Wie vandaag de dag het fascistische spook overal ziet rondwaren, zou te rade moeten gaan bij de Italiaanse schrijver Antonio Scurati (1969). Dan word je vanzelf wat voorzichtiger met het f-woord. Bovendien zul je leren dat de Duce in gewelddadigheid nauwelijks onderdeed voor zijn Duitse geestverwant: de Führer.

Het vijfde en laatste deel van Scurati’s magistrale reeks ‘documentaire romans’ (zoals de auteur zijn uitsluitend op feiten en bronnen gebaseerde geschiedverhaal noemt) over de opkomst en ondergang van Benito Mussolini, begint in 1943. De Duce is nog maar een schim van zichzelf. Aan depressies ten prooi bivakkeert hij in een zelfgekozen kluizenaarschap aan het Gardameer. De geallieerde Amerikaanse en Britse troepen hebben Sicilië en Zuid-Italië veroverd en zijn op weg naar Rome. Noord-Italië is in handen van de elitetroepen van ‘baas-bondgenoot’ nazi-Duitsland.

Ten dode opgeschreven

Mussolini presideert over een fascistische regering die de Italiaanse Sociale Republiek wordt genoemd, maar de controle is hij allang verloren. Het Italiaanse leger is aan muiterij ten prooi, zodat het de nazi’s niet meer kan bijstaan. Het doet Adolf Hitler verzuchten dat zijn voormalige leermeester Mussolini een blok aan zijn been is geworden.

De bevolking van Italië lijdt niet alleen onder de bombardementen van de geallieerden, maar ook onder een burgeroorlog tussen fascistische knokploegen en antifascistische partizanen. De laatsten beheersen met steun van het volk een flink deel van het nationaal grondgebied. De SS maakt van de chaos gebruik door vanuit Milaan tienduizenden Joden per trein richting Auschwitz af te voeren.

Mussolini weet dat zijn zaak verloren is en dat hijzelf ten dode is opgeschreven. Maar hij blijft de martelingen en de moordpartijen van zijn losgeslagen bendes sanctioneren. Per decreet verklaart hij de Italiaanse Joden tot ongewenste elementen en onteigent hij hun bezittingen. Dienstweigeraars worden ter dood veroordeeld met ‘een kogel in de rug’.

In juni 1944 wordt de Republikeinse Fascistische Partij, die voor de meerderheid al uit knokploegen bestaat, gemilitariseerd. Mussolini stelt per decreet het Hulpkorps van Zwarthemdknokploegen in. ‘Twintigduizend fanatici erbij met een vergunning om te doden, martelen, verkrachten,’ schrijft Scurati. ‘Wat definitief bevestigt dat het fascisme in wezen altijd knokploeg gerelateerd is geweest.’

Met deze constatering zijn we bij de missie van Scurati: het wakker schudden van ‘een substantieel en toenemend aantal Italianen, Europeanen en Amerikanen dat geneigd is deze verschrikkelijke geschiedenis te ontkennen, te bestrijden, zelfs met weemoed te herdenken.’ Aan de hand van biografische schetsen aan het slot van M. Het einde en het begin laat Scurati zien hoe slordig Italië zelf met het fascistische verleden is omgegaan.

Een aantal van de ergste knokploegleiders en moordenaars, inclusief Mussolini zelf, werd zonder proces door partizanen afgemaakt en aan het woedende volk tentoongesteld. De enkelingen die wel werden veroordeeld, kwamen al snel vrij.

Beroemde opiniemaker

Neem generaal Pietro Badoglio. Hij onderwierp in de jaren dertig Libië door tienduizenden burgers naar concentratiekampen te deporteren. Hij brak het Ethiopische verzet met gifgas. Aan het eind van de oorlog werd Badoglio wegens medeplichtigheid aan het fascisme afgezet als senator. Maar hij ontkwam aan een proces en aan uitleveringsverzoeken voor het gebruik van gifgas en de bombardementen op Rode Kruis-ziekenhuizen tijdens de Ethiopische veldtocht. Hij kreeg in 1956 een staatsbegrafenis met een regiment aan het hoofd van de stoet – al bleven de staatslieden zelf weg.

Scurati is inmiddels een beroemde opiniemaker in Italië. Het eerste deel van zijn serie, M. De zoon van de eeuw (van harte aanbevolen om eerst te lezen), verkocht in Italië meer dan een half miljoen exemplaren. Het boek won belangrijke prijzen en werd in veertig landen vertaald. Niet iedereen in Italië is daar blij mee.

De meest prominent vijand van Scurati is niemand minder dan premier Giorgia Meloni. Als tiener sloot ze zich aan bij de Movimento Sociale Italiano (MSI), gesticht door aanhangers van Mussolini. De jonge Meloni liet zich publiekelijk lovend over de Duce uit. In 2012 was ze een van de oprichters van de Fratelli d’Italia, een rechts-populistische nazaat van de MSI.

Meloni wordt verweten dat zij achter een boycot van Scurati door de Italiaanse publieke omroep zit. De RAI schrapte op het laatste moment een item over Scurati’s pamflet Fascisme en populisme. In antwoord daarop plaatste Meloni de tekst op haar Facebookpagina. Ze suggereerde malicieus dat de RAI en Scurati het niet eens konden worden over het honorarium. Onzin, volgens de schrijver.

Kwalitatieve afbrokkeling

Ziet Antonio Scurati Giorgia Meloni als de kleindochter van Mussolini? In NRC van 7 juni 2024 zei hij:

‘Kijk, wat betreft Meloni ben ik nooit alarmerend geweest. Ik heb, met permissie, het fascisme te lang en te diepgravend bestudeerd om te verkondigen dat honderd jaar later zich in dezelfde vorm een nieuwe Mars op Rome zou kunnen voltrekken. Zo’n gedachtegang, die ik verwerp, leidt af van het échte gevaar. En dat schuilt niet in een terugkeer naar een autoritair regime en de afschaffing van het democratische kiessysteem. Het ware gevaar schuilt in de kwalitatieve afbrokkeling van het democratische leven.’ 

Antonio Scurati: M. Het einde en het begin. Wereldbibliotheek, 351 pagina’s, € 26,99.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Wie overal fascistische spoken ziet rondwaren, zou eens Antonio Scurati moeten lezen verscheen eerst op Wynia's Week.

Een veelgehoord cliché wil dat onze tijd herinnert aan de jaren dertig. We horen het gestamp van laarzen al. Geregeld verschijnt een nieuwe Hitler in beeld. Kandidaten bij de vleet. De buurman bijvoorbeeld, die klaagt over overhangende takken. Of Donald Trump, zegt de krant.

Maar wat als onze tijd nu eens sterker op het begin van de jaren vijftig zou lijken? Met talloze intellectuelen, genre Sartre en Aragon, die tegen de empirische werkelijkheid in het Sovjetregime bleven verdedigen. Heel wat denkers geloofden ook toen in één enkele, objectief juiste, wetenschappelijke maatschappijanalyse die de wereld beter zou maken.

Morele superioriteit

Tijdens de Duitse bezetting stonden deze denkers aan de goede kant van de geschiedenis. Zelfs eerder. Ze hadden in de jaren dertig door dat de samenleving bezig was te ontsporen. Helaas, na de nederlaag van het nazisme meenden ze een blijvend patent op het grote gelijk te hebben. Zeker tijdens de eerste jaren van de Koude Oorlog weigerden ze de dictatuur in de Sovjet-Unie te veroordelen. Weliswaar was er soms enige twijfel, maar een veroordeling zou ‘rechts in de kaart spelen’. Die gedachte won het pleit.

Merkwaardig is hoe de keuze voor het socialisme als wetenschappelijk en moreel superieur werd beschouwd. Ook mensen met een grote reputatie trapten in de val. Neem nu de Amsterdamse filosoof professor Hendrik Josephus Pos (1898-1955), in zijn tijd een van de vermaardste intellectuelen van Nederland. Toen hij in 1948 een congres organiseerde, sloot hij alle hele of halve sympathisanten van nazisme en fascisme van deelneming uit. Martin Heidegger bijvoorbeeld. Alleen ‘vrije’ denkers waren welkom, zowel niet-communisten als communisten.

Communisten mochten van hun nieuwe aan de Sovjet-Unie onderworpen regimes veelal niet deelnemen. Toch verzette Pos zich tegen een resolutie waarin de regeringen werden opgeroepen de vrijheid van filosofisch onderzoek en onderwijs te eerbiedigen. De onvrijheid die hij terecht bij nazi’s en fascisten ontwaarde, weigerde hij bij communisten te zien. Over het eerste had hij gelijk. Over het tweede ongelijk.

In dienst van de mensheid

In 1954 schreef Pos voor een congres in Den Haag een preadvies over ‘De verantwoordelijkheid in de geesteswetenschappen’, een onderwerp dat ook vandaag een razend interessant – maar helaas veelal ontweken – discussiethema zou zijn. Pos kwam op voor een rationele, kritisch-universele geschiedwetenschap in dienst van de eenheid van de mensheid. Dat moest, zo ging hij verder, tot concrete actie leiden: ‘Het is redelijk noch zedelijk om het kennen in de vorm van verheven beschouwelijkheid af te zonderen van de praxis.’

Meer in het bijzonder had Pos veel sympathie voor het communisme en de Sovjet-Unie. Dat vloeide voort uit zijn positief ethisch en sociaal-filosofisch oordeel over de fundamentele grondslag van een socialistische samenleving, en dit in schrille tegenstelling tot het ‘egoïstische fundament van de kapitalistische maatschappij.’

De argumentatie van Pos zou die van een hedendaagse filosoof kunnen zijn. Alleen de conclusie, leidend tot sympathie voor de Sovjet-Unie, is vandaag welvoeglijkheidshalve niet langer mogelijk, daar het zogenaamd superieure systeem inmiddels is ingestort.

Vijandig tegenover vrijheid

Maar als de ‘progressieve’ ideeën van Pos destijds tot sympathie voor het communisme in de Sovjet-Unie leidden, waarom zouden ze dan vandaag plotseling behulpzaam zijn om onze democratie te redden? Als een uitgesproken rechts discours gevaar loopt om tot totalitaire keuzes te leiden, en dat doet het beslist, waarom zou het een uitgesproken links discours dan anders vergaan? Allebei verwarren ze ideologie met wetenschap. In beide gevallen wordt die laatste misbruikt om mensen met een andere mening als leugenaars van het gesprek uit te sluiten.

Als er iets het linkse, academisch aanvaarde, antifascisme met het rechtse fascisme verbindt, is het een gedeelde vijandschap tegenover de vrijheid, vanuit de gedachte dat de waarheid tegen haar moet worden beschermd. Onze tijd is niettemin geneigd een verschil te maken: het fascisme zou erger zijn. Meer zelfs, je ‘normaliseert’ het door het antifascisme op hetzelfde niveau te plaatsen. Helemaal zoals H.J. Pos redeneerde in de jaren vijftig, toen hij stelde dat kritiek op de Sovjet-Unie rechts in de kaart speelde. Vandaar mijn stelling: laten we niet enkel naar de jaren dertig kijken, maar ook naar de jaren vijftig.

Verstandig, maar ook verblind

Jean-Paul Sartre behield, als denker met een feilloze neus voor trends, levenslang communistische sympathieën. Wel brak hij met de Sovjet-Unie na het neerslaan van de Hongaarse opstand in 1956.

Zou H.J. Pos hetzelfde hebben gedaan? We zullen het nooit weten, aangezien hij op 25 september 1955 stierf. Het blijft dus speculeren. Enerzijds was Pos een oprecht en verstandig man, anderzijds maken die eigenschappen een mens niet immuun voor ideologische verblinding. Ook vandaag niet.

*Kerkjurist Rik Torfs is emeritus-hoogleraar en oud-rector van de Katholieke Universiteit Leuven. Dit artikel verscheen eerder op Doorbraak.be

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Als progressieve ideeën destijds met het communisme sympathiseerden hoe zouden ze dan nu onze democratie kunnen redden? verscheen eerst op Wynia's Week.

Dat was misschien niet zo’n heel gelukkige formulering. Want in het publieke debat, zeker op sociale media, worden naast vraagtekens ook heel vaak uitroeptekens gebruikt als het gaat om de veronderstelde connectie tussen Geert Wilders en het fascisme.

‘Revolutionaire verlossingsideolgie’

Verder viel er trouwens weinig aan te merken op het boek van Te Slaa. Het fascisme, zo schreef hij in zijn slothoofdstuk, was een ‘revolutionaire verlossingsideologie’ die streefde naar een nieuwe, klassenoverstijgende maatschappelijke orde. Die ‘verlossing’ gold expliciet voor het eigen volk of het eigen (Arische) ras. Fascisten wilden niet alleen een nieuwe samenleving en een totalitaire staat scheppen, maar eveneens ‘een nieuwe cultuur, een nieuwe elite en een nieuwe mens’.

‘Er is’, schreef Te Slaa, ‘geen scherpzinnig observator voor nodig om te concluderen dat deze utopische visioenen, evenals de karakteristieke kenmerken van de fascistische ideologie (biologisch racisme, sociaaldarwinisme, afwijzing van de democratie, leidersbeginsel, derde weg tussen kapitalisme en marxisme, anti-individualisme etc.) geen deel uitmaken van het rechts-populistische gedachtegoed van Wilders’.

Toch bracht het boek van Te Slaa, hoe verhelderend ook, geen kentering teweeg in kringen van doorgewinterde PVV-haters. Nog steeds wordt Wilders daar om de haverklap in verband gebracht met fascisme.

Het laat zich raden waarom. Wie een politicus met fascisme associeert, ontslaat zichzelf van de plicht om te argumenteren en te debatteren. Fascisten zijn immers melaats. Vooral volgens ‘antifascisten’ van de radicale soort is vervolgens alles geoorloofd wat vroeger ook geoorloofd was tegen NSB’ers, inclusief intimidatie, geweld en erger. Het label ‘fascist’ faciliteert als het ware een politieke jachtvergunning. Sinds de moord op Pim Fortuyn (2002) weten we er alles van. Niet voor niets wordt Wilders zwaar beveiligd en woont hij al meer dan twintig jaar in een safe house.

Nationaal perspectief

Dat neemt niet weg dat er ook iets opmerkelijks aan de hand is met het scheldwoord fascist. In de nagedachtenis aan de jaren 1940-1945 speelde het in ons land lange tijd geen prominente rol. Dat kwam omdat de herinneringen aan de bezettingstijd aanvankelijk niet zozeer politiek als wel nationaal werden ingekleurd. Dankzij ‘de moffen’ waren Nederlanders vijf jaar lang geen ‘baas in eigen huis’ geweest, dát was de grote schande van de oorlogsjaren. De Duitse overheersing kreeg zo een plekje in dezelfde historische categorie als de Spaanse overheersing (1555-1648) en de Franse overheersing (1795-1813), klassiekers uit het vaderlandse geschiedenisonderwijs op onze scholen.

In de jaren zestig raakte dit nationale perspectief in diskrediet. Mogen wij nog anti-Duits zijn? was de veelzeggende titel van een bundel waarvoor niemand minder dan oud-PvdA-premier Willem Drees in 1965 een voorwoord schreef. De bezettingstijd was ‘al’ twintig jaar geleden en de in 1949 gestichte Duitse Bondsrepubliek had zich inmiddels bewezen als een keurig democratisch land. Het rond 4 en 5 mei steeds maar weer opwarmen van onze anti-Duitse gevoelens leek zo bezien een beetje achterhaald.

Het vacuüm werd snel gevuld. Voor de naoorlogse babyboomgeneratie, sowieso minder geporteerd van ‘oubollige’ verschijnselen als nationalisme en vaderlandsliefde, werd fascisme het overkoepelende begrip voor alles wat met de Tweede Wereldoorlog had te maken. Helemaal vanzelfsprekend was dat niet. De Duitse bezetters en ook hun hulptroepen van de NSB hadden zich immers geafficheerd als nationaal-socialisten. Maar omdat van die benaming ook het linkse en dus ‘goede’ woord socialisme deel uitmaakte, gaven met name communisten er al vanaf de jaren dertig de voorkeur aan om te spreken van fascisten, een typering die oorspronkelijk alleen werd gebruikt voor de volgelingen van Benito Mussolini. Sinds de jaren zestig vond die communistische gewoonte algemeen ingang. Al gauw was geen gemeente meer compleet zonder antifascisme-comité; actiegroepen van anti-nationaal-socialisten zag je daarentegen vrijwel nergens.

Niet uitzichtloos

Toch is de situatie voor Geert Wilders niet per se uitzichtloos. Aan de linkerkant van ons politieke spectrum wordt – vooral sinds Hamas op 7 oktober 2023 het startsein gaf voor de Gaza-oorlog – steeds nadrukkelijker en steeds agressiever partij gekozen tegen Israël. Met name in links-radicale kring en onder allochtone moslimextremisten (vaak twee handen op één buik) is zelfs openlijk antisemitisme geen taboe meer. Bij de anti-Israëlische en anti-Joodse acties hoorden onlangs ook – nadrukkelijker dan voorheen – pogingen om de dodenherdenking van 4 mei ‘inclusief’ te maken en zo de facto het unieke karakter van de Holocaust weg te relativeren. Dat was nog niet zo lang geleden een bezigheid die gold als een specialiteit van neonazi’s, net als het bekladden van Stolpersteine (‘struikelstenen’) en het besmeuren of vernielen van gedenktekens voor Anne Frank, inmiddels één op één overgenomen door Gaza-activisten.   

Het zijn ontwikkelingen die het voor radicaal-links steeds moeilijker maken om de fanatieke Israël-supporter Wilders op geloofwaardige wijze uit te maken voor fascist. De PVV-leider zou zijn repliek zomaar eens kunnen gaan beperken tot ‘Wat je zegt, ben jezelf’. Heel erg ver zit hij er dan niet eens naast.  

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Goed nieuws voor de ‘fascist’ Wilders: zijn tegenstanders beginnen steeds fascistischer te worden verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar wat is dat nu precies, fascisme? Het nieuw fascisme manifesteert zich niet meer als zwart glimmende stampende laarzen op straat, ’s nachts de klop op de deur, ‘Aufmachen!’ en vernietigingskampen met prikkeldraad onder hoogspanning. De geschiedenis herhaalt zich want de mensheid is helaas een kudde repetitive morons, wezens met beperkte verstandelijke vermogens en gebrekkige zintuigen die denken dat ze heel wat zijn. Gelukkig komt de geschiedenis telkens weer in een andere, nieuwe en frisse vorm terug.

De cult of personality was een vast patroon in het vroege fascisme, maar is in dit nieuw narcistische tijdperk een constante, zowel in politiek als cultuur. De essentie van het fascisme, vrij naar Hannah Ahrendt, is een totalitair en repressief systeem met autoritaire instituties die geen tegenspraak dulden. Er is altijd een ideologie met een absolute waarheidsclaim, vaak verpakt als heilsleer. Dissidenten werden onder ouderwetse fascistische regimes simpelweg fysiek geëlimineerd. Maar omdat dit zo lelijk staat en we nu goede manieren hebben geleerd, worden andersdenkenden tegenwoordig geïntimideerd, genegeerd, belachelijk hetzij monddood gemaakt, gestigmatiseerd, gecancelled, gedeplatformed, gedetineerd, het leven onmogelijk gemaakt met tijdrovende, uitputtende, slopende juridische procedures.

Een populist is nog geen fascist

Trump heeft een eclectisch electoraat. Van miljonairs tot de urban poor, van een intellectuele bovenklasse tot boeren, vissers, arbeiders, dwars door alle rassengrenzen heen. Natuurlijk zit er ook fout volk onder zijn aanhangers dat wel eens met verkeerde vlaggen wil zwaaien. Incidenten die door anti-Trumpisten steevast breed worden uitgemeten. Trump vertolkt de stem van het blue collar proletariaat, kleine middenstanders, meer dan de helft van de Amerikanen die zich door een kosmopolitische, hoogopgeleide bovenlaag (waar ik, schrijver van dit artikel, ook deel van uitmaak) in de steek gelaten voelen.

Trump is geen fascist, maar een populist met autoritaire trekjes die eerder thuishoort in de categorie Caudillo, de Latijns-Amerikaanse sterke leiders uit de vorige eeuw. Het echte fascisme woekert waar we bijstaan, recht onder onze neus, en kent drie nieuwe varianten:

1. De meest primitieve en lompe vorm is het Islamofascisme. Dit uit zich, in chronologische volgorde, in redacties afslachten, concertzalen platmitrailleren, leraren de kop afsnijden etcetera. Na het Hamasbloedbad van 7 oktober 2023 is de beer helemaal los en nu manifesteert het zich regelmatig in alle hoofdsteden van Europa. De afgelopen week was het volle bak Jodenjacht in Amsterdam na de voetbalwedstrijd Maccabi-Ajax. Het Islamo-facisme komt in verschillende gedaantes: De ultra’s van ISIS en Al Qaeda die wereldheerschappij van de Islam ambiëren, propagandisten die Islamkritiek gelijk willen stellen met Islamofobie en het vervolgens strafbaar willen maken tot een gematigde maar zwijgende meerderheid van meelopers.

2. Het semi-Stalinistische kennistheoretisch fascisme van de Critical Race Theory, de Social Justice Warriors, identiteitspolitiek of welke namen men ook maar aan de Woke-beweging geeft. De paradigma’s van deze ideologie, in feite een nieuwe religie, zijn onfeilbaar. De doctrine duldt geen tegenspraak. Critici hebben last van white privilige en bevestigen juist het gelijk van de theorie. Langzaam neemt het de academische wereld over. De pluriformiteit van meningen is daar nagenoeg verdwenen. Veel denken dat het wel meevalt, omdat de wokies immers het beste voorhebben met marginale groepen. Helen Pluckrose en James Lindsay hebben in hun boek Cynical Theories het gevaarlijke karakter van dit koekoeksjong blootgelegd

3. En tenslotte het stiekeme, sluimerende, slijmerige, sluipende totalitarisme van de grote supranationale instituties en bemoeizuchtige overheden. Die pakken steeds meer macht af van zowel soevereine natiestaten als autonome burgers. Deze instituties verheerlijken het multiculturalisme en faciliteren een ‘rapid population transformation’ waar de meeste burgers niet op zitten te wachten, behalve zij die er geld aan verdienen en in beschermde enclaves wonen. Kritisch zijn over migratie is het nieuwe taboe. In het Verenigd Koninkrijk zien we dat verbaal minderbegaafde burgers die onhandig hun bezorgdheid uitspreken soms voor jaren achter de tralies verdwijnen.

Het bizarre is dat deze drie fascistische mutaties verschillende achtergronden en doeleinden hebben, maar elkaar wel ondersteunen, elkaar overlappen, elkaar wederzijds complementeren in een complexe en fluïde matrix die moeilijk valt te definiëren. Veel intelligentsia in de Oude Wereld collaboreren met dit complex door schaamteloos te pleiten voor beperking van de vrijheid van meningsuiting door sociale media te controleren en bepaalde meningen tot Verboten te verklaren.

Trump kan ook goed uitpakken

Trump geeft hoop. Hij haalt de bezem door Woke, is ondubbelzinnig over de radicale Islam en moet niets hebben van supranationale gezwellen. Dat is de aantrekkingskracht van het populisme van Trump. We leven in een gecompliceerde wereld waar de meeste leiders – Xi Jinping, Sinwar, Putin, Assad, Khamenei, Kim Jong Un, Nasrallah – weliswaar niet allemaal rücksichtlose macho schoften zijn/waren, maar op zijn minst toch wel brutale alfamannetjes met wie zoete broodje bakken geen zin heeft.

Met een badass motherfucker als Trump, a felon who’s been shot, valt niet te spotten. Er is een kans dat hij de oorlogen in Oekraïne en Gaza tot een einde zal brengen en uiteindelijk een vredesengel blijkt te zijn die in een verkeerd lichaam is geboren. Kortom, give Donald a chance. Laten we ons niet door hysterische vooroordelen leiden, maar laten we de goede man beoordelen op wat hij voor elkaar gaat krijgen.

Teun Voeten studeerde culturele antropologie en filosofie in Leiden. Hij is al meer dan 30 jaar oorlogsfotograaf en schreef boeken over de ondergrondse daklozen in New York en de oorlog in Sierra Leone. In 2018 promoveerde hij op het Mexicaanse Drugsgeweld.

Wynia’s Week verschijnt nu drie keer per week – ook in 2025 zijn er weer 156 edities en tientallen video’s en podcasts! De groei en bloei van Wynia’s Week is te danken aan de donateurs. Doet u al mee? Doneren kan op verschillende manieren. Kijk HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Het geschreeuw over fascisme verhult de nieuwe gedaantes van het fascisme verscheen eerst op Wynia's Week.

Die aantijging komt niet uit het niets, want Meloni is in haar jonge jaren (ze is nu 45) lid geweest van de MSI, de neofascistische partij. Nu zou fascisme in de praktijk moeten betekenen dat Giorgia Meloni de democratie wil afschaffen en dictator wil worden. Zoals Mussolini.

Geen einde democratie

Daar is echter geen sprake van, dat zegt zelfs een van haar linkse opponenten, voormalig premier Matteo Renzi van een van – de vele verliezende – linkse partijen, namelijk Italia Viva. Op CNN noemde hij suggesties als zou de democratie in Italië nu in gevaar zijn ‘fake news’.

Voorzitter Ursula van der Leyen van de Europese Commissie dacht daar in de aanloop naar de verkiezingen anders over toen zij dreigend meldde dat de EU ‘tools’ had om in te grijpen, mocht het in Italië ‘wrong’ gaan. Met haar Duitse tongval leek ze zo uit ‘Allo allo’ weggelopen. Rechts Italië was zeer verontwaardigd over haar poging om de verkiezingen te beïnvloeden.

Nu moet gezegd dat Giorgia Meloni niet bang is om een sfeer op te roepen die in Italië direct met het fascisme geassocieerd wordt. Ze doet haar vroegere fascistische sympathieën af als jeugdige onbezonnenheid, maar haar campagne werd gekenmerkt door veel vlaggen, veel luid geschreeuw tijdens speeches (‘Ik ben Giorgia, ik ben moeder, ik ben vrouw, ik ben Italiaanse, ik ben christen’), een grote nadruk op ‘familiewaarden’; problemen maken van marginale zaken als dat twee homo’s een kind mogen adopteren; felle uithalen tegen abortus en euthanasie. Maar ook geschreeuw tegen het globalisme en het grootkapitaal dat volgens haar van alle Italianen dociele consumenten probeert te maken.

De naam van Meloni’s partij ademt ook die nationalistische sfeer en dat is heel knap bedacht. Fratelli d’Italia (Broeders van Italië) is de titel en de openingszin van het Italiaanse volkslied. Bij elke internationale voetbalwedstrijd in Italië zingt dus nu bijna het hele stadion uit volle borst de naam van Meloni’s partij.

Twee bondgenoten

Er zijn nog twee rechtse partijen: de Lega van Matteo Salvini en Forza Italia van de oude Silvio Berlusconi. In het ingewikkelde Italiaanse kiessysteem, deels een districtenstelsel, zijn die twee partijen een verbinding aangegaan met de Fratelli; ze leverden in de districten een gezamenlijke kandidaat.

De linkse en middenpartijen konden geen overeenstemming bereiken over zo’n samenwerking en gingen onafhankelijk van elkaar de verkiezingen in. Dat heeft rechts de overwinning gebracht, maar de stemmen zijn voornamelijk naar Meloni gegaan: ongeveer 26 procent voor de Fratelli, terwijl Salvini en Berlusconi het ieder met rond de 8 procent moeten doen. Meloni was de enige van deze drie die oppositie kon voeren tijdens de campagne. Ze was niet in de brede coalitie onder leiding van premier Mario Draghi gestapt die vanaf februari 2021 tot aan deze verkiezingen heeft geregeerd.

In de regering die nu gevormd gaat worden door deze drie rechtse partijen zal Meloni haar gewicht in de schaal kunnen gooien. Want haar houding jegens de Europese Unie verschilt nogal van die van Salvini’s Lega. Die partij is – althans in theorie – rabiaat tegen de EU. Nu moet gezegd dat in Italië iedereen verontwaardigd is over de bezuinigingseisen die de EU aan het land stelt.

Maar daar staan de 209 miljard euro tegenover die de EU vanuit het (Corona-)Herstelfonds in tranches in de Italiaanse economie gaat pompen. Dat vergoedt veel. Ook bij Meloni. Bovendien staat zij anders dan Salvini en Berlusconi aan de kant van Oekraïne. Ze heeft niets op met Poetin, ook al niet omdat zij uit een rechtse hoek komt die in het verleden fel gekant was tegen het communisme van de Sovjet-Unie waarin Poetin opgroeide en waarvan hij de ondergang als een historisch drama ziet.

Blokkade van de Middellandse Zee?

Alle drie de partijen uit de nieuw te vormen coalitie willen de komst van asielzoekers over zee beperken of eigenlijk volledig stoppen. Een blokkade in de Middellandse Zee, zo opperen ze. Ook als de EU daar niet mee akkoord zal gaan. Maar of het zover zal komen, is de vraag. Ursula heeft inderdaad ‘tools’, want Italië heeft die Europese miljarden dringend nodig. En Meloni is praktisch ingesteld. De soep wordt bij haar waarschijnlijk niet zo heet gegeten als links vreest.

Op Twitter klaagt een jonge Italiaanse dat we twee jaar in lockdown hebben gezeten om de oudjes te redden en dat die als dank nu Meloni in het zadel hebben geholpen. En inderdaad ligt Meloni vooral bij de oudere generaties goed. De LHBTI-gemeenschap in Italië is heel bezorgd. Op Twitter praten jonge mensen over emigreren. Homostellen laten filmpjes zien van hun kinderen en vragen zich af of die nu afgepakt zullen worden.

De soep wordt niet zo heet gegeten

Direct na haar overwinning sloeg Meloni echter een veel verzoenender toon aan. Ze wil er zijn voor ‘alle Italianen’ en ze zal geen maatregelen terugdraaien. Dat is een verstrekkende belofte.

Zo heel anders zal het inderdaad allemaal wel niet worden. Een berustende Twitteraar verzucht troostend: ‘Eén ding is zeker: over anderhalf jaar moet er weer een nieuwe regering gevormd worden.’ Want zo gaat het altijd.

Regeringen komen en gaan bijna jaarlijks in Italië en ook de levenscyclus van partijen is korter dan bij ons. Enfant terrible in de Italiaanse politiek, Salvini, blijkt nu de leider van de oudste Italiaanse partij, hoewel de Lega pas eind jaren tachtig is opgericht. De Fratelli stammen uit 2012. Meloni leidt de partij sinds 2014. Maar als ze de EU aan haar zijde weet te houden kunnen die 209 miljard euro haar tot een zeer succesvolle premier maken.

Willy Hemelrijk is vertaalster Italiaans-Nederlands.

Wynia’s Week bericht ook uit de buurlanden en uit de rest van Europa. Doet u mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Brussel dreigt Italië dan wel, maar zo heel veel anders zal het met de ‘fascistische’ Meloni niet worden verscheen eerst op Wynia's Week.

Wat is fascisme dan wel? Daar zijn boeken over volgeschreven. Ik zal proberen kort weer te geven hoe ik het zie.

Ik meen dat fascisme een vorm van onderwerping is. Het fascisme gaat ervan uit dat de mens ‘slechts’ een politiek wezen is en dat hij één wordt met de staat, in een vorm van versmelting.

Mussolini

Fascisme ziet de eigen cultuur als superieur. In het fascisme overheerst een sterke trots op de eigen beschaving, binnen een geordende cultuur die uiting vindt via groots uiterlijk vertoon en militarisme.

Fascisme blijft boeien. De Tilburgse hoogleraar Paul Scheffer schrijft in zijn NRC-column van 30 juli onder de kop ‘Mussolini biedt een spiegel voor onze tijd’ een recensie van Antonio Scurati’s biografie over duce Benito Mussolini.

Eerst marxist, toen fascist

Scheffer vertelt dat Scurati in 1.400 bladzijden Mussolini’s leven bijna op dagbasis beschrijft. Ik heb Scurati’s werk niet gelezen, maar in die 1.400 pagina’s zal dan ook staan dat Mussolini als marxist begon en pas later fascist werd.

Scheffer begon zelf ook als marxist en was lid van de Communistische Partij Nederland, de CPN; hij stapte later over naar de PvdA. Hij weet ongetwijfeld dat Mussolini marxist was, maar laat na dit te vermelden.

Fascisme komt voort uit marxisme

In de tijd van Mussolini waren veel intellectuelen eerst marxist en later fascist. Het fascisme is ontstaan uit het marxisme. De Italiaanse filosoof Giovanni Gentile schreef als eerste een indringende kritiek op het marxisme en gaf een interpretatie van die ideologie in La filosofia di Marx in 1899.

Marxisme wordt veelal als een minder schadelijke ideologie gezien dan fascisme, maar niets is minder waar. Het aantal doden onder het marxisme van Stalin beloopt naar schatting 50 miljoen en onder Mao 100 miljoen.

Utopisch, collectivistisch, gewelddadig

Ook in de jaren zestig toonde het marxisme in West-Europa zijn gewelddadige kant. En ook nu blijkt het marxisme, zoals in de BLM- beweging, gewelddadig. Maar bij het marxisme draait het om de (vermeend) onderdrukte mens en dan heiligt het doel blijkbaar voor sommigen de middelen.

Links gebruikt het woord ‘fascist’als scheldwoord. Dat is gebaseerd op de gedachte dat fascisme een rechts fenomeen is. Maar het fascisme is, net als het marxisme, links. Beide zijn utopisch, collectivistisch en gewelddadig. Ze zijn keerzijden van dezelfde medaille. Maar blijkbaar is die pil voor links te bitter om te slikken.

Adam Smith en Karl Marx

De grondlegger van rechts is Adam Smith (1723-1779). Hij legde de fundamenten van het klassieke liberalisme. Smith meende dat het nastreven van het eigen individuele belang ook in het grootste maatschappelijke belang zou resulteren via de ‘onzichtbare hand’ als optimaal sturingsmechanisme van de markt.

De grondlegger van links is Karl Marx (1818-1883). Maar wie is de filosoof van fascisme? Vrijwel niemand weet dat. Dat komt omdat de ideoloog van het fascisme categorisch uit de boeken is weggewerkt, achtergehouden en daardoor vergeten is.

Giovanni Gentile

Giovanni Gentile is de Italiaanse filosoof van het fascisme, in 1875 geboren in Castelvetrano en in 1944 vermoord in Florence. Hij was de theoreticus van het fascisme en ghostwriter van Benito Mussolini, in 1883 in Predappio geboren en in 1945 te Giulino vermoord.

Mussolini was een Italiaanse politicus, journalist, onderwijzer en was van 1922 tot 1943 minister-president van Italië. Na de mars op Rome kwam Mussolini aan de macht en maakte van Italië een fascistische staat.

Zelfopoffering

Gentile schreef voor Mussolini het essay ‘La dottrina del fascismo’ (1932), waarin hij karakter en noodzaak van het fascisme uiteenzette.

Gentile riep het individu op tot een idealistische ethiek van gehoorzaamheid, werk en zelfopoffering om tot een nationale gemeenschap te komen in een dynamische rebellie tegen vermeend bedrog van het imperialisme.

Van Übermensch naar Uomo Fascista

Gentile was hoogleraar historische filosofie aan de universiteiten van Palermo,  Rome en Pisa. Marx, Nietzsche en Hegel waren zijn inspiratiebronnen. Hij was aanvankelijk marxist, maar viel later van dat geloof af.

Met kennis van het socialisme ontwikkelde hij zijn eigen fascistische theorie, waarin hij Nietzsche’s ‘Übermensch’ vertaalde als ‘Uomo Fascista’.

Ultieme solidariteit

Gentile meende dat er twee vormen van democratie tegenover elkaar staan: de liberale democratie zoals in de VS, die hij als te liberaal, te individualistisch en te egoïstisch wegzette.

De andere vorm van democratie, die Gentile aanbeveelt, is de fascistische democratie, waarin individuen zich vrijwillig onderwerpen aan de staat in een vorm van ultieme solidariteit van de leden van de gemeenschap.

Wurgslang voor het individu

Evenals zijn geestelijke mentor Karl Marx wilde hij een gemeenschap creëren die op de familie gelijkt. Hierin dienen allen de gemeenschap in een gezamenlijk belang, de dienstbaarheid.

Het is belangrijk goed te begrijpen dat het fascisme de staat personifieert. Er ontstaat een synthese tussen individu en staat. Dat is de kern van het fascisme. Dát is de wurgslang voor het individu.

De staat als opperfiguur

Dat Mussolini via een democratisch proces aan de macht kwam is niet opmerkelijk. Gentile wijdt in Origine and Doctrine aandacht aan het democratische karakter van het fascisme.

Daarnaast is het belangrijk te weten dat Gentile een lijn in de geschiedenis waarneemt die loopt van transcendent naar immanent. Het fascisme is radicale immanentie met de staat als opper/superfiguur, de ultieme uitkomst van het atheïsme.

Onderwerping aan de staat

Fascisme verenigt mensen op basis van hun nationale identiteit en gemeenschapsgevoel. Er wordt wel gezegd dat fascisten socialisten zijn met een nationale identiteit.

Cultuur, publiek belang en particulier belang lopen in elkaar over en worden identiek. Onderwerping aan de maatschappij betekent onderwerping aan de staat. Alles wordt politiek, zoals beschreven door Gentile.

Rechts wil juist een kleine overheid

Dit staat haaks op het rechtse gedachtegoed. Rechts wil immers juist een kleine overheid, zodat het individu de ruimte krijgt om zich te ontplooien. Rechts wenst een zo liberaal mogelijk marktsysteem, zonder dat kapitaalgoederen in dienst staan van de staat.

Links wenst – net als het fascisme van Gentile – het tegenovergestelde, namelijk een omvangrijke centraal sturende overheid en een marktsysteem dat aan de staat onderworpen is. Hier ontwaren we een treffende overeenkomst met de centraal geleide volkshuishouding van het communisme.

Linkse wortels van fascisme worden als hinderlijk ervaren

Historicus Robin te Slaa schrijft in zijn boek Wat is fascisme: ‘Geheel naar waarheid schreef Gentile dat Mussolini en veel fascisten hun eerste vorming hadden gekregen  in de school van Karl Marx en de syndicalistische theoreticus Georges Sorel. De linkse wortels van het Italiaanse fascisme is voor velen(met name voor links, FB)nog altijd een uitermate hinderlijk feit.’  

Links zal inderdaad nooit toegeven dat het fascisme diep verankerd zit in het linkse gedachtegoed. Links heeft er alle belang bij om Giovanni Gentile te houden waar hij nu is: dood, begraven en vergeten.

Al sinds de Tweede Wereldoorlog wil links dit niet weten. Maar de 20ste eeuw was de eeuw van extreem gewelddadig links. Te Slaa’s boek Wat is fascisme? maakt de conclusie onontkoombaar dat het fascisme links is.

Het bericht Het fascisme is links verscheen eerst op Wynia's Week.