De strijd tegen ongelijkheid geldt als een nobel doel. Toch is niet ongelijkheid, maar gelijkheid het probleem.

Opgepast: volledige gelijkheid voor de wet is dat niet. Die moet er zijn. Het gaat niet op dat kunstenaars, vanwege hun ‘artistieke’ en ‘symbolische’ rol, over een ruimere vrijheid van meningsuiting beschikken dan kerkjuristen, grondwerkers of bakkers, die worden geacht een minder verfijnd inzicht in de toekomst van de mensheid te hebben. Iedereen beschikt over een gelijk recht om onzin uit te kramen.

Twee vuistregels

Dat men gelijken gelijk en ongelijken ongelijk dient te behandelen, is ook juist. Op een paar zonderlingen na zal niemand betwisten dat mindervaliden gereserveerde parkeerplaatsen verdienen. Afzonderlijke sportwedstrijden voor jongeren, gebaseerd op hun leeftijd? Alleen maar normaal. Vroeger waren onderscheiden competities tussen mannen en vrouwen dat ook.

Als gender nominalistisch wordt geïnterpreteerd – vrouw is wie zegt het te zijn – ontstaat hierover twijfel die er eerder niet was. Desondanks blijven de twee vuistregels overeind: iedereen is gelijk voor de wet en gelijken moeten gelijk, ongelijken ongelijk worden behandeld.

De uniforme mens

Maar gelijkheid kan te ver gaan. De onverdroten hunkering naar groeiende feitelijke gelijkheid schept de uniforme mens, tot in zijn gevoelens en verlangens toe, met inbegrip van de impliciete maatschappelijke dwang om hetzelfde te willen en niet te willen. De neoplatonische filosoof Sallustius zag in laatstgenoemde gedachte een basis voor ware vriendschap. Maar dat is precies het probleem. Alle mensen zijn geen vrienden, kunnen geen vrienden van elkaar zijn; daarvoor is vriendschap te kostbaar.

Hoewel ik er niet zo uitzie, ben ik graag bereid solidair te zijn met anderen die het nodig hebben. Tegelijk deins ik terug voor plakkerige verbondenheid. Beluister de woorden waarmee de Vlaamse minister-president Matthias Diependaele zich recent tot wielrenner Remco Evenepoel richtte: ‘Heel Vlaanderen is trots op jou!’ Heel Vlaanderen? Hopelijk behoudt iedereen het recht om dat niet te zijn.

Bijvoorbeeld omdat hij het woord ‘trots’ protserig vindt klinken. Of omdat trots zijn op prestaties van een wildvreemde die toevallig een land- of volksgenoot is, nooit een verplichting mag worden. Omdat het mogelijk moet blijven aan sport geen belang te hechten. Omdat obligate collectieve gevoelens de deur naar overdrijving, idolatrie en ontsporing op een kier zetten. Omdat een fuga mundi, de vlucht uit de ijdelheden van dit ondermaanse bestaan, een weliswaar uitzonderlijke, maar werkelijk bestaande mogelijkheid moet blijven, zelfs voor Vlamingen.

Woorden als ‘we’, ‘iedereen’, ‘met zijn allen’ veronderstellen een geestelijke eensgezindheid en, tijdens massamanifestaties, een lichamelijke nabijheid waaraan niet te ontkomen valt. Verstikkend. En in strijd met de mentale autonomie van het individu. Precies daarom is ongelijkheid belangrijk. Niet iedereen heeft dezelfde smaak, gedachten, gevoelens, dromen en verlangens. Het is zelfs toegelaten er geen te hebben.

Stel dat de regering ter uitvoering van haar gulhartige subsidiepolitiek elke burger een cadeaubon van 500 euro geeft. Iedereen krijgt exact hetzelfde bedrag, wordt volkomen gelijk behandeld. Toch zal niet iedereen even blij zijn met het geschenk.

Ziedaar een breder gevolg van subsidies en geschenken: ze sturen de ideeën en de smaak van burgers in een volgens de overheid wenselijke richting en dragen indirect bij aan uniforme leefgewoonten. Dikwijls wordt geopperd dat subsidies tot meer pluralisme leiden. Het is andersom: ze werken een gestroomlijnde collectieve smaak in de hand.

Index der gebreken

Dat blijkt ook uit de samenstelling van de producten en diensten die de index van de consumptieprijzen mee bepalen. Welke producten zijn dat, welke niet? In 2019 kwamen tatoeages in het pakket terecht. Zelf heb ik er geen. Ondanks hun intrinsieke schoonheid kunnen ze, in mijn geval, aan het esthetisch deficit dat ik sinds mijn jonge jaren torsen moet, weinig veranderen. Wellicht ben ik niet de enige die zo denkt.

Toch kan het best dat mensen zonder tatoeages stiekem hopen dat ze duurder worden. Daardoor stijgt immers hun loon. Het laat hen toe andere hobby’s die buiten de index blijven, zoals kwaliteitsvol bordeelbezoek, vrij van financiële zorgen te beoefenen. Zolang het nog kan. Vooraleer tatoeages verplicht en bordeelbezoeken verboden worden.

Het ergste van gelijkheid is dat we zelfs onze eigen gebreken niet langer zelf mogen kiezen.

*Kerkjurist Rik Torfs is emeritus-hoogleraar en oud-rector van de Katholieke Universiteit Leuven.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Waarom ongelijkheid zo belangrijk is verscheen eerst op Wynia's Week.

Onlangs ontstond ophef omdat het gerechtshof Den Haag bepaalde dat een visboer wegens discriminatie moet worden vervolgd, omdat hij weigerde een bakje kibbeling aan een nikab-draagster te verkopen.

Is discriminatie überhaupt toegestaan en zo ja in welke situaties?

Wij discrimineren allemaal

Discriminatie is van alle tijden en van alle culturen. Vreemdelingen worden overal in principe met argwaan bekeken. In primitievere culturen zonder staatsgezag wordt uit zelfbescherming in eerste instantie op de familie vertrouwd en vervolgens op de stam. Hoe nader mensen je staan, des te meer kun je ze vertrouwen. Het is ook bij ons in beginsel verstandig om niet op het eerste gezicht een onbekende, een vreemde te vertrouwen, zeker niet in tijden van toenemend gevaar en onveiligheid. U en ik, wij discrimineren allemaal.

Artikel 1 van de Grondwet luidt sinds de laatste grondwetswijziging van 2023: ‘Allen die zich in Nederland bevinden, worden in gelijke gevallen gelijk behandeld. Discriminatie wegens godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht, handicap, seksuele gerichtheid of op welke grond dan ook, is niet toegestaan.’

Het artikel van de Grondwet dat nu op zo’n prominente plaats staat bevatte oorspronkelijk alleen het klassieke grondrecht ‘gelijkheid voor de wet’ (de eerste zin), een verplichting van de overheid jegens haar burgers (verticale werking). De overheid dient volstrekt neutraal te zijn in de behandeling van burgers.

De tweede zin (het discriminatieverbod) deed haar intrede met de grondwetswijziging van 1983 en richt zich in beginsel ook alleen op de overheid en haar ambtenaren. Zij mogen burgers niet discrimineren. Of de burgers ook onderling mogen discrimineren (horizontale werking van het discriminatieverbod) wordt steeds nauwer in regels en jurisprudentie vastgelegd, maar in onze samenleving blijft het uitgangspunt dat burgers elkaar niet gelijk hoeven te behandelen.

Of we met iemand willen omgaan, met iemand een overeenkomst willen aangaan, met iemand vriendschap willen sluiten, verliefd worden op iemand, dat is helemaal aan onszelf, de een is daar ruimhartiger in dan de ander. De laatste die daar iets mee te maken zou moeten hebben is de overheid.

Algemene wet gelijke behandeling

In 1994 is de Algemene wet gelijke behandeling in werking getreden. Deze wet verbiedt discriminatie en garandeert gelijke behandeling bij arbeid, onderwijs, huisvesting en goederen/diensten. Bij vermoeden van discriminatie kan een klacht worden ingediend bij het College voor de rechten van de mens. Op de website van dat College zijn meer dan 5000 oordelen over zulke klachten te vinden en de teller loopt verder op.

Daarnaast zijn in internationale verdragen die Nederland heeft gesloten (waaraan rechters rechtstreeks toetsen) discriminatieverboden vastgelegd.

Keurslijf aangehaald

Ook het strafrecht verbiedt verschillende vormen van discriminatie.

Art. 137c richt zich op groepsbelediging, art. 137d op het aanzetten tot haat en art. 137e verbiedt het openbaar maken of verspreiden van materiaal (zoals teksten of afbeeldingen) waarin sprake is van groepsbelediging of het aanzetten tot haat. Art. 137g verbiedt discriminatie bij de uitoefening van een ambt, beroep of bedrijf. En ook het artikel 429quater (waarvoor de visboer moet worden vervolgd) verbiedt beroepsmatige discriminatie.

Door deze wettelijke bepalingen is het keurslijf van de burger in de afgelopen decennia veel nauwer aangehaald.

Provocerende methoden

Daarbij komt dat er een steeds grotere groep is die meent en claimt slachtoffer van discriminatie te zijn, waarbij provocerende methodes vaak niet worden geschuwd (zoals het filmen van de visboer in zijn winkel door de nikab-draagster).

Activisten zitten op het vinkentouw om bij (vermeende) discriminerende opmerkingen van politici aangifte te doen. Politie en openbaar ministerie worden hierdoor (verder) overbelast.

Critici van de heersende opvattingen worden weggezet als zouden zij lijden aan een psychische ziekte (transfobie, homofobie, islamofobie).

Rabin Baldewsingh

In de nasleep van ‘Black lives matter’ heeft de regering in 2021 een Nationaal Coördinator tegen Discriminatie en Racisme ingesteld en daar Rabin Baldewsingh als onafhankelijk regeringscommissaris benoemd. In een interview van april 2025 met de Arabische nieuwszender Al Jazeera stelde hij dat de situatie voor moslims sinds de aanslagen van 11 september 2001 ernstig is verslechterd. Volgens hem wordt moslimdiscriminatie in Nederland inmiddels als normaal gezien en zou de ‘oorlog tegen terreur’ die vanaf 2001 werd begonnen veranderd zijn in een ‘oorlog tegen moslims’.

Dat interview baarde grote ophef. Uit een representatief onderzoek van Hart van Nederland bleek 65 procent het oneens te zijn met zijn uitspraken en vond 52 procent dat hij moest opstappen. Desondanks is Baldewsingh nog steeds in functie en heeft hij op 15 maart 2026, op de ‘Internationale dag tegen islamofobie’ (sic) bekend gemaakt dat hij een Programmaleider Nationale Aanpak Moslimdiscriminatie’ aanstelt. Een en ander leidt tot gerede twijfel over de onafhankelijkheid en de geschiktheid van Baldewsingh voor zijn functie.

De huidige polarisatie komt een gezond politiek klimaat niet ten goede. In een open en eerlijk debat (‘niet alleen de eigen quotes via eigen sociale media uitzenden’) zouden ook moslim vertegenwoordigers enige (mede) verantwoordelijkheid moeten kunnen nemen voor de vele bedreigingen van geweld uit hun kring, die zich via daadwerkelijke uitingen daarvan (New York 9/11, Madrid, Parijs, Brussel, Londen, Nice, Maagdenburg, Utrecht en zoveel andere gebeurtenissen in de afgelopen 25 jaar) hebben gemanifesteerd.

Met name het grondrecht van de vrijheid van meningsuiting staat daardoor onder grote druk. Zo durven cabaretiers als Arjen Lubach en Youp van ’t Hek geen grappen meer te maken over moslims uit angst voor geweld. Alleen dapperen laten zich niet de mond snoeren.

Gelet op de structurele overbelasting van politie en openbaar ministerie (waar meer dan 80 ptocent van de geregistreerde misdrijven óf niet wordt opgelost óf niet wordt vervolgd en altijd prioriteiten worden gesteld), lijkt het niet onredelijk om te vragen het onderwerp discriminatie in het strafrecht wat minder prioriteit te geven dan de ‘gekwetsten’ daarvoor opeisen.

Sisser

De rechtszaak van de visboer zal wel met een sisser aflopen, als hij verklaart dat hij aan niemand met een volledige gezichtsbedekking vis verkoopt (ook niet aan een man met bivakmuts) en dat daar geen discriminatie wegens godsdienst achter zit, maar het is natuurlijk nooit een pretje om je als verdachte bij de strafrechter te moeten verantwoorden.

En hoeveel zinloze ‘justitie-arbeid’ is dan inmiddels in zo’n zaak gestopt?

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Geef discriminatie in het strafrecht minder prioriteit dan de gekwetsten opeisen verscheen eerst op Wynia's Week.

In de laatste vergaderweek van de Tweede Kamer vóór het gisteren ingegane verkiezingsreces, had er in een klein zaaltje een interessant overleg plaats. Het onderwerp dat in deze vergadering van de commissie Onderwijs aan de orde was, beloofde niet iets heel erg spannends: dat was het ‘funderend onderwijs’.

‘Verontrustende dingen’

Maar het geval wilde dat Nieuwsuur in twee uitzendingen uitgebreid aandacht had besteed aan de wijze waarop het bijzonder onderwijs – en dan in het bijzonder het islamitisch en reformatorisch onderwijs – invulling geeft aan het vak ‘burgerschapsvorming’. Daar gebeurden allerlei verontrustende dingen, meende Nieuwsuur te kunnen signaleren.

De kern van de kritiek: het religieuze onderwijs bewijst wel lippendienst aan ‘onze democratische waarden’ (vrijheid, gelijkheid, verdraagzaamheid), maar die uitlatingen verhullen vooral dat deze scholen waarden uitdragen die haaks op die democratische waarden staan. Vrouwen zijn er niet gelijkwaardig aan de man, homo’s niet aan hetero’s, zo heet het.

Kamerleden wierpen de bevindingen van Nieuwsuur voor de voeten  van de kersverse demissionaire staatssecretaris van Onderwijs, de VVD’er Koen Becking. En die zegde geschrokken toe dat hij de Onderwijsinspectie opdracht zal geven om via een zogeheten ‘themaonderzoek’ alle islamitische en reformatorische scholen kritisch te bekijken op het uitdragen van die ‘waarden van de democratische rechtsstaat’.

Dit is interessant. Na de moord op Pim Fortuyn, in mei 2002, toen een ‘verweesde samenleving’ op zoek ging naar ‘gedeelde waarden en normen’ om chaos te voorkomen, is een nieuw vak ontstaan: het vak burgerschapsonderwijs, vastgelegd in een wet uit 2021. Dat vak staat niet op het rooster, naast vakken als wiskunde en geschiedenis, maar bepaalt welke waarden het gehele onderwijs moeten doortrekken. Die waarden zijn de progressief-liberale waarden van politici die een meerderheid in de Kamer hadden, politici van partijen als VVD, D66, GL-PvdA, SP, Partij voor de Dieren.

Een specifieke interpretatie

De kern van deze geloofsbelijdenis is dat iedereen mag zijn wie hij is en dat je mag houden van wie je wilt. Anders dan deze gelovigen willen is deze belijdenis niet neutraal en vanzelfsprekend, maar een keuze voor een specifieke interpretatie van ’democratische waarden’, die velen in Nederland niet delen. Zij zien de excessieve vrijheid die in deze belijdenis wordt gepropageerd juist als de grootste bedreiging van een democratische samenleving, en beroepen zich daarbij op getuigen uit een klassieke traditie die al zo’n 2500 jaar oud en beproefd is.

Dat de overheid bij wet bepaalt dat álle scholen in Nederland specifieke ‘democratische waarden’ via een nieuw vak moeten uitdragen, is natuurlijk in strijd met de vrijheid van onderwijs, zoals vastgelegd in artikel 23 van de Grondwet. Die vrijheid geeft ouders de mogelijkheid scholen te stichten waar onderwijs wordt gegeven dat in overeenstemming is met hun levensbeschouwing, hun geloofsovertuiging, hun visie op het goede leven. Die scholen hebben dus een bepaalde ‘grondslag’, die de docenten moeten delen en die in het onderwijsmateriaal terugkomt.

Een hoffelijke regeling

Voorheen was de overheid zeer terughoudend in het opleggen van specifieke waarden. Politici dachten nog een beetje klassiek-liberaal, zo zou je kunnen zeggen. De samenleving is divers: de bewoners van dit mooie land verschillen hartstochtelijk van mening over de vraag wat het goede leven is. Voor die verschillen moet ruimte zijn. De overheid maakt niet zelf een keuze voor een specifieke visie op dat goede leven, maar faciliteert het naast elkaar bestaan van al die verschillen. Zij bemoeit zich niet met de opvattingen zoals die binnen verschillende gemeenschappen leven. De vrijheid van onderwijs is zo’n hoffelijke regeling voor de eigen keuzes van burgers, binnen de kaders van de wet. Het gebruik van vrijheden mag niet tot het uitoefenen van geweld leiden.

Het ene, laatste en grote gebod

Die hoffelijke en wellevende ordening van de maatschappelijke diversiteit is echter onder druk komen te staan door artikel 1 van de Grondwet, dat discriminatie en ongelijkheid tot de laatste en enige grote zonde heeft uitgeroepen, tot de laatste waarde die wij in Nederland nog met elkaar delen – nadat in mei 2002, en later met de moord op Theo van Gogh (november 2004) duidelijk was geworden dat we eigenlijk niets meer met elkaar deelden.

Tot in de jaren onder Paars (1994-2002) stond artikel 1 nevengeschikt naast de andere klassieke grondrechten, tegenwoordig (zo bleek ook deze week weer tijdens het commissiedebatje in de Tweede Kamer) zijn de vrijheid van religie, van meningsuiting en van onderwijs ondergeschikt aan het ene, laatste en grote gebod tot ‘gelijkheid’. Artikel 1 biedt de overheid de mogelijkheid om klassieke vrijheden aan de kant te schuiven en een bepaalde interpretatie van ‘democratische waarden’ dwingend op te leggen en daarmee te voorzien in een bepaalde behoefte aan ‘gedeelde waarden’.

Islamitisch onderwijs

De omslag van de klassieke naar de progressieve positie, en de onmiskenbare ideologische verharding van de kant van de overheid, heeft natuurlijk alles te maken met de opkomst van het islamitisch onderwijs. Nieuwsuur presenteerde de uitzendingen van de afgelopen week nadrukkelijk als een vervolg op het onderzoek dat het programma eerder had gedaan naar ‘informeel onderwijs’: de weekendscholen waar islamitische kinderen waarden kregen bijgebracht die haaks staan op westerse waarden, en waar kinderen werden geïnstrueerd om vooral niet in de Nederlandse samenleving te integreren.

Maar onze buiging voor het afgodsbeeld van de gelijkheid verhindert ons deze stand van zaken duidelijk en eerlijk te benoemen. Als we die islamitische scholen kritisch gaan bekijken, dan ook de christelijke zondagsscholen – waar lieve juffrouwen al tweehonderd jaar aan oppassende kindertjes uitleggen dat God van ze houdt en dat zij hun naaste moeten liefhebben als zichzelf.

Het is zoals collega Roelof Bouwman deze week twitterde: ‘Geen gerichte kritiek durven hebben op de islam (want “racistisch” en “islamofoob”), dus doen we maar of Andries Knevel net zo erg is.’

Wees specifiek

Het is duidelijk dat vormen van onderwijs waarin kinderen een fundamentele afkeer van de Nederlandse samenleving wordt bijgebracht, waarin wordt opgeroepen om niet mee te doen en je in een ghetto te verschuilen tot het moment dat je de macht kunt grijpen, moeten worden tegengegaan. Maar doe dat dan ook gewoon, heel specifiek en gericht, en creëer niet een sfeer van wantrouwen door honderdduizenden Nederlanders bij voorbaat in het progressief-liberale beklaagdenbankje te zetten.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Laat de christelijke zondagsscholen niet lijden onder het gevaar van het islamitisch weekendonderwijs verscheen eerst op Wynia's Week.

Islam kent niet de scheiding van kerk en staat

In dat verband kwam natuurlijk ook de ‘islamitische kwestie’ ter sprake. Manent zei dat Frankrijk voor een deel islamitisch is geworden en dat islamitische burgers, voor zover ze niet jihadistisch of fundamentalistisch zijn, ‘medeburgers’ zijn en van dezelfde samenleving deel uitmaken.

Maar de laïcité (de strenge scheiding van kerk en staat) die aan de Franse staat ten grondslag ligt, is wel een adequaat model voor een christelijk land, maar niet voor een staat met een grote islamitische bevolkingsgroep. Want die scheiding, die met het christelijk geloof gegeven is, kent de islam niet.

En dan volgt de gewraakte uitspraak: ‘De druk is momenteel zodanig dat wij beslissingen moeten nemen, ik zeg het maar recht voor z’n raap, over het aantal moslims dat zich in Europa bevindt. Als dat islamitische deel van de bevolking qua omvang redelijk blijft (al weet ik niet wat “redelijk” in dit verband precies betekent), dan is het probleem te overzien. Maar eenvoudig gezegd: dat deel kan niet oneindig blijven groeien. Als dat deel oneindig groeit, wat tegenwoordig in Europa het geval is, zijn wij op weg naar drama’s die geen enkele vorm van laïciteit kan beheersen.’ De Franse staat is ingericht naar een model waarbinnen de islam zich niet laat inpassen, en dus kunnen we een ongebreidelde migratie niet zomaar laten gebeuren.

De linkse doos van Pandora ontplofte natuurlijk. Wat Manent had gezegd was in strijd met de mensenrechten, islamofoob, discriminatoir.

De motie van Bente Becker

De discussie leek een beetje op de commotie die een motie van Bente Becker (VVD) in Nederland veroorzaakte. Zij stelde voor om onderzoek te doen naar de opvattingen van Nederlanders met een migratieachtergrond. Die motie kreeg brede steun, maar toen van links het verwijt kwam dat zo’n motie racistisch was, trokken SP en CU hun steun in, en voorzagen NSC en CDA hun steun aan de als ‘kwetsend en discriminerend’ ervaren motie van aanvullend, relativerend commentaar.

De motie heeft nog steeds de steun van een Kamermeerderheid en onderzoek naar de integratie van immigranten wordt al jaren door het Sociaal en Cultureel Planbureau uitgevoerd. Maar de motie en de daarop volgende verontwaardiging zijn typerend voor alle onderwerpen, suggesties en uitspraken die in de verte naar discriminatie rieken. Want discriminatie mag natuurlijk niet. Het verbod daarop, vastgelegd in artikel 1 van onze Grondwet, is het laatste, ene en heilige gebod in onze samenleving.

Hannah Ahrendt

Maar discriminatie is een recht. Dat is helder uitgelegd in een fraai, maar niet onomstreden, essay van de Joods-Amerikaanse filosofe Hannah Arendt (1906-1975). Zij publiceerde dat essay in 1959, naar aanleiding van een fel oplaaiend debat over gebeurtenissen in Little Rock, Arkansas. Het besluit van de regering-Eisenhower om desegregatie aan scholen op te leggen (blanke scholen te dwingen ook zwarte leerlingen te accepteren), leidde tot protesten – en Arendt verdedigde die. Niet omdat het lot van de zwarte bevolking in het Zuiden van de Verenigde Staten haar niet ter harte ging, integendeel, maar de regering had de werkelijke problemen moeten aanpakken: de inhumane discriminatie van Afro-Amerikanen in de publieke sfeer (treinen en bussen, hotels en restaurants, etc.). Nu echter wentelde de regering een te lang genegeerd probleem af op scholen en kinderen die dat probleem helemaal niet konden oplossen.

Bovendien, en dat was het belangrijkste punt dat Arendt wilde maken, moeten we zorgvuldig en niet in ‘liberale cliché’s’ over gevoelige onderwerpen als discriminatie spreken. We moeten tussen verschillende sferen (domeinen) van het leven onderscheiden: de private, de maatschappelijke en de politieke sfeer. In de sfeer van het private en maatschappelijke is discriminatie een ‘onmisbaar sociaal recht’. In de private sfeer kiezen we zelf met wie we omgaan: onze eigen vrienden en de mensen van wie we houden. De anderen discrimineren we gewoon.

Ook in de sociale sfeer is discriminatie geoorloofd. Er bestaat immers zoiets als het recht op vrije associatie. ‘Als ik als Jood mijn vakantie alleen in het gezelschap van Joden wil doorbrengen, dan zie ik niet hoe iemand mij daar met enige reden vanaf kan houden; zoals ik ook niet zie waarom andere vakantieoorden geen klanten mogen onderhouden die op hun vakantie geen Joden willen zien.’ Vrijheid is hier belangrijker dan het principe van de gelijkheid.

Maar in de publieke sfeer is het anders. Publieke diensten spelen zich af in een domein waarin alle mensen gelijk zijn en moeten dus voor iedereen in dezelfde mate toegankelijk zijn.

Ouders mogen hun kinderen opvoeden zoals zij willen

Het probleem met de maatregelen van de regering Eisenhower is dat zij vanuit de overheid de sociale rechten van burgers negeerde. Als sociale discriminatie wettelijk wordt afgedwongen (zoals in de zuidelijke staten gebeurde), is er sprake van vervolging. Maar op het moment dat sociale discriminatie (discriminatie dus in de tweede sfeer, het sociale domein) met wettelijke middelen wordt afgeschaft, wordt de vrijheid in de samenleving geweld aangedaan. ‘De regering kan geen legitieme stappen tegen sociale discriminatie zetten, omdat de regering alleen in de naam van de gelijkheid kan opereren – en dat is een principe dat in de sociale sfeer niet van toepassing is.’

Toegepast op scholen en onderwijs: kinderen zijn eerst en vooral onderdeel van het gezin en hun thuis, en worden dus opgevoed in een ‘atmosfeer van eigenzinnige exclusiviteit. Het recht van ouders om hun kinderen op te voeden zoals zij willen, is een privacyrecht, dat tot het huis en de familie behoort.’ De invoering van de onderwijsplicht heeft dit recht wel beperkt, maar niet afgeschaft.

Iedere groep heeft het recht tot vereniging

Scholen zijn vrije associaties, behoren dus tot het sociale domein, en de dwang van de overheid op ouders om hun kinderen tegen hun wil naar een geïntegreerde school te sturen betekent dat die overheid de ouders de rechten ontneemt die hun in een vrije samenleving duidelijk toekomen: ‘het particuliere recht over hun kinderen en het sociale recht op een vrije associatie’.

Dat is allemaal heel erg duidelijk. Het betekent dus dat iedere groep in een samenleving (in de sociale sfeer) het recht tot vereniging toekomt. Geen enkele levensovertuiging laat zich achter de voordeur (in de private sfeer) opsluiten. Ook moslims mogen hun eigen scholen en weekendscholen stichten. Met wat daar inhoudelijk wordt overgedragen, heeft in principe niemand wat te maken. De grens ligt bij geweld en bedreiging, en in de bestrijding daarvan voorziet het strafrecht.

In het publieke domein is het principe van de gelijkheid van kracht. Dat houdt ook in dat de overheid alle groepen in de samenleving gelijk behandelt, geen positie kiest, geen ideologische keuzes maakt, maar alle groepen vrij laat. Het is haar taak ervoor te zorgen dat al die groepen veilig, vreedzaam en in onderling vertrouwen kunnen samenleven, elkaar niet uitsluiten maar een plek onder de zon gunnen.

Het is in dit verband relevant dat onze Grondwet (art. 2) de overheid een beslissende rol toekent in het immigratiebeleid. Immigratie mag en kan niet iets zijn wat ons overkomt, maar de toelating en uitzetting van migranten moet door de overheid worden geregeld. En als ze hier zijn, mogen er eisen worden gesteld, en vooral de eis dat de spelregels voor de onderlinge omgang die wij hier met elkaar hebben afgesproken, geëerbiedigd worden.

Daarom is het helemaal niet gek om deze integratie te onderzoeken en te volgen – zeker wanneer er gerechtvaardigde vermoedens bestaan dat zich onder die immigrantengroepen delen bevinden die onze liberale samenleving ten diepste afwijzen en anderen niet de plek onder de zon gunnen die zij voor zichzelf opeisen.

Waakzaamheid is geboden

Zoals het model van de laïcité, zoals Pierre Manent betoogde, niet volstaat om in Frankrijk de ongebreidelde instroom van moslimimmigranten te beheersen en deze te integreren, zo is ons permissieve en naïeve en multiculturele model misschien wel te inherent nonchalant als het hierom gaat.

Extra toezicht en waakzaamheid is dus geboden om alle krachten die de democratische rechtstaat van binnenuit ondermijnen (die vijfde colonne, waar Pim Fortuyn het meer dan twintig jaar geleden al over had), op de grenzen van ons samenleven te wijzen en deze grenzen streng te bewaken.

Bart Jan Spruyt is historicus en journalist. Zijn columns over politiek en samenleving verschijnen iedere zaterdag in Wynia’s Week.   

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Bart Jan Spruyt: Om te voorkomen dat onze samenleving van binnenuit ondermijnd wordt, is extra toezicht zeker gerechtvaardigd verscheen eerst op Wynia's Week.

Het is een uitspraak die soms aan de Amerikaanse auteur F. Scott Fitzgerald wordt toegeschreven – hij zou het hebben gezegd in een tweegesprek met Ernest Hemingway. Feit is: iedereen had deze wijsheid kunnen verkondigen.

Omdat de rijken meer geld hebben zijn ze een onderwerp van publieke fascinatie. Ze zijn moderne royalty. Superjachten, scheidingen, ruzies en kinderen die de weelde niet kunnen dragen. Denk aan de recente rechtszaak over het vermogen van de familie Blokker.

Maar miljardairs zijn ook politiek steeds relevanter. Als geldschieter van politieke campagnes, echt niet alleen in de Verenigde Staten. Ook in Nederland. En internationaal zijn ze de afgelopen jaren politiek om een andere reden nog interessanter geworden: je kunt de rijken extra belasten.

3.000 miljardairs

Vorige week stonden de ongeveer 3.000 allerrijkste burgers ter wereld op de agenda van de ministers van Financiën van de G20, het forum van de grootste industrielanden. Ze vergaderden in Rio want Brazilië is roulerend voorzitter. De ministers bespraken een rapport van vermogens- en belastingonderzoeker Gabriel Zucman over de beste manier om de 3.000 miljardairs fiscaal aan te slaan. Het rapport was een idee van de linkse Braziliaanse president Lula da Silva.

Deze allerrijkste mensen ter wereld heten in de formele beraadslagingen en overigens ook bij de vermogensbeheerders die hun geld beleggen nooit gewoon rijke mensen. Ze heten ultra high net worth individuals. Zeg maar: personen met de hoogst mogelijke financiële bezittingen (minus schulden). Alsof het te plat, te proletarisch of te oneerbiedig is om de allerrijksten de allerrijksten te noemen.

De politieke en maatschappelijke interesse in de allerrijksten komt in golven. In de jaren zeventig waren hoge vermogens en de daaruit voortvloeiende ongelijkheid ook een brandend politiek onderwerp. In de economische crisis van de jaren tachtig verdween de interesse. Er waren belangrijker zaken, zoals werkgelegenheid. In de daaropvolgende decennia draaiden de economie en de politiek om de middenklasse. Zeg maar: om gelijkheid.

De afgelopen jaren is ongelijkheid weer politiek relevant. Waarom?

De eerste reden is de opkomst van een nieuwe generatie eigenzinnige Amerikaanse techmiljardairs en Chinese zakenlieden. Zij beklommen de vermogenspiramide dankzij gestegen aandelenkoersen. Verder spelen de grotere openbaarheid van inkomens én de onthullingen over fiscale vluchtrouters een rol. En de miljardairs trekken meer aandacht, bijvoorbeeld als mediatycoon. Elon Musk heeft X/twitter. Rupert Murdoch bezit kranten en Fox News. Verschillende miljardairs in Frankrijk beheersen de media. John de Mol zit in radio- en tv-zenders terwijl miljardair Chris Oomen persbureau ANP heeft gekocht om de onafhankelijkheid van de nieuwsvoorziening te continueren.

Het geld is al uitgegeven

De allerrijksten ter wereld staan erom bekend dat ze relatief weinig inkomen hebben, maar juist veel vermogen. Dat steekt politici, want inkomen wordt van oudsher aanzienlijk zwaarder belast dan vermogen. Inkomen is gebonden aan tijd en plaats en documenten (werkplek, loonstrook), terwijl financieel kapitaal internationaal mobiel is. Vandaar de roep om extra belastingen.

Ook in Nederland. Bijna de hele Tweede Kamer steunde in april een motie van Wendy van Eijk (VVD) en Folkert Idsinga (NSC, nu staatssecretaris fiscale zaken) dat Nederland zich moet blijven inspannen voor de invoering van een wereldwijde minimumbelasting voor de allerrijksten.

Hoeveel belasting? Onderzoeker Zucman bepleit 2 procent van het vermogen van miljardairs. Dat zou jaarlijks 200-250 miljard dollar opleveren.

En, raad eens… de extra belastingopbrengsten hebben al een besteding gevonden: klimaatinvesteringen. Dat stelt de ‘belast-de-rijken’-beweging in een ander daglicht. De allerrijksten zijn de kip met de gouden eieren die aangeslagen wordt voor investeringen waarvoor politici ‘gewone’ belastingbetalers niet durven aan te spreken.

De kans op invoering van de 2 procent vermogensbelasting lijkt me gering. Voorstanders van de heffing wijzen op de minimumbelasting op de winsten van multinationals die enkele jaren geleden is afgesproken. Er hebben, schreef NRC vorige week, 140 landen voor getekend en 60 hebben nu wetgeving of zijn er meer bezig. Dat loopt geen storm.

De grootste hindernis is precies dit: landen die niet meedoen zijn spekkoper. Daar willen de rijksten zich graag inschrijven.

Rijken steeds rijker?

De invoering van de fiscale heffing doet een beroep op emotionele argumenten, zoals: de rijken worden steeds rijker. Dan is de extra heffing een jaloeziebelasting. Vergeten wordt dan dat ook beleggingen soms kelderen, zoals in 2022. En overigens: lonen stijgen ook.

Een ander argument is de ongelijkheid. Vermogensongelijkheid op deze schaal is niet eerlijk, ja zelfs onrechtvaardig of slecht. Doorhalen wat niet van toepassing is. Dan is de extra heffing een belasting op succes, dan wel op geluk, voor wie het geld van (groot)ouders als erfenis in de schoot geworpen kreeg.

‘De allerrijksten betalen minder belasting dan de gemiddelde burger’ is ook een belangrijke drijfveer achter deze beweging. Draai het om en kijk dan nog eens. Wordt de gemiddelde burger juist niet te zwaar belast?

Wie de allerrijksten wil belasten trekt aandacht. Maar snijdt extra belasting hout? Of is het wensdenken en Don Quichot-politiek? Met het fiscale pikhouweel de vermogenspiramide bestijgen klinkt moedig, maar deze bravoure laat de mensen in de steek waar het om gaat. De laagste inkomens en de middenklasse kopen er niks voor.

Menno Tamminga  is economisch columnist van Wynia’s Week. Eerder was hij redacteur en columnist van Het Financieele Dagblad en van NRC Handelsblad. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Extra belasting voor de allerrijksten? Klinkt mooi, maar mensen met lagere en middeninkomens kopen er niks voor verscheen eerst op Wynia's Week.

Zeventigduizend klimaatalarmisten laten zich op andermans kosten op en neer vliegen naar Dubai: een geheel airconditioned, geheel op oliewinsten gebouwde stad, om vanuit een ongetwijfeld adembenemend luxe conferentiecentrum aan de wereld uit te leggen dat we nu moeten stoppen met fossiel. Wat voor een groot deel van die wereld betekent dat de welvaart die die zeventigduizend vanzelfsprekend vinden, aan hen voorbij zal gaan.

Ondertussen heeft klimaatactiegroep CarbonBrief uitgerekend dat Nederland de grootste CO2-uitstoter ter wereld is. Wablief? Zo’n klein land, hoe kan dat nou?

Is de historische schuld van de Britten niet veel groter?

CarbonBrief: ‘Gewogen naar inwonertal’. Oké, dus per persoon zou Nederland de grootste uitstoter zijn. Maar hoe kan dat dan? Nederland zit wat dat betreft dacht ik stevig in de middenmoot, ver onder bijvoorbeeld de Verenigde Staten en Australië.

CarbonBrief: ‘Historische bijdragen worden ook meegenomen’. Oké, dus alle uitstoot in Nederland sinds het begin van de industriële revolutie wordt meegenomen. De CO2 die de Uiver in 1934 op weg naar Batavia uitstootte, behoort tot mijn erfschuld.

Maar dan snap ik het nog niet, want de industriële revolutie begon in Groot-Brittannië. Zij stoten al een jaar of vijftig lánger fossiele CO2 uit dan Nederland, dus hun historische schuld moet toch groter zijn? Bovendien is algemeen bekend, dat de VS verreweg de grootste historische CO2-schuld heeft van alle landen.

CarbonBrief: ‘Ook de koloniale bijdragen worden meegenomen’. Oké, dus ook alle historische uitstoot in de koloniën van een westers land worden aan dat land toegewezen? Tja, en de VS hadden bijna geen koloniën, dus dan zitten wij met ons relatief enorme Nederlands-Indië natuurlijk wel vooraan in de beklaagdenbank.

Maar toch – sorry sorry –  snap ik het nog steeds niet helemaal. Want tijdens de koloniale periode was er toch nauwelijks industrie of gemotoriseerd transport in Nederlands-Indië?

CarbonBrief: ‘Ook veranderd landgebruik wordt meegenomen’. Oké, dus op elk moment dat in de koloniale periode, waar ook maar in onze Gordel van Smaragd door een inlander een boom werd omgehakt of een rijstveld aangelegd, was dat weer ettelijke tonnen CO2-uitstoot voor Nederland anno 2023 erbij.

22 gigaton CO2 aan koloniale erfschuld

Dat hebben die paar duizend Nederlandse bestuurders in een archipel met duizenden eilanden en miljoenen autochtone inwoners allemaal op hun geweten. Weet je dat ik nu pas begin te snappen, waarom die koloniale bestuurders het toen vaak hadden over the white man’s burden? Het lijkt wel of ze toen al zagen, dat Nederlands-Indië hun achterkleinkinderen ging opzadelen met 22 gigaton CO2 aan koloniale erfschuld!

Wie deze week ook weg moeten, dat zijn alle mensen met een inkomen hoger dan 120.000 euro, want die behoren tot de mondiale top één procent-verdieners, en die verwoesten de wereld met hun CO2-emissies. Zegt ontwikkelingsorganisatie Oxfam International.

Alle leden van de Tweede Kamer verdienen meer dan 120.000 euro. De directeur van Oxfam Novib verdient ruimschoots meer dan dat. Allemaal behoren zij dus tot deze categorie van 77 miljoen asociale grootverdieners.    

Het onbehagen over obscene rijkdom is begrijpelijk

In het Oxfam-rapport Climate equality: a planet for the 99% worden die één procent-topverdieners neergezet als een parasitaire kaste die hun rijkdom gestolen hebben van de allerarmsten. Het herverdelen van die rijkdom zou niet alleen de ongelijkheid, maar op miraculeuze wijze ook het klimaatprobleem oplossen. Want zo hoort dat tegenwoordig: alle grote wereldproblemen zijn intersectioneel. Het klimaat is niet te redden zonder gelijktijdig een rechtvaardige wereld te scheppen.

Het onbehagen over de obscene rijkdom van sommige wereldbewoners is heel begrijpelijk, temeer daar die miljardairs nogal eens Russische oligarchen, Afrikaanse dictators of leiders van Hamas zijn – criminelen dus. En het zou zo’n fijn Robin Hood-sprookje zijn, als we het klimaat konden redden door die types hun miljarden af te pakken en die onder de allerarmsten te verdelen. Maar die paar dozijn miljardairs hebben veel te weinig geld om echt het verschil te maken, dat moet toch komen van de 77 miljoen mensen met een inkomen boven de 120.000 euro.

Het rapport van Oxfam staat bol van schrille, populistische kreten die moeten bewijzen hoe door en door slecht die top één procent is: de door hen veroorzaakte CO2-uitstoot zou de komende decennia 1,3 miljoen hittedoden veroorzaken, en hun uitstoot in de periode 1990-2019 zou equivalent zijn aan het ‘verwoesten van de oogsten van mais in de EU, graan in de VS, rijst in Bangladesh en sojabonen in China van het afgelopen jaar’. Zulke berekeningen zijn puur modellenfetisjisme, te zot om los te lopen, en die negeer ik nu maar.  

Veel belangrijker is: het verminderen van de ongelijkheid in de wereld is in principe juist slecht voor het klimaat. Iemands CO2-uitstoot neemt namelijk niet evenredig toe met het inkomen, maar veel langzamer. In technische taal: de elasticiteit van de relatie tussen inkomen en uitstoot is kleiner dan één.

Ter illustratie: wat heeft een grotere CO2-voetafdruk, een Gucci-handtas van 30.000 euro of twintig scooters van 1500 euro? Die handtas wordt aangeschaft door een multimiljonair, maar die twintig scooters door, zeg, twintig modale Indonesiërs die hem hard nodig hebben om naar hun werk te gaan.

Dit is natuurlijk een extreem voorbeeld, maar heel algemeen geldt: hoe hoger je inkomen, hoe meer je in totaal uitstoot, maar je uitstoot per uitgegeven euro daalt. Iemand met een inkomen van een miljoen euro per jaar (=100 x 10.000) genereert niet honderd keer zo veel uitstoot als iemand met een inkomen van 10.000 euro, maar slechts tien keer zo veel. Andersom: als dat miljoen eerlijk verdeeld wordt over honderd mensen die nog niets hadden, genereren hun uitgaven tien keer zo veel uitstoot als wanneer die miljonair dat in zijn eentje verbrast.

De CO2-uitstoot per hoofd van miljardairs is irrelevant

Wiskundig komt het erop neer, dat de uitstoot ongeveer evenredig oploopt met de wortel uit het inkomen. Oxfams rapport negeert dit, en doet alsof CO2-uitstoot recht evenredig oploopt met het inkomen. Dan zou het dus qua uitstoot geen nadeel zijn om geld van de rijken te verdelen onder de armen, maar qua klimaat schiet je er nog niks mee op. Oxfam overschreeuwt dat door van leer te trekken tegen de privéjets, superjachten en exorbitante CO2-uitstoot per hoofd van miljardairs. Dat klopt op zich, maar is irrelevant voor het klimaatprobleem, omdat het er zo extreem weinig zijn. 

Daar komt nog bij, dat Oxfam geen onderscheid maakt tussen consumptieve uitgaven en investeringen. De één procent besteedt zijn geld voor zeventig procent aan investeringen, zoals aandelen in bedrijven. De uitstoot die je kunt toerekenen aan die investeringen is volgens Oxfam ook de schuld van de één procent, wat natuurlijk discutabel is. Voor aandelen in een wapenfabriek is dat nog tot daar aan toe, maar er zijn legio bona fide bedrijven die nut hebben voor de maatschappij.

Al zou je de één procent hun aandelen afpakken en die verdelen onder de minder kapitaalkrachtigen, dan nog zouden die bedrijven en hun uitstoot gewoon blijven bestaan. Omdat ze iets produceren wat de maatschappij nodig heeft. Zoals kunstmest, of kleding, of kerncentrales. Of goedkope scooters.

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers schreef De Stikstoffuik, het boek dat ontleedt hoe Nederland in de handen van activistische ecologen raakte en zichzelf zo als enige land ter wereld een ‘stikstofcrisis’ bezorgde. Jaspers publiceert iedere zaterdag zijn column in Wynia’s Week.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers, kijkers en luisteraars. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Ongemakkelijk feit: minder ongelijkheid in de wereld is slecht voor het klimaat verscheen eerst op Wynia's Week.

Welhaast als bij toverslag begonnen allerlei bedrijven en instellingen, de rijksoverheid voorop, hun clientèle niet langer met u, maar met jij en jou aan te spreken. Wat we op papier al tientallen jaren alleen van het Zweedse IKEA kenden, werd nu ineens gemeengoed.

Dat was geen toeval, net zo min als de vervanging van blank door wit, het onderdrukken van specifiek vrouwelijke functieaanduidingen op ‑ster en ‑in en het neutraliseren van geslachtsspecifieke termen en toiletten dat waren. Maar anders dan in al die gevallen speelden de media en ideologische zaakwaarnemers ditmaal geen sturende of doorslaggevende rol. Deze keer zitten de voorlichtingslegers van bedrijfsleven en overheid er zelf achter. Er is een strategie, en die is niet in uw belang.

Beleefde omgangsvormen hebben praktisch nut

Nederlanders doen graag wegwerperig over beleefdheid en omgangsvormen. Doe maar gewoon, wees jezelf is het parool. Maar dat is niet terecht, want de meestal nauwelijks opgemerkte kleinigheden en formaliteiten waar het dagelijkse sociale leven bol van staat, smeren de communicatieve radertjes zo effectief dat ongeremde ontsporingen om niets, zoals we die kennen van de sociale media, in het echte dagelijks leven zeldzaam zijn.

Beleefde omgangsvormen zorgen ervoor dat we elkaar letterlijk en figuurlijk voldoende ruimte laten en dat gezichts- en reputatieverlies voorkomen wordt. Gezicht en reputatie zijn belangrijke en nauw verwante, maar wezenlijk verschillende dingen.

Iemands reputatie is het beeld dat anderen van hem hebben; iemands gezicht, daarentegen, is het beeld dat hij zelf heeft van hoe anderen hem zien. Roddel schaadt reputaties, maar angst voor wat de buren wel niet zullen denken betreft het gezicht. Reputatieverlies kan heel schadelijk zijn, maar gezichtsverlies maakt een mens behalve kwetsbaar vooral achterdochtig en oncoöperatief. Zoals ik in The Art of Verbal Warfare schreef: ‘Gezicht is de steunpilaar van het zelfvertrouwen (zelfs als u beweert dat het u niet kan schelen wat anderen van u denken)’.

Gezichtsverlies ontstaat vaak door intimidatie. Intimidatie is niet zomaar het uiten van dreigementen of het doen van voorstellen ‘you can’t refuse’. Veel vaker neemt het de vorm aan van een openlijke en vooral opzettelijke overtreding van de geldende omgangsvormen. Een wildvreemde luid en neerbuigend aanspreken met ‘hé, jij daar!’ of ‘opletten, juffie!’, bijvoorbeeld, of sissen en schelden, maakt dat de aangesprokene zich klein en bang voelt, of onmachtig boos – en bekeken.

Een mooie fysieke vorm van dit soort intimidatie is het schenden van iemands persoonlijke ruimte. De persoonlijke ruimte is de minimale afstand waarop onbekenden of mensen van verschillende status elkaar kunnen benaderen zonder dat tenminste één van beiden zich ongemakkelijk gaat voelen.

De afstand verschilt enigszins van cultuur tot cultuur. Bij ons heeft ze een straal van een centimeter of zestig rond het lichaam, ruwweg zoveel als nodig is om met licht gekromde arm een gebaar te maken dat zegt: hoho, zo is wel dichtbij genoeg.

Het draait om afstand

Onopzettelijke schendingen van de persoonlijke ruimte komen vaak voor, bijvoorbeeld in een volle lift, tram of trein, in wachtrijen en op roltrappen, en dan negeren we elkaar zo veel mogelijk – we doen letterlijk of we er niet zijn.

Soms ook zetten mensen hun grenzen tijdelijk open, zoals in de polonaise met carnaval of in een bomvol Jordaancafé. Dan snuift men voor één keer vol overgave elkaars oksels, bij wijze van verbroederende ervaring. Maar doorgaans worden de grenzen strikt bewaakt en worden zelfs kleine overschrijdingen als kleinerend en eng gevoeld. Denk maar aan een vreemde kerel die tegen je aan komt hangen onder het motto ‘gezellig toch?’.

Talen weerspiegelen dit soort psychologische effecten moeiteloos, onder meer met behulp van formele en informele aanspreekvormen. Ook het verschil dáártussen draait om afstand.

Nederlanders denken vooral verticaal

In het Nederlands is dat zichtbaar aan het feit dat u zich tot op zekere hoogte gedraagt als een derde persoon: ‘gaat u naar huis?’ (tegenover ‘ga jij naar huis?’). In het Italiaans is dat nog veel sterker zo. Het Italiaanse woord voor ‘u’ is het persoonlijk voornaamwoord lei, dat ook ‘zij’ (enkelvoud) betekent. En een beleefd verzoek aan iemand staat altijd in de derde persoon (‘vai a casa?’ ga jij naar huis, tegenover ‘vada a casa?’ gaat u/hij/zij naar huis).

De Franse beleefdheidsvorm is vous, de meervoudsvorm die ook als ‘jullie’ gebruikt wordt. Duitsers doen het weer net even anders, hun Sie is geënt op de derde persoon meervoud, maar het principe is duidelijk en in al die talen hetzelfde: een derde staat op grotere afstand dan een directe gesprekspartner, een groep staat verder van je af dan een individu.

Die verschillen tussen culturen en talen komen ook terug in wat men precies onder afstand verstaat. Nederlanders denken traditioneel vooral verticaal, in verschillen in macht en gezag. Ouders werden door hun kinderen in dit land doorgaans aangesproken met u (en dat gebeurt verrassend vaak nog), net als bazen en andere autoriteiten als God, terwijl kinderen en minderen steevast jij zijn.

Duitsers zien dat heel anders. Bij hen draait het vooral om intimiteit, dus spreken ze hun ouders en naaste familie aan met du, evenals, sinds Maarten Luther van het geloof een strikt persoonlijke zaak maakte, de Heere. Maar met bazen en de rest van de buitenwacht zijn Duitsers vrijwel nooit intiem. Dutzen is nog altijd wel een dingetje, en zomaar plompverloren dutzen geldt als een geringschattende belediging.

Als we in dat licht kijken naar de jij-en-jou-woede die hier door bedrijfsleven en overheid waart, zien we wat erachter zit. Banken, bedrijven en overheidsinstellingen zijn onze vrienden niet, maar doen om der wille van de smeer wel graag alsof. En ze zijn machtig. Komt er onverhoopt een kink in de kabel, dan sta je als cliënt of klant altijd zwak. Door ons als kinderen en minderen aan te spreken, benadrukken ze op verkapte wijze die zwakke positie. Kortom: u wordt ontspannen gepiepeld waar u bij staat.

In Zweden voltrok zich in 1967 een soortgelijke ommezwaai als nu in Nederland, na een oproep van de hoge ambtenaar Bror Rexed om de door velen als hinderlijk ingewikkeld ervaren beleefdheidsvormen te laten vallen en elkaar voortaan te tutoyeren. ‘Noem mij Bror’, jubelde deze bobo bij zijn inauguratie als Directeur Generaal van de volksgezondheid.

Een comeback in Zweden

In feite viel het met dat ingewikkelde wel mee, het Zweedse systeem leek sterk op het Duitse. Desondanks ging het volk erin mee, vandaar dat ge-jij- en-jou van IKEA. Maar sinds een jaar of tien is ni, het Zweedse ‘u’, aan een comeback bezig. Blijkbaar wordt de door ‘Bror’ afgepakte talige persoonlijke ruimte door nieuwe generaties toch gemist.

Rik Smits is taalkundige en freelance wetenschapsjournalist.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de lezers. Bent u al donateur? Hartelijk dank!

Het bericht Waarom de bank u zo graag tutoyeert verscheen eerst op Wynia's Week.

Dit is het derde en laatste deel van mijn serie over ongelijkheid en het liberalisme. In deel 1 gaf ik aan dat ongelijkheid vaak juist een uitdrukking is van ieders unieke eigen persoonlijkheid. Dit onderkennen betekent erkenning geven aan ieders eigen persoonlijkheid. Gelijkheid voor de wet is daarentegen voor liberalen wel essentieel. In deel 2 maakte ik duidelijk dat een overheid niet het recht heeft vermogens te gaan herverdelen, alsof alle vermogens bij elkaar mogen worden geveegd en dan een collectief goed zouden vormen waarover politici vervolgens naar hun goeddunken kunnen beslissen. De overheid heeft door jarenlang een ‘fictieve vermogensrendementheffing’ te hanteren het particulier eigendomsrecht ernstig geschonden. Die schending behoort volledig te worden rechtgezet.

In deel 3 richt ik mij op ‘kansengelijkheid’. De meeste liberalen zijn daar voor. Maar wat houdt het in? En hoe ver mag een overheid gaan om dit te bevorderen?

Consensus over kansengelijkheid?

Kansengelijkheid is de laatste jaren onder politici enorm populair geworden. Het is ook een principe waar niemand tegen kan zijn. Geen politicus zal het in zijn hoofd halen te zeggen: ‘Nee hoor, ik vind dat sommige burgers meer en andere minder kansen moeten hebben.’ En voor burgers maakt het krijgen van gelijke kansen een belangrijke onderdeel uit van hun oordeel of de samenleving als rechtvaardig wordt ervaren.

Mooi, zo’n consensus. Zou je zeggen. Maar dan is het misschien ook oppassen geblazen. Lang niet alles dat onder het mom van ‘kansengelijkheid’ wordt voorgesteld is wat het lijkt te zijn. Dat begint al met hoe wordt bepaald of er sprake is geweest van ongelijke kansen die zouden nopen tot maatregelen om die vermeende ongelijkheid te compenseren. Veel politici, zeker aan de linkerkant, presenteren ongelijkheden in uitkomsten automatisch als indicatoren voor kansenongelijkheid. Daarvan kán sprake zijn geweest maar dat is lang niet altijd het geval.

Gezond leven kan goedkoop

Neem de levensverwachting. Die is statistisch gezien onder mensen met lage inkomens beduidend lager dan onder mensen met hoge inkomens. Bedenk overigens dat achter deze statistieken grote individuele verschillen schuil gaan. Iemand die van zijn ouders genen erft met een hoog risico op vroegtijdige sterfte zal dat met de erfenis aan pecunia niet ongedaan kunnen maken. Wat niet wegneemt dat de gemiddeld lagere levensverwachting iets is om nader naar te kijken. Wonen mensen met lagere inkomens vaker naast vervuilende fabrieken? Dan is dat aanleiding die vervuiling aan te pakken; en natuurlijk niet alleen voor zover het minder welgestelde inwoners raakt.

Of eten en leven mensen uit lagere inkomensgroepen vaker ongezond? Uit tal van onderzoeken blijkt dat zij – gemiddeld genomen! – veel meer ongezonde vetten nuttigen, minder groenten en fruit eten, veel vaker roken en minder vaak bewegen. Nogal wat politici denken dat hier beleid op moet worden gemaakt. Maar anders dan voorlichting geven – en bijna iedereen weet heus wel dat elke dag pizza eten en roken ongezond is – valt er redelijkerwijs niet veel aan te doen.

Mensen die ongezond leven zijn geen slachtoffer. Zij maken eigen keuzes en dragen een eigen verantwoordelijkheid. Gezond leven hoeft ook niet duur te zijn. Seizoensgroenten zijn de goedkoopste vormen van voedsel, kraanwater kost veel minder dan frisdrank of bier, niet-roken is vele malen goedkoper dan roken, en wandelen of fietsen kost helemaal niets maar levert een enorme gezondheidswinst op.

Het subsidiëren van voedingswaren of het verstrekken van ‘gratis’ sportpassen is dus niet nodig om gelijke kansen op gezondheid te bevorderen. Zulke middelen creëren eerder ongelijkheid tussen de gesubsidieerde cliëntèle en de burgers die er (net) niet voor in aanmerking komen. Of de gesubsidieerde ‘armen’ zelf echt beter af zijn is nog maar zeer de vraag. Zij worden afhankelijk gemaakt en bevoogd in plaats van behandeld als volwassen en verantwoordelijke burgers. Die overigens, net als iedereen, natuurlijk het recht hebben te kiezen voor een ongezonde levensstijl. Wie dat lekkerder vindt mág ongezond eten verkiezen boven groenten en fruit; hij of zij mag op de bank blijven zitten in plaats van te gaan wandelen. Wie dat aangenamer vindt moet zo’n leven kunnen leiden in de wetenschap dat het zijn kans verkleint op om een hoge leeftijd te bereiken. Al blijven ook dat statistieken; over individuele gevallen zeggen die niet alles.

Kinderen en kansengelijkheid

Wat ik hierboven schreef over eigen verantwoordelijkheid geldt niet voor jonge kinderen, laat staan baby’s. Daarom voegde ik ook het woord ‘volwassen’ aan burgers toe. Wanneer een baby meteen wordt volgestopt met ongezonde etenswaren kan het kind daar niets aan doen maar kan er al veel voor later worden verpest. De vraag is hoe ver een overheid kan en mag gaan om hier iets aan te doen.

De uiterste consequentie van het bieden van volledig gelijke kansen aan eenieder ongeacht de familieachtergrond is het zo spoedig mogelijk weghalen van kinderen na hun geboorte en ze in staatsgestichten groot brengen. Dat zorgt inderdaad voor zo gelijk mogelijke kansen – nog niet voor gelijke uitkomsten, omdat ieder kind een eigen aard en eigen talenten behoudt – maar ook voor de gegarandeerd meest ellendige uitkomsten.

Behalve enkele communisten zal hopelijk niemand een zo vergaande emotionele en geestelijke verarming en mishandeling van kinderen bepleiten. Het zou ook een onaanvaardbare schending van de veiligheid van het huisgezin zijn, waarop slechts bij bewezen gevallen van kindermishandeling thuis ten behoeve van het kind mag worden ingebroken.

Soms compenseert de natuur

Erkend moet worden dat ook als we kansengelijkheid willen bevorderen die niet wordt gemeten aan de hand van uitkomsten, er grenzen zijn aan wat een overheid kan en mag doen. Dat het ene kind van jongs af aan wordt gestimuleerd te lezen en zich ook anderszins breed te ontwikkelen terwijl een ander kind thuis slechts desinteresse ontmoet en lamlendigheid om zich heen ziet, zorgt zeker voor een ongelijke stimulans. Een school zal dit slechts ten dele kunnen verhelpen.

We zullen ons bij deze beperkte mogelijkheden tot correctie neer moeten leggen omdat  het ‘geneesmiddel’ – inmenging van de staat in het gezin en staatsbevoogding – veel erger is dan de kwaal. Maar gelukkig zorgt de natuur hier soms voor compensatie.

Menig kind dat in een gespreid bedje belandt gaat het té goed en mist door het uitblijven van tegenslagen tijdens de jeugd het vermogen om later in het leven met zulke tegenslagen om te gaan. Terwijl kinderen die ondanks een weinig stimulerende omgeving thuis zelf met hun talenten vooruit willen komen, zich zo een ijzeren wil met doorzettingsvermogen vormen welke vaak cruciaal is voor succes zowel op school als later in het leven.

Ontplooiing van eigen talenten

Bovenstaande waarschuwingen laten onverlet dat ook vrijwel alle liberalen kansengelijkheid wensen te bevorderen. De plaats om dat vorm te geven is het onderwijs. Daar moeten kinderen ongeacht hun achtergrond gelijke kansen krijgen om hun talenten te ontwikkelen.

Het is een liberale denker die deze ontplooiingsgedachte het eerst heeft uitgewerkt. De Duitse liberale filosoof en latere onderwijsminister van Pruisen Wilhelm von Humboldt (1767-1835) schreef in 1792: ‘Het ware doel van de mens […] is de hoogste en meest harmonieuze ontplooiing van zijn krachten tot een compleet en consistent geheel. Vrijheid is de eerste en meest onmisbare voorwaarde die zo’n ontplooiing mogelijk maakt; maar daarnaast is essentieel – nauw verbonden aan vrijheid – een variëteit aan situaties. Die diversiteit is het gevolg van vrijheid.’

Deze woorden bevatten voor het onderwijs tevens de sleutel tot succes. Kinderen moeten allemaal op school zekere kernvaardigheden aanleren – voorop: lezen, schrijven en rekenen – en gemeenschappelijke kennis opdoen – zoals geschiedenis en basale kennis over de staatsinrichting van het eigen land. Maar zij moeten dit zoveel mogelijk op eigen niveau kunnen doen en daarnaast moeten zij de kans krijgen om hun eigen individuele talenten te ontwikkelen. Daarbij past een onderwijs dat de diversiteit aan talenten recht doet en ruimte biedt aan veelvormigheid.

Toetsen is eerlijk

Linkse onderwijshervormers en politici hebben het tegendeel gedaan en daarmee veel schade aangericht. Zo hebben zij aan het einde van de basisschool het toetsen van wat kinderen kennen en kunnen minder belangrijk gemaakt omdat dit zo ‘zielig’ zou zijn voor de tere kinderzieltjes. Daardoor kreeg het advies van de onderwijzers meer gewicht en werd vaak zelfs doorslaggevend. Maar die adviezen kunnen erg subjectief zijn en, zo blijkt, in de praktijk in het nadeel uitvallen van kinderen uit een sociaaleconomisch ‘lager’ milieu.

‘Ach, Henkie’s ouders hebben ook niet doorgeleerd, dus hij kan wel naar het vmbo’, is maar al te vaak over deze leerlingen geoordeeld als zij hun toetsen beter maakten. Daartegenover hebben goed opgeleide en vooral mondige, om niet te zeggen brutale, ouders het schooladvies van hun kind in veel gevallen ‘omhoog’ weten te praten.

Testen en toetsen zijn ‘blind’ voor het sociaaleconomisch milieu waar een kind uit komt. Ze kennen het geslacht of de kleur van het kind evenmin. Toetsen van kennis en vaardigheden doet dus het meeste recht aan wat een kind kan en heeft geleerd. Wie een eerlijk schooladvies wil met zo gelijk mogelijke kansen moet aan toetsen dus méér gewicht toekennen, niet minder. Alleen indien de toets-resultaten in groep 8 aantoonbaar afwijken van wat eerdere toetsen over het kind hebben laten zien, zou er nog bij uitzondering van af mogen worden geweken.

Geen dodende uniformiteit op de middelbare scholen

Dan volgt het secundair onderwijs. In de jaren zeventig hebben de socialisten onder aanvoering van Onderwijsminister Van Kemenade verwoede pogingen gedaan om een middenschool in te voeren, één school waar alle kinderen naar toe zouden moeten in plaats van scholen naar gelang ieders niveau. Die poging van het middelbaar onderwijs een eenheidsworst te maken is destijds mislukt. Maar het streven is helaas allerminst verdwenen. De gebruikte terminologie is anders maar met het uitstellen van de schoolkeuze en het steeds maar verder oprekken van de gemeenschappelijke ‘brugklassen’, zoals aanbevolen door linkse politici en de Onderwijsraad, wordt hetzelfde beoogd: uitwissen van elk verschil.

In de leeftijd van 12 tot 15 jaar weet inderdaad lang niet elk kind wat het (later) wil. Maar veel kinderen weten al wel (enigszins) in welke richting hun interesses gaan, en zeker ook in welke níet. Bovendien is veelal reeds duidelijk waar de individuele talenten misschien wel liggen en welke er duidelijk minder aanwezig zijn. Onderwijs dat kinderen gelijke kansen biedt om hun verschillende talenten nader te verkennen en te ontwikkelen, dient méér op hun verschillen te worden toegesneden in plaats van eenvormiger te worden gemaakt.

Daag intellectuele uitblinkers uit met onderwijs op eigen niveau en omgeven door medeleerlingen die elkaar in hun leergierigheid kunnen stimuleren. Bied leerlingen die handig zijn en plezier beleven aan knutselen en mooie dingen maken de kans deze talenten te ontwikkelen in plaats van hun leerplezier te bederven met elementen van algemene ontwikkeling waar zij verder niets aan hebben en die bij hen slechts weerzin tegen onderwijs teweeg brengen.

Goed secundair onderwijs is veelvormig onderwijs. Niet iedereen hoeft hetzelfde te doen of alles op eenzelfde niveau te volgen. Integendeel. Zoek aansluiting bij wat een individuele leerling uitdaagt. Dat vergt zeker het nodige van leerkrachten. Maar het haalt het beste in leerlingen naar boven. En dat beste verschilt. Die verschillen mogen er zijn, moeten er kunnen zijn. Pas wanneer iedere leerling de eigen unieke talenten kan ontwikkelen, kun je zeggen dat het onderwijs gelijke kansen heeft geboden.

Quota creëren ongelijke kansen

Voor het tertiair onderwijs geldt hetzelfde. Ik zal dit niet uitwerken maar mij aan het slot richten op de fase daarna, op het werk. Daar worden zogenaamd om gelijke kansen te bevorderen nogal eens quota ingesteld voor vrouwen en (etnische) minderheden om hun (al dan niet vermeende) achterstelling in het verleden recht te trekken. Quota bieden echter geen gelijke kansen maar houden in dat mensen uit de doelgroepen worden voorgetrokken en, kort gezegd, blanke mannen worden gediscrimineerd.

Hiermee wordt niemand recht gedaan. Blanke mannen krijgen minder kansen, soms zelfs geen enkele kans. Personen die tot de zogenoemde ‘voorkeursgroepen’ behoren worden evenmin beoordeeld op hun persoonlijke geschiktheid maar gereduceerd tot één voor de baan zelden relevant kenmerk. Het is beledigend voor de vrouw of de persoon uit een aangewezen ‘minderheid’ dat zij of hij kennelijk niet in staat werd geacht op eigen kracht voor de baan in aanmerking te komen.

Het instellen van quota of het voeren van een ‘voorkeursbeleid’ creëert hoogst ongelijke kansen. Soms wordt een schijnbaar gematigde variant gehanteerd. Dan wordt bij gelijke geschiktheid de voorkeur gegeven aan bijvoorbeeld een vrouw. Maar dat is onzin want geen twee kandidaten voor een functie zijn verder in alle opzichten gelijk.

Als de uiteindelijke keuze gaat tussen twee vrouwen of tussen twee mannen zal er ook een grond zijn om voor één van beiden te kiezen. Precies hetzelfde motief behoort doorslaggevend te zijn wanneer de uiteindelijke keuze is tussen een vrouw en een man.

Gelijke kansen gedijen bij variëteit

Daarmee komen we terug op de kern van de zaak. Werkelijk gelijke kansen bieden houdt in dat recht wordt gedaan aan de verschillen tussen individuen. Zodat eenieder op zijn of haar eigen individuele kwaliteiten wordt beoordeeld. Quota en de woke-ideologie reduceren individuen tot elementen in groepen. Dan wordt niet langer gekeken naar wie iemand zelf werkelijk is maar wordt deze persoon in een hokje geduwd. Mensen van vlees en bloed tellen dan niet meer, zij verdwijnen in dorre statistieken.

Het bieden van gelijke kansen op individuele ontplooiing, zo maakte de liberaal Von Humboldt eind 18^e eeuw reeds duidelijk, vergt daarentegen dat er ruimte wordt geboden aan een zo groot mogelijke variëteit.

Patrick van Schie is directeur van de TeldersStichting. Hij publiceert regelmatig in Wynia’s Week over liberalisme in de 21^ste eeuw.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de donateurs. Mogen we u noteren? Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Voorkeursbeleid is het einde van de gelijke kansen verscheen eerst op Wynia's Week.

Niet anders is het met icoon Herman Tjeenk Willink (ook PvdA) die al vanaf begin jaren tachtig politiek Den Haag confronteert met houtsnijdende studies over haar functioneren. ‘Het klinkt u misschien wonderlijk in de oren’, zei hij kortgeleden, ‘maar er heeft over die analyses en beschouwingen nooit een politiek inhoudelijk debat plaatsgevonden.’

Net als Putters is Tjeenk Willink te chic om in jammerklachten uit te barsten, maar hun boodschap is duidelijk: de heersende politieke klasse leeft in een eigen wereld en heeft de samenleving verwaarloosd en van zich vervreemd. En het wordt niet minder, maar erger.

Haves. Havenots, have-a-bits

Putters wijst al jaren op de kansenongelijkheid in ons land. Die ongelijkheid manifesteert zich in vrijwel alle facetten van het leven van mensen: gezondheid, levensduur, wonen, opleiding, werk, sociale context, mobiliteit en autonomie, ja zelfs taal, eten & drinken en vrijetijdsbesteding.

De verschillen zijn allengs scherper geworden en hebben geresulteerd in een vrijwel gesegregeerde samenleving waarin de ene groep, de haves, zich de winnaar weet en de ander, de havenots, de verliezer. Tussen hen in spartelt een even grote groep die omhoog wil, maar de zuigkracht naar beneden nauwelijks nog kan weerstaan. Noem ze de have-a-bits.

Geen fijne boodschap voor de Haagse politici, want deze heeft ze niet overvallen als een onweersbui na een zonnige dag op het strand. Ze is in hoge mate het resultaat van eigen handelen.

Onbekwame uitvoering

Dat geldt ook voor de kritiek die Tjeenk Willink met eentonige regelmaat heeft geuit.

Politici, omvat door een ijzeren ring van roulerende topambtenaren, lobbyisten en belangenorganisaties, produceren dag na dag beleid, maar de uitvoering en de uitvoerbaarheid interesseert ze nauwelijks, mede omdat ze zich geen voorstelling willen of kunnen maken van de burgers die met hun beleid te maken krijgen.

Uitvoeringsonbekwaamheid noemt hij dat.

Als er weer eens wat mis gaat, kunnen u en ik de reactie van de beleidsmakers met wiskundige precisie voorspellen: 1) ontkennen 2) het probleem tot incident verklaren 3) de burgers beschuldigen van misbruik 4) de uitvoeringsorganisatie incompetentie of naïviteit verwijten en 5) besluiten dat er nieuw beleid moet worden gemaakt.

Waarna de cyclus zich herhaalt. De overheid als blinde ezel.

Uitvoeringsblindheid is eigenlijk een beter woord.

Zouden Putters en Tjeenk Willink nu zonderlingen zijn met extravagante opinies, dan kun je je voorstellen dat politici de andere kant op kijken. Het tegendeel is waar, beide heren zijn Haagser dan Haags en wat zij zeggen wordt door velen onderschreven en is inmiddels met talloze studies en data onderbouwd.

Ook door de Tweede Kamer die een eigen commissie een onderzoek liet doen naar een aantal uitvoeringsorganisaties. In het eindrapport Klem tussen balie en beleid (februari 2021) wordt een onthutsend beeld geschetst, terwijl de commissie nog niet eens erg diep had gegraven. Het duurde overigens meer dan een jaar voor de Kamer er een (eenmalig) debat aan wijdde. De voormalige voorzitter André Bosman, die door zijn partij op een onverkiesbare plek was gezet, mocht vanuit de loge toekijken.

En dan was er nog het ‘ongehoorde onrecht’ van de kinderopvangtoeslagenaffaire dat de Kamer pas na eindeloos aandringen en pushen van parlementariërs als Pieter Omtzigt en Renske Leijten aan een onderzoek onderwierp. Het leidde tot het aftreden van het Rutte III dat inmiddels als Rutte IV gewoon weer is herrezen.

Niet hapklaar genoeg

Het moet gezegd, de oplossingen die Putters en Tjeenk Willink in de loop van de jaren hebben aangereikt, waren meestal weinig concreet. Dat is niet handig, want wie zo goed thuis is in Haagse kringen, weet dat adviezen daar alleen worden opgevolgd als er hapklare maatregelen bij worden geleverd.

Als je jaar op jaar wordt genegeerd, sla je of met de vuist op tafel of met de deur.

Dat paste deze nette heren kennelijk niet, maar het past de politiek evenmin om de oren dicht te stoppen.

Te meer omdat er wel wat aan de hand is.

De insiders hebben de overheid niet zo nodig

De ongelijkheid van Putters en de uitvoeringsonbekwaamheid van Tjeenk Willink staan niet naast elkaar, maar vloeien samen in de zachte onderbuik van de samenleving. Daar waar de zwaksten zitten die het meest zijn aangewezen op overheidsbeleid en die met de gevolgen van dat ontoereikende beleid worden geconfronteerd.

Vaak gaat het om mensen die vanwege een meervoudige problematiek (ziekte, schulden en werkloosheid bijvoorbeeld) een meervoudig beroep doen op de overheid. Hoe complexer het probleem, hoe meer ‘overheden’ zich met de betreffende burger bezig gaan houden. Voor elk probleem gelden eigen regels die bij elkaar opgeteld elkaar weer kunnen uitsluiten of overlappen.

Het voldoen aan alle vereisten is een dagtaak en vraagt een concentratie en (digitale) vaardigheid die deze kwetsbare mensen vaak niet (meer) in huis hebben. Vormfouten zijn dan snel gemaakt en dan weet de overheid je te vinden.

Ruimte voor maatwerk is in de regelgeving nauwelijks aanwezig. Dat levert rechtsonzekerheid en ongelijke behandeling op, zo is de redenering, en dat maakt de overheid kwetsbaar.

Dat de mechanistische regeltoepassing die uit deze zienswijze voortvloeit, mensen als het ware uitlokt om calculerend en zelfs fabulerend met de overheid om te gaan, kun je op je vingers natellen. Maar de overheid ziet het als misbruik en dus als een reden om de teugels verder aan te halen. Hoe perverterend dat uitwerkt in de geestesgesteldheid van uitvoerende ambtenaren, heeft de belastingdienst wel laten zien in de kinderopvangtoeslagaffaire.

De uitkomst van dit al is dat de zwakken steeds zwakker worden en dat de ongelijkheidskloof dieper wordt. Ook in termen van politieke weerbaarheid.

De zwakken keren zich af van de politiek, waar ze juist de politiek in zouden moeten gaan om de bakens te verzetten. Ze hebben er de energie niet voor en ze missen ook het vertrouwen dat het zou helpen. Bovendien, de politiek gaat niet over hun wereld, de politici spreken niet hun taal.

De politiek wordt gedomineerd door een politieke klasse, de haves, die – omdat ze er zelf zo warmpjes bij zit – alle tijd heeft om zich te bekommeren om weidse idealen als klimaat en energietransitie, zaken die wel heel ver afstaan, zo niet negatief uitwerken op de dagelijkse beslommeringen van Jan met de pet en Fatima met de hoofddoek.

Jan en Fatima zijn voor de haves abstracties, behalve als de tuin moet worden gedaan of het huis gepoetst.

De overheid als bedrijf

Dat komt ervan, als je Nederland als een bedrijf wil runnen, zeggen Putters en Tjeenk Willink.

De BV Nederland. Nederland niet als leefgemeenschap, maar als bedrijf, met een overheid als efficiënte bedrijfsleider, de burgers als zelfbewuste klanten en de onderlinge relatie bepaald door wetten van de markt.

Het idee heeft ergens in de jaren tachtig postgevat toen Lubbers de uit de hand gelopen overheidsuitgaven moest saneren.

Economen en managers deden hun intrede, herinnerde Tjeenk Willink zich huiverend, maar dat is toch beetje een vertekening van het verleden. Mijn herinnering is juist dat in die tijd economen nog niet met een stok naar de overheid waren te slaan. In tegenstelling tot bestuurskundigen, sociologen en politicologen die in ontelbare aantallen de departementen binnenstroomden om de wereld naar hun evenbeeld te herscheppen.

Bovendien, als de overheid ergens een patent op had, dan was het wel op managers. Zij heetten toen nog chef of hoofd, maar ze waren er in ongekende hoeveelheden. Ook bij overheidsbedrijven. Zeven managementlagen of meer tussen een districtsdirecteur en de werkvloer was bij de PTT doodnormaal, met de aantekening dat op elke laag niet minder dan drie leidinggevenden zaten, een chef, een plaatsvervanger en een eerste medewerker.

Ooit was die zakelijkheid nuttig

De verzakelijking van het overheidsmanagement was geen overbodige luxe. De uitgaven waren welhaast onbeheersbaar en de maakbaarheidsdromerijen ook. Dat in die sfeer slogans werden bedacht als de BV Nederland is te billijken.

Bedenkelijker wordt het, desastreus eigenlijk, als politici doorschieten en zo’n bedrijfsmetafoor oppoetsen tot een soort besturingsfilosofie waarin rationaliteit en zelfredzaamheid klassieke waarden als bescherming en verheffing vervangen. Waarin inspraak geen democratische beïnvloeding is, maar een methode van de overheid om haar zin te krijgen.

En waarin politieke strijd verstorend wordt geacht voor het doelmatige functioneren van de overheid. Dat is voor mij de crux. De BV Nederland-filosofie maakte van ons land geen bedrijf, maar depolitiseerde overheid en overheidsbeleid.

Het gaat hier niet om het depolitiseren dat medio vorige eeuw usance was waarbij de elites van de brede volkspartijen hun onderlinge tegenstellingen van hun politieke lading ontdeden (pacificeerden) en al gevend en nemend tot een samenleving kwamen waarin zorg voor de onderste bevolkingslagen een van de leidende principes was.

Het gaat nu om next level depolitisering, waarin belangenstrijd heeft plaatsgemaakt voor de hegemonie van de belangen van een hoogopgeleide klasse die de touwtjes van de maatschappij in handen heeft. Binnen die heersende klasse wordt nog wel gebakkeleid over accenten en details, maar dat zijn uiteindelijk sierlijkheden: over de hoofdlijnen zijn ze het roerend eens.

Het transitieproces heeft zich langzaam voltrokken. De zogeheten pacificatiemaatschappij waarin brede volkspartijen de macht deelden, werd allengs ingeruild voor een samenleving waarin ongelijkheid niet werd gematigd, maar onbekommerd werd gepraktiseerd.

De elites, die door welvaart en de brede toegankelijkheid van het hoger onderwijs enorm groeiden, gingen erop vooruit, niet in het minst omdat ze al dan niet zelf bedachte invloedrijke banen wisten te bemachtigen.

Dat lag wel anders bij de gewone man. Kon die rekenen op bescherming en zelfs verheffing binnen zijn zuil, in de ontzuilende samenleving werd dat afgedaan als bevoogding en werd de arbeider opgeroepen zich te vermannen en als klant voor zichzelf te zorgen.

In feite – en dat kon iedereen aanvoelen – was dat geen oproep, maar een verstoting. Het was het begin van de drievoudige cesuur die Nederland nu verdeelt, de succesvolle en langlevende bovenlaag van de haves, de onsuccesvolle en kortlevende onderlaag van de havenots en een fluïde tussenlaag van stijgers en dalers, de have-a-bits.

Rechte sloten

Dit proces bleek onomkeerbaar, wat wellicht het beste te begrijpen valt als je naar het Mondriaanse patroon van ons land kijkt. Rechte smalle sloten die haaks worden gekruist door even rechte en smalle sloten. Wie eenmaal in zo’n sloot vaart, gaat rechtdoor. Alleen als het moet, als het echt niet anders kan, sla je af. Maar omdat het zoveel moeite kost, varen we liever door.

Het ongemak van de kapitein en bemanning op het Schip van Staat dat maar rechtdoor vaart, is zichtbaar. We worden niet geleid door boeven. Maar de sloot wordt wel steeds modderiger en op de kant staan steeds meer mensen te roepen dat het verderop zo ondiep is dat je vastloopt. En daar stonden mensen tussen als Putters of Tjeenk Willink.

Wie dan niet luistert en zelfs de motor een tandje harder laat draaien, is schuldig.

En dat is wat er gebeurt.

Kijk naar het huidige kabinet. Het zet alles opzij voor de onderwerpen die de haves belangrijk vinden: klimaat, energietransitie, stikstof, Europa, migratie, diversiteit, ja zelfs eiwittransitie (zelf opzoeken).

Gigantische fondsen voor klimaat- en stikstofcrisis, enorme investeringen in windparken op zee, voortgaande subsidiëring van bestaande biomassa-ovens, pleidooien voor steeds hogere klimaatdoelen in Brussel, 1 op de 8 sociale huurwoningen verplicht naar statushouders, de verplichte hybride warmtepomp, massale onteigening van veeboeren, opgeven van het vetorecht in Brussel, verplichte opvang van asielzoekers door gemeentes, ga zo maar door.

Omdat het moet

Bewindslieden doen nauwelijks nog een poging om met argumenten te komen. ‘Omdat het moet’ was het gevleugelde antwoord van Hugo de Jonge op de vraag waarom 1 op de 8 sociale huurwoningen naar statushouders moeten. Hij is ook de man die het woord verplichting omtoverde tot ‘normering’.

Draagvlak in de samenleving is kennelijk niet meer belangrijk. In die onthechtte sfeer kan het maar zo gebeuren dat de minister van Sociale Zaken oppert om werkloze jongeren uit de ellendige en criminele Parijse banlieu naar Nederland te halen om vacatures te vullen in onze horeca of tuinbouw. Alsof hier niet 1 miljoen mensen aan de kant staan of meer uren willen werken.

Gewone mensen? Corvee.

Het oplossen van de dagelijkse problemen van de gemiddelde Nederlander vindt het kabinet maar vervelend, een soort corvee.

Natuurlijk, het coalitieakkoord zegt allerlei hoogdravends over de zwakkeren, de ouderen, de werklozen, de mensen met de smalle beurs, kansen hier en ongelijkheid daar. Maar als puntje bij paaltje komt, is het kabinet er niet.

Uitgaven die het moet doen vanwege gerechtelijke uitspraken (box 3), druk uit de Kamer (verhoging AOW, afschaffing leenstelsel) of dreigende energiearmoede, worden zo minimaal mogelijk geïnterpreteerd en bij voorkeur betaald met sigaren uit eigen doos (bevriezing ouderenkorting en verhoging collegegeld).

De inflatie wordt goeddeels gezien als een natuurverschijnsel en voor plannen om het koopkrachtverlies te dempen, moeten we maar wachten tot september.

De havenots en zelfs de have-a-bits zijn de andere kant van de voedselketen.

Nederland is van de haves.

Ondertussen wordt Kim Putters de nieuwe voorzitter van de SER. Acht jaar lang luistert de politiek niet naar je en dan doe je dit. Als hij te zijner tijd vertrekt, lees ik zijn afscheidsinterview niet.

Wynia’s Week is ongebonden en onafhankelijk. De donateurs maken dat mogelijk. Wordt u ook sponsor van Wynia’s Week? Dat kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Nederland is van de ‘haves’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Het gelijkheidsfetisjisme

Op zoek naar een meerderheid ook in de Eerste Kamer voor de bijstelling van haar financiële plannen is de coalitie ook bij de fractievoorzitters van PvdA en GroenLinks langs gegaan. Die stelden als ‘absolute voorwaarde’ aan eventuele steun: ‘Het kabinet moet ongelijkheid fundamenteel bestrijden.’ Inmiddels hebben beide linkse partijen het kabinet laten weten dat het naar hun steun kan fluiten.

Natuurlijk is het niets nieuws dat linkse partijen meer gelijkheid nastreven, en wel in de vorm van (nog) meer nivellering. De roep om meer gelijkheid klinkt echter veel breder in de politiek. Coalitiepartij D66 acht het bijvoorbeeld essentieel om ‘gelijke kansen’ te bevorderen; en wie zou daar nou tegen kunnen zijn?

Het probleem bij D66 is echter dat zodra daar een ongelijkheid qua situatie wordt waargenomen, die partij meteen de conclusie trekt dat er ‘dus’ geen gelijke kansen zijn geweest. Zelfs in sommige niet-linkse partijen klinkt inmiddels geregeld de roep om ongelijkheid coûte que coûte te bestrijden.

Is ongelijk wel onrechtvaardig?

De media zwepen deze sentimenten flink op. De zeer bemiddelde journalisten Sander Schimmelpenninck, Jeroen Pauw en Joris Luyendijk buitelden afgelopen jaar zowat over elkaar heen om hun schuldbesef af te kopen met programma’s of boekjes vol klachten over de vreselijke ongelijkheid die in ons land zou bestaan.

Kim Putters, scheidend directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau, mocht onlangs in een aantal tv-programma’s een afscheidsboekje toelichten waarin hij de ‘structurele ongelijkheid’ als een van onze voornaamste problemen aanwees. Sprak hij hier als wetenschapper of eerder als prominent PvdA-lid?

In al deze gevallen wordt ongelijkheid automatisch als een probleem aangewezen. Ongelijkheid is ‘niet acceptabel’, stelde Attje Kuiken direct nadat zij tot PvdA-fractievoorzitter in de Tweede Kamer was gekozen. ‘Ongelijk = onrechtvaardig’, roepen linkse politici en media in koor.

Opmerkelijk genoeg blijft deze bewering meestal onbestreden. Misschien zijn degenen die het niet met de bewering eens zijn beducht voor ‘asociaal’ te worden uitgekreten? Áls er al kanttekeningen bij de alarmerende geluiden over ongelijkheid worden geplaatst, dan is het meestal om aan te geven dat het met de ongelijkheid wel meevalt.

Vaak worden appels met peren vergeleken

Nu is het ook goed om niet alle beweringen over feitelijke ongelijkheid meteen voor waar over te nemen. Wanneer we het bijvoorbeeld hebben over vermogensongelijkheid – hét mikpunt tegenwoordig voor links, in navolging van hun hedendaagse goeroe Piketty – dan is het wel van belang te weten of pensioenaanspraken wel of niet in de cijfers zijn meegenomen.

Dat maakt namelijk nogal verschil. De meeste mensen in loondienst hebben een ‘stille reserve’ in de vorm van hun pensioenaanspraken, die vaak niet als vermogen worden geteld terwijl ze dat wel zijn.

Ook is het bijvoorbeeld van belang te weten of ouderen simpelweg worden vergeleken met jongeren. Die laatsten hebben veelal nog geen vermogen kunnen opbouwen maar gaan dat vaak nog wel doen. Voordat je het weet is er sprake van een vergelijking van appels met peren.

Maar mensen verschillen, en dat is maar goed ook

Dat laatste punt brengt ons meteen bij de kern van de zaak. Mensen verschillen van elkaar, in tal van opzichten. Zij verschillen in karakter, in belangstelling, in ijver, in mate van voorzichtigheid en voorzienendheid, en ga zo maar voort. Gelukkig maar. Ik weet niet of er hier in Nederland (nog) mensen zijn die blij worden bij het zien van gelijkvormige massa’s die marcheren langs de leiders van landen die gelijkheid prediken, zoals in Rood-China en Noord-Korea nog volop gebeurt.

Meer mensen zullen in ons land waarschijnlijk – en hopelijk – toch de mening huldigen dat mensen zich moeten kunnen ontplooien naar hun eigen aard en aanleg, een opleiding moeten kunnen volgen die hun werkelijke belangstelling heeft en hun leven zoveel mogelijk naar eigen voorkeuren en inspanningen vorm moeten kunnen geven.

Wie diversiteit wil moet mensen vrij laten

Als zij dat (kunnen) doen, wanneer burgers dus de vrijheid wordt gelaten zoveel mogelijk zichzelf te zijn en hun eigen dingen te doen, dan bloeit… het verschil. Wie echte diversiteit wil moet deze niet van bovenaf opleggen maar doet er goed aan mensen zoveel mogelijk vrij te laten. Ja, de een zal dan meer verdienen dan de ander, omdat zijn of haar beroep schaarser is of omdat de een meer uren werkt dan de ander.

Het kan ook zo zijn dat mensen heel graag bij een tv-programma een bepaalde presentator zien; ja zelfs dat zij daarbij de voorkeur geven aan Sander Schimmelpenninck. Mijn keuze hoeft immers niet die van anderen te zijn. Wie als presentator meer gewild is, wie ‘beter in de markt’ ligt, kan een hogere vergoeding bedingen. De eerder genoemde journalisten hebben er zelf nooit blijk van gegeven daar vies van te zijn.

Er is meer dan geld alleen

Vreemd genoeg wordt juist in kringen waar men (publiekelijk) te keer gaat tegen ‘geldzucht’ en ‘economisme’ (Jesse Klavers lelijke bijdrage aan de Nederlandse taal) nauwelijks erkend dat er meer is in het leven dan het financiële aspect. Dat wie lange dagen (en avonden) maakt aan de Zuidas misschien wel meer krijgt bijgeschreven op zijn bankrekening maar niet per se gelukkiger is dan iemand die een minder jachtig bestaan in een plattelandsdorp verkiest. En dat het allebei prima is zolang het eigen keuzes zijn.

Dat een vrouw die zich richt op de opvoeding van haar eigen kinderen en met haar echtgenoot afspreekt dat hij (het merendeel van) het huishoudinkomen inbrengt, niet ongeëmancipeerd is maar gewoon haar zelfgekozen levensinvulling volgt. En dat iemand met een eigen onderneming of zelfstandig beroep misschien niet altijd het meeste verdient maar zijn of haar beloning ontvangt in de vorm van het kunnen volgen van een eigen passie. Dat we dat moeten respecteren, ja waarderen.       

Gelijk belonen kan hoogst oneerlijk zijn

De meeste Nederlanders vinden dat werken mag lonen. Wie meer uren maakt mag (natuurlijk) meer verdienen dan wie zich met dezelfde werkzaamheden minder uren bezig houdt. Wie per uur twee keer zoveel tomaten plukt als een ander mag ook evenredig meer verdienen. Zo niet in de socialistische logica.

Maar wat is er eerlijk aan dat iemand die de kantjes ervan afloopt evenveel vangt als iemand die zich echt inspant? Of wat is er eerlijk aan dat iemand die slechts het hoognodige doet evenveel verdient als iemand die de verantwoordelijkheid voelt dat het bedrijf zo goed mogelijk loopt, en die daarnaar handelt?

Filosoof Jurriën Hamer springt hier de nivelleerders bij. Hij valt in zijn publicaties het begrip ‘verdienste’ aan. Dat de een harder werkt dan de ander zou niet zijn of haar verdienste zijn. De luie of onwillige [mijn aanduidingen] collega kan er ook niets aan doen dat hij of zij minder werkt.

Dat een klaploper net zo beloond zou moeten worden als de harde werker, zal er bij heel veel mensen niet in gaan. Gelijke beloning bij ongelijke prestatie wordt over het algemeen juist als hoogst onrechtvaardig ervaren.

Het ís ook onrechtvaardig naar degene die zich meer inspant. Die inspanningen worden dan immers niet gewaardeerd. Gelijke beloning ongeacht de mate waarin iemand zich inzet werkt ontmoedigend. Gelijk loon naar ongelijke inzet is bovendien schadelijk voor het bedrijf, ja voor de economie als geheel.

Welke verschillen wil links zoal compenseren?

Dit brengt ons terug bij het gegeven dat mensen ongelijk zijn. Zij zijn unieke wezens. Zelfs een eeneiige tweeling is niet geheel identiek. En naarmate mensen ouder worden en meer eigen keuzes in het leven hebben kunnen maken, groeit de – spontane! – diversiteit. Dat mensen van elkaar verschillen, en mogen verschillen, is allereerst goed voor henzelf. Een keurslijf doet niemand goed, behalve wellicht een volstrekt ziel- en kleurloos wezen. Een keurslijf doet ook niemand recht.

Dit neemt niet weg dat er ‘onverdiende’ verschillen zijn die soms voordelen opleveren welke lang niet iedereen kan genieten. Zo is wetenschappelijk vaak vastgesteld dat lange mensen – in ieder geval lange mannen – meer aanzien genieten dan hun kleinere medemensen. Of zij dat extra aanzien ook verdienen is vers twee.

Evenzo wordt niet ieders uiterlijk gelijk gewaardeerd. Er zijn mensen die mooier worden gevonden dan andere. Daar hebben zij niets voor hoeven doen, maar zij vinden eenvoudiger een partner, worden (al dan niet terecht) eerder geloofd, en zo meer. Of zij overigens gelukkiger zijn, is maar de vraag.

En wat zouden we aan verschil in lengte of (vermeende) schoonheid moeten doen? Moet er voorrangsbeleid komen voor kleine of voor als ‘lelijk’ beschouwde mensen? Is het niet beter de schouders op te halen dan jaloers te worden? En om de eigen kwaliteiten en zegeningen te tellen?

Tegen toekenning door links van privileges aan ‘zielige’ groepen

Dit wil allemaal niet zeggen dat álle ongelijkheid maar aanvaard moet worden. Als liberaal ga ik uit van individuen die uniek, en dus ongelijk zijn. En ik verlang dat deze individuen hun leven zoveel mogelijk naar eigen voorkeur kunnen inrichten. Daarop hebben zij allemaal een gelijk recht. De ene burger mag niet meer vrijheid verlangen dan welke medeburger ook.

De grens aan ieders vrijheid is waar de vrijheid van een ander in het gedrang komt. Ongeacht wie die ander is wiens vrijheid in de knel komt. Ieder heeft een gelijk recht op vrijheid en de grenzen die daaraan moeten worden gesteld dienen voor iedereen gelijk te zijn. Kortom: elke burger dient gelijk te zijn voor de wet. Privileges zijn uit den boze. Rechtsgelijkheid moet gewaarborgd zijn.

Moeten vrouwen later AOW krijgen dan mannen?

Natuurlijk zijn er bijzondere omstandigheden waarin het maken van onderscheid door een overheid wel geoorloofd moet zijn. Zo is het redelijk dat het recht op door de staat bekostigd initieel onderwijs slechts tot aan een zekere leeftijd wordt gegeven; binnen die leeftijdscategorie mag echter geen onderscheid worden gemaakt. Wel naar type onderwijs, wat aansluit bij het kind in kwestie, maar niet of er een recht op onderwijs als zodanig is.

Ditzelfde geldt voor een ouderdomsvoorziening. Gegeven het stelsel dat een burger op grond van gevorderde leeftijd aanspraak kan maken op AOW, doet het geen afbreuk aan de rechtsgelijkheid daar een leeftijdsgrens aan te stellen. In beginsel zal iedere burger ongeacht andere kenmerken daar namelijk ooit aanspraak op kunnen maken. Al weten we dat dit in zoverre een fictie is dat sommige burgers daar genetisch gezien meer kans op maken en er langer van zullen kunnen genieten dan andere.

Wie de ongelijkheid in daadwerkelijk genoten AOW-gerechtigde jaren wil wegnemen, zou de AOW moeten afschaffen. Of zou, als hij zich zo graag op statistieken beroept, ten minste de leeftijd waarop vrouwen AOW krijgen hoger moeten leggen dan die voor mannen. Vrouwen worden namelijk gemiddeld genomen nog altijd een paar jaar ouder en genieten nu dus langer AOW.

Links strooit met nieuwe privileges

Ik hoor de verontwaardiging al uit linkse hoek. En voor alle duidelijkheid: het is niet míjn pleidooi een verschil aan te brengen in de AOW-gerechtigde leeftijd; het is een verschil dat logischerwijs juist zou moeten worden gemaakt door al diegenen die statistische ongelijkheden in uitkomsten onaanvaardbaar vinden.

Of maken zij soms verschil tussen wie er wordt achtergesteld? Is achterstelling van zogenaamd ‘witte’ heteroseksuele mannen voor links ineens geen probleem? Geldt een discriminatieverbod bij linkse mensen alleen voor wie tot de door hun uitverkoren groepen behoren? Links strooit zo met nieuwe privileges. Die schending van de rechtsgelijkheid moet door liberalen, en door iedereen die wérkelijk om de rechtsstaat geeft, ten principale worden bestreden.

Patrick van Schie is directeur van de TeldersStichting, het wetenschappelijk bureau ten behoeve van het liberalisme gelieerd aan de VVD. Hij schrijft op uitnodiging van Wynia’s Week regelmatig over liberalisme in de 21^ste eeuw. Eerdere afleveringen vindt u HIER.

Het bericht Ongelijkheid mag best, maar ongelijkheid voor de wet niet verscheen eerst op Wynia's Week.