Door Dorien Rookmaker*

Het politieke debat over de Europese Unie focust traditioneel op de direct zichtbare begrotingscijfers. Wanneer de Europese Commissie een verhoging van het budget naar 2000 miljard euro voorstelt, reageert de politiek op basis van de formele boekhouding.

Uit macro-economische doorrekeningen blijkt dat deze plannen voor nettobetaler Nederland een structurele, extra contributie vereisen van maximaal 5,5 miljard euro per jaar. Dit betekent dat onze jaarlijkse afdracht explodeert: van de huidige verplichtingen van circa 10 miljard euro naar 15,5 miljard euro per jaar. Een toename van 55 procent.

Omgerekend naar de 9,8 miljoen Nederlandse belastingbetalers stijgt de jaarlijkse premie voor de EU hiermee met 560 euro – bovenop de bestaande verplichting van 1020 euro per belastingbetaler per jaar.

Terwijl de besluitvorming in Den Haag zich toespitst op deze directe budgettaire mutaties, blijven de indirecte macro-economische effecten onderbelicht. De directe EU-contributie vormt slechts een fractie van de totale financiële impact. De werkelijke, astronomische, kostenpost voor de Nederlandse belastingbetaler zit in de verborgen, indirecte kosten van de EU.

Weglekkende welvaart

Omdat de Europese Commissie weigert om de begrotingsregels hard te handhaven en dit gecombineerd wordt met een onafgebroken stroom aan knellende regelgeving uit Brussel, lekt er via de achterdeur op gigantische schaal welvaart weg. In de Nederlandse polder is hier schrikbarend weinig oog voor. Onze politici sturen er niet op, en economen lijken het structureel te negeren of mijden ‘slecht nieuws’ over de EU. Een tot kunst verheven instelling.

Hoewel de Nederlandse staatsschuld solide is en het begrotingsbeleid relatief strak wordt beheerd, zorgt de diepe verwevenheid binnen de EU voor indirecte welvaartsafdracht. Om een indicatie te geven van de omvang van deze dynamiek drie belangrijke voorbeelden van deze verborgen kosten.

Het eerst en meest impactvol is de doorwerking van buitenlandse overheidsschulden op de Nederlandse markt. Die verloopt via de wetmatigheden van de internationale kapitaalmarkt. Landen als Frankrijk en Zuid-Europese lidstaten kampen met een gierende schuldenlast en structurele begrotingstekorten. Die ondanks beloften en toezeggingen nog steeds de verkeerde richting op bewegen.

Omdat de Europese Commissie het Stabiliteits- en Groeipact feitelijk niet handhaaft, lopen de schulden ongehinderd op. Zodra beleggers (de kapitaalmarkt) een hogere risicopremie eisen op Franse of Italiaanse staatsobligaties, stijgt de algehele Europese kapitaalmarktrente (het swaptarief) evenredig mee.

Aangezien Nederlandse financiële instellingen en hypotheekverstrekkers op de internationale kapitaalmarkt hun geld aantrekken, worden de hogere inkoopkosten direct doorberekend in de binnenlandse hypotheektarieven. Wat dat aan extra kosten met zich meebrengt, maakt het volgende voorbeeldje inzichtelijk:

Nederland telt circa 4,2 tot 4,5 miljoen huishoudens met een woninghypotheek. Wanneer de extra rentelasten over een gemiddelde looptijd worden gecumuleerd met de opportuniteitskosten (het kapitaal dat door hogere maandlasten niet kan worden gespaard of belegd), loopt de financiële impact per hypotheeknemer gemiddeld op tot circa 80.000 euro. Dit resulteert in een macro-economisch welvaartsverlies van 336 tot 360 miljard euro.

Permanente kapitaaltransfer

Bovendien dwingen deze schuldenbergen tot een monetair beleid dat de facto fungeert als een permanente kapitaaltransfer van Noord- naar Zuid-Europa, wat het rendement op Nederlandse pensioenen en spaargeld structureel uitholt.

Dat wil zeggen dat de ECB door middel van kunstmatige ingrepen de rente voor Zuid-Europese schuldenlanden laag houdt, en de rekening daarvoor door Noord-Europese lidstaten wordt betaald.

Inflatie door regeldruk

Brussel zadelt de economie op met een onzichtbare, parallelle miljardennota aan administratieve lasten die direct prijsopdrijvend werken. Bekend voorbeeld hiervan is de Green Deal, de gedwongen overgang naar duurzame energie die een explosieve stijging van specifieke, schaarse basisgrondstoffen veroorzaakt.

Minder bekend is de implementatie van het Carbon Border Adjustment Mechanism (CBAM). Dat introduceert een asymmetrische, groene inflatieschok aan de buitengrens van de EU.

Deze Europese importheffingen op industriële basisgrondstoffen, zoals staal en aluminium, werken direct door in de binnenlandse toeleveringsketens. Dit verhoogt de kostprijs van de woningbouw, de automotive-sector en dagelijkse industriële consumptiegoederen in Nederland.

De belastingbetaler betaalt de hoofdprijs voor de Brusselse ambities via kunstmatig opgestuwde prijzen in de winkel. Het structurele tarief voor energie ligt tot circa 30 à 40 procent boven het niveau van vóór de energietransitie. Uitgaande van de gemiddelde energierekening van belastingbetalers hebben we het al snel over honderden zo niet duizenden, extra euro’s per jaar.

Maar het zijn niet alleen politieke keuzes zoals de Green Deal en CBAM die leiden tot extra verborgen kosten, ook de regeldrift van de EU an sich veroorzaakt extra kosten. Ook die moeten uiteindelijk door de consument worden opgehoest.

De inflatoire effecten van de enorme berg aan EU-regels eist een astronomische tol op het gebied van handhaving en compliance. De naleving van generieke richtlijnen zoals de CSRD (duurzaamheidsrapportages), CSDDD (alle toeleveranciers wereldwijd op duurzaamheid en sociaal beleid toetsen) en de AVG (Algemene Verordening Gegevensbescherming oftewel privacywet) kost de Nederlandse private en publieke sector tussen de 8,2 en 9,9 miljard euro per jaar. Voor administratieve rompslomp en de controle erop.

Brussel probeert de opgelopen administratieve schade inmiddels te herstellen door in sneltreinvaart zogenaamde omnibuswetgeving te introduceren. Dit proces – dat sterke gelijkenissen vertoont met de introductie van de Nederlandse Omgevingswet – behelst het grootschalig samenvoegen en harmoniseren van bestaande wetten en regels. Het officiële doel is nobel: het vereenvoudigen van de bureaucratische structuur om zo de regeldruk en de nationale uitvoeringskosten omlaag te brengen.

Handhavingsbureaucratie

Echter, net zoals bij de Nederlandse Omgevingswet het geval is, is het maar zeer de vraag of deze exercitie in de praktijk gaat werken. De geschiedenis leert dat zulke grootscheepse, gecentraliseerde wetgevingsoperaties vaak verzanden in ongekende transitiekosten en operationele verwarring, waardoor de regeldruk paradoxaal genoeg juist toeneemt.

Het meest merkbare voorbeeld van doorgeschoten handhavingsbureaucratie is nu al te vinden in de Know Your Customer (KYC) en Anti-Money Laundering (AML): verplichtingen die direct voortvloeien uit Europese richtlijnen voor banken, en die geleid hebben tot sterk stijgende tarieven voor hun klanten. Ter naleving van deze wetgeving hebben de vier grote Nederlandse inmiddels een leger van 12.000 tot 15.000 fte aan compliance-analisten in dienst, wat de sector circa 1 miljard euro per jaar kost en bovendien de klant een hoop ergernis verschaft.

Deze kosten worden via verhoogde tarieven direct doorberekend aan het MKB en de non-profitsector, terwijl ondernemers en penningmeesters honderden miljoenen aan productiviteit verliezen door het invullen van eindeloze hoeveelheden formulieren. De Algemene Rekenkamer concludeerde al dat de operationele kosten van deze opsporingsstructuur disproportioneel stijgen in verhouding tot het marginale volume aan opgespoorde criminele geldstromen. Het is een schoolvoorbeeld van de Wet van de Verminderde Meeropbrengst.

Institutionele blindheid

De prangende vraag is waarom deze astronomische kostenposten, waarvan hierboven slechts een deel in beeld is gebracht, in het Nederlandse beleidsdebat structureel worden doodgezwegen.

De oorzaak ligt bij een hardnekkige tunnelvisie binnen de Nederlandse economische elite: Het ‘handel-is-heilig’-dogma van economen. Gevestigde macro-economen in Nederland (bij instituten zoals het Centraal Planbureau) zijn getraind om naar de EU te kijken – door een uiterst roze bril: die van de open handelseconomie.

Hun computermodellen berekenen perfect hoeveel de Rotterdamse haven verdient aan de interne markt. Maar de schaduwzijde – de indirecte kosten van monetaire verwatering door de ECB, de inflatie door regeldruk, of het productiviteitsverlies door KYC-bureaucratie – valt buiten de parameters van deze modellen. Wat niet in de computer zit, bestaat in de economische advisering niet. Er lijkt een diepgewortelde onwil te zijn om het ‘slechte nieuws’ over de negatieve welvaartseffecten van de EU objectief te kwantificeren.

Het is de ambtelijke wegkijkreflex: voor topambtenaren op de ministeries geldt Europees recht als een voldongen feit. Zodra een richtlijn in Brussel is goedgekeurd, verschuift hun taak van ‘kritisch beoordelen’ naar ‘technisch implementeren’.

Omdat er in de Rijksbegroting geen aparte post bestaat voor ‘welvaartsverlies door falende EU-handhaving’ hoeven ambtenaren deze kosten formeel nergens te verantwoorden. Er is simpelweg geen prikkel om de totale, verborgen schade voor de burger op te tellen. Daardoor blijft de politiek volledig stuurloos.

Contrast met Duitsland

Terwijl de Nederlandse economische top opmerkelijk stil blijft, kent Duitsland een veel actiever en kritischer debat over de verborgen kosten van de EU.

Gerenommeerde Duitse instituten zoals het Ifo Institut en het Zentrum für Europäische Wirtschaftsforschung (ZEW) waarschuwen al jaren luidkeels voor de gevaren van de sluipende transferunie. Duitse economen analyseren scherp de risico’s van het T2-systeem (het centrale betalingssysteem binnen direct realtime voor banken) en tonen aan hoe overschotlanden voor honderden miljarden euro’s aan virtuele vorderingen open hebben staan op Zuid-Europa – claims die bij een crash oninbaar blijken.

Waar men in Duitsland de monetaire risico’s en de uitholling van het spaargeld door falend EU-beleid als een direct gevaar voor de nationale welvaart bestempelt, blijft het in de Nederland angstaanjagend stil.

Maar ook de Duitse politiek roert zich veel meer wanneer EU-acties teveel nadelige gevolgen voor de Bondsrepubliek met zich meebrengen – niet alleen in Duitsland zelf maar ook in de EU, en prominent in de grootste fractie (EVP) van het Europees Parlement. Duitse Europarlementariërs zijn veel directer verbonden met hun kiezers, en houden nadelige gevolgen van EU wet- en regelgeving strak in het vizier.

Inzichtelijk en transparant

Er is maar één conclusie mogelijk. Wanneer de productieve kern van de samenleving – de belastingbetaler – niet weet hoeveel hij feitelijk bijdraagt aan en verliest door Europese mechanismen, is effectieve democratische controle een fictie. Vanuit democratisch oogpunt bezien is het dan ook een absolute vereiste om álle kosten en baten van de Europese Unie volledig inzichtelijk en transparant te krijgen. Hoewel het methodologisch doorrekenen van deze indirecte effecten uiterst complex en ingewikkeld is, blijft het voor een soevereine staat als Nederland een onmisbare en noodzakelijke voorwaarde.

De eenzijdige focus van de Nederlandse beleidstop op directe handelsbaten creëert een significante blinde vlek voor de werkelijke kosten van het Unie-lidmaatschap. Zolang onze economen weigeren de schaduwzijden te berekenen, de Europese Commissie nalaat om budgettaire tucht strak af te dwingen en de schulden in het zuiden onbeteugeld blijven oplopen, betaalt de Nederlandse belastingbetaler de verborgen rekening.

Waar de directe EU-contributie al oploopt naar 1580 euro per belastingbetaler per jaar, bedragen de indirecte lasten via inflatie, handhavingsbureaucratie en gecumuleerde hypotheekrentes nog eens duizenden euro’s extra per huishouden. Pas wanneer de volledige financiële balans op tafel ligt, kan de Nederlandse politiek haar democratische plicht vervullen en gericht bijsturen.

Den Haag, dwing uw economen tot de feiten, en let op uw zaak!

*Dorien Rookmaker was risicomanager bij onder meer ProRail en was lid van de Eerste Kamer en het Europees Parlement, tot 2024 als lid van de fractie van Europese Conservatieven en Hervormers (ECH).

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Ook de verborgen kosten van de EU moeten nu eindelijk eens op tafel komen. Anders wordt de rekening uit Brussel onbetaalbaar verscheen eerst op Wynia's Week.

Je stuurt de conclusies naar de media. Bingo. Aandacht.

Arm en rijk

Zo doen lobby’s dat. Zo deed het Centraal Planbureau (CPB) dat vorige week met een eigen enquête over de hoogte van de belastingtarieven op erfenissen en schenkingen. Conclusie: er is brede steun voor hogere erfbelastingen.

De uitkomsten zijn niet verrassend, de enquête zelf wel.

Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) peilt al jaren de opvattingen over maatschappelijke onderwerpen. Het CPB gebruikte voor zijn onderzoek hetzelfde panel als het SCP. In de antwoorden die het SCP krijgt op sociaaleconomische vragen zitten een paar constanten. Een is: Nederland houdt niet van de verschillen tussen arm en rijk.

Voorafgaand aan de Tweede Kamerverkiezingen zette het SCP vorig jaar vier trends in zijn peilingen tussen 2008-2025 op een rijtje. Een daarvan is economische achteruitgang. Dat ‘draait om het gevoel dat de verdeling van middelen en kansen oneerlijk is geworden. Mensen missen solidariteit en rechtvaardigheid in beleid, ervaren dat werken niet loont en zien een groeiende kloof tussen rijk en arm.’

Dus wat krijg je als je mensen vraagt naar hogere erfbelastingtarieven? Brede steun, zoals het CPB bijna triomfantelijk noteert.

Populistisch vaarwater

De uitkomsten liggen zo voor de hand dat de vraag is: waarom doet het CPB dat? Het instituut staat naar eigen zeggen voor beleidsrelevant onderzoek. ‘We vertalen wetenschappelijke kennis naar begrijpelijke informatie voor beleidsmakers en de Nederlandse samenleving.’

Met publiekspeilingen drijft het CPB heel ver af van zijn opdracht. Daarmee komt het Planbureau in politiek, en in dit geval ook populistisch vaarwater. Dom.

Het CPB is een cruciale schakel in de jaarlijkse begrotingsvoorbereiding. Daarom moet het CPB rolvast zijn. Geen meningen. Ramingen. Anders word je een politiek geïnspireerde denktank op kosten van de belastingbetaler. Einde mandaat.

Ongelijkheid? Bah

Al langer heb ik de indruk dat het CPB de analyses aandraagt die tot een ogenschijnlijk onvermijdelijke uitkomst leiden: een hogere heffing op (nagelaten) particuliere vermogens om de ongelijkheid te bestrijden. Twee maanden geleden publiceerde het CPB een studie naar de belastingdruk op vermogens. Ook hierin werden erfenissen en schenkingen van mensen met de hoogste vermogens aangemerkt als drijvende kracht achter ongelijkheid.

Kleine stap van ongelijkheid naar onrechtvaardigheid. Naar afschuw. En dus overheidsingrijpen. De voorzet is van het CPB, politici hoeven de bal alleen maar in te koppen.

De publicaties effenen de weg voor de politieke lobby die vermogens zwaarder wil belasten. Dat zag je eerder bij de voorgenomen verhoging van de vermogensheffing in box 3, die de Tweede Kamer ongedaan heeft gemaakt. Je ziet het in het krampachtig ambtelijk vasthouden aan de heffing op fictieve vermogenswinst. Waarom? Geldhonger. De fiscus loopt miljardenopbrengsten mis bij een wijziging.

Het duo geldhonger en ongelijkheidsafschuw bonst nu ook op de poorten van het Binnenhof. In zijn haast om een minderheidskabinet op de bordes te krijgen vóór de gemeenteraadsverkiezingen van maart ging D66-leider Rob Jetten akkoord met afspraken in de D66-VVD-CDA coalitie voor hogere defensie-uitgaven, hogere lasten (vrijheidsbijdrage) en besparingen op de sociale zekerheid.

Miljardengat

Het kabinet wilde bovendien een sociaal akkoord met vakbonden en werkgevers. Helaas. De bonden pikken geen sociale besparingen. De werkgevers sloten zich daarbij aan. Een miljardengat dreigt. Uiterlijk 1 september moet de Miljoenennota 2027 in concept naar de Raad van State voor het verplichte advies.

Hoe moet het gat gedicht worden? Afgelopen zaterdag nam minister van Sociale Zaken Hans Vijlbrief (D66) stelling in Het Financieele Dagblad. Als er een sociaal akkoord komt, maar de besparingen niet worden gehaald, mag een hogere belasting op vermogens (spaargeld, beleggingen, eigen huizen?) geen taboe zijn.

Daarmee zou hij de steun verwerven van de FNV, die bij monde van voorzitter Hans Spekman pleit voor hogere belasting op vermogens en/of bedrijfswinsten. En omdat de PRO-fractie in de Tweede Kamer alles goed vindt als de FNV het goed vindt, gloort ook een parlementaire meerderheid.

Probleem: belastingen zijn het domein van VVD-minister van Financiën Eelco Heinen. De VVD heeft bij de formatie juist extra vermogensheffingen in de ban gedaan.

Illusie armer

Hoe sterk staat Heinen nog? Vijlbriefs ‘partijchef’ Jetten zei vrijdag op zijn persconferentie: wellicht komt er bij een sociaal akkoord een aanpassing van de begroting zoals ze die in potlood hebben ingetekend bij het coalitieakkoord.

‘In potlood’? Dat is zo weggegumd. En ‘ze’? Jetten was er niet bij…?

Wie dacht dat Nederland een stabiel kabinet had gekregen is een illusie armer. De formatieonderhandelingen die tot het kabinet-Jetten hebben geleid zijn nooit afgesloten. Ze duren voort. Het kabinet regeert én het formeert. Dat laatste hindert stabiel beleid en leidt tot hogere belastingen, een hoger financieringstekort of beide om aan de verlangens van de FNV en de linkse oppositie te voldoen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Zo scoort links: het CPB geeft een voorzet voor hogere belastingen op vermogen, minister Vijlbrief kopt ‘m in en de VVD staat erbij en kijkt ernaar verscheen eerst op Wynia's Week.

Menno Tamminga beschreef in Wynia’s Week al hoe het kabinet vanaf 2028 wil heffen over vermogensaanwas: 36 procent belasting over de jaarlijkse waardestijging van beleggingen, óók als die stijging alleen op papier bestaat en de belegger er geen cent van in handen heeft. Dat dit internationaal een uitzonderingspositie is, en dat de overheid het vooral doet omdat vermogen een makkelijke melkkoe is, hoeft hier niet nogmaals betoogd te worden. De vraag die blijft liggen, is een andere: houdt dit stelsel eigenlijk wél ergens stand, als je de beste argumenten vóór serieus neemt?

Oude en nieuwe fictie

Voorstanders hebben die argumenten, en de eerlijkheid gebiedt ze te noemen.

Ten eerste zou een aanwasbelasting economisch juist superieur zijn: door elk jaar af te rekenen voorkom je dat mensen beleggingen enkel vasthouden om de fiscus te ontlopen. Op het schoolbord klopt dat. Maar het veronderstelt een wereld zonder liquiditeitsproblemen, zonder inflatie en met volledige verliesverrekening, precies de drie punten waarop deze wet faalt. Een theoretisch elegante heffing die de burger dwingt te verkopen om een winst te betalen die hij niet in handen heeft, is in de praktijk geen verbetering maar een verslechtering.

Ten tweede: vermogen werd jarenlang te licht belast, want onder het oude forfait bleef rendement boven de zes procent ongemoeid. Dat is waar, maar het is een argument tégen dat oude forfait, niet vóór het belasten van niet-gerealiseerde winst. Rechtvaardigheid bereik je door werkelijk gerealiseerd inkomen te belasten, niet door de oude fictie te vervangen door een nieuwe.

Ten derde zou uitstel juist vóór invoering pleiten, omdat elk jaar op de huidige ‘puinbak’ de rechtsonzekerheid verlengt. Ook waar. Maar dat is geen reden om dan maar het verkeerde stelsel in te voeren. Van de puinbak moeten we inderdaad af, en wel richting een systeem dat wél deugt, niet richting een volgende regeling die over een paar jaar eveneens bij de rechter sneuvelt.

Weeg dat alles, en er blijft geen houdbaar argument voor deze wet over, tenzij je jaloezie inmiddels tot deugd hebt verheven.

En de praktijk bevestigt het. In Noorwegen joeg een verhoging van de vermogensbelasting naar 1,1 procent juist kapitaal het land uit: vermogenden verlegden voor miljarden euro’s hun fiscale woonplaats naar het buitenland. Het resultaat was niet méér maar minder opbrengst: de gehoopte meeropbrengst sloeg volgens berekeningen om in een derving van honderden miljoenen. In Nederland vloeit naar schatting zestig tot tachtig miljard euro uit box 3 weg, naar het buitenland en naar andere structuren. Prins Constantijn waarschuwde dat aandelen- en optieregelingen voor personeel bij start-ups onwerkbaar worden. En de huurmarkt raakt door de uitponding van beleggers verder in de verdrukking.

Goedkoop populisme

Laten we het misverstand wegnemen dat onder dit alles ligt. Politici durven de wet niet af te schieten, uit angst voor het verwijt dat zij ‘de rijken’ ontzien. Maar dat is goedkoop populisme, want het zijn niet de rijken die box 3 het hardst voelen. Het zijn de zzp’er zonder pensioenfonds, de bakker en de huisarts die van hun nettoloon iets opzij hebben gezet voor later, en de mensen met een paar verhuurde pandjes als oudedagsvoorziening. Wie hen aanslaat over winst die enkel op papier bestaat, beschermt niemand tegen de rijken, maar straft de zelfredzame middenstand.

Daar komt de willekeur bij. Het collectieve pensioenvermogen, veruit de grootste vermogenspot van het land, blijft in box 3 volledig buiten schot, terwijl de spaarder en de kleine zelfstandige die zonder pensioenfonds hun eigen oudedag regelen wél jaar na jaar worden aangeslagen. Wie voor zichzelf zorgt, betaalt de rekening. En dat terwijl het hele stelsel drijft op één getal: ergens is bepaald dat box 3 negen miljard euro moet opbrengen. Wordt de wet niet ingevoerd, dan heet dat plotseling een ‘gat’ van 2,4 miljard per jaar, grotendeels gewenste belasting, ingeboekt in een raming en daarna gepresenteerd als verlies. Niet de rechtvaardigheid stuurt hier, maar de begroting.

Den Haag hakt geen knopen door

En het pijnlijke is: het alternatief is niet ingewikkeld. Er zijn twee internationaal beproefde routes. Ofwel een eenvoudige, gematigde vermogensbelasting van rond de één procent, zoals Zwitserland en Noorwegen die kennen. Ofwel een belasting op werkelijk gerealiseerde winst tegen een gematigd tarief van rond de 20 procent. Dat is onder de tarieven in Duitsland (ruim 26 procent) en Frankrijk (30 procent), die nu al tot de hoogste ter wereld behoren, en internationaal goed te verdedigen. Met de voorgestelde 36 procent zou Nederland juist, ná Denemarken en Noorwegen, het op twee na hoogste tarief van Europa hebben. Kies er één, lijn hem uit met het buitenland, en klaar.

Maar daarvoor is leiderschap nodig, en juist daar wringt het. Ook als het gaat om stikstof, woningbouw en de energievoorziening durft Den Haag geen knopen door te hakken. Overal dezelfde slappe hap: uitstel, compromis, en de rekening vooruitgeschoven. Box 3 is daarvan het schoolvoorbeeld geworden.

Het is niet ingewikkeld om te weten wat juist is: belast wat werkelijk wordt verdiend, niet wat wordt verzonnen. Het is alleen ingewikkeld geworden om het te dúrven. En zolang dat zo blijft, strompelt de wet van reparatie naar reparatie, met nergens een oplossing in zicht.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Het probleem heet niet box 3, het heet besluiteloosheid en slap leiderschap verscheen eerst op Wynia's Week.

Hoe veilig is dat nog?

President Donald Trump voert een politiek die Europese landen niet de indruk geeft dat zij bondgenoten zijn. Importheffingen. Dreigementen om de NAVO te verlaten. Om Groenland in te lijven. Wetgeving en wetsontwerpen die ons industriële paradepaardje ASML dwarszitten.

Rechtse hobby?

Het is derhalve logisch dat Tweede Kamerleden de veiligheid van onze goudvoorraad agenderen. Tony van Dijck (PVV), Pepijn van Houwelingen (FVD) en Mona Keijzer (ex-BBB, nu onafhankelijk lid) zijn hierover de laatste tijd in de clinch gegaan met minister Eelco Heinen van Financiën (VVD). Je zou bijna denken dat goud een rechtse hobby is. In debatten hierover kan Heinen overigens zo nu en dan kribbig reageren.

Allereerst: ons goud, waar ligt het?

De Nederlandse voorraad goud is 612,5 ton. Daarvan ligt 31 procent in het zogeheten Cash Center van De Nederlandsche Bank in Zeist. Het overgrote deel wordt overzee bewaard. Bij de Canadese centrale bank in Ottawa ligt 20 procent. Dat heeft een historische reden: het goud is er voorafgaand aan de Tweede Wereldoorlog gestald en daar gebleven. Leuk om te weten: Canada bezit zelf sinds 2016 geen officiële goudvoorraad meer.

Fort Knox

Bij de Bank of England ligt 18 procent en in de VS 31 procent. De vier locaties zijn volgens Heinen gekozen vanwege risicospreiding, liquiditeit en veiligheid.

Het is verleidelijk om bij de goudvoorraad en Verenigde Staten onmiddellijk te denken aan Fort Knox… Het kluizencomplex in Kentucky. Wereldberoemd, mede dankzij de James Bond-film Goldfinger. In Fort Knox ligt ongeveer de helft van de Amerikaanse goudvoorraad, maar Fort Knox duldt geen buitenstaanders.

Ons goud ligt bij de Federal Reserve Bank op Manhattan, New York. Wie daar een film bij wil denken: Die Hard with a Vengeance, met onder meer Bruce Willis in de hoofdrol. Plot: boevenbende verschaft zich toegang tot de kluizen en voert het goud in kolossale kiepwagens af. Het personage van Willis zorgt voor de goede afloop.

Goud van de buren

Tientallen landen hebben een ondergrondse safe bij de Fed op Manhattan. In Londen zouden meer dan zestig centrale banken goud hebben gestald.

Zij vinden de locaties veilig én praktisch. New York en Londen zijn centra van de goudhandel. Landen die goud willen (ver)kopen informeren bij de kluis van hun buren en bij overeenstemming hoeft het goud New York of Londen niet eens te verlaten. Handig. Alleen koopt of verkoopt Nederland al dertig jaar geen goud meer. ‘De goudvoorraad van DNB wordt passief beheerd’, schrijft de centrale bank in haar jaarverslag 2025.

Risicospreiding is een ander argument. Maar welke risico’s? Kennelijk wordt een Russische inval in West-Europa waardoor het goud gevaar loopt geloofwaardiger gevonden dan de grillen van Trump die mogelijk ons goud in gijzeling neemt.

Repatriëren

Vorig jaar diende PVV-Kamerlid Tony van Dijck een motie in die vroeg om het repatriëren van de Nederlandse goudvoorraad uit de VS. Hij kreeg steun van de fracties van PVV, FVD, BBB, Partij voor de Dieren en de SP. 43 zetels, motie verworpen. Goud brengt politieke tegenpolen samen.

Vijf weken geleden was het Mona Keijzer die vragen stelde aan minister Heinen en om een regeringsbrief over het onderwerp vroeg. De Franse centrale bank stoot namelijk zijn goud in de VS af en koopt er goudstaven in Frankrijk voor terug. Waarom? Waarom haalt Nederland zijn geld ook niet weg uit Manhattan?

De Franse actie is volgens Heinen niet politiek gemotiveerd. Maar zijn antwoord op de tweede vraag is het meest interessant. Want wat blijkt? Heinen staat naar eigen zeggen machteloos. Ja, machteloos! Nederland bezit wel voor zo’n 80 miljard aan officiële goudreserves, maar Heinen gaat er niet over. Zegt-ie.

Bij de oprichting van de Europese Centrale Bank is wettelijk vastgelegd dat het monetaire beleid wordt gevoerd door de ECB en dat de ECB onafhankelijk is van politieke inmenging. Het is de regeringen verboden de centrale bank instructies te geven, schrijft Heinen.

Dat is schrikken. De ECB is onafhankelijk in zijn rentepolitiek, zoals het grote voorbeeld, de Duitse centrale bank, totdat de ECB de rentepolitiek overnam. Ook De Nederlandsche Bank is sinds 1948 onafhankelijk van de politiek.

Titanic

Maar goudpolitiek? Goud speelt geen wezenlijke rol meer in het moderne monetaire beleid. De Nederlandsche Bank ziet haar goud, zo blijkt uit het jaarverslag, als een soort reddingsboei als de geldwereld dreigt te vergaan. Lijkt me iets voor een rampenfilm, niet voor prudente geldpolitiek.

Dus welke rol kunnen De Nederlandsche Bank en haar president Olaf Sleijpen dan spelen? Bootsman op de Titanic?

Speculatie

Heinen stuurt de Kamerleden met een kluitje in het riet. Niet voor het eerst. Enkele weken eerder vroeg FVD-Kamerlid Van Houwelingen Heinen in een debatje: ‘Als we straks een deel van ons goud kwijtraken, kunnen we de directeur van DNB daar dan verantwoordelijk voor stellen?’

Logische vraag, gezien de onmacht van Heinen.

Heinen vond dat de categorie ‘ongekende speculatie. Laten we dit debat niet op deze manier voeren’.

De minister maakt zich klein, terwijl het om grote belangen gaat. Hier stinkt iets.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Nederland bezit voor 80 miljard euro goud. Maar schatkistbewaarder Heinen kan er niet bij. Zegt hij. Daar stinkt iets. verscheen eerst op Wynia's Week.

Nederland gaat 36 procent belasting heffen over de koersstijging (aanwas) van beleggingen, zoals aandelen, obligaties, bitcoins en andere cryptovaluta. Ook als je die belegging na de stijging niet hebt verkocht, moet je dokken. In de rest van de wereld reken je af met de fiscus bij verkoop, als de opbrengst op je rekening staat.

Bizar

De Tweede Kamer heeft drie weken geleden met wat tegenzin ingestemd met deze zogeheten vermogensaanwasbelasting in de Wet werkelijk rendement box 3. De Eerste Kamer is nu aan zet. Senatoren zijn geschrokken van de kritiekgolf.

En juist in deze tussenfase kondigt minister Eelco Heinen van Financiën (VVD) plompverloren aan dat zijn ministerie nog eens gaat kijken naar de wet. De timing was bizar. Pal voor het debat over de regeringsverklaring vorige week. De uitspraak zelf was bizar. Heinen zegt: ik neem de Tweede Kamer pas serieus als internationale kritiek opsteekt. En hij sprak voor zijn beurt, want staatssecretaris Eelco Eerenberg (D66) is eerstverantwoordelijk.

Heinens ommezwaai leidde ertoe dat de Tweede Kamer in het debat over de regeringsverklaring een motie van JA21 en de Christen Unie steunde over de vermogensheffing. Over een wetsontwerp dat al was behandeld. Prijsschieten maar.

Twee vragen dringen zich op. Wat is misgegaan? En wat zegt dat over de rol van het ministerie van Financiën?

Aan de basis van het box 3-debacle ligt Haagse halsstarrigheid. In het belastingstelsel dat in 2001 is ingevoerd wordt inkomen uit vermogen (de eigen woning uitgezonderd) belast op basis van een fictief rendement. Simpel en overzichtelijk. Voor spaargeld was dat toen 4 procent. De spaarrente was duidelijk hoger.

Toen de Europese Centrale bank ruim tien jaar later in een economische recessie haar rente tot onder nul manipuleerde en de spaarrente volgde, bleef de fiscus uitgaan van 4 procent. Spaarders werden belast op basis van sprookjesrendementen. Toch duurde het tot eind 2021 voordat de Hoge Raad aan deze praktijk een einde maakte.

Niet nieuw…

De uitvoering van dat arrest leidde opnieuw tot halsstarrigheid. Alle spaarders (boven de vrijstelling) hadden te veel belasting betaald, maar alleen de minderheid die bezwaar had gemaakt kreeg compensatie. Vervolgens konden ministers en volksvertegenwoordigers het niet eens worden over een realistische en werkbare nieuwe wet. Hoe moeilijk kan het zijn. Andere landen kunnen het wel…

De gewraakte tussenwet, op weg naar een definitieve oplossing, ziet er nu zo uit. Een vermogensaanwasbelasting voor beleggingen (aandelen, crypto’s). Een vermogenswinstbelasting voor vastgoed en durfinvesteringen. Spaargeld wordt belast op basis van de werkelijke spaarrente.

Dat Haagse halsstarrigheid tot kwade uitkomsten leidt is helaas niet nieuw. Zie het toeslagendebacle. Zie de schade in Groningen door de gasboringen.

Tsunami

De besluitvorming over de box 3-wetswijzing wordt gegijzeld door het ministerie van Financiën. De opbrengst van de belastingheffing moet gelijk blijven. Daarom kwam de aanwasbelasting als winnaar uit de bus. Een vermogenswinstbelasting, dus belasten bij verkoop, zou jarenlang een gat slaan in de opbrengsten.

Toen kwam de tsunami aan kritiek.

Was dat te voorzien? Ja. In het debat over de wetswijziging hebben politieke partijen en belanghebbenden de nadelen al verwoord. Maar hun pogingen om wijzigingen aan te brengen stuitten op weinig overtuigende praktische bezwaren (banken zijn niet klaar om gegevens aan te leveren) én op het mantra van de gelijkblijvende opbrengst.

Cryptolobby

Wat Financiën heeft gemist is de mondiale invloed van de luidruchtige cryptolobby. Bitcoin en andere cryptobeleggingen gaan sprongsgewijs omhoog en omlaag. Dat is geen punt als je belast wordt bij verkoop. Maar wél als je belast wordt bij een koerssprong zonder dat je de belegging verkoopt. Hoe betaal je je aanslag?

Dat speelt voor buitenlandse cryptobeleggers en propagandisten als Musk (berichtendienst X) geen rol. Maar de crypto-evangelisten zien de vermogensaanwasbelasting als staatsingrijpen in hun ongereguleerde markt. Dan schieten hun haren recht overeind.

Big Tech, de libertaire missie van Silicon Valley, en crypto hebben de beleggerswereld veranderd. Dat heeft het ministerie van Financiën verrast. En juist dat is niet zo verrassend.

Wie zich krampachtig vasthoudt aan de opbrengst van een belasting komt niet tot een afweging van wat nodig, nuttig, realistisch en haalbaar is bij nieuwe wetgeving. Het ministerie blijkt zich geen raad te weten met de reacties van de buitenwereld op wat de Haagse binnenwereld heeft bedacht.

Grensoverschrijdend

Dat begint een patroon te worden. Nederland dacht online gokken af te remmen met extra regels en hogere kansspelbelasting. Gevolg? Gokkers kiezen illegale sites. De belastingopbrengst stijgt niet, maar daalt. Nederland dacht ongehinderd de accijnzen op tabak te verhogen. Gevolg: mensen nemen de bus naar Luxemburg en slaan goedkoop in. Verwachte extra opbrengsten verdampen.

Minister Heinen ondermijnt met zijn box 3-zigzagpolitiek zijn reputatie. Dat doet hij op het moment dat de oppositie in ruil voor samenwerking om extra uitgaven vraagt en zich niet bekommert om zijn financiële kader. Weg deugdelijke begrotingspolitiek.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Minister Heinen zag de kritiekgolf op box 3 en cryptobelasting niet aankomen. Dat krijg je met een ministerie dat niet snapt hoe burgers denken verscheen eerst op Wynia's Week.

Uit een overzicht dat professor Kristof De Witte en zijn collega’s van de Katholieke Universiteit Leuven onlangs maakten, blijkt dat tussen 2009 en 2022 de rekenprestaties van Nederlandse leerlingen daalden met 6,24 procent. De rekenvaardigheden van Nederlandse leerlingen horen nog wel tot de betere in de wereld. De achteruitgang in lezen is een stuk groter: 9,72 procent. Hiermee is Nederland de grootste daler in leesprestaties onder de OESO-landen. Ook de prestaties bij natuurwetenschappen daalden in deze periode en wel met 6,55 procent.

Er zijn ook lichtpuntjes. In Ierland bijvoorbeeld zijn de leerprestaties beter dan in Nederland en de afgelopen jaren zijn ze ook nog eens gestegen. In Finland daarentegen, een land dat twintig jaar geleden als een voorbeeld gold onder Nederlandse deskundigen, zijn de leerprestaties de afgelopen jaren vrijwel net zo hard gedaald als bij ons.

Ongemotiveerde leerlingen

Nederlandse leerlingen lijken niet gebukt te gaan onder hun matige resultaten: zij geven hun leven gemiddeld een 7,3, tegenover een 6,8 gemiddeld in de OESO-landen. Het aantal leerlingen dat hun leven een zware onvoldoende geeft (een 4 of minder) is in ons land ook heel klein.

Leerlingen van nu zijn niet minder intelligent dan die van vroeger. Waarom zijn de leerprestaties dan toch zo achteruit gegaan? Nederlandse leerlingen behoren tot de minst gemotiveerde leerlingen in de wereld. Dit gebrek aan motivatie en de zesjes-cultuur zal zeker een rol spelen. Maar de belangrijkste oorzaak ligt toch bij het onderwijs zelf.

Laten we eerst naar het geld kijken. Nederland besteedt ongeveer 1,5 procent van het nationaal inkomen aan basisonderwijs. Gemiddeld in westerse landen is dat 1,8 procent. Daarentegen geven we meer dan gemiddeld uit aan voortgezet onderwijs: ongeveer 2 procent van het nationaal inkomen, tegenover 1,6 procent gemiddeld in de westerse wereld.

Meer geld voor onderwijs leidt niet automatisch tot betere prestaties van leerlingen. Wel kan meer geld voor salarisverbetering helpen om de beste mensen aan te trekken voor het onderwijs. Alle goede onderwijsstelsels in de wereld hebben gemeen dat ze daarin slagen. Helaas kiezen bij ons de beste mensen niet meer voor het lerarenberoep.

Goed onderwijs hangt niet alleen af van de kwaliteit van de leraar. Ook de school speelt een rol. Goede schoolleiders die leraren vrijheid geven in hun werk maar ook ondersteuning bieden waar dat nodig is, zijn heel belangrijk. Ook ondersteuning door collega’s is zeer belangrijk voor het functioneren van leraren.

Daarnaast zijn mogelijkheden voor leraren om zich bij te scholen van belang. Hier is de afgelopen decennia wel wat belangrijks veranderd. Scholing wordt tegenwoordig vooral gebruikt om de kennis en vaardigheden van leraren te verbreden en veel minder als een middel om vooruit te komen en promotie te maken. De opwaartse mobiliteit van leraren is sterk verminderd.

Met aktes hogerop

Dat was vroeger anders. Johannes van der Waals (1837-1923), zoon van een timmerman die in 1910 de Nobelprijs ontving voor zijn onderzoek naar thermodynamica, begon zijn loopbaan als hulponderwijzer op een lagere school. Door het behalen van allerlei onderwijsaktes werd hij vervolgens leraar natuurkunde en later hoofdonderwijzer op de hbs. Naast zijn drukke baan als leraar studeerde hij natuurkunde in Leiden. Na zijn promotie werd hij de eerste hoogleraar natuurkunde aan wat toen nog de Gemeentelijke Universiteit van Amsterdam heette. Of neem de historicus Jacques Presser (1899-1970), zoon van een diamantbewerker die met behulp van een particuliere studiebeurs kon studeren. Na zijn promotie werd hij geschiedenisleraar aan het Amsterdamse Vossius Gymnasium. Later maakte hij de overstap naar de Gemeentelijke Universiteit, waar hij eerst lector en later hoogleraar werd.

Vanzelfsprekend was niet voor iedere leraar een dergelijke carrière weggelegd. Maar het was vroeger heel gebruikelijk dat een leraar in het basisonderwijs via het behalen van aktes een bevoegdheid behaalde om in het voortgezet onderwijs les te geven. Of dat een academisch geschoolde leraar in zijn vrije tijd een proefschrift schreef.

Uit mijn eigen onderzoek naar sociale mobiliteit bleek dat in de jaren vijftig en zestig de kweekschool – de voorloper van de pabo – een middel was voor jongeren met laag opgeleide ouders die werkzaam waren in de agrarische sector of de industrie om te stijgen op de maatschappelijke ladder. Voor intelligente en intellectueel geïnteresseerde kinderen uit gezinnen waar de vader boer was of in een fabriek werkte, was de stap naar de universiteit in die tijd nog te groot. De opleiding tot leraar bood dan een aantrekkelijk alternatief om een baan met meer intellectueel aanzien en een hoger salaris te krijgen.

Het gevolg was dat een grote groep getalenteerde jongeren kozen voor een baan in het onderwijs. Vanaf de jaren zeventig veranderde dat en gingen jongeren uit gezinnen met laag opgeleide ouders direct naar de universiteit om daar sociologie, economie of rechten te studeren. Daardoor daalde de kwaliteit van de instroom op de lerarenopleidingen.

Inmiddels is niet alleen de kwaliteit maar ook de omvang van de instroom in de lerarenopleidingen gedaald en zijn er personeelstekorten in het onderwijs. In het voortgezet onderwijs zijn er momenteel 2200 voltijdsvacatures voor leraren. Wel is de laatste paar jaar het aantal studenten aan de pabo toegenomen. Tussen 2021 en 2025 nam deze met 7,6 procent toe, terwijl de instroom in de tweedegraadslerarenopleiding met 8,6 procent afnam.

Gelijkgetrokken salarissen

Een van de oorzaken is dat de salarissen van leraren in het basisonderwijs zijn gelijkgetrokken met die van tweedegraads leraren in het voortgezet onderwijs. Dit maakt het aantrekkelijker om voor het basisonderwijs te kiezen. Les geven aan basisschoolleerlingen is nu eenmaal makkelijker dan aan pubers op het voortgezet onderwijs, zeker die op het vmbo.

Zorgelijk is ook dat het aantal academisch geschoolde leraren in de bovenbouw van het voortgezet onderwijs enorm is afgenomen. De meeste eerstegraads leraren komen tegenwoordig van het hbo. Deze leraren moeten leerlingen voorbereiden op de overstap naar de universiteit. Omdat ze zelf die ervaring niet hebben, zijn zij daar minder goed voor toegerust dan academisch geschoolde leraren.

Bij de aanpak van het lerarentekort wordt vooral gekeken naar het opleiden van meer leraren. Het vergroten van de instroom in de lerarenopleidingen en het stimuleren van zij-instromers wordt gezien als de oplossing. Dit is echter dweilen met de kraan open als aan de achterkant leraren in groten getale het onderwijs verlaten en elders werk zoeken. Deze stille reserve is in beginsel meer dan voldoende om het lerarentekort op te lossen. Het salaris en de arbeidsomstandigheden in het onderwijs zijn echter vaak niet goed genoeg om leraren te behouden.

Uit mijn eigen onderzoek komt naar voren dat leraren die het onderwijs hebben verlaten vaak beter af zijn dan leraren die nog wel werkzaam zijn in het onderwijs: ze zijn tevredener over hun salaris, zeggen dat ze meer autonomie en zeggenschap over hun werk en werktijden hebben, dat hun nieuwe baan emotioneel minder zwaar is en dat ze minder vaak burnout-symptomen hebben. Wel vinden leraren hun baan interessanter en zeggen ze dat ze meer kunnen leren in hun werk.

Investeren in leraren is investeren in de toekomst van onze kinderen en daarmee in de toekomst van onze economie en samenleving. Het is daarom goed dat het kabinet-Jetten de bezuinigingen op onderwijs van het vorige kabinet terugdraait. In het nieuwe coalitieakkoord is ook aandacht voor het verbeteren van de lees-, schrijf- en rekenvaardigheid van leerlingen en voor het aanpakken van het lerarentekort.

Dat is goed, maar mist de kern: we moeten meer investeren in het aantrekken en het behouden van de beste mensen voor het lerarenberoep en ze meer mogelijkheden geven carrière te maken in het onderwijs.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht De beste mensen moeten weer gaan kiezen voor het lerarenberoep, anders is het schrappen van de bezuinigingen op onderwijs zinloos verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Je hoeft alleen maar nee te zeggen’, moet Wim Duisenberg, minister van Financiën in het kabinet Den Uyl (1973-1977), tegen Gerrit Zalm hebben verteld, toen de VVD’er in 1994 minister van Financiën werd. Alle andere ministers willen, opgejut door lobbygroepen, ambtenaren en verkiezingsprogramma’s, altijd meer geld uitgeven. Maar ministers en staatssecretarissen van Financiën moeten het geld vinden. Dat betekent: een hoger begrotingstekort of hogere belastingen, want bezuinigingen doen van au.

Geen fratsen

Juist dat nee zeggen maakte ministers van Financiën populair bij de kiezers. Dat is wel te begrijpen. Een strikte en sobere minister van Financiën voldeed aan het zelfbeeld van Nederlanders: geen fratsen, nuchter, niet verder springen dan je polsstok lang is. Spaarzaamheid is een vaderlandse deugd. Mede daarom groeit ons spaargeld elk jaar verder, of de rente nu laag is of wat hoger.

Spaarzaamheid en standvastigheid waren eigenschappen die ministers van Financiën graag uitdroegen in Europa. In de economische crisis na 2008 stapelden de Rutte-kabinetten bezuiniging op lastenverzwaring. Alles om de Europese begrotingsnormen te halen: een tekort onder 3 procent van de nationale economie (BBP) en een staatsschuld van minder dan 60 procent.

Vanaf de kansel van ‘gidsland’ Nederland konden ministers spilzieke landen zoals Griekenland en Italië kritiseren. Of met botheid bejegenen. I’m Dutch, so I can be blunt, zei minister van Financiën Jan Kees de Jager (CDA) toen Griekenland in 2011 kapseisde. Ik ben Nederlander, dus ik kan recht-voor-zijn-raap zijn.

Maar spaarzaamheid en strikt begrotingsbeleid zijn de afgelopen jaren bijna achteloos aan de dijk gezet. Demissionair minister van Financiën Eelco Heinen (VVD) mikt in 2026 op een begrotingstekort van 2,9 procent. Eén kink in de kabel en de rijksoverheid moet tóch bezuinigen of de toch al hoge lasten van burgers en bedrijven verhogen. Of, want dat kan ook, extra schulden maken, zoals Frankrijk, en maar zien hoe Brussel reageert. De royale begrotingspolitiek stimuleert de economie, die desondanks maar matig groeit, en de vrijgevigheid houdt de arbeidsmarkt krap, de lonen hoog en de inflatie ook.

Voor Heinens partij, de VVD, is strikt begrotingsbeleid een onderscheidend kenmerk. In de doorrekening van verkiezingsprogramma’s van de (middel)grote partijen, minus de PVV die dat niet wilde, ontlopen de meeste partijen elkaar niet veel. VVD en Groenlinks-PvdA hangen rond 2,3 procent, maar CDA en D66 zoeken de gevarenzone op, met een tekort van 2,8 procent.

Ontsporen

De VVD maakt op langere termijn echter veel minder schulden. GroenLinks-PvdA en het CDA laten het tekort ontsporen. Het dreigende zetelverlies van de VVD onderstreept de desinteresse van de kiezer in deze toekomst, al is in de partij meer aan de hand dan dit. Begrotingspolitiek en belastingen staan in een recente peiling van Kieskompas in de ranglijst van de belangrijkste thema’s van kiezers op de tiende plaats.

Het punt is: partijen willen niet snappen dat hogere schulden gepaard gaan met hogere rentelasten die andere, nuttige uitgaven verdringen, tenzij de belastingen omhoog gaan en zo kom je in een vicieuze cirkel.

Wat is er met de partijen en hun kiezers gebeurd dat begrotingspolitiek vrijwel irrelevant is?

Overheid redt u

Om te beginnen de nasleep van de covidpandemie. Het kabinet RutteDrie reageerde op de bevriezing van de economie met talrijke steunmaatregelen. De overheid was de redder van de economie. Dat werkte verslavend. Ook de gasprijsexplosie na de inval van Poetin in Oekraïne kocht de overheid ten dele af. Zo ontstaat gewenning. We lenen het geld wel, dus ruim baan voor de uitgaven. Dat geldt even goed voor klimaatpolitiek.

De tweede reden is de politieke omslag. Twee departementen met dure wensen staan opeens hoog in de politieke ranglijst. Defensie en Volkshuisvesting. Saillant: Ruben Brekelmans (VVD), demissionair minister van Defensie, scoorde afgelopen zomer in een peiling hoger op vertrouwen dan Heinen van Financiën. Volkshuisvesting is hét departement dat verbonden is met de twee brandende thema’s, namelijk wonen en immigratie. Voor wie bouwen we? Voor inwoners of voor asiel-, studie- en arbeidsmigranten?

Derde reden: links en rechts populisme. Niks nieuws onder de zon. De communistische CPN voerde ooit campagne met het motto ‘lonen omhoog, prijzen omlaag’.

Elke politicus die geen populist is, dat wil zeggen: weet wat zijn kiezers beroert en daarnaar handelt, is vroeger of later een verliezer. Kenmerkend is: plannen zijn alles, de financiering is vanzelfsprekend. Geld is gratis. Links (SP, GroenLinks-PvdA) haalt het gratis geld bij grote bedrijven en ‘de rijken’, de PVV schrapt asieluitgaven en laat de staatsschuld oplopen.  

Begrotingspolitiek telt niet mee

Om hogere defensie-uitgaven te bekostigen verhoogt GroenLinks-PvdA de lasten voor bedrijven. De VVD bezuinigt op de zorg. PVV-leider Geert Wilders schreef vrijdag op berichtendienst X: ‘Maar wij zouden nooit miljarden voor Defensie weghalen bij de zorg! Met een vd laagste schulden vd EU is er voorlopig voldoende ruimte voor extra Def-uitgaven.’

Vrijdag, de dag dat het CPB met zijn uitkomsten kwam, stond begrotingspolitiek in de schijnwerper. Dat was één dag. Verder telt het thema niet mee. Dat betekent een breuk met de recente politieke mores. Politieke coalities sneden desnoods in uitgaven en deden zich met een krappe begroting tekort, maar namen andere landen wél de maat. Dat is voorbij. Maar bandeloze begrotingspolitiek zal Nederland bezuren als onvermijdelijke tegenvallers of een crisis zich aandienen.    

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Het begrotingstekort gaat ontsporen. Politici willen gretig extra uitgaven doen en denken dat geld gratis is. verscheen eerst op Wynia's Week.

Het kan geen kwaad om niet te zwaar in de schuld te zitten en over financiële buffers te beschikken. Daarom is succesvol gepoogd de hoogte van hypotheekschulden te beperken en wordt, bijvoorbeeld, de opbouw van pensioen juist fiscaal gefaciliteerd. Je kunt dat zien als een inmenging in de persoonlijke vrijheid, maar er valt veel voor te zeggen om mensen soms tegen zichzelf in bescherming te nemen door paternalistische maatregelen. 

Partiële analyses 

Wie naar politici luistert, krijgt al snel de indruk dat we het met die financiële weerbaarheid ook weer niet moeten overdrijven. Enig vermogen is goed, maar het wordt kennelijk al snel te veel. Tenminste, dat is de conclusie die je kunt trekken als je ziet hoe over het belasten van vermogen wordt gesproken. Zelfs De Nederlandsche Bank pleit soms voor hogere belastingen op vermogen met als argument dat in veel andere landen vermogen zwaarder wordt belast dan bij ons. Ik verbaas me over zulke partiële analyses.  

Misschien klopt de constatering wel, maar waar blijven dan de analyses over belastingen die bij ons hoger zijn dan elders, zoals de energiebelastingen? Of streven we ernaar wat betreft alle soorten belastingen in de mondiale top-3 te staan? En hoe zit het met de invloed die van vermogensbelastingen uitgaat op het opbouwen van financiële weerbaarheid? 

Heb je als zelfstandige een pensioenvermogen opgebouwd door te investeren in huurwoningen? Regelgeving heeft daarvan inmiddels in veel situaties een verlieslatende propositie gemaakt. Heb je vermogen in je eigen woning, dan gaan er stemmen op om die kapitaalwinst te belasten, misschien zelfs de ongerealiseerde (papieren) kapitaalwinst. Waar iemand met een bescheiden inkomen dat uit moet betalen is onduidelijk. Bovendien gaat het voorbij aan het feit dat iemand met een eigen woning weliswaar een vermogenstitel heeft (die woning) die in waarde is gestegen, maar daar tegenover staat dat we allemaal ergens moeten wonen. In economenjargon kun je stellen dat we allemaal een ‘off balance sheet liability’ hebben – we moeten ergens wonen – waarvan de waarde – of beter gezegd: de last – door de hogere huizenprijzen ook is gestegen. 

Heb je een redelijk pensioen opgebouwd? Dan kun je misschien wel met minder AOW toe. Op het eerste gezicht valt daar misschien wel wat voor te zeggen, maar wat doet het met de prikkel voor mensen om zelf pensioen op te bouwen? En trouwens, de hervorming van het pensioenstelsel draagt ook al bij aan de onzekerheid die vooral voor ouderen bedreigend is omdat zij in risico-arme beleggingsportefeuilles worden gedwongen en niet of nauwelijks mogelijkheden hebben om eventuele (koopkracht)schade te repareren. 

Rendement wegbelast 

Of neem de persoon die naast een eventueel pensioen nog wat gespaard heeft en dat risicoloos wil beleggen, bijvoorbeeld in Nederlandse staatsleningen. Het effectieve rendement op een tweejarige staatslening bedraagt momenteel circa 2 procent, op een tienjarige lening zo’n 2,9 procent. Door de combinatie van het fictieve rendement en het belastingpercentage wordt er in 2025 ruim 2 procent op dat belegde vermogen geheven, voor zover het de heffingsvrije voet te boven gaat. Daarmee wordt het rendement na belasting van een tweejarige staatslening tot onder nul gereduceerd en dan hebben we het nog niet over de inflatie die de waarde van het vermogen aantast. Als je kunt laten zien dat je feitelijke rendement lager is dan de door de Belastingdienst veronderstelde, word je feitelijke rendement belast, maar waarom moet je die moeite doen?  

De spaartegoeden van huishoudens bij banken waren volgens de statistieken van De Nederlandsche Bank eind juni bijna 8 procent hoger dan een jaar eerder. Dat is best opmerkelijk. Het is de sterkste groei in meer dan vijftien jaar. Wat verklaart de forse stijging van het spaargeld? Dat is natuurlijk gissen. Spaargeld wordt minder zwaar belast dan belegd vermogen. Zo krijgen huishoudens, bedoeld of onbedoeld, een prikkel om hun vermogen risicoloos aan te houden. Is dat voor die huishoudens, los van de fiscale consequentie, de beste optie? En is het ook maatschappelijk nuttig? Soms wordt er ook gewezen op de gespannen geopolitieke situatie en de daarmee gepaard gaande toename van onzekerheid als verklaring voor de snelle groei van het spaargeld. 

De economische theorie geeft nog een andere mogelijke verklaring voor dit spaargedrag: de ‘Ricardiaanse equivalentie’. Deze theorie gaat terug tot de Britse econoom David Ricardo die er in 1820 over schreef. Onder economen is het overigens een controversiële theorie en Ricardo was er zelf niet geheel van overtuigd. De gedachte is als volgt. Wanneer een overheid de belastingen verlaagt met als doel de mensen meer te laten besteden, dan zal dat doel niet bereikt worden als de overheid die belastingverlaging financiert door zelf meer te lenen. In die situatie begrijpen mensen dat zij zelf uiteindelijk de verplichtingen moeten dragen die voortvloeien uit de stijging van de overheidsschuld. Ze zullen de belastingverlaging daardoor als tijdelijk zien en het geld sparen in plaats van uitgeven. Iets ruimer geïnterpreteerd kun je misschien stellen dat de sterke groei van de spaartegoeden gedreven wordt door een toenemend wantrouwen jegens het financiële overheidsbeleid. 

Spaarders wapenen zich 

Wie het nieuws volgt weet dat we ons op het gebied van de overheidsfinanciën met grote uitdagingen geconfronteerd weten. We willen aanzienlijk meer uitgeven aan defensie terwijl de kosten van de vergrijzing, waaronder die voor de zorg, oplopen. En dan hebben we het nog niet over de ambities op het gebied van stikstof en klimaat. Ook lijken veel politici wat minder strikt in de leer te worden wat betreft de hoogte van de overheidsschuld. Wellicht zijn de gestegen spaarsaldi een signaal dat mensen zich zorgen maken over wat dat allemaal voor hen gaat betekenen. Ik vrees dat weinig politici in aanloop naar de verkiezingen dat signaal serieus zullen nemen. 

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Waarom zijn Nederlanders meer gaan sparen? Ze wapenen zich tegen wispelturige politici verscheen eerst op Wynia's Week.

De bank, doorgaans afgekort tot DNB, is in 1814 opgericht door koning Willem I. Vanwege zijn ‘vaderschap’ wordt DNB ook wel ’s Konings oudste dogter genoemd. Een instituut met historie dat doorgaans met de nodige egards wordt bejegend door veel politici en media. Je zou bijna denken dat de centrale bank een van de Hoge Colleges van Staat is, zoals de Raad van State en de Algemene Rekenkamer.

Uitzonderingspositie

In werkelijkheid is DNB een bedrijf, dat sinds 1948 volledig in staatshanden is. De centrale bank houdt toezicht op de financiële wereld. Maar níet op de grote banken. Dat doet de Europese Centrale Bank, de ECB. Verder waakt DNB over het betalingsverkeer. De DNB-president praat in de beleidsraad van de ECB mee over de rente. Dat zijn allemaal belangrijke en nuttige taken. Ze geven de Nederlandsche Bank geen uitzonderingspositie om maar haar eigen gang te gaan. Maar zo is het wel gegroeid.

Demissionair minister van Financiën Eelco Heinen (VVD) morrelt aan een van de uitzonderingen. DNB-president Klaas Knot moet op 1 juli na veertien jaar stoppen. Heinen wil de zittingstermijn van de DNB-president bekorten van twee maal zeven jaar (benoeming plus herbenoeming), naar maximaal tien jaar. Knots opvolger, Olaf Sleijpen, nu nog DNB-directeur, is bij zijn sollicitatiegesprek al geïnformeerd.

Heinen vraagt een onafhankelijk onderzoeker naar een oordeel hierover, zo blijkt uit zijn brief over de benoeming van Sleijpen aan de Tweede Kamer.

Maar de uitkomst staat wel vast. Daarvoor hoef je alleen maar te lezen wat Heinen heeft geschreven in de kantlijn van de gepubliceerde ambtelijke nota’s over de benoeming van Sleijpen. Om te beginnen is Heinen geïrriteerd over de traagheid van het proces binnen zijn eigen ministerie. ‘Verzoek is wel al 8 maanden geleden intern uitgezet’ schrijft hij bij een ambtelijke zinsnede dat de benodigde wetswijziging wel twee jaar kan duren. En verderop: ‘Wat is afgelopen 8 maanden gebeurd dan?’

‘Modernisering stimuleren’

De bekorting sluit aan bij de regelingen voor (andere) staatsbedrijven, schrijft Heinen in zijn Kamerbrief. Ook bij grote ondernemingen blijven topmanagers niet vanzelfsprekend steeds maar zitten. De minimumeis van de Europese Centrale Bank is een zittingstermijn van vijf jaar om de onafhankelijkheid te waarborgen. Dus dat is in orde.

Uit de notities van Heinen blijkt ook dat de bekorting inclusief de veronderstelde nadelen al met DNB is besproken. Bij DNB bestaat begrip, schrijft Heinen op de nota. Aan de nadelen tilt men niet zwaar. Aan de voordelen voegt Heinen letterlijk toe: ‘Overweging was ook ter voorkoming van “verkokering” en voldoende modernisering te stimuleren, zoals intern besproken en gewogen ook met DNB zelf.’

Daarmee maakt Heinen duidelijk dat de Nederlandsche Bank geen Oranje Vrijstaat is. Wat betekent modernisering in dit kader? Sleijpen werkt als directeur al aan hoger kostenbewustzijn. Bij DNB werken steeds meer mensen. Schrik niet als u over een tijdje leest: DNB schrapt banen.

Bakzeil bij de rechter

Van de verkokering zijn er voorbeelden genoeg in het publieke domein. Banken, verzekeraars en pensioenfondsen klagen misschien wel binnenskamers over regels van ‘oppergod’ DNB, maar wie durft zijn grieven voor de rechter te brengen? Als dat wel gebeurt, knalt er vuurwerk.

Bijna drie jaar geleden won Bunq, een innovatieve kleinere bank, een zaak tegen DNB over witwascontroles. Bunq had een eigen controle bedacht. DNB wilde dat niet, maar DNB moest bij de rechter bakzeil halen. Ruim twee jaar geleden stelde de rechter twee directeuren van internetbroker De Giro in het gelijk toen DNB hen als niet geschikt en niet betrouwbaar genoeg had gediskwalificeerd.

Verder reed DNB verschillende malen een scheve schaats in de overname van het havenarbeiderspensioenfonds Optas, bleek uit onthullende vonnissen in zaken die pensioenadvocaat Florence Schoonderwoerd had gevoerd. In NRC vertelde ze eerder dit jaar hoe DNB haar dwarsboomde, hoe DNB verloor en toch niks deed met het vonnis van de rechter. Alsof de centrale bank boven de wet staat. Een staat in de staat.

En dan is er nog de kapstok vol petten van DNB in het pensioengemodder waarin collectieve pensioenen individuele beleggingspotje moeten worden. DNB is regeringsadviseur, aanjager van het plan, controleur, moet ook alle belangen in de gaten houden en geeft onversneden politieke adviezen tegen bijvoorbeeld het amendement van NSC en BBB om pensioengerechtigden nog enige invloed te geven.

Genoeg voorbeelden om het verkokerde eigen gelijk aan te pakken.

Politieke benoemingen

Toch hoor je geklaag onder economen én in krantencommentaren. Opent Heinen niet de deur naar politieke benoemingen?

Zal ik een geheimpje verklappen…? Alle benoemingen in de top van DNB zijn politieke benoemingen. Zonder akkoord van de minister van Financiën en soms het hele kabinet gebeurt er niks. Dus de benoeming van een monetaire windvaan die zijn oor laat hangen naar een spilziek kabinet is een politieke benoeming. Maar de benoeming van een monetaire ‘havik’ die koste wat kost de inflatie wil beteugelen is er óók een.

En op Europees niveau… dacht u dat Christine Lagarde benoemd is als president van de ECB omdat zij zulke diepgravende monetaire kennis had? Dacht u dat de ultralage rentepolitiek van haar voorganger Mario Draghi alleen bedoeld was om de economie te stimuleren, of moest dat ook begrotingszondaar Italië redden…?

Alle geld is politiek. Altijd al geweest. Alleen moet Nederland er nog aan wennen.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Goed dat minister Heinen ingrijpt bij De Nederlandsche Bank. De centrale bank is geen Oranje Vrijstaat verscheen eerst op Wynia's Week.

Het corona-herstelfonds liet al zien welke kant die financiële bonanza opgaat. Voor het eerst ging de Europese Commissie zélf de kapitaalmarkt op om 750 miljard euro te vergaren, onder de waarborg van de lidstaten; Nederland voor ongeveer 46 miljard. Tot schrik van de Commissie ging de rente omhoog en liepen de kosten van de operatie op met 57 miljard. Het eindbedrag staat nu op 807 miljard.

Casino-begroting

De begroting van de Europese Unie roept het beeld op van een casino. In de lopende begrotingscyclus 2021-2027 met een omvang van ruim 2 biljoen euro is 30 procent ‘klimaat-gerelateerd’. De Green Deal van Frans Timmermans, gepresenteerd in december 2019, doordesemt de hele EU-begroting. Het ‘Green Deal Investeringsplan’ (2021-2030) omvat een totaalbedrag van 1 biljoen euro, met deels financiering uit de EU-begroting, het EU Emissie Handelssysteem en fondsen via de Europese Investeringsbank (EIB).

De energie- en klimaattransitie stuit intussen op realiteiten. Het ‘Plan Timmermans’ hanteert onhaalbare doeleinden, zoals Europa als ‘eerste klimaat-neutrale gebied ter wereld tegen 2050’. Europa prijst zichzelf uit de markt. Bedrijven verlaten het continent wegens te hoge energiekosten. De economie stagneert, en het Plan Timmermans moet een tandje lager.

Maar niet getreurd, daar is het al genoemde Draghi-plan, uit de koker van de voormalige ECB-voorzitter die in 2012 de euro wilde redden met de uitspraak ‘whatever it takes’. Daarop drukte de ECB onbeperkt geld bij. ‘Super Mario’ kan niet achterblijven en lanceert een ‘concurrentiekompas’ om de Europese economie weer op de been te krijgen.

Hoe werkt dat in Brussel? De Europese Commissie ziet de ‘onvoorziene schade’ van de energietransitie en maakt een ‘reddingsplan’ van het klimaatplan. Het rapport wordt in Brussel geschreven, met een ‘kopstuk’ voor de verkoop. Niemand kan dat beter dan Draghi, zowel beroemd als berucht in Europa.

Het Draghi-plan sluit aan op de interne markt, want het gaat om concurrentiekracht. Draghi tovert een ‘concurrentiekompas’ uit de hoed met twee doeleinden: méér decarbonisatie en méér concurrentiekracht. In de huidige situatie is dat tegenstrijdig. Wie het klimaatbeleid nog sneller wil doorvoeren (fossielvrij in 2050) torpedeert de concurrentiepositie van Europa volledig. China en de VS springen meteen in het gat. Maar Draghi is niet voor één gat te vangen, want hij wil na de Green Deal van Timmermans zélf een ‘Clean Industrial Deal’. Dat is een versnellingswet met ‘actieplannen voor decarbonisatie van intensieve sectoren zoals staal, metalen en chemische producten’.

Bureaucratisch centralisme

Vervolgens lanceert Draghi een ‘kompas’ dat thuishoort in het DDR-handboek van het bureaucratisch centralisme. Hij formuleert ‘drie transformerende, horizontale imperatieven: innovatie, decarbonisatie en veiligheid’. Vervolgens laat hij daar vijf ‘enablers’ (soort drijvers) van concurrentie daar verticaal op los: simplificatie, minder obstakels in de interne markt, meer concurrentie op financiële markten, kwaliteitsbanen en betere coördinatie. Deze mix moet de concurrentiekracht versterken.

Het zou beter zijn als Draghi zou beginnen met simplificatie van zijn eigen plan. Het is een raadsel waar die 800 miljard euro voor nodig is, zij het als financiële smeerolie voor zijn beleidsmix. Wel duur. Maar voor minder dan 800 miljard doet Draghi het niet.

Daar kan Ursula von der Leyen niet bij achterblijven. De ruzie in de Oval Office van het Witte Huis tussen president Trump en zijn Oekraïense ‘evenknie’ Zelensky gaf haar de langverwachte kans om van de EU een militaire machtsfactor te maken: van dreumes naar reus in recordtempo.

Ze sprak direct over een ‘Wiederbewaffnung’ (klinkt in het Duits toch anders dan in het Engels) en de officiële titel werd: ‘ReArm Europe Plan’. Ze sloot aan bij de kopgroep: 800 miljard! Voor minder doet ‘Uschi’ (haar koosnaam onder intimi) het niet. De EU wil, net als tijdens het corona-herstelfonds, geld lenen op de kapitaalmarkt: 150 miljard euro. Dat geld leent de Commissie vervolgens door aan lidstaten die gemeenschappelijke defensieproductie opzetten of samen aankopen doen. Er moet een Europese interne defensiemarkt komen. Het zij vermeld dat Von der Leyen als Duitse minister van defensie de Bundeswehr in lamentabele staat achterliet, ook al nam zij parades af te paard.

Trukendoos gaat open

Voor haar 800 miljard komt de commissievoorzitter echter 650 miljard euro tekort. De trukendoos gaat open. De lidstaten zitten in financiële nood. De criteria van het Stabiliteits- en Groeipact (SGP) – een maximaal begrotingstekort van 3 procent en staatsschuld van maximaal 60 procent van het bbp – worden alom geschonden. Er is geen ruimte voor een financiële wapenwedloop, tenzij lidstaten bijvoorbeeld pensioenen korten, ziekenhuizen sluiten, onderwijs verminderen en ambtenaren ontslaan. Dat leidt tot een revolutie aan het thuisfront.

Von der Leyen heeft een toverformule: 1,5 procent van het bbp voor defensie telt niet mee in de beoordeling van de SGP-criteria. Zij beroept zich op artikel 26 van de Verordening 2024/1263 die een ‘nationale ontsnappingsclausule’ biedt wegens ‘buitengewone omstandigheden, buiten de controle van de lidstaat, die een grote impact hebben op de financiën’. Het Europese gemiddelde aan defensie-uitgaven bedraagt 1,5 procent van het bbp. Sommige zitten er ver boven; andere ver onder. Met die Brusselse rekenkunde komt Von der Leyen op 650 miljard euro extra voor defensie-uitgaven: 150 + 650 = 800. De Europese vlag wappert.

Het blijft oppassen, want de Commissie laat haar ogen vallen op Europese spaar- en pensioenvermogens: ongeveer 300 miljard euro bevindt zich op kapitaalmarkten buiten de EU. Dat is logisch want kapitaal vloeit naar markten met het meeste rendement. Die zijn er blij mee. Niet iedereen is zoals predikant Harmen van Wijnen, voorzitter van het uitvoerend bestuur van het ABP, die gelden terugtrekt uit lucratieve markten in verre oorden omdat ze ‘niet moreel verantwoord’ zijn. Als dominee predikend op de kansel van de kapitaalmarkt kan hij het ABP-vermogen nu investeren in de ‘Europese wapenindustrie’. De Europese Commissie wil die 300 miljard euro terughalen naar de ‘Europese Kapitaalmarktunie’, intussen omgedoopt tot de term: ‘Spaar- en Investeringsunie’.

De vraag is: hoelang duurt deze geldbonanza? Het vervelende is dat leningen moeten worden terugbetaald. Het corona-herstelfonds liet al zien hoe snel de rente kan oplopen, en daarmee de kosten. Ook prijzen verhogen, zeker op de defensiemarkt waar nu een enorme vraag ontstaat, en levertijden worden langer. Hogere inflatie ondermijnt koopkracht, spaarvermogens en pensioenen.

Schuldenbubbel

In de Europese plannen zitten bubbels. Van het corona-herstelfonds is 52 procent gift en 48 procent lening. Wie betaalt die ‘giften’ terug? De aflossing begint al in 2028. Landen die de meeste giften kregen, Italië en Spanje, roepen: no! – want een gift. Moet nettobetaler Nederland wederom bijbetalen? De rentekosten maken het corona-herstelfonds peperduur, tot zo’n 860 miljard; de dekking is boterzacht. Resultaat: de roep om Europese belastingen.

Alle planeconomieën zijn tot dusverre mislukt. De Pavlov-reactie bij falen luidt: nog méér plannen. De Europese plannenmakers koersen blindelings richting schuldenbubbel. Die knapt. We weten alleen niet wanneer. Maar met dit tempo zeker ‘within a lifetime’.

Eind 2024 verscheen ‘Rechtsomkeert’, het nieuwe boek van Derk Jan Eppink. Daarin schetst hij in heldere taal hoe zich in Europa, de Verenigde Staten en zeker ook in Nederland een politieke omwenteling voltrekt. Het boek verscheen bij Uitgeverij Blauwburgwal, kost € 22,95 en kan onder meer HIER worden besteld.

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee? Hartelijk dank!

Het bericht Derk Jan Eppink: Nog even en Europa is een planeconomie met een schuldenbubbel  verscheen eerst op Wynia's Week.