gevlucht voor oorlog, enzovoort – te horen krijgen of zij een verblijfsstatus krijgen in de lidstaat.

Migranten krijgen dus niet zonder meer het ‘recht’ zich in een land  van hun keuze te vestigen. Er kunnen, met andere woorden, redenen zijn migranten een verblijf in een immigratieland te ontzeggen. Voor staatsburgers van een EU-lidstaat geldt dat niet. Alleen in zeer uitzonderlijke gevallen kan de overheid het staatsburgerschap van zijn eigen burgers intrekken. Zie bijvoorbeeld hier wanneer een Nederlander het Nederlanderschap kan verliezen.

Extreemrechts wil ander EVRM

Van O’Flaherty is ook de suggestie afkomstig dat het wijzigen van het EVRM neerkomt op toegeven aan de eisen van rechtse populisten. In Politico zei hij dat populisten voor iedere centimeter (‘inch’) die je opgeeft aan mensenrechten een extra centimeter willen.

Dit argument, dat aanpassen van het EVRM zwichten is voor populistisch rechts is, ben ik inmiddels vele malen tegengekomen. Saskia Bonjour van de Universiteit van Amsterdam zei het op de radio. Tineke Strik beweerde in gesprek met Pointer dat de mensenrechten voor vluchtelingen niet meer voorop staan door de invloed van extreemrechts. Wij bespraken al eerder dat zij – net als O’Flaherty – vindt dat wat we hierboven de instrumentalisatie van migratie noemden maar voor lief moeten nemen. Maar met die instelling is de EU machteloos om zich tegen chantage door dictators als Loekasjenko (Wit-Rusland) teweer te stellen.

Er moet gezegd worden dat, als we JA21 extreemrechts mogen noemen, deze partij inderdaad voorstander is van het aanpassen van het EVRM. GL-PvdA is daar kennelijk tegen, maar de sociaaldemocratische zusters en broeders uit Denemarken en het VK willen het EVRM dan weer wel aanpassen.

Conclusie

Het EVRM onder de huidige strikte interpretatie lokt ongewenst of zelfs misdadig gedrag uit. Het kan hierbij gaan om het instrumentaliseren van migranten door staten (Wit-Rusland, Rusland) die andere staten (Polen, Bulgarije) willen destabiliseren door een groot aantal ingevlogen migranten de grens met die staten te laten oversteken. Maar ook het afdwingen van gezinshereniging door minderjarige kinderen naar de EU te sturen, kun je een ongewenst effect van het huidige EVRM noemen.

Er zijn dus voldoende redenen het EVRM aan te passen, zodat het niet meer misbruikt kan worden.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Herzie het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens om misbruik door schurkenstaten en asielzoekers te beletten verscheen eerst op Wynia's Week.

Er is eindelijk een debat over de manier waarop het Europees Hof voor de Rechten van de Mens het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens interpreteert inzake asiel en migratie. In dat debat betoogt Marc Bossuyt om niet te vervallen in drastische maar juridisch ineffectieve stappen. Er is een realistische oplossing in het Europees systeem zelf: een aanvullend protocol dat de ontspoorde rechtspraak van Straatsburg bijstuurt en het vertrouwen van regeringen én burgers moet herstellen.

Eerdere artikelen in Wynia’s Week over dit onderwerp vindt u hier, hier en hier.

Op 22 mei 2025 hebben de president van Litouwen en acht EU-regeringsleiders, waaronder premier Bart De Wever, een open brief gepubliceerd waarin zij hun bezorgdheid uitdrukken over de wijze waarop het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) wordt geïnterpreteerd inzake asiel en migratie door het Europees Hof van de Rechten van de Mens in Straatsburg.

Aanvankelijk reageerde de secretaris-generaal van de Raad van Europa, de Zwitser Alain Berset, afwijzend. Hij had het over de politisering van het Straatsburgse Hof: ‘Geen enkel rechtscollege zou mogen te kampen hebben met politieke druk’. In België beschuldigden vijftien hoogleraren (in DS en Le Soir) de ondertekenaars van de brief ervan een vertekend beeld te schetsen van de rechtspraak van het Straatsburgse Hof. In het Frans spraken ze over des monstruosités.

Ook Duitsland en Nederland migratie-realistisch

Op 30 mei antwoordde ik (in Doorbraak en La Libre) dat, eerder dan met verbijstering te reageren, die collega’s beter konden nadenken over wat er moet gebeuren opdat het Straatsburgse Hof het vertrouwen van de regeringen en de volkeren van de 46 verdragspartijen zou behouden. Ondertussen hebben al 20 van de 27 EU-lidstaten zich bekend tot de groep van ‘migratie-realistische’ landen. Ook Duitsland behoort daar nu toe.

Nog vóór de verkiezingen van 29 oktober heeft de Tweede Kamer in Nederland de regering opdracht gegeven zich daarbij aan te sluiten. Algemeen wordt aangenomen dat het niet ondertekenen van die brief door minister-president Dick Schoof heeft geleid tot de val van de Nederlandse regering. In het Verenigd Koninkrijk hebben én Nigel Farage, de leider van de Reform Party die in de opiniepeilingen voorop ligt, én de Conservatieve Partij zich uitgesproken voor een terugtrekking uit het EVRM. Op 4 november maakte Berset een bocht door op de BBC te verklaren absoluut bereid te zijn wijzigingen in het Verdrag te overwegen om de bezorgdheden inzake migratie tegemoet te komen.

De vraag blijft intussen hoe aan die bezorgdheden kan worden tegemoetgekomen. Zich terugtrekken uit het EVRM lijkt niet de meest geschikte reactie. Dat zou grote politieke kosten met zich meebrengen en het zou tegelijk de geloofwaardigheid van het Europese stelsel van mensenrechtenbescherming aantasten.

Voor de EU-lidstaten zou het juridisch trouwens weinig uitmaken: ze blijven gebonden door gelijksoortige bepalingen in het EU-Handvest van de grondrechten. Ook het idee om zich terug te trekken uit het EVRM maar dan onmiddellijk weer toe te treden met een aantal voorbehouden, is niet geschikt. Het is tenslotte het Hof dat dan moet oordelen over dat voorbehoud en het als strijdig met het EVRM kan afwijzen.

Voor amenderen zijn de eisen te hoog

Het EU-Handvest van de grondrechten amenderen valt zelfs niet eens te overwegen. De vereisten daarvoor liggen veel te hoog: dat kan pas na een eensgezinde beslissing van de Europese Raad, de instemming van het Europees Parlement én de ratificatie door 27 nationale parlementen. Dat is onbegonnen werk.

Doordat het EU-Handvest in sterke mate is geïnspireerd door de rechtspraak van het Straatsburgse Hof, zou een aanvullend Protocol bij het EVRM ook de rechtspraak over het EU-Handvest beïnvloeden.

Ook van Verklaringen van het Comité van Ministers van de Raad van Europa, zoals die van Brighton (2012) en die van Kopenhagen (2018), mag niet veel worden verwacht. Niets laat veronderstellen dat een nieuwe verklaring meer impact zou hebben dan de vorige.

Een nieuw, aanvullend protocol

Meer geschikt is het snel aanknopen van onderhandelingen tussen gelijkgezinde landen over een aanvullend protocol bij het EVRM om de uitdagingen veroorzaakt door asiel en migratie het hoofd te bieden. Een dergelijk protocol vereist niet noodzakelijk eensgezindheid onder het Comité van Ministers en al evenmin een tussenkomst van de Parlementaire Vergadering van de Raad van Europa. Voor de inwerkingtreding ervan volstaat de ratificatie door een dozijn verdragspartijen, voorafgegaan door de instemming van hun nationale parlementen.

De asiel- en migratieproblemen waarmee de westerse landen worden geconfronteerd, worden immers niet veroorzaakt door het Geneefs Vluchtelingenverdrag van 1951. In wezen bevat dat verdrag alleen maar een definitie van het begrip ‘vluchteling’ (een persoon die een gegronde vrees koestert voor vervolging wegens zijn ras, godsdienst, nationaliteit, het behoren tot een bepaalde sociale groep of zijn politieke overtuiging) en een verbod tot refoulement (niemand mag worden teruggestuurd naar een land waar hij gevaar loopt voor zijn vrijheid, zijn fysieke integriteit of zijn leven om één van de redenen vermeld in dat Verdrag).

Een beter evenwicht

Die problemen worden ook niet veroorzaakt door de tekst van het EVRM, maar door de interpretatie die het Straatsburgse Hof eraan heeft gegeven. Sinds vijftien jaar heb ik mij daarover in vele geschriften beklaagd. Dat nu vele Europese regeringen (eindelijk) tot dat inzicht zijn gekomen, kan ik dus niet betreuren.

Het is juist dat sinds 2020 het Straatsburgse Hof een meer voorzichtige weg is ingeslagen. Maar de vorige rechtspraak blijft wel de rechtspraak van het EU-Hof van Justitie in Luxemburg en (vooral) van vele nationale rechtscolleges domineren. Een nieuw aanvullend Protocol zou voor een beter evenwicht kunnen zorgen tussen de rechtmatige belangen van de verdragspartijen en de rechten van de asielzoekers.

*Marc Bossuyt is emeritus hoogleraar volkenrecht en voormalig voorzitter van het Grondwettelijk Hof van België. Dit artikel verscheen eerder in Doorbraak, 3 december 2025.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook straks in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Donateurs kunnen ook reageren op recente artikelen, video’s en podcasts en ter publicatie in Wynia’s Week aanbieden. Stuur uw publicabele reacties aan reacties@wyniasweek.nl. Vergeet niet uw naam en woonplaats te vermelden (en, alleen voor de redactie: telefoonnummer en adres). Niet korter dan 50 woorden, niet langer dan 150 woorden. Welkom!

Het bericht Stuur de ontspoorde asiel- en migratierechtspraak van Straatsburg bij met een aanvullend Protocol verscheen eerst op Wynia's Week.

De belangrijkste ontwikkeling is het initiatief van de Belgische premier Bart De Wever. Hij sprak uitgebreid over het EVRM tijdens zijn inmiddels befaamde HJ Schoo-lezing in Amsterdam vorige maand. ‘We moeten onze buitengrenzen strenger en sterker beveiligen. Zij die erin slagen de EU zonder toelating fysiek te betreden, mogen nooit burgerschap verkrijgen. Ze mogen van Europa nooit hun thuis maken. Dit zal het verdienmodel van mensensmokkelaars breken en ervoor zorgen dat de illegale stromen zullen stoppen, zoals dat in Australië is gebeurd’, zo verwoordde De Wever zijn kritiek op het huidige Europese vluchtelingenbeleid.

EVRM niet bedoeld om kanaal voor massamigratie te openen

De belemmeringen om dat beleid te wijzigen en aan de huidige tijd aan te passen, schuilen volgens De Wever vooral in een onjuiste interpretatie van het EVRM. Hij stelt dat het niet de oorspronkelijke bedoeling – noch de ‘historische geest’ – van het Verdrag was om een ‘kanaal voor massamigratie’ te openen. Rechters mogen het Verdrag niet op die wijze interpreteren. Nee, het Verdrag moest het, in een tijd van harde en gesloten grenzen met Oost-Europa, slechts mogelijk maken dat een Russische balletdanser of een Sovjet-dissident vanachter het IJzeren Gordijn ontsnapte naar het Westen en hier werd opgevangen.

De Wever heeft inmiddels een juridisch advies laten opstellen door Marc Bossuyt – voormalig rechter en eminent Belgisch rechtsgeleerde – over hoe het Verdrag beter te benutten, te herinterpreteren of uiteindelijk te wijzigen. Bossuyt’s suggesties omvatten onder meer het toevoegen van een protocol dat de oorspronkelijke interpretatie van het Verdrag moet borgen, het aandringen op terughoudendheid bij de rechters van het Europese Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg en zelfs het benoemen van minder activistische rechters.

Inmiddels groeit een ‘migratie-realistische’ groep van zowel door links als rechts geregeerde Europese landen, waaronder naast België ook Nederland, Italië, Duitsland, Polen, Tsjechië, Oostenrijk, de Baltische Staten, Denemarken en Groot-Brittannië die deze opinie heeft omarmd. Aanvankelijk zijn in het voorjaar door negen van deze landen eerste stappen genomen door middel van een brief richting de Raad van Europa (niet te verwarren met de Europese Raad, dat een EU-orgaan is), die verantwoordelijk is voor het reilen en zeilen van het EVRM.

Overigens lijkt zeer waarschijnlijk dat de groep van landen die bovenstaande mening deelt veel groter is (denk daarbij aan Centraal-Europese landen als Hongarije, maar ook bijvoorbeeld Griekenland), al lijkt er nog geen meerderheid gevonden onder de 46 lidstaten van de Raad van Europa. Aan de andere kant zullen er weinig landen zijn te vinden die verzet tegen een terugkeer naar de oude interpretaties van het Verdrag van zwaarwegend belang zullen achten.

Activistische rechters hebben interpretatie verschoven

Toch is volgens De Wever een slim stappenplan nodig, zo zei hij in Amsterdam, want het moeten herschrijven van het Verdrag is een heilloze weg, die minstens tien jaar duurt en allerlei tegenkrachten zal mobiliseren die schrikbeelden zullen schetsen van mensenrechten die onder druk komen te staan. Nee, stelt de Wever, het Verdrag op zichzelf is prima, het probleem zit hem in het verschuiven van de interpretatie in de afgelopen twaalf jaar door activistische rechters.

De oplossing ligt dus in het aanpassen van de jurisprudentie en een terugkeer naar de situatie voor die twaalftal jaren geleden toen Europa een algemeen aanvaard standaardbeleid voerde van pushbacks: het terugsturen van illegalen aan de grenzen van de EU. Een door een aantal afgewezen Somalische en Eritrese asielzoekers bij het Europese Hof voor de Rechten van de Mens gewonnen zaak tegen Italië maakte aan dat beleid een einde en legde de basis voor het ontstaan van een asielindustrie en grootschalige, onmenselijke mensensmokkel, aldus De Wever.

Ook Britten morrelen aan EVRM

Deze criminele praktijken hebben volgens de Belgische premier het fenomeen immigratie een slechte naam gegeven. Arbeidsimmigratie en andere vormen van legale immigratie hebben we als Europa immers hard nodig. Zonder een uit de hand gelopen asielmigratie kan er weer een positief beeld ontstaan van het begrip immigratie en kunnen we voorkomen dat bepaalde politieke partijen met behulp van dit thema de democratie ondermijnen.

Intussen zijn de Britten ook aan het morrelen aan het EVRM. Dat het land een eiland is heeft niet voorkomen dat het zucht onder een onbeheersbare instroom van illegalen en asielzoekers. Die blijven massaal met kleine bootjes het Kanaal oversteken. Elke Britse regering, van welke kleur dan ook, staat voor een schier onmogelijke opgave om aan deze instroom – mede mogelijk gemaakt door de huidige interpretatie van het EVRM –  paal en perk te stellen.

Zoals gezegd, steunt de huidige Labourregering de lijn-De Wever voor wat betreft de terugkeer naar de oer-interpretatie van het EVRM. Premier Starmer voelt ongetwijfeld de hete adem van de Britse oppositie in zijn nek. In de eerste plaats van de Reformpartij van Nigel Farage, die zich al kort en bondig heeft uitgesproken voor het opzeggen van het EVRM door het Verenigd Koninkrijk, mocht hij aan de macht komen. Dat laatste is zeer goed mogelijk, al zijn er vooralsnog geen verkiezingen. Maar van belang is dat Reform al maandenlang aan kop gaat in de peilingen en bij verkiezingen op dit moment vrijwel zeker de regering zou vormen.

Maar inmiddels hebben ook de Conservatieven, die werken aan hun comeback, aangegeven uit het Verdrag te willen treden indien zij opnieuw zouden gaan regeren. Maar de Tories hebben een en ander veel grondiger aangepakt dan Farage, die verder geen onderbouwing gaf. Ook de Tories hebben een legal opinion laten opstellen en wel door de jurist Lord Wolfson. Die komt tot de conclusie dat Groot-Brittannië zonder problemen uit het EVRM kan treden. Maar let wel, het Verenigd Koninkrijk heeft meerdere redenen om uit het Verdrag te stappen. Zo wordt het door het EVRM mogelijk gemaakt dat Britse militairen jaren na hun inzet in verre oorden in eigen land vervolgd kunnen worden vanwege vermeende oorlogsmisdaden.

Het EVRM verlaten of hervormen

Wolfson bespreekt daarom diverse aanzienlijke juridische beperkingen, opgelegd op basis van het EVRM aan het vermogen van de overheid om immigratie-, veteranen- en protestkwesties aan te pakken, bij het toewijzen van sociale huisvesting en uitkeringen en bij het uitvoeren van infrastructuurprojecten – waarbij de mogelijkheid van rechtszaken op basis van klimaatverandering het grootste obstakel vormt. Lord Wolfson concludeert dat, om deze beperkingen weg te nemen, de eenvoudigste oplossing is om uit het EVRM te stappen. Overigens stelt Wolfson dat hij de voorkeur zou geven aan een duidelijke hervorming van het EVRM, dan wel van de jurisprudentie of zienswijzen van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens.

Niettemin is zijn uitgebreide opinie, die bijna 200 pagina’s telt, een sterk wapen in handen van de Tories. Het geeft de Conservatieven niet alleen nuttige informatie over wat er mis is met het Verdrag, maar ontkracht ook een aantal hardnekkige bezwaren tegen uittreding uit het EVRM. Starmer zal er dus alles aan moeten doen om op asielgebied snel tot een oplossing te komen. Faalt links hierin, dan loopt het grote kans dat het Verenigd Koninkrijk na nieuwe verkiezingen het bij links geliefde EVRM zo snel mogelijk zal verlaten.

Deze situatie is vanzelfsprekend ook een keiharde les voor een volgende Nederlandse regering. Tja, wat wil Nederland? De regering-Schoof heeft zich uiteindelijk aangesloten bij de groep van De Wever, al tekende het eerder (kort voor de val van het kabinet) opvallend genoeg niet de brief richting de Raad van Europa, iets wat ongetwijfeld tot extra spanningen in de coalitie heeft geleid. Verwacht echter op basis van de huidige peilingen geen snelle doorbraak in Nederland op dit thema.

Maar één ding is zeker, de druk in Europa neemt toe om de huidige interpretatie van het EVRM achter ons te laten en de kans dat dat gaat lukken wordt steeds groter. Maar wat als het niet lukt? Dankzij de opinie van Lord Wolfson weten we inmiddels hoe een Plan B er uit kan zien.

Onbespreekbare kan bespreekbaar worden

Al is uittreden uit het EVRM voor menig Europees land op dit moment een brug te ver, dat kan wel eens veranderen als alle alternatieve wegen zijn bewandeld en tot niets hebben geleid. Want als de rechters in Straatsburg zichzelf achter hun onafhankelijkheid blijven verschuilen, er op korte termijn geen meerderheid te vinden is voor een aan het Verdrag toe te voegen interpretatie-protocol, of het te lang gaat duren om nieuwe rechters te benoemen, dan wordt, met het dossier op orde, het onbespreekbare vanzelf bespreekbaar.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht De druk neemt toe om de asielcrisis op te lossen door het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens te hervormen of op te zeggen   verscheen eerst op Wynia's Week.

Volgens deze definitie is de VVD een partij vol lafaards. Daar weet men immers heel goed dat één van de belangrijkste oorzaken van de grote problemen die we in Nederland hebben, gelegen is in het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM). Dat maakt het bijvoorbeeld vrijwel onmogelijk om criminele immigranten uit te zetten.

De Raad van Europa is een fontein van etentjes en snoepreisjes

Voor de goede orde; dat ‘Europese’ verdrag heeft niks te maken met de Europese Unie. Het EVRM is een verdrag uit 1949. De EU is te herleiden tot het door zes landen gesloten verdrag van Rome dat op 1 januari 1958 de Europese Economische Gemeenschap (EEG) in werking stelde en dat in 1992 werd vervangen door het door 12 landen getekende verdrag van Maastricht dat de Europese Unie baarde, die nu 27 leden telt.

Het EVRM is ondertekend door 46 landen, een gemêleerd gezelschap waarvan de meeste leden op het Europese uiteinde van het continent liggen. Maar ook Turkije, Georgië, Armenië en het meer olie- dan mensenrechtenrijke Azerbeidzjan doen mee. Rusland deed dat ook, maar heeft het verdrag in maart 2022 opgezegd, nadat het Oekraïne was binnengevallen. Deze 46 landen vormen de Raad van Europa, die dus niks met de EU te maken heeft, maar wel meer dan 200 verdragen, protocollen en conventies heeft opgesteld en een wildgroei aan organisaties heeft voortgebracht variërend van het Centrum voor Moderne Talen in Graz (Oostenrijk) tot een Europees Jeugdcentrum in Boedapest, het filmfonds Eurimages en de Pompidou-groep ter drugsbestrijding. De Raad is vooral een bron – beter gezegd een fontein – van etentjes en snoepreisjes. Zo organiseert men twee keer per jaar een congres voor 200.000 lokale en regionale overheden in de lidstaten.

Dat is allemaal nog tot daaraan toe, maar ter handhaving van dat verdrag uit 1949 heeft de Raad in 1959 nog een organisatie opgericht en die het Europese Hof voor de Rechten van de Mens genoemd. Die naam doet zo sterk denken aan die van een echte rechtbank dat de volgelingen van Pieter Omtzigt dat geloven. (Veel mensen verwarren dit Europese Hof met een ander hof: het Europese Hof van Justitie. Dat is wel een EU-instelling. Die moet zorgen dat Europese wetgeving in alle lidstaten hetzelfde wordt geïnterpreteerd.)

De VVD weet wel beter. Die zegt: ‘Leg het Europese Hof aan banden. Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens tast democratisch tot stand gekomen wetgeving te zeer aan.’ 

U denkt nu misschien: hé, dat heb ik gemist. Waar zei de VVD dat?

Nou dat stond in de Volkskrant. In een ingezonden stuk geschreven door de voorzitter van de Tweede Kamerfractie van de VVD en een lid van die fractie. Ja echt waar.

Maar het staat U misschien niet meer bij, omdat het werd gepubliceerd op 7 april 2011.

Veertien jaar niks doen

Die fractievoorzitter in 2011 was Stef Blok, die Mark Rutte in die functie was opgevolgd. Rutte was in 2010 zijn eerste kabinet begonnen, dat evenals alle drie de kabinetten die nog zouden volgen niets deed met Bloks oproep.

Het meeschrijvende fractielid was Klaas Dijkhoff. Inmiddels heeft hij een eigen adviesbureau voor gedragsbeïnvloeding. Hij heeft dit jaar ook de denktank Voor Ons Nederland opgericht, vol Brabanders die ‘concrete en uitvoerbare’ plannen willen aanbieden aan de politiek om zo de democratie te versterken en kansen te benutten voor Nederland.

Veertien (!) jaar geleden hadden Blok en Dijkhoff al een concreet en uitvoerbaar plan: Het Europese Hof voor de Rechten van de Mens aan banden leggen. Dat was toen al hard nodig. Ze schreven: ‘Toen de Tweede Kamer in 1954 het EVRM goedkeurde, leefden we in een ander Nederland. Er waren nog geen grote problemen op het gebied van migratie en van een verzorgingsstaat had nog nooit iemand gehoord. Voor zover er sprake was van migratie ging het vooral om vertrek uit Nederland naar Canada en Nieuw-Zeeland. Sociale zekerheid was nog zeer beperkt, pas in de jaren zestig en zeventig werd een uitgebreid stelsel van uitkeringen opgezet. Op deze terreinen worden Nederland en andere Europese landen regelmatig geconfronteerd met vergaande uitspraken van het Europese Hof voor de Rechten van de Mens, terwijl onze voorgangers in de Tweede Kamer dat in redelijkheid niet konden voorzien toen zij instemden met het verdrag.’

‘Politici in toga: Tegen democratisch tot stand gekomen wetgeving in’

Blok en Dijkhoff noemden man en paard: ‘Bijna zestig jaar later is het resultaat dat de rechters in Straatsburg al te vaak “politici in toga” zijn geworden. Zo werd in de zaak van Koua Poirrez tegen Frankrijk beslist dat een burger die nooit had bijgedragen aan sociale zekerheid en niet de Franse nationaliteit had, toch recht kreeg op een uitkering. Daardoor zijn ook de sociale rechten binnen de werking van het EVRM komen te vallen, wat nooit de bedoeling is geweest.

De uitspraak van het Hof in de zaak MSS/Griekenland en België heeft ervoor gezorgd dat het Europese asielbeleid (Dublinsysteem) op de schop moet. Dit systeem, dat inhoudt dat een asielaanvraag wordt behandeld in het eerste EU-land waar een asielzoeker arriveert, is nog maar een paar jaar geleden en op goede gronden door de lidstaten van de EU bekrachtigd.

Beide uitspraken grijpen direct in in de democratisch tot stand gekomen wetgeving van alle Europese landen. En dat zonder dat het veroordeelde beleid met goed fatsoen bestempeld kon worden als strijdig met klassieke mensenrechten die zijn vastgelegd in het EVRM. Andere Europese landen hebben vergelijkbare problemen. Spanje en het Verenigd Koninkrijk hebben bijvoorbeeld grote moeite met door het Hof geïntroduceerde milieuregelgeving op basis van het EVRM.’

Dat laatste heeft Nederland inmiddels ook. Spraakmakende voorbeelden zijn Urgenda tegen de Staat en Milieudefensie tegen Shell, beide over de uitstoot van CO2.

‘Principieel onjuist’

Dat was niet nodig geweest. Veertien jaar geleden wist de VVD al dat het zo niet verder kon: ‘Het ontbreken van een democratisch gelegitimeerde grondslag voor de ruime interpretatie van het EVRM door het Hof is niet alleen principieel onjuist, maar leidt ook tot onvrede. Ook onder rechters en wetenschappers zowel vanuit conservatieve als progressieve hoek, klinken steeds meer kritische geluiden. [..] De VVD roept daarom het kabinet op om binnen Europa bondgenoten te zoeken en samen het Comité van Ministers wakker te schudden. Zij moeten het EVRM het derde millennium intrekken en het Hof aan banden leggen, zodat het Hof zelf, maar meer nog het EVRM zijn draagvlak in Europa blijft behouden.’

Sindsdien zat de VVD zelf steeds in dat kabinet! Met links, met rechts met midden. Toch gebeurde er niets. Niemand schudde iemand wakker. Niemand trok.

Een onverwachte meevaller

Maar als je maar lang genoeg met je mond open blijft zitten, vliegt er op een gegeven moment vanzelf een gebraden gans naar binnen. Op 22 mei werd wat Blok en Dijkhoff veertien jaar lang wilden, plots werkelijkheid. Bondgenoten dienden zich spontaan aan. Op initiatief van Denemarken en Italië schreef een groep van presidenten en premiers van Europese landen een open brief met de oproep te komen tot een open dialoog over de interpretatie van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens, waar dit het uitzetten van criminele immigranten onmogelijk maakt. Mede ondertekenaars waren de regeringsleiders van Oostenrijk, België, Tsjechië,  Estland, Letland, Litouwen en premier Tusk van Polen.

Uitzetten van criminele immigranten. Wie vindt dat geen goed idee? Maar de Nederlandse regering tekende niet. Premier Dick Schoof zag in 2025 geen ‘politici in toga’ zoals de VVD in 2011. Integendeel. Hij zei: ‘Nederland wil niet de indruk wekken op de stoel van de rechter te willen zitten. Om die reden is besloten deze ingezonden brief niet mede te ondertekenen.’

Hoewel het kabinet het met de inhoud wel eens was. ‘Nederland zal het signaal van Denemarken en Italië t.a.v. de mogelijkheid om veroordeelde vreemdelingen uit te kunnen zetten wel via andere wegen ondersteunen [..] Bovendien blijft het kabinet zich via andere wegen, zoals innovatieve oplossingen en partnerschappen, nationaal en internationaal onverminderd inzetten om meer grip te krijgen op migratie, ook als het gaat om de mogelijkheden voor het uitzetten van veroordeelde vreemdelingen.’ Oftewel: blababla.

De VVD zweeg.

Wakker schudden?

In de christelijke moraal krijgen domoren vergiffenis: ‘Vergeef hen want ze weten niet wat ze doen.’ (Lucas 23:34). Maar de VVD weet al jaren wel wat ze moet doen. Verstopt op pagina 42 van het verkiezingsprogramma staat zoals altijd weer een zin over dit belangrijke onderwerp: ‘Net zoals we wetten af en toe wijzigen, moeten verdragen als het Vluchtelingenverdrag en het Europees Verdrag tot bescherming van de Rechten van de Mens en de fundamentele vrijheden (EVRM) worden herzien om bij de tijd te blijven.’

Om bij de tijd te blijven? Dat is een stuk zwakker dan ‘Wakker schudden! Aan banden leggen!’ zoals Stef Blok en Klaas Dijkhoff veertien jaar geleden schreven.

De VVD maakt het bij GroenLinks/PvdA en D66 geliefde verdrag ‘zonder democratisch gelegitimeerde grondslag’ in 2025 niet tot thema in de verkiezingscampagne. Dat zou de komende coalitiepartners maar boos maken. Om uw gedrag op de komende verkiezingsdag te beïnvloeden praat de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie liever over hypotheekrente dan over hoe het EVRM de Vrijheid en Democratie in Nederland aantast. Aangezien men al veertien jaar weet dat ingrijpen noodzakelijk is, noem ik dat laf.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Hoe de VVD een verstandig migratieplan stiekem onder het tapijt veegde verscheen eerst op Wynia's Week.

De Nederlandse premier Dick Schoof weigerde de kritische brief die negen Europese regeringsleiders naar de Financial Times stuurden te ondertekenen. In die brief werd gevraagd om een andere interpretatie van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM), zodat criminele asielzoekers gemakkelijker uitgezet kunnen worden. Schoof volgde met zijn weigering minister van Binnenlandse Zaken Judith Uitermark (NSC) die verklaarde dat ‘we ons, als kabinet, hebben te houden aan de rechtstaat’. Asielminister Marjolein Faber (PVV) had wel graag gezien dat Schoof de brief had ondertekend en sprak van een gemiste kans.  

Rif Torfs, oud-rector van de Katholieke Universiteit Leuven, is het eens met Marjolein Faber en de ondertekenaars van de brief: ‘De zeer ruime interpretatie die het Europees Hof geeft aan de bescherming van het privé- en gezinsleven van migranten die zware criminele feiten pleegden, maakt de beleidsruimte waarover landen beschikken om een efficiënte politiek te voeren die hun burgers beschermt, onmogelijk.’   

Stoute dames

De Italiaanse premier Giorgia Meloni en haar Deense collega Mette Frederiksen namen het initiatief. Twee vrouwen dus, wat in de media meestal stevig in de verf wordt gezet als een kwaliteitslabel dat goede besluitvorming garandeert, omdat vrouwen over het voordeel beschikken geen mannen te zijn. Maar deze keer niet. Geen lofprijzingen, wel korzelige commentaren.

De twee dames hadden immers iets stouts gedaan. Ze namen het initiatief voor een open brief die door zeven andere Europese regeringsleiders, waaronder de Poolse premier Donald Tusk en de Belgische premier Bart De Wever, mee werd ondertekend. De ondertekenaars hebben het moeilijk met de ruime interpretatie die het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg aan het Europees Verdrag van de Rechten van de Mens (EVRM), dat in 1950 werd gesloten, tegenwoordig weleens geeft.

Als voorbeeld halen ze de moeilijkheid aan die staten ondervinden om migranten die zeer zware misdrijven hebben gepleegd, het land uit te zetten. Het argument vinden de rechters in artikel 8 EVRM dat het recht op eerbiediging van privé-, gezins- en familieleven beschermt. Hoewel de wettekst ruimte laat om de bescherming van dit recht onder bepaalde voorwaarden in te perken, bijvoorbeeld wanneer de nationale veiligheid dat vereist, geeft het Hof de landen die tot uitzetting overgaan vaak ongelijk.

In De Standaard, een krant die veel Vlamingen zich herinneren uit hun jeugd, lezen we hierover in een kort zinnetje een impliciet waardeoordeel: ‘Het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens komt in het vizier.’ De suggestie is dat de ondertekenaars van de brief – want ja, Meloni, Meloni! – stilletjes begonnen zijn met de afbouw van de rechtsstaat. Ze morrelen aan de mensenrechten. Nemen het niet zo nauw met de scheiding van machten. En als lezer denk je dan meteen aan Donald Trump, hoewel de visuele verschillen tussen hem en Giorgia Meloni ook voor de oppervlakkige waarnemer aanmerkelijk blijven.

Beschuldiging klopt niet

De vraag is of de impliciete beschuldiging klopt. Willen de regeringsleiders de rechters aan banden leggen en de ‘scheiding der machten’, een concept dat vaker sloganesk wordt aangehaald dan inhoudelijk geanalyseerd, werkelijk doorbreken? Het antwoord op deze vraag is neen. Meloni en haar kompanen van beider kunne proberen haar juist te versterken. Wat is immers het probleem?

Het EVRM is een verdrag dat tot stand is gekomen in 1950. Daarin staan grondrechten, zoals het geciteerde artikel 8, maar bijvoorbeeld ook de vrijheid van meningsuiting (artikel 10) of het recht op leven (artikel 2). Eigen aan grondrechten is dat ze abstract worden geformuleerd, in open termen, zodat ze bestand zijn tegen de tand des tijds en rechters in hun interpretatie maatschappelijke evoluties een plaats kunnen geven. Dat kan tot interpretaties leiden waaraan in 1950 niemand dacht of kon denken. Zo loopt het privéleven in het digitale tijdperk meer gevaar dan driekwart eeuw geleden. Tot zover is er niets aan de hand.

Urgenda-zaak

Maar het gevaar bestaat dat sommige rechters erg ver gaan in hun interpretatie en daardoor het gras voor de voeten wegmaaien van de wetgevende en de uitvoerende macht, die een weerspiegeling zijn van democratische verkiezingen. Een mooi voorbeeld biedt de Urgenda-zaak in Nederland. In 2020 stelde de Hoge Raad op basis van artikel 8, dat het recht op privé- en gezinsleven garandeert, en artikel 2, dat het recht op leven waarborgt, een zorgplicht vast vanwege de staat waardoor die de uitstoot van broeikasgassen in 2020 met 25% moest verminderen tegenover 1990.

Anders uitgedrukt: het algemene recht op leven – overigens in de praktijk altijd uitlopend op de dood – verplicht de overheid een zeer concrete politiek te voeren, ook al is een ruime parlementaire meerderheid er mogelijk tegen gekant.

Een gelijkaardig probleem kaarten de negen regeringsleiders aan in hun open brief. Ze hebben het gevoel dat de zeer ruime interpretatie die het Europees Hof geeft aan de bescherming van het privé- en gezinsleven van migranten die zware criminele feiten pleegden, de beleidsruimte waarover landen beschikken om een efficiënte politiek te voeren die hun burgers beschermt, onmogelijk maakt.

Burger voelt zich machteloos

Het gaat dus niet, zoals sommigen suggereren, om een poging van de wetgevende of uitvoerende macht om op het terrein van de rechters te treden en daar dan meteen met de mensenrechten af te rekenen. Het is precies andersom. De rechters hebben de mensenrechten in sommige gevallen zo ruim geïnterpreteerd dat er voor de andere machten onvoldoende beleidsruimte overblijft. En burgers met een gevoel van machteloosheid achterblijven. Want een migratiebeleid dat de kiezer niet zint, kan hij bij de volgende verkiezingen in het stemhokje afstraffen. Maar als elk efficiënt beleid om juridische redenen onmogelijk blijkt te zijn, verliest de burger op termijn zijn vertrouwen in de democratische instellingen en groeit het heilloze verlangen naar sterke leiders.

Daarom is een beter evenwicht van machten nodig, waarbij de rechter schendingen van mensenrechten vastberaden verhindert maar aan de verleiding weerstaat een verkapte wetgever te worden.

*Kerkjurist Rif Torfs is emeritus hoogleraar en oud-rector van de Katholieke Universiteit Leuven. Dit artikel verscheen op 24 mei op Doorbraak.be

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk.Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Premier Schoof had brief Europese regeringsleiders moeten ondertekenen: Soms bedreigen mensenrechten de democratie verscheen eerst op Wynia's Week.